Dobrodziej Psychol_ asp_oddział

Psychologiczne aspekty oddziaływania katastrof

– załoŜenia do przezwycięŜania następstw sytuacji kryzysowej.

Mł. bryg. mgr Cezary Dobrodziej

Kierownik Pracowni Nauk Humanistycznych

Szkoła Główna SłuŜby PoŜarniczej

cdobrodziej@sgsp.edu.pl

Wstęp

Rozwój cywilizacyjny niewątpliwi przyczynia się do poprawy warunków Ŝycia, ale

takŜe niesie ze sobą wzrost zagroŜeń i tworzy nowe – nieznane poprzednim pokoleniom –

wartości negatywne. Wraz z rozwojem cywilizacji zmienia się jakość ryzyka, a więc jego

treść i forma. Uzasadnione jest więc przypuszczenie, Ŝe jednym z pierwszoplanowych zadań

ludzkości u progu XXI wieku będzie zaakceptowanie powszechności ryzyka oraz

róŜnorodnych czynników zagraŜających otoczeniu człowieka. Warunkiem skutecznego

przeciwdziałania zagroŜeniom moŜe być nauczenie się trafnego rozpoznawania ich źródeł

i oceniania wielkości ryzyka w celu minimalizowania strat i szkód.

(7)

Taki stan rzeczy zmusza

nas wszystkich, a szczególnie decydentów i osoby odpowiedzialne za szeroko rozumiane

bezpieczeństwo, do szerszego, wieloaspektowego spojrzenia na zagroŜenia, ryzyko ich

wystąpienia, konsekwencje oraz kompleksowego przygotowania się na spotkanie z nimi.

Człowiek po „wyemancypowaniu się ze świata zwierzęcego” wzmocnił się

psychospołecznie w walce o przetrwanie, rozwinął umysł, wraŜliwość społeczną, wytworzył

mowę, kulturę, w tym normy społeczne i prawne. Podniosło to niewątpliwie jego szanse

w walce o byt, ale jednocześnie osłabiło odporność biofizyczną i emocjonalną.

(26)

Współczesna cywilizacja, a głównie jej burzliwy rozwój niesie ze sobą ogrom zagroŜeń,

stresów, frustracji. śycie staje się coraz trudniejsze poprzez towarzyszące nam przeciąŜenia,

utrudnienia, deprywacje, dyskomfort. Wszystko to powoduje, Ŝe czujemy się niepewnie,

poszukujemy pomocy i wsparcia ze strony innych ludzi, grup czy instytucji. Sytuacja ta

dotyczy większości z nas, w normalnym Ŝyciu codziennym. Nie trudno sobie wyobrazić,

w tym kontekście, czego doświadcza i jak bardzo potrzebuje pomocy jednostka, grupa,

społeczność, która znajdzie się w sytuacji kryzysowej, w sytuacji katastrofy, klęski

ywiołowej. Psychospołeczne konsekwencje tego typu zdarzeń dość często są niedostrzegane,

bagatelizowane lub niewłaściwie rozpoznawane, a fakt pomijania ich w planach działań

kryzysowych (przed, w trakcie i po zdarzeniu) moŜe spowodować dodatkowe straty, których

skutki mogą być równie tragiczne i bolesne. KaŜdy z nas postrzega w jakiś sposób

rzeczywistość, wyciąga wnioski, stosuje pewne wzorce zachowań i podejmuje decyzje.

WaŜne w tym aspekcie jest stosowanie dorobku psychologii i socjologii oraz ciągłe

kształcenie się w kierunku zdobywania jak największej wiedzy, którą moŜna wykorzystać

w róŜnych sytuacjach Ŝyciowych. Co prawda nie moŜna zapobiec tragicznym zdarzeniom we

współczesnym świecie, jednak dzięki umiejętnemu wykorzystaniu fachowej wiedzy moŜna

znacznie ograniczyć ich skutki.

Celem niniejszego opracowania jest próba przedstawienia psychologicznych aspektów

oddziaływania katastrof oraz ich bezpośredniego wpływem na ofiary, ratowników

i decydentów. Wykorzystanie tych informacji moŜe przyczynić się do lepszego, pełniejszego

przygotowania się na wypadek sytuacji kryzysowej oraz do przezwycięŜania i łagodzenia jej

następstw.

Przez sytuację kryzysową rozumieć będziemy taką sytuację (zjawisko, stan), która

charakteryzuje się zaburzeniem równowagi (psychicznej, społecznej, ekonomicznej) i pociąga

za sobą konieczność rozstrzygnięcia, interwencji.

(17,20)

We współczesnym świecie moŜemy

znaleźć wiele źródeł kryzysów: wojny, katastrofy, terroryzm, głód, napięcia polityczne,

problemy egzystencjalne, itp. Wszystkie te sytuacje wymagają podjęcia określonych działań

i zaangaŜowania właściwych słuŜb, czyli podjęcia interwencji kryzysowej, której zadaniem

jest działanie zmierzające do odzyskania przez osobę, grupę, społeczność – dotkniętą

kryzysem – równowagi, zdolności samodzielnego funkcjonowania, czyli rozwiązanie

kryzysu. W interwencji kryzysowej najistotniejsza jest szybka ocena aktualnej sytuacji

i stopnia zakłóceń oraz rozpoznanie najbardziej oczekiwanej na danym etapie pomocy

(medycznej, psychologicznej, socjalnej lub prawnej).

(13, 20)

Aby uniknąć zamieszania wynikającego z róŜnorodności sytuacji kryzysowych,

rozwaŜania nasze sprowadzę do analizy katastrof, które gdy się wydarzą dotykają wiele osób,

mogą pociągnąć za sobą wiele ofiar, potrafią zrujnować funkcjonowanie psychospołeczne

jednostki oraz wielkich zbiorowości ludzkich, a takŜe angaŜują liczne słuŜby w usuwanie ich

tragicznych skutków.

1. Katastrofa i jej ofiary

wiatowa Organizacja Zdrowia (WHO) definiuje katastrofę, jako nagłe zakłócenie

ekonomiczne i psychospołeczne, które znacznie przekracza moŜliwości funkcjonowania

społeczności nią dotkniętej. WHO zwraca jednak uwagę, Ŝe trzeba uznawać i rozumieć

kulturową, polityczną i emocjonalną względność pojęcia katastrofy. Zdarzenie oznaczające

katastrofę dla jednej społeczności, nie koniecznie musi oznaczać to samo dla innej.

