Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
ROLA JĘZYKA
W PRZECIWDZIAŁANIU
DYSKRYMINACJI
Opracowanie: Anna Kami
ń
ska
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
ROLA JĘZYKA
W PRZECIWDZIAŁANIU
DYSKRYMINACJI
Opracowanie: Anna Kami
ń
ska
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
ZASTANÓW SIĘ:
1. W jaki sposób j
ę
zyk mo
Ŝ
e marginalizowa
ć
pewne grupy ludzi i utrwala
ć
ich status
mniejszo
ś
ci?
2. Dlaczego j
ę
zyk jest wa
Ŝ
ny w edukacji o
tolerancji i antydyskryminacji?
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
JĘZYK
J
ę
zyk wpływa na nasz
ą
zdolno
ść
zwracania
uwagi na informacj
ę
.
Słowa s
ą
wskazówkami – kieruj
ą
nasz
ą
uwag
ę
w stron
ę
okre
ś
lonych aspektów działania ludzi
i sytuacji, w jakiej si
ę
znajdujemy.
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
Co myślisz gdy słyszysz/mówisz?
INDIANIN - RDZENNY AMERYKANIN
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
Co myślisz gdy słyszysz/mówisz?
INDIANIN
Tuszowanie odmienno
ś
ci
narodowo
ś
ciowych
(Lakota, Siuksowie,
Navahowie, Hopi)
Nazwa b
ę
d
ą
ca wynikiem
bł
ę
du Kolumba
RDZENNY
AMERYKANIN
Zwracasz uwag
ę
na
dziedzictwo kulturowe
danej osoby
(USA – Native American,
Kanada – First People)
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
Ile znasz określeń na „śnieg”??
J
ę
zyk determinuje to, co widzimy w
ś
wiecie oraz jak
my
ś
limy
J
ę
zyk okre
ś
la nasze postrzeganie rzeczywisto
ś
ci, tak jak
i rodzaje zwi
ą
zków, w które wchodzimy ze sob
ą
nawzajem. Organizuj
ą
c nasze do
ś
wiadczenia, w du
Ŝ
ym
stopniu wpływa na nasze
Ŝ
ycie.
J
ę
zyk ukierunkowuje nas, sprawiaj
ą
c,
Ŝ
e zauwa
Ŝ
amy
rzeczy oraz kierujemy nasz
ą
uwag
ę
na pewne aspekty
sytuacji.
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
JĘZYK DEFICYTU
Co si
ę
dzieje, gdy okre
ś
lasz sytuacj
ę
lub osob
ę
w
kategoriach „problemu”?
Je
ś
li co
ś
okre
ś
lisz jako problem, to najcz
ęś
ciej
podejmujesz działania, na rzecz „rozwi
ą
zania problemu”,
cz
ę
sto przypisuj
ą
c za niego win
ę
osobie lub osobom.
J
ę
zyk deficytu skupia uwag
ę
na ludzkich brakach i
problemach – niepełnosprawno
ść
, nosiciel HIV,
bulimiczka
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
TYRANIA JĘZYKOWA
Sytuacja, kiedy ludzie dla opisu i kontroli
sytuacji u
Ŝ
ywaj
ą
tylko jednego zestawu
słów, które maj
ą
okre
ś
lon
ą
warto
ść
lub
konotacje – cz
ę
sto wykorzystywane przez
liderów opinii dla wpływania na interpretacje
konkretnych wydarze
ń
wa
Ŝ
nych społecznie
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
MOWA NIENAWI
Ś
CI
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
MOWA NIENAWIŚCI
„Mowa nienawi
ś
ci” jest to termin okre
ś
laj
ą
cy
wypowiedzi słowne lub w jakiejkolwiek innej
formie, kt
ό
re maj
ą
na celu poni
Ŝ
enie,
zniewa
Ŝ
anie, pom
ό
wienie, rozbudzenie lub
utrzymanie nienawi
ś
ci wobec pewnej osoby
lub grupy os
ό
b.”
International Centre for Human Rights (Interights)
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
MOWA NIENAWIŚCI
Nie uwzgl
ę
dnia ona obra
ź
liwych wypowiedzi dotycz
ą
cych
takich aspektów, jak pogl
ą
dy społeczne, polityczne, lecz
obejmuje takie cechy, na które albo wcale nie mamy
wpływu, albo ów wpływ jest ograniczony.
