1
Biomonitoring zawartości ozonu w atmosferze
Ozon powoduje wiele różnych objawów na wielu
roślinach.
Na ile charakterystyczne są te objawy zależy to od :
• typu i odmiany roślin,
• koncentracji O
3
w powietrzu,
• czasu ekspozycji
• i od innych czynników.
Symptomy uszkodzeń roślin jednoliściennych różnią się
od tych na dwuliściennych, a uszkodzenia u roślin
wiecznie zielonych różnią się od tych na drzewach
liściastych o szerokich blaszkach liściowych.
2
Biomonitoring zawartości ozonu w atmosferze
Uprawy rosnące w Europie wykazujące uszkodzenia
pod wpływem ozonu
• lucerna
• pszenica
• soja
• ziemniaki
• szpinak
• winogrona
• bawełna
• koniczyna
• fasola
• arbuz
• pomidory
• tytoń
• karczochy
Biomonitoring stężenia O
3
w
powietrzu przeprowadza się przy
użyciu roślin:
• tytoniu,
• fasoli,
• winogron
• i sosny Pinus strobus L.
3
Biomonitoring zawartości ozonu w atmosferze
Procedurę biomonitoringu ozonu przedstawiono na
przykładzie tytoniu.
Tytoń
Choroba tytoniu spowodowana O
3
nazywana jest
„plamkami pogodowymi”.
Odmiana Bel-
W3 jest niezwykle wrażliwa na niskie
koncentracje ozonu.
Stopień uszkodzenia liści jest skorelowany z
koncentracją O
3
w otaczającym powietrzu.
Odmiana Bel-
B jest dość odporna na ozon i może być
wykorzystywana do badań porównawczych z Bel-W3.
4
Biomonitoring zawartości ozonu w atmosferze
Rośliny obu odmian powinny być wysadzone,
obserwowane a stopień uszkodzeń wyliczany i
zapisywany dla każdej z odmian.
Uszkodzenia Bel-
W3 powinny być odniesione do
pomiarów monitoringu technicznego i na tej podstawie
wyprowadzone wzajemne powiązanie pomiędzy
uszkodzeniami roślin a koncentracją O
3
w atmosferze.
Różnica w stopniu uszkodzenia stwierdzona dla
wrażliwej na O
3
odmiany Bel-
W3 a mniej wrażliwej na
ozon Bel-
B jest pomiarem jakości powietrza
odnoszącej się do O
3
.
5
Biomonitoring zawartości ozonu w atmosferze
Sposób postępowania:
• Nasiona z jednego źródła Bel-W3 i Bel-B wysiewa się
w wermikulit i nawadnia roztworem odżywki
Hoaglanda (zawierającą składniki pokarmowe
potrzebne roślinom).
• Kiełkowanie i wzrost odbywają się w stałym świetle, w
temp. około 24
o
C w komorze z filtrem z węgla
odbarwiającego (aby usunąć utleniacze i SO
2
).
• Sadzonki przenosi się do małych pojemników z torfu
wypełnionych mieszanka podłoża (torf/perlit w
stosunku 1:1) z wapnem i gipsu.
6
Biomonitoring zawartości ozonu w atmosferze
• Rośliny nawadniane są roztworem odżywki Hoaglanda do
osiągnięcia przez nie fazy 4 liści. Potem przenosi się je do
10 calowych donic wypełnionych podłożem o poprzednim
składzie (bez usuwania pojemniczków torfowych).
Podlewa się je wodą z kranu i raz w tygodniu nawozi
płynną odżywką (15:15:15).
• Należy zwrócić uwagę na to, aby rośliny były wolne od
wirusa mozaiki tytoniu i szkodników.
• Konieczne jest, aby rośliny rosły bez dostępu O
3
do
momentu, gdy będą gotowe do wysadzenia na polu.
• Zanim rośliny będą użyte jako biomonitory powinny mieć
przynajmniej 4 prawdziwe liście, powinny być jednorodne
w kolorze, wzroście, być wolne od chorób i szkodników.
7
Biomonitoring zawartości ozonu w atmosferze
• Rośliny wysadzane są do 2-galonowych plastykowych kubłów z
otworami drenażowymi. Kubły wypełnione są mieszanką
gleby/torfu/perlitu, której powinno wystarczyć do posadzenia
144 roślin (72
Bel-W3 i 72
Bel-B).
• Należy uważać aby nie uszkodzić systemu korzeniowego
podczas przesadzania ponieważ szok związany z
przesadzeniem może zmienić reakcje na O
3
.