Według WHO moŜemy wyróŜnić 2 rodzaje katastrofy:

naturalne (trzęsienia ziemi, powodzie, cyklony, huragany, obsunięcia się ziemi, wybuchy

wulkanów, susze);

spowodowane przez człowieka, czyli technologiczne (toksyczne, chemiczne, jądrowe,

zerwanie się tam czy zapór lub wypadki w transporcie).

Przyjmując ten podział WHO ostrzega, Ŝe zdarzają się sytuacje gdzie jednoznaczne

rozróŜnienie między tymi dwoma rodzajami katastrof jest czasami niemoŜliwe z powodu

wzrastającego wpływu działalności ludzkiej na równowagę ekologiczną.

(23)

Międzynarodowej Federacji Stowarzyszeń Czerwonego KrzyŜa i Czerwonego

PółksięŜyca podaję bardziej precyzyjną definicję katastrofy, w której wyraźnie wskazane są

obszary wymagając pomocy. Katastrofa jest niszczącą sytuacją, w której nagłemu zakłóceniu

ulegają codzienne wzory Ŝycia i w rezultacie której powstaje potrzeba dostarczenia ludziom

ochrony, Ŝywności, schronienia, opieki medycznej i socjalnej oraz innych konieczności

yciowych.

(23)

W rozumieniu prezentowanym przez Czerwony KrzyŜ, katastrofa moŜe być

rezultatem kaŜdego z następujących zdarzeń:

ekstremalne lub gwałtowne akty natury (powodzie, wybuchy wulkanów, trzęsienia ziemi,

sztormy, morskie fale powodziowe, osunięcia ziemi i lawiny śnieŜne);

nagłe zdarzenia (poŜary, wybuchy, wypadki transportowe, skaŜenia gazami oraz innymi

chemicznie szkodliwymi substancjami);

choroby o przebiegu epidemicznym;

głód i wynikające z niego niedoŜywienie oraz inne choroby;

akty wrogości i konflikty zbrojne, którymi dotknięta lub zagroŜona jest cywilna

populacja.

Przedstawione definicje pozwalają ustalić skalę i zasięg zdarzeń, które powinny być

uznane za katastrofy. W przypadku „dolnej granicy” uznania danego zdarzenia za katastrofę,

międzynarodowe organizacje proponują jako kryterium przekroczenie faktycznej zdolności

lokalnej społeczności do usunięcia bądź złagodzenia skutków zdarzenia przy pomocy

posiadanych środków oraz mechanizmów Ŝycia społecznego. PrzybliŜają one nam równieŜ

skalę i zasięg zdarzeń, które powinny być uznane za katastrofy oraz wskazują podstawowe

obszary pomocy udzielanej ich ofiarom.

Autor naukowej teorii katastrof, angielski socjolog Barry A. Turner twierdzi, Ŝe istota

katastrofy polega nie tylko na działaniu sił niszczących fizycznie, lecz przede wszystkim na

załamaniu tkwiących w naszej świadomości wyobraŜeń o otoczeniu i prawidłowościach

rządzących rzeczywistością. Widok zmasakrowanych ciał i krwi, powalonych budynków,

zniszczonych samochodów szokuje i przeraŜa. Najsilniej uderza w nas jednak nowa

wiadomość, która się rodzi po zdarzeniu.

Katastrofy mają róŜne oblicza, łączy je jednak wspólny efekt – jednoczesna ilość ofiar

budząca przeraŜenie. Nasuwa się w tym miejscu pytanie: kto jest ofiarą katastrofy?

Odpowiedź nie jest prosta i tak oczywista jak by się wydawało. Wielki katastrofy obejmują

wiele ludzi, włączając w to ofiary i ich rodziny, ratowników, świadków, decydentów oraz

ogół społeczeństwa. Ze względu na natychmiastowe pojawienie się relacji w środkach

masowego przekazu, ludzie w swoich domach mogą być prawie natychmiast przenoszeni na

miejsce katastrofy. MoŜemy obserwować w telewizji Ŝywe i poruszające obrazy

przedstawiające przeraŜającą rozmaitość okropnych strzelanin, pościgów, bombardowań,

poŜarów, trzęsień ziemi, powodzi, tortur, katastrof lotniczych, huraganów i porwań.

Poruszający widok ocalonych, ciał ofiar, zniszczeń, destrukcji i rzezi, które spotykają ludzi

i miejsca, zabawka dziecka, damska torebka, część ubrania mogą spowodować silne reakcje

emocjonalne, równieŜ u osób które nie są osobiście zaangaŜowane w inny sposób niŜ

oglądanie telewizji. KaŜde większe wydarzenie moŜe mieć skutek podobny do kół

powstających na wodzie, kiedy do jeziora wrzuci się kamień. Jego wpływ rozszerza się,

zakreślając coraz większe koła, wpływając na wszystkich, którzy się z nim zetknął (Rys. 1).

Potocznie ofiara to człowiek, który w wyniku zdarzenia ucierpiał fizycznie /

psychicznie („zewnętrznie / wewnętrznie”). Takie podejście moŜe prowadzić do błędów

w ocenie: czy dana osoba jest ofiarą, czy teŜ nie? Nie wszystkie urazy są widoczne

i oczywiste. NaleŜy zawsze pamiętać, Ŝe człowiek jest jednością psychofizyczną. Przy

zaburzonym funkcjonowaniu sfery fizycznej (obraŜenia ciała), zaburzeniu ulega równieŜ

funkcjonowanie sfery psychicznej i odwrotnie. W szerokiej kategorii ofiar mieszczą się osoby

ocalone, które przeŜyły dzięki działaniom ratowniczym oraz osoby ocalałe, które ominęło

bezpośrednie działanie czynników katastrofy. W zaleŜności od stopnia naraŜenia na

zdarzenie, katastrofę moŜna sklasyfikować potencjalne ofiary w trzech kategoriach:

kategoria pierwsza – ci, którzy są najbardziej, bezpośrednio naraŜeni na katastrofę lub

uraz (traumę) – mówi się o nich bezpośrednie ofiary urazu;

kategoria druga – to ci, którzy są w pewnym sensie obserwatorami bezpośrednich

efektów pourazowych, będących udziałem ofiar opisywanych w kategorii pierwszej –

dotyczy ona słuŜb „pomocowych” (straŜ poŜarna, policja, pogotowie ratunkowe,

wojsko, pracownicy socjalni, itp.), ale takŜe przypadkowych ratowników, gapiów;

kategoria trzecia – obejmuje tych, którzy są pośrednio naraŜeni na traumę, czyli

członków rodzin ofiar pierwszej i drugiej kategorii, przyjaciół, kolegów, sąsiadów,

znajomych.