W tym rozumieniu mowa nienawi
ś
ci dotyczy na przykład
takich cech jak: kolor skóry, rasa, narodowo
ść
,
przynale
Ŝ
no
ść
etniczna, orientacja seksualna, wyznanie
religijne lub bezwyznaniowo
ść
, ale tak
Ŝ
e płe
ć
, pochodzenie
społeczne czy równie
Ŝ
niepełnosprawno
ść
.
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
Mowa nienawiści – aspekt prawny
„Kto publicznie zniewa
Ŝ
a grup
ę
ludno
ś
ci albo
poszczególn
ą
osob
ę
z powodu jej przynale
Ŝ
no
ś
ci
narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z
powodu jej bezwyznaniowo
ś
ci lub z takich powodów
narusza nietykalno
ść
cielesn
ą
innej osoby, podlega
karze pozbawienia wolno
ś
ci do lat 3”.
Kodeks karny z dnia 6 czerwca 1997, art. 257,
Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553.
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
J
Ę
ZYK I PŁE
Ć
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
ZASTANÓW SIĘ:
Jak j
ę
zyk traktuje kobiety?
Czy struktury j
ę
zyka s
ą
sprawiedliwe
społecznie?
Czy j
ę
zyk w równym stopniu reprezentuje
przedstawicieli obojga płci?
Jak zachowuj
ą
si
ę
kobiety i m
ęŜ
czy
ź
ni podczas
rozmów - jakie s
ą
ró
Ŝ
nice i podobie
ń
stwa,
wzajemne relacje, odmienne strategie
komunikowania?
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
Język a dyskryminacja kobiet
Mechanizm dyskryminacji kobiet znajduje si
ę
w samej
strukturze j
ę
zyka.
Norm
ą
s
ą
okre
ś
lenia rodzaju m
ę
skiego, a rodzaj
Ŝ
e
ń
ski
jest uzupełnieniem lub dodatkiem
Rodzaj m
ę
ski ma znaczenie ogólne, normatywne,
kobiety pozostaj
ą
niewidoczne - istniej
ą
tylko studenci,
mieszka
ń
cy, obywatele.
Porównanie kobiety do m
ęŜ
czyzny jest
dowarto
ś
ciowaniem: "podj
ę
ła m
ę
sk
ą
decyzj
ę
", "równy
z niej chłop". Porównanie m
ęŜ
czyzny do kobiety jest
negatywne: "plotkuje jak baba".
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
Jak unikać seksizmu w języku?
Rodzaj gramatyczny powinien by
ć
zgodny z rodzajem
naturalnym, tzn. kobiety powinno okre
ś
la
ć
si
ę
rodzajem
Ŝ
e
ń
skim, a m
ęŜ
czyzn m
ę
skim.
Kobiety powinno si
ę
wymienia
ć
osobno i tak formułowa
ć
wypowiedzi, by czuły si
ę
uwzgl
ę
dnione.
Nale
Ŝ
y unika
ć
sformułowa
ń
wtłaczaj
ą
cych kobiety w
stereotypowe negatywne wyobra
Ŝ
enia.
- Nie nale
Ŝ
y u
Ŝ
ywa
ć
zwrotów, w których kobieta definiowana
jest wył
ą
cznie poprzez m
ęŜ
czyzn
ę
, nie jako samodzielna
istota, np. zaproszenie dla pana Kowalskiego i pani
Kowalskiej, a nie dla pana Kowalskiego z
Ŝ
on
ą
.
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
J
Ę
ZYK POPRAWNY
POLITYCZNIE
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
JĘZYK POPRAWNY POLITYCZNIE
Jest to znajdowanie, tworzenie i u
Ŝ
ywanie słów i
wyra
Ŝ
e
ń
, które próbuj
ą
usun
ąć
lub skompensowa
ć ś
lady
seksizmu, rasizmu, dyskryminacji ze wzgl
ę
du na wiek
(ageismu), heterocentryzmu lub jakichkolwiek innych
potencjalnie uwłaczaj
ą
cych znacze
ń
, które mog
ą
obra
Ŝ
a
ć
jak
ąś
grup
ę
osób.