• Rośliny powinny być wysadzone na pow. co najmniej 30 m
2
z
siatką zacienionych, przecinających się odcinków,
ulokowanych co 15 m (aby zredukować światło o około 40-
50%). Do zacienienia można użyć plastyku, bawełnianego
materiału lub drzew o ile zapewniają dostęp wiatru.
• W każdym „przecięciu” sadzi się po 4 rośliny z każdej z odmian,
w sumie 8 roślin na każdym przecięciu i 72 rośliny na
doświadczeniu.
8
Biomonitoring zawartości ozonu w atmosferze
• Miejsce powinno być usytuowane tak aby nie
ograniczać wiatrów wiejących z każdego kierunku
oraz o łatwym dostępie wody.
• Kubły powinny być wkopane na swą wysokość w
ziemię aby zapewnić dobrą wilgotność podłoża.
• Raz w tygodniu rośliny powinno się spryskiwać
insektycydami nie wpływającymi na zmianę rekcji
roślin na O
3
, np. malationem oraz podlewane i
nawożone.
9
Biomonitoring zawartości ozonu w atmosferze
• Więdniecie roślin jest niewskazane ze względu na
wpływającymi na zmianę rekcji roślin na O
3
.
• Po upływie 3 tygodni wymienia się 2 z 4 pierwszych
roślin nowymi. Później co 3 tygodnie po dwie
najstarsze aż do zakończenia sezonu wegetacyjnego.
Postępowanie takie zapewnia „dostępność” nowo
dojrzałych wrażliwych na ozon liści w ciągu całego
sezonu wegetacyjnego.
• Dane takie jak temperatura, opad, prędkość i kierunek
wiatru powinny być regularnie zapisywane.
10
Biomonitoring zawartości ozonu w atmosferze
• Uszkodzenia roślin powinny być badane w regularnych
odstępach czasu, zazwyczaj raz w tygodniu. Każdy liść,
poczynając od nr 1 (najstarszy rozwinięty liść) powinien
być oceniany tego samego dnia tygodnia, o około tej
samej porze dnia i przez tego samego obserwatora.
• Zdjęcia uszkodzeń mogą być przydatne w ocenie
procentowego stopnia uszkodzenia liści.
• Obserwator powinien wizualnie połączyć wszystkie
uszkodzenia na liściu i określić stopień uszkodzenia
powierzchni liścia w skali od 0 do 100%, co 5%.
• Całkowite uszkodzenia dla roślin uzyskuje się po
podsumowaniu wszystkich uszkodzeń liści, każda roślina
na swoją własna kartę
• . Martwym lub też całkowicie żółtym liściom daje się
100% uszkodzeń.
• Zapisuje się również liczbę nowowykształconych liści
pomiędzy kolejnymi obserwacjami. Nowe uszkodzenia
liści uzyskuje się poprzez określenie różnicy pomiędzy
kolejnymi odczytami.
11
Biomonitoring zawartości ozonu w atmosferze
Zapis powinien obejmować:
• % powierzchni liścia uszkodzonych na każdym z liści na
roślinie
• nowe uszkodzenia rośliny w danym okresie czasu, zapisane
jako kumulatywna różnica pomiędzy początkiem i końcem
danego okresu
• powierzchnie każdego liścia (długość od podstawy do
wierzchołka liścia pomnożona przez maksymalna szerokość
blaszki).
Dane muszą być podsumowane w np. sposób:
• całkowite uszkodzenie - suma uszkodzeń pojedynczych liści dla
każdej obserwacji
• nowe uszkodzenia liści (tygodniowo)
• nowe uszkodzenia liści (kumulatywnie)
• całkowita liczba liści po miesiącu
• całkowita powierzchnia liści po miesiącu.
• Dane można przedstawić graficznie.
12
Substan
cja
Typ limitu
Dopuszczalne poziomy substancji [µg/m
3
]
Teren kraju ze wzgędu na:
Obszar
ochrony
uzdr.
Obszar
Parków
Narodowych
ochronę zdrowia ludzi
ochronę
roślin
benzen
D
a
5
4
5
NO
2
D
1
200
200
D
a
40
35
40
NO
x
D
a
30
30
20
SO
2
D
1
350
350
D
24
150
do 31.12.2004
125
150
do31.12.2004
125
od 1.01.2005
125
od 1.01.2005
D
a
20
20
15
ołów
D
a
0,5
0,5
ozon
D
8
120
120
AOT40
24.000
do 31.12.2009
18.000
od 1.01.2010
PM10
D
24
50
50
D
a
40
40
CO
D
8
10.000
5.000
10.000
13
air pollution
any air contaminant that causes undesirable effects on living organisms or materials (ozone injury
symptoms on Bel W3 tobacco, right).