Przytoczona klasyfikacja pozwala nam szerzej spojrzenie na ofiary zdarzeń

traumatycznych, do których niewątpliwie zaliczają się katastrofy. Oczywiście nie wszystkie

ofiary i nie w jednakowym stopniu oczekują i potrzebują pomocy, w tym takŜe

psychologicznej. ZaleŜeć to moŜe między innymi od:

- nasilenia katastrofy,

- bezpośredniego wystawienia na jaj działanie,

- posiadanych zdolności adaptacyjnych,

- obycia z sytuacjami stresującymi,

- rzetelnej wiedzy o zagroŜeniu i sposobów przeciwdziałania nim,

- stopnia posiadanej kontroli nad sytuacją,

- nadziei na pomoc ze strony innych ludzi.

Dodatkowo w wielu warstwach społecznych ludzie nie uwaŜają konieczności pomocy

psychologicznej za istotną potrzebę, nawet pośród wydarzeń powodujących wielkie

Rys 1. Katastrofa i jej ofiary

decydenci

rodziny,
bliscy,
znajomi,

wiadkowie,

„gapie”

„dziennikarze”

cierpienia. Bierze się to stąd, Ŝe ofiary nie są w stanie lub nie chcą prosić o pomoc, gdy jej

potrzebują, jak równieŜ nie wiedzą, gdzie się po nią zwrócić. Ponadto istnieje obawa, Ŝe

zaoferowana pomoc zniszczy naturalną zdolność do dawania sobie rady czy to danej osoby,

rodziny czy teŜ społeczności. W momencie kryzysu moŜe to wzmocnić naturalną tendencję

do uwaŜania rodziny i społeczności za samowystarczalne. ZauwaŜalny jest równieŜ brak

zrozumienia w społeczeństwie celowości rozmawiania np. o swoich przeŜyciach, utracie,

mierci. U wielu osób występuje charakterystyczny mechanizm zaprzeczania, który jest jedną

z naturalnych reakcji człowieka na utratę lub stres. Słowa takie jak „psychologiczne” czy

„stres”, sugerujące konieczność terapii mogą wzmocnić tendencję do zaprzeczania. Ktoś

moŜe mówić, Ŝe nie ma takiego problemu. Ktoś inny, Ŝe jego to nie dotyczy – „jestem

zawodowcem, specjalistą”. Ci, którzy zetknęli się z traumatycznym wydarzeniem i ci, którzy

są za nich odpowiedzialni, mogą uŜywać zaprzeczania jako obrony i twierdzić, Ŝe dają sobie

radę i nie potrzebują pomocy. NaleŜy podkreślić, Ŝe wiele osób moŜe sobie w istocie radzić

dzięki własnym umiejętnościom i z pomocą rodziny oraz przyjaciół, ale naleŜy równieŜ

pamiętać, Ŝe efekty zetknięcia się z traumatycznym przeŜyciem mogą trwać dłuŜszy czas

i pozostać głęboko ukryte. Ci, którzy krzyczą, płaczą i duŜo mówią mogą właśnie być

osobami, które dają sobie radę, poniewaŜ są w stanie wyrazić swoje uczucia i emocje,

wydobywając je na powierzchnię. Osoba, która jest cicha i spokojna, moŜe cierpieć z powodu

wewnętrznych katuszy i zagubienia, utrzymując w ryzach reakcje szoku i przeraŜenia.

Natychmiastowe skutki katastrofy powodują konieczność zabezpieczenia potrzeb

wynikających z jej charakteru (schronienie, jedzenie, woda pitna, ubranie, itp.). Katastrofa

stwarza równieŜ potrzebę wsparcia psychicznego dla wszystkich, których dotknęła. Według

Międzynarodowej Federacji Stowarzyszeń Czerwonego KrzyŜa i Czerwonego PółksięŜyca

(za: Szmagalski J., 1996, s. 20-21) wielu psychicznych kosztów katastrof i innych

stresujących zdarzeń moŜna uniknąć dzięki stosowanemu i dostarczonemu na czas wsparciu

psychologicznemu. Jest bezwzględnie konieczne dostarczenie humanitarnego wsparcia

najszybciej jak to moŜliwe. Wsparcie to ma dosięgnąć ludzi znajdujących się w samym

rodku ekstremalnego stresu i chaosu emocjonalnego, aby dać im znać, Ŝe nie są sami. Jest

istotne, Ŝe ktoś moŜe podjąć za nich tymczasowe decyzje, dać praktyczne rady, wsłuchać się

w ich uczucia i zapewnić bliską fizyczną obecność. WaŜne jest dla ofiar, aby wiedziały, Ŝe ich

reakcje są normalnymi reakcjami wobec nienormalnych zdarzeń, poniewaŜ ludzie często

obawiają się, Ŝe „zwariowali”. Ponadto pomocne jest uczenie ludzi o całym zakresie reakcji,

które mogą przeŜywać. Ułatwi im to lepsze radzenie sobie z trudnymi uczuciami, gdy takie

powstaną. Jest waŜne, aby osoby cięŜko zestresowane mogły, nawet wielokrotnie, mówić

o tym co im się zdarzyło do dobrych słuchaczy, którzy zachęcają do wypowiadania się

w bezpiecznej i opiekuńczej atmosferze. Istotne jest równieŜ wskazanie miejsc, gdzie moŜna

się zwrócić po pomoc, jeśli objawy nie znikną w określonym czasie.