Celem u
Ŝ
ywania j
ę
zyka poprawnego jest próba
wyeliminowania lub kompensowania dyskryminuj
ą
cego
j
ę
zyka.
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
REDUKOWANIE
UPRZEDZEŃW JĘZYKU
Unikaj etykietkowania ludzi i sprowadzania ich do jednej,
naznaczonej pejoratywnie to
Ŝ
samo
ś
ci – to pozbawia
ludzi ich indywidualno
ś
ci i ich uprzedmiotawia,
sprowadzaj
ą
c do pewnych kategorii (niepełnosprawni,
homoseksuali
ś
ci, grubasy)
Unikaj stosowania jednej grupy jako standardu, wobec
którego inni s
ą
oceniani. Kiedy przedstawiasz jedn
ą
grup
ę
jako lepsz
ą
lub „normaln
ą
” i u
Ŝ
ywasz tej grupy
jako odniesienia dla innych, to Twój j
ę
zyk staje si
ę
tendencyjny i mo
Ŝ
e usprawiedliwia
ć
dyskryminacj
ę
.
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
REDUKOWANIE
UPRZEDZEŃW JĘZYKU
B
ą
d
ź
wra
Ŝ
liwy/a na terminy okre
ś
laj
ą
ce poszczególne
grupy – stosuj si
ę
do ich preferencji i zalece
ń
co do
tego, jak chc
ą
by
ć
okre
ś
lani. Pami
ę
taj,
Ŝ
e w
zale
Ŝ
no
ś
ci od kontekstu kulturowego, ale tak
Ŝ
e czasu i
miejsca – terminy te mog
ą
si
ę
od siebie znacznie
ró
Ŝ
ni
ć
.
Daj innym prawo do decydowania, w jaki sposób chc
ą
by
ć
okre
ś
lani/e – b
ą
d
ź
otwarty/a na ten głos, nie
zakładaj,
Ŝ
e Twoje normy i zało
Ŝ
enia, maj
ą
by
ć
punktem odniesienia.
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
REDUKOWANIE
UPRZEDZEŃW JĘZYKU
B
ą
d
ź
otwarty/a, słuchaj, w razie w
ą
tpliwo
ś
ci
pytaj, w jaki sposób mówi
ć
o grupie, czy
problemie.
Twoje lenistwo lub nawyki i przyzwyczajenia nie
s
ą
argumentem – j
ę
zyk si
ę
zmienia i terminy do
niedawna brzmi
ą
ce „sztucznie i dziwnie”, dzi
ś
s
ą
pełnoprawnie stosowane.
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
Mowa nienawi
ś
ci -
sytuacja w Polsce
(CBOS – Społeczna percepcja mowy nienawi
ś
ci
– kwiecie
ń
2007)
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
Mowa nienawiści – sytuacja w Polsce
(CBOS – Społeczna percepcja mowy nienawiści – kwiecień 2007
Dwie pi
ą
te Polaków (40%) przyznaje,
Ŝ
e co najmniej raz
zetkn
ę
ło si
ę
z wypowiedziami, które obra
Ŝ
ały innych ze
wzgl
ę
du na ich ras
ę
, kolor skóry, narodowo
ść
,
preferencje seksualne itp. W
ś
ród nich 18% deklaruje,
Ŝ
e
wielokrotnie spotkali si
ę
z takim przekazem, a co pi
ą
ty
(20%) mówi,
Ŝ
e miało to miejsce kilka razy.
Ponad połowa ankietowanych (55%) stwierdza,
Ŝ
e nie
zauwa
Ŝ
yła takiej formy przemocy werbalnej.
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
Mowa nienawiści – sytuacja w Polsce
(CBOS – Społeczna percepcja mowy nienawiści – kwiecień 2007
Ś
wiadkowie mowy nienawi
ś
ci
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
Mowa nienawiści – przestrzeń publiczna
(CBOS – Społeczna percepcja mowy nienawiści – kwiecień 2007
na murach, na
ś
cianach budynków, jako tzw. graffiti –
60%
w telewizji – 39%
w gazetach, periodykach- 25%
na plakatach, transparentach, ulotkach -23%
w radiu – 21%
w publikacjach ksi
ąŜ
kowych, broszurach -10%
inne - zazwyczaj miejsca publiczne takie, jak przystanki
komunikacji miejskiej, dworce, autobusy, tramwaje,
poci
ą
gi; kluby, kawiarnie, miejsce pracy, strony i fora
internetowe
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
KTO OBRA
ś
A ???