Potrzeba pomocy i wsparcia psychicznego osób dotkniętych tragicznymi

wydarzeniami odnosi się głownie do: bliskich osób zabitych, rannych i ich bliskich, bliskich

osób zaginionych, osób ocalałych bez urazów fizycznych, świadków, szczególnie

przypadkowych ratowników. W dalszej kolejności moŜe ona dotyczyć: ratowników

zawodowych, personelu medycznego, osób kierujących akcją, osób ewakuowanych z miejsca

i pobliŜa katastrofy. Wsparcie w przypadku tej drugiej grupy jest zwykle mniej naglące.

W porę udzielone wsparcie zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia u tych osób

długotrwałych urazów psychicznych i przyśpiesza powrót do równowagi oraz

samowystarczalności. Nie rozpoznanie i nie udzielenie pomocy potrzebującym moŜe

w konsekwencji doprowadzić do przewlekłych, niejednokrotnie nieodwracalnych urazów

psychicznych i zaburzeń somatycznych wymagających dłuŜszego leczenia i rehabilitacji.

Szczególnie wraŜliwi na negatywne oddziaływanie katastrofy oraz wymagający

natychmiastowej interwencji są:

- dzieci,

- osoby starsze,

- niepełnosprawni,

- osoby z upośledzeniem umysłowym i zaburzeniami psychicznymi,

- osoby uwaŜające się za osobiście odpowiedzialne za katastrofę.

1.1. Dzieci

Często niedoceniane i nierozpoznawane są specyficzne potrzeby dzieci w następstwie

katastrof. Ich reakcje psychospołeczne uzaleŜnione mogą być między innymi od wieku,

zakresu szkód fizycznych i materialnych samego dziecka, jego rodziców, rodzeństwa i innych

bliskich osób, od tego co dziecko widziało, przeŜyło. Generalnie reakcje te podobne są do

reakcji dorosłych: niepokój, strach przed samotnością i ciemnością, strach przed chorobą,

miercią, problemy ze snem, koszmary nocne i najczęściej objawiają się poprzez:

- zwiększenie uzaleŜnienia wobec rodziców, opiekunów (przywieranie dziecka do matki,

ojca, opiekuna, ratownika – moŜe wyraŜać „nie opuszczaj mnie”, uśmiechanie się - kochaj

mnie”);

- zmory nocne;

- regresję rozwojową (np. czasowe pogorszenie nabytej przed katastrofą umiejętności

mówienia);

- specyficzne lęki wobec rzeczy, sytuacji przypominających katastrofę (np. wobec samolotu

zabawki, jeśli dziecko przeŜyło katastrofę lotniczą);

- odgrywanie katastrofy w zabawie;

- zaburzenia w odŜywianiu.

(12, 23)

U dzieci w okresie dojrzewania moŜe wystąpić: wrogość wobec rodzeństwa,

społeczne wycofanie czy zachowania asocjalne. Objawy te ustępują zazwyczaj po około

miesiącu. RóŜnicując płeć dziecka moŜna zauwaŜyć, Ŝe u chłopców objawy trwają dłuŜej

i mogą przybierać bardziej agresywny, aspołeczny charakter. Z kolei u dziewcząt objawy są

ostrzejsze, występują większe skłonności do werbalizowania emocji oraz częściej wracają

myślami do katastrofy.

(23)

PrzeŜycie katastrofy, w której dziecko jest świadkiem drastycznych scen i zdarzeń,

bezradności, desperacji i strachu powoduje, Ŝe jego obraz świata zostaje zmieniony. Świat

przestaje być przyjazny i znajomy, staje się straszny i niszczący.

(8)

Bardzo waŜna jest więc

akceptująca i przyjazna postawa wobec dziecka, duŜa wraŜliwość, wyczucie i takt oraz

wiedza o typowych reakcja i potrzebach „małych” ofiar katastrof. Pomoc dzieciom nie

powinna odbywać się w oderwaniu od ich najbliŜszych, od tych którzy są jedynymi

gwarantami ciągłości świata. Najmłodszym dzieciom pomaga się przez rodziców. Dzieciom

w wieku przedszkolnym, szkolnym mogą pomóc przedszkolanki i nauczyciele, którzy

równieŜ są bardzo waŜnymi osobami w ich Ŝyciu.

1.2. Osoby starsze i osoby z dysfunkcjami

Osoby starsze, szczególnie niedołęŜne i chore, boją się kaŜdej zmiany. Sytuacje

wypadku, katastrofy – przy często pesymistycznym i negatywnym nastawieniu do otoczenia

i własnych moŜliwości – przyjmują niemal jak wyrok śmierci. Znane jest zjawisko

szpitalnego załamania się człowieka starszego, który wkrótce po chorobie czy urazie pada

ofiarą jakiegoś cięŜkiego powikłania (zawału serca, udaru mózgu czy zapalenia płuc).

Przyczynami takiej sytuacji mogą być: obniŜone zdolności adaptacyjne, wstrząs psychiczny,

przygnębienie, zniechęcenie, lęk, pogłębiony często przez, delikatnie mówiąc, nieprzychylny

stosunek osób pomagających, a takŜe brutalne uświadomienie starszej osobie jej cięŜkiego

stanu i fatalnych w jej wieku prognoz.

(22)

Pomoc udzielana ludziom starszym wymaga duŜego zaangaŜowania, cierpliwości

i taktu. Nie moŜemy ulegać przeświadczeniu, Ŝe tak doświadczone przez Ŝycie, zaprawione

w licznych bojach osoby na pewno dadzą sobie radę, choć niejednokrotnie tak to moŜe

wyglądać. Niewiele jest bowiem osób, które w sposób otwarty przyznają się i zaakceptowały

swoje braki, ułomności czy niedołęŜność. Większość z nas za wszelką cenę i to jak najdłuŜej,

będzie pragnęła utrzymać przekonanie o własnej samowystarczalności i udowodniać to

innym. Jako pomagający nie moŜemy dać się zwieść. Osoby starsze wymagają szczególnej

troski i opieki w sytuacjach ekstremalnych.

W sytuacji katastrofy, duŜą trudność pomagającym mogą sprawić osoby

z dysfunkcjami (niepełnosprawni ruchowo, niewidomi, niesłyszący, upośledzeni umysłowo

czy z zaburzeniami psychicznymi) oraz osoby uzaleŜnione od alkoholu czy narkotyków. Ich

sposób funkcjonowania róŜni się od funkcjonowania pozostałych osób zdrowych. Dlatego teŜ

wymagają oni pierwszeństwa w kolejności udzielania pomocy i zastosowania odrębnych

zasad postępowania np. przy ewakuacji z budynku czy ewakuacji na miejscu katastrofy. Na

przykład osoby głuchonieme źle będą reagowały na nadmierną gestykulację pomagających,

ich nerwowość i pośpiech, zaś u osób z zaburzeniami psychicznymi czy upośledzonych

umysłowo, szczególnie w sytuacjach silnego stresu, mogą pojawić się nagłe i impulsywne

reakcje.

(22, 25)

1.3. Ratownicy

Wielkie katastrofy obejmują swym zasięgiem wiele osób, włączając w to ofiary, ich

rodziny, sąsiadów, znajomych, itp. Szczególnie waŜną i odpowiedzialną rolę odgrywają

w niej ratownicy (straŜ poŜarna, pogotowie ratunkowe, policja, wojsko, ratownicy –

ochotnicy, zespoły interwencyjne – interdyscyplinarne, itp.). Przed pracownikami tych grup

stawia się wysokie wymagania dotyczące nie tylko szeroko rozumianych kwalifikacji

zawodowych, ale takŜe dobrego stanu zdrowia oraz sprawności fizycznej i psychicznej.

Podyktowane jest to faktem, iŜ wykonują oni zawody trudne i niebezpieczne, którym

towarzyszą róŜnego rodzaju zagroŜenia, obciąŜenia, przeciąŜenia (fizyczne i psychiczne),

deprywacje, sytuacje konfliktowe, dyskomfort. Często wykonują oni swoją pracę

w warunkach ekstremalnych. Wszystkie te czynniki (źródła stresu) mogą wpływać na ich

samopoczucie, funkcjonowanie oraz zdrowie.

Stres u ratowników związany jest z naturalną koniecznością ponoszenia ryzyka

wynikającego z charakteru samej pracy oraz z towarzyszących jej silnych obciąŜeń

psychicznych. NiemoŜność uporania się ze stresem moŜe pojawić się u niektórych

ratowników w toku działań i obniŜyć ich poziom funkcjonowania, co stanowi powaŜne

zagroŜenie dla nich samych, jak równieŜ dla osób ratowanych. Mogą się pojawić takie

objawy jak: zaburzenia pamięci, koncentracji uwagi, trudności z podejmowaniem decyzji,

paraliŜujący strach, chęć wycofania się, drŜenia, wymioty, płacz, wybuchy gniewu, itp.

Stresy związany ze środowiskiem pracy, problemami dnia codziennego, Ŝyciem

prywatnym - jeśli będą utrzymywały się u ratownika przez dłuŜszy czas, mogą doprowadzić

w konsekwencji równieŜ do: nadciśnienia, zawału mięśnia sercowego, wrzodów Ŝołądka

i dwunastnicy, depresji, nerwicy lękowej, zaburzenia snu, alergii, chorób infekcyjnych,

nowotworowych. Skutki zdrowotne stresu oraz inne skutki, np. w postaci obniŜenia jakości

pracy, zwiększonej liczby błędów i wypadków przy pracy, absencji stanowią znaczne

obciąŜenie finansowe dla kaŜdej instytucji i całego społeczeństwa.

(4)

Do najbardziej charakterystycznych, traumatyzujących źródeł stresu, które mogą

pozostawić trwały ślad w psychice ratownika oraz wpłynąć na jego sprawność

funkcjonowania zarówno na miejscu zdarzenia, jak i w późniejszym czasie, moŜemy zaliczyć:

widok zabitych lub powaŜnie rannych osób (szczególnie gdy dotyczy to dzieci i kolegów

ratowników);

wystawianie się na sytuacje zagraŜające zdrowiu, Ŝyciu, osobista strata lub obraŜenia

ciała, bliskie otarcie się o śmierć;

poczucie odpowiedzialności za Ŝycie, zdrowie, mienie ratowanych osób i kolegów;

podejmowanie kontaktów i niesienie pomocy ludziom w bólu i cierpieniu, rozpaczy,

przenoszenie i identyfikacja zwłok;

bezradność, niepowodzenie akcji, obawa przed negatywną opinią;

poczucie winy z niedostatecznego wysiłku, nie ocalenie Ŝycia, śmierć osoby „postronnej”

spowodowana działaniami;

brak właściwych środków ochrony indywidualnej, awarie sprzętu, opóźnienia,

dezorganizacja, zamieszanie, nierealistyczne oczekiwania ze strony przełoŜonych, brak

kompetencji kierujących akcją;

zetknięcie z agresywnym tłumem lub gwałtowna osoba groŜąca ratownikom;

kaŜde zdarzenie z nadmiernym zainteresowaniem mediów.

Oczywiście

wymienione

stresory

nie

wyczerpują

wszystkich

czynników

obciąŜających ratowników w trakcie ich działań, ale wystarczą do przyjęcia tezy, Ŝe poprzez

fakt niesienia pomocy ofiarom tragicznych zdarzeń – ratownicy stają się kolejnymi ich

ofiarami, a co za tym idzie, niektórzy z nich mogą potrzebować pomocy, w tym takŜe

psychologicznej.

1.4. Decydenci

Wielkie katastrofy w Polsce zdarzają się relatywnie niezbyt często, jednak gdy juŜ do

nich dojdzie to osoby odpowiadające za bezpieczeństwo na swoim terenie (lokalne władze

samorządowe) mogą się spodziewać, Ŝe oczekiwać się od nich będzie szybkiej i skutecznej

interwencji. Na dzień dzisiejszy władze lokalne nie są jeszcze dobrze przygotowane na to, aby

dać sobie radę z psychospołecznymi skutkami katastrofy, w pełni zaopiekować się jej

ofiarami. Nie zawsze problem pomocy psychologicznej jest traktowany w naleŜytą uwagą

i uwzględniany w planach operacyjnych na wypadek katastrofy. A przecieŜ jak moŜna nie

brać pod uwagę czegoś, co jest najistotniejsze we wszystkich realizowanych przez człowieka

planach, czyli samego człowieka? Katastrofy najwięcej szkód wyrządzają bowiem ludziom

(jednostce, rodzinie, społeczności). Domy moŜna odbudować, pola ponownie zasiać, rzeki

uregulować, zniszczony sprzęt naprawić lub wymienić na nowy, ale jeśli w usuwaniu

skutków katastrof pominiemy potrzeby człowieka, który przeŜył najbardziej dramatyczne

w swoim Ŝyciu wydarzenie, to ostateczny wynik naszych działań, zmierzających do

przywrócenia równowagi, zdolności samodzielnego funkcjonowania ofiar nigdy w pełni nie

zostanie osiągnięty. W skrajnych przypadkach braku wiedzy, doświadczenia, kompetencji

działania „interwencyjne” zamiast łagodzić negatywne konsekwencje katastrof, mogą je

jeszcze potęgować.

Sytuacja kryzysowa, jaką niewątpliwie jest katastrofa, stawia decydenta w bardzo

trudnej i złoŜonej sytuacji. Sam fakt, Ŝe doszło do katastrofy, która zaskoczyła nas,

pochłonęła ofiary, stworzyła liczne zagroŜenia, utrudnienia, zaburzyła normalne

funkcjonowanie niesie ze sobą liczne obciąŜenia i silny stres. A przecieŜ to dopiero początek.

To na decydencie spoczywa odpowiedzialność za przygotowanie, zorganizowanie i udzielenie

pomocy - w moŜliwie jak najszybszym czasie i jak największym zakresie. On będzie

odpowiadał za ewentualne braki, błędy, niepowodzenia, opóźnienia. Jego decyzje będą

oceniane przez lokalną społeczność, media, władze wyŜszego szczebla, co w konsekwencji

moŜe grozić załamaniu dalszej karierze zawodowej, politycznej. Dodajmy do tego jeszcze

jego myśli i emocje związane z rodziną i najbliŜszymi, którzy mieszkają na terenie

dotkniętym przez katastrofą, z którymi kontakt jest niemoŜliwy lub ograniczony. Wszystko to

wywiera negatywny wpływa na samopoczucie, funkcjonowanie, zdrowie decydentów oraz na

podejmowane przez nich decyzje.

Dramat decydentów, a w szczególności decydentów lokalnych, polega nie tylko na

tym, Ŝe nagle muszą zajmować się czymś, czym dotychczas się nie zajmowali i na czym się,

tak naprawdę, nie znają. Sytuacja wymusza na nich konieczność pracy pod silną presją czasu,

w otoczeniu ludzi zdenerwowanych, nie dysponujących pełną, rzetelną informacją. Wiele

obaw polityka, decydenta - w sytuacji kryzysowej - budzi moŜliwość „śmierci politycznej”,

jeŜeli sprawy pójdą źle. Utrata powaŜania społecznego, utrata autorytetu wśród ludzi, dla

których wypełnia on swoją misję wywołuje bardzo silne emocje i wpływa na jego sprawność

i skuteczność działania. Taka osoba staje się kolejną ofiarą katastrofy ze wszystkimi

wynikającymi z tego faktu konsekwencjami.

(21)

Sytuacja

kryzysowa

powoduje,

bezproblemowa

komunikacja

między

poszczególnymi elementami systemu kierowania moŜe zostać zakłócona róŜnymi czynnikami

i błędami. Zarządzający winien liczyć się między innymi z tym, Ŝe:

długotrwały nacisk trudnej sytuacji, a takŜe towarzyszące jej silne emocje, zwiększają

zmęczenie i obniŜają zdolność racjonalnego myślenia, decydowania;

zwiększający się stres obniŜa koncentrację uwagi, co moŜe wywołać przeoczenie lub

przecenienie waŜnych informacji;

wątpliwe informacje oraz nacisk na ich szybkie opracowanie moŜe spowodować ich

niewłaściwą interpretację wspartą subiektywnymi Ŝyczeniami i oczekiwaniami;

emocjonalny nacisk na decydenta moŜe ograniczyć jego zdolności do przyjmowania

nowych informacji, zwłaszcza tych, które są niezgodne z jego oczekiwaniami;

biologiczne rytmy w warunkach długotrwałego działania ograniczają czujność ludzi

w systemach kierowania kryzysowego;

nacisk grupy (zespołu kryzysowego), grupowe myślenie lub potrzeba osiągnięcia

wewnętrznej zgody w grupie moŜe powodować zanik racjonalnego osądu i wzmocnić

ryzyko błędnej decyzji.

(10)

wiadomość zakłócającego wpływu czynników obiektywnych (związanych ze

zdarzeniem wywołującym sytuację kryzysową) oraz subiektywnych (tkwiący w osobie

decydenta, jego współpracowników) na proces zarządzania sytuacją kryzysową, powinna

mobilizować osoby odpowiedzialne za nasze bezpieczeństwo do szerszego spojrzenia na

problem katastrof i ich skutków. W opracowywane plany oraz działalność prewencyjną

naleŜy bezzwłocznie włączyć psychospołeczne aspekty sytuacji kryzysowych. I to nie tylko

na papierze, ale przede wszystkim w praktyce. W ćwiczeniach, manewrach, symulacjach nie

moŜna pomijać tego aspektu katastrofy, z nadzieję, Ŝe jeśli do niej dojdzie naprawdę – to

jakoś tam będzie. Katastrofa pociągu, samolotu, promu - to nie tylko zabici i ranni na miejscu

zdarzenia, to takŜe setki najbliŜszych, oczekujących na nich w róŜnych miejscach, to równieŜ

wiadkowie, ratownicy, itd. Nie moŜna tolerować bezczynności w tym zakresie. Jesteśmy

w stanie lepiej przygotować się do bardziej kompleksowych działań.

Paradoksem moŜe wydawać się stwierdzenie, Ŝe lepiej, w kontekście naszego

bezpieczeństwa byłoby, gdyby katastrofy zdarzały się częściej i pochłaniały znaczne ilości

ofiar. Wymusiłoby to, na władzach centralnych i lokalnych, konieczność przeznaczenia

większych sił i środków na przygotowanie się do nich i usuwanie ich skutków. Wystarczy

przypomnieć sobie np. powodzie w 1997 i 2001 roku i towarzyszące im wielkie poruszenie,

na wszystkich szczeblach „władzy” w naszym kraju, szukanie winnych, uruchamianie rezerw

budŜetowych, pośpieszne organizowanie pomocy. Wiele osób wypowiadało się wówczas na

temat kompletnego braku przygotowania władz, słuŜb, lokalnych społeczności. Poruszano

rozmaite sprawy wymagające kompleksowych zmian, ulepszeń, uregulowań legislacyjnych.

Z upływem jednak czasu problem zaczynał przycichać, na pierwszy plan wychodziły inne,

waŜne sprawy.

2. Psychospołeczne konsekwencje katastrof

PowaŜnie stresujące zdarzenia związane z: - zagroŜeniem Ŝycia, zdrowia, fizycznej

integralności; - byciem świadkiem śmierci, cierpienia, destrukcji; - odczuwaniem bólu, Ŝalu,

smutku, przygnębienia, itp., nie są obojętne dla osób ich doświadczających i w konsekwencji

wywołują zmiany psychicznego funkcjonowania i zachowania. W funkcjonowaniu człowieka

pod wpływem katastrofy moŜe wystąpić między innymi: silny stres, kryzys psychiczny,

zaburzenie po stresie traumaycznym (PTSD – Post-traumatic Stress Disorder), syndrom

katastrofy, syndrom pourazowy, oraz inne konsekwencje psychospołeczne, takie jak:

- wzrost konsumpcji alkoholu i innych substancji toksycznych,

- zwiększenie przestępczości,

- wzrost liczby samobójstw,

- problemy rodzinne, szkolne, zawodowe, itp.

2.1. Stres, trauma, kryzys

Podstawowym zjawiskiem pojawiającym się w funkcjonowania człowieka

doświadczającego katastrofy jest stres. Stres jest zjawiskiem powszechnie występującym

w całym naszym Ŝyciu. H. Selye (1963,1979) – twórca biologicznej teorii stresu dowodzi, Ŝe

jest on nierozłącznie związany z Ŝyciem. Zaczyna się w chwili urodzin, a kończy w chwili

mierci. MoŜe on mieć zarówno pozytywny jak i negatywny wpływ na funkcjonowanie

jednostki. Pewien poziom napięcia jest niezbędny do uzyskania większej wydajności,

sprawności. Takie napięcie jest źródłem siły (eu-stres). Częściej jednak doświadczamy

negatywnego wpływu stresu na nasze Ŝycie (distres). Stres jest wówczas „zakłóceniem

równowagi między wymogami środowiska a dostępnymi jednostce środkami i moŜliwościami

potrzebnymi do poradzenia sobie z tymi wymogami, którego przezwycięŜenie pociąga za

sobą koszty destrukcyjne dla jednostki” (Titkow A., 1993, s. 118).

Znając bezpośrednie zmiany zachodzące w organizmie pod wpływem stresu (np.

wzrost ciśnienia krwi, wzrost napięcia mięśniowego, zwiększony poziom wydzielania się

kortizolu i osłabienie układu immunologicznego) oraz zmiany w zachowaniu się osób

przeŜywających stres (palenie papierosów, konsumpcja alkoholu, leków i zwiększonych

porcji poŜywienia) moŜna wywnioskować, Ŝe stres musi powodować zaburzenia w zdrowiu.

Negatywne skutki zdrowotne mogą być spowodowane dwoma rodzajami stresu: przewlekłym

i ostrym. Pierwszy z nich pojawia się, gdy w sytuacji jednostki występują zdarzenia

(wymagania) nie przekraczające adaptacyjnych moŜliwości jednostki, ale które stopniowo

wyczerpują jej zasoby odpornościowe i w przypadku utrzymywania się takiej sytuacji przez

dłuŜszy czas moŜe dojść do gwałtownego załamania się systemu adaptacyjnego i wystąpienia

zaburzenia w zdrowiu. Stres ostry występuje wówczas, gdy w sytuacji jednostki nagle

pojawiają się wymagania (bodźce) przekraczające moŜliwości systemu adaptacyjnego

człowieka, co w konsekwencji powoduje, Ŝe juŜ jednorazowe takie zdarzenie prowadzić moŜe

do negatywnych skutków nazywanych urazem (traumą).

(4, 5)

Trauma z greckiego traumatikos - jest pojęciem zaczerpniętym z medycyny

odnoszącym się do opisywania obraŜeń ciała powodowanych przez urazy. W psychologii

częściej mówi się o psychotraumie - pojęciu precyzyjniej oddającym charakter urazów

w wyniku działania czynników oddziaływujących na psychikę.

Sytuację traumatyczną, którą niewątpliwie jest katastrofa cechuje:

zaskoczenie, które burzy przekonanie, Ŝe świat jest dobry, przewidywalny, bezpieczny;

zagroŜenie w niej zawarte;

przytłoczenie „cięŜarem” sytuacji (załamanie wyobraŜeń, utrata poczucia ciągłości Ŝycia,

brak zaufania do ludzi, itp.);

utrata (Ŝycia, zdrowia, dóbr materialnych, godności, itp.);

groźba zranienia (fizycznego, psychicznego), śmierci.

Najbardziej typowymi reakcjami człowieka na sytuację traumatyczną są:

działanie adekwatne, obliczone na przetrwanie i zachowanie Ŝycia, niesienie pomocy -

około 30% osób podejmuje spontaniczne działania, robią coś waŜnego przed przyjazdem

słuŜb „pomocowych”.

(12)

poraŜenie emocjonalne, odrętwienie psychiczne (człowiek zachowuje się tak jakby działał

według własnego planu, nie reaguje na wezwania, jest nieobecny – w takiej sytuacji

wymaga opieki; zwyczajne, proste czynności wykonuje z zapamiętaniem, moŜe być to

pewien rodzaj „kokonu” chroniącego przed działaniem kolejnych bodźców - jeśli tak się

zachowuje i jest bezpieczny to dobrze - kontrolować, ale nie włączać się);

silnie natęŜony lęk z agresją i gniewem, chęć odwetu, itp.;

depresja - smutek „... nie warto dalej Ŝyć, planować..., ... Ŝycie się skończyło”;

panika, dezorganizacja poznawcza („co się stało?”, „gdzie ja jestem?”, „kim ja jestem?”);

reakcje fizjologiczne: drŜenie, biegunka, wymioty, śmiech, itp..

MoŜemy wyróŜnić 4 fazy reakcji osób wystawionych na zdarzenie traumatyczne:

Faza szoku - widocznymi jej objawami są „nieobecność” w spojrzeniu, zachowaniu,

nieumiejętność wyraŜania się w mowie i piśmie - problemy z komunikacją. Zachowania te

mogą się róŜnić. Jedni są „otępiali” (sztywni, nie reagują), inni płaczą, jeszcze inni

uporczywie powtarzają to samo zdanie, zwrot. Ok. 20% ludzi „dotkniętych” wypadkiem

potrzebują w tej fazie pomocy natychmiast po zaistnieniu zdarzenia traumatycznego,

poniewaŜ są apatyczni, odrętwieni lub „nieobliczalni”, „niebezpieczni” dla samych siebie

i innych. To co moŜemy i powinniśmy zrobić dla człowieka w tej fazie to zapewnić mu

bezpieczeństwo i bliskość.

Faza reakcji – u większości z nas zaczynają działać normalne mechanizmy obronne.

W tym czasie przejawiają się całkiem normalne reakcje na ostry stres (drŜenia, płacz, krzyk,

zawroty głowy). Nasze ciała i psychika (myśli, uczucia) nie funkcjonują normalnie. Nie

chcemy myśleć o tym czego doświadczyliśmy. Walczymy z tym. Pojawiają się trudności ze

snem, koszmary nocne, itp.

Faza przepracowania - po kilku tygodniach, miesiącach akceptujemy to co się nam

przydarzyło. Zaczynamy interesować się chwilą obecną i otaczającym nas światem, mierząc

się z tymi doświadczeniami, akceptując blizny pozostawione przez nie. Oznacza to, Ŝe

moŜemy myśleć o tym co się stało bez obaw, Ŝe wywoła to ból.

Faza reorientacji – doświadczenia, które zdobyliśmy, zaakceptowaliśmy, uznajemy za

waŜne i wykorzystujemy je na przyszłość.

Nie moŜna określić ile będzie trwała kaŜda z tych faz. W kontekście tradycji „rocznej

ałoby” moŜna zauwaŜyć, Ŝe zwyczaj ten oparty jest na doświadczeniach pokoleń. Wydaje się

rozsądne, Ŝe potrzeba od 6 do 12 miesięcy, Ŝeby pokonać to traumatyczne zdarzenie.

(12)

Katastrofy naleŜą do tego typu sytuacji, które mogą osłabić, zakłócić mechanizmy

radzenia sobie w sytuacjach trudnych, radzenia sobie ze stresem. ObniŜenie tych zdolności

moŜe w konsekwencji doprowadzić do kryzysu (zaburzenie równowagi wewnętrznej

uniemoŜliwiające prawidłowe funkcjonowanie)

Kryzys, podobnie jak kaŜdy stres, przejawia się we wszystkich płaszczyznach naszego

funkcjonowania:

emocjonalnej – poprzez przeŜywanie lęku, obaw, poczucia straty, pustki, odczuwanie

złości, poczucia winy, krzywdy, wstydu, skrępowania, bezradności, beznadziejności;

biofizjologicznej – rozstrojenie i dezintegracja procesów fizjologicznych, przejawiająca

się w licznych objawach somatycznych i fizjologicznych, np.: pocenie się, biegunka,

nudności, wymioty, bóle głowy, brzucha, klatki piersiowej, wysypki, nieregularne

miesiączkowanie oraz brak zainteresowania seksem;

poznawczej – poprzez upośledzenie i załamanie się zwykłych zdolności rozwiązywania

problemów i podejmowania decyzji, postrzegania rzeczywistości;

zmiany zachowania, które są efektem przeŜywanego lęku, niepokoju oraz złości i gniewu,

a takŜe niezdolności do dalszego działania i wszelkiej aktywności, przejawiające się

między innymi: trudnościami w opanowywaniu własnych emocji, impulsywnym,

nieprzemyślanym działaniu, niezdolności do pełnienia zwykłych, normalnych funkcji

yciowych, niezdolności do skutecznego wykorzystania dostępnej pomocy.

(11)

Przedstawiony na następnej stronie schemat (Rys. 2) ilustruje, Ŝe dla zaistnienia

kryzysu psychologicznego nie wystarczy sam fakt wystąpienia sytuacji traumatycznej. Istotne

staje się to, czy dana osoba posiada silne mechanizmy obronne i umiejętności radzenia sobie

w sytuacji trudnej. Innym czynnikiem broniącym przed kryzysem jest „pomocna dłoń”

drugiego człowieka, który udzieli wsparcia, pomocy w zrozumieniu problemu

i zaakceptowaniu trudności.

(17)

2.2. PTSD, syndrom pourazowy, syndrom katastrofy

Specyficzną formą stresu ostrego jest stres traumatyczny, wynikający z doświadczania

katastrofy, uczestnictwa w zdarzeniu traumatycznym, to jest takim, w którym bezpośrednio

zagroŜone jest Ŝycie jednostki, doświadcza ona powaŜnego zranienia albo zagroŜona jest jej

fizyczna integralność lub styka się, jest świadkiem śmierci, zagroŜenia Ŝycia, powaŜnego

zranienia innych osób. Udział w tego typu sytuacjach moŜe doprowadzić do powstania

zaburzeń po stresie traumatycznym (PTSD – Post-Traumatic Stress Disorder). Osoba

cierpiąca na PTSD nie moŜe uwolnić się od natarczywie powracających myśli, obrazów

i uczuć występujących podczas tego zdarzenia (syndrom Nawracania). PoniewaŜ wywołują

one przykry stan distresu, jednostka przejawia silną tendencję do podejmowania rozmaitych

reakcji motorycznych i myślowych odcinających ją od tego zdarzenia, co moŜe przyjmować

nawet formę „odrętwienia” emocjonalnego (syndrom Unikania). Pojawia się u niej stan

nadmiernego pobudzenia, zaburzający jej sen i powodujący występowanie reakcji przestrachu

(syndrom Pobudzenia). PTSD, rzadko rozwija się jako samodzielny zespół zaburzeń. Zwykle

towarzyszą mu depresje, fobie, narkomania, alkoholizm, dysfunkcje seksualne, próby

samobójcze, a więc zaburzenia, które stanowią nie tylko dodatkowe źródło cierpień osoby

dotkniętej PTSD, ale równieŜ są powodem istotnych zakłóceń w funkcjonowaniu jednostki

w Ŝyciu prywatnym i