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
Mowa nienawiści – przestrzeń publiczna
(CBOS – Społeczna percepcja mowy nienawiści – kwiecień 2007
Kto najcz
ęś
ciej obra
Ŝ
a?
politycy, ludzie zwi
ą
zani z polityk
ą
– 49%
członkowie organizacji ideologicznych – 44%
zwykli ludzie, przechodnie na ulicy – 42%
osoby zwi
ą
zane z Ko
ś
ciołem – 36%
osoby z bran
Ŝ
y rozrywkowej, arty
ś
ci – 25%
dziennikarze, prezenterzy, publicy
ś
ci – 20%
osoby ze
ś
wiata nauki – 4%
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
Jakich cech mowa nienawiści najczęściej dotyczy?
(CBOS – Społeczna percepcja mowy nienawiści – kwiecień 2007
PRZENIESIENIE CI
Ęś
ARU DOWODU
ofiara dyskryminacji uprawdopodobnia nierówne
traktowanie
oskar
Ŝ
ony o dyskryminacj
ę
dowodzi,
Ŝ
e:
nie traktował nierówno lub
ró
Ŝ
nicuj
ą
c kierował si
ę
obiektywnymi powodami
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
NAJBARDZIEJ OBRAŹLIWE SŁOWA
(CBOS – Społeczna percepcja mowy nienawiści – kwiecień 2007
Te, które dotycz
ą
homoseksualnych m
ęŜ
czyzn
(„pedał” – 83% i „ciota” – 80%) – u
Ŝ
ywane te
Ŝ
w
oderwaniu od swojego pierwotnego znaczenia dla
obra
Ŝ
enia innych bez wzgl
ę
du na ich orientacj
ę
seksualn
ą
.
Słowo „lesba” - (67% )– odpowiadaj
ą
cym trudniej
ustosunkowa
ć
si
ę
do tego terminu lub te
Ŝ
po prostu go
nie znaj
ą
.
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
NAJBARDZIEJ OBRAŹLIWE SŁOWA
(CBOS – Społeczna percepcja mowy nienawiści – kwiecień 2007
Okre
ś
lenia dotycz
ą
ce koloru skóry:
„czarnuch” – 73 %
„
Ŝ
ółtek” – 60 %
„białas” – 34%
„murzyn” – 19%,
-> wi
ę
kszo
ść
(68%) nie widzi w nim nic niewła
ś
ciwego.
dodatkowo, słowo „murzyn” jest rzadziej uznawane za
okre
ś
lenie krzywdz
ą
ce przez respondentów z wy
Ŝ
szym
wykształceniem.
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
NAJBARDZIEJ OBRAŹLIWE SŁOWA
(CBOS – Społeczna percepcja mowy nienawiści – kwiecień 2007
Okre
ś
lenia dotycz
ą
ce narodowo
ś
ci, przynale
Ŝ
no
ś
ci etnicznej:
„Szkop - 66%
ś
ydek – 65%
ś
abojad – 50%
Rusek – 42%
ś
yd – 33%
Polaczek – 33%
Makaroniarz – 30%
Wietnamiec – 22%
Japoniec – 21%
Cygan – 18%
Amerykaniec – 15%
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
NAJBARDZIEJ OBRAŹLIWE SŁOWA
(CBOS – Społeczna percepcja mowy nienawiści – kwiecień 2007
Okre
ś
lenia zwi
ą
zane z religi
ą
Dewot – 47%
Bezbo
Ŝ
nik - 34%
Katol – 34%
Projekt zrealizowany w ramach Europejskiego Roku Równych Szans dla Wszystkich, ERRSW 2007
Stowarzyszenie Inicjatyw Niezale
Ŝ
nych MIKUSZEWO
www.galeriatolerancji.org.pl
NAJBARDZIEJ OBRAŹLIWE SŁOWA
(CBOS – Społeczna percepcja mowy nienawiści – kwiecień 2007
Inne okre
ś
lenia:
Wsioch - 74 %
ś
ydokomuch - 64 %
Oszołom – 56%
Robol - 47%
Wykształciuch – 25%
Konkubent – 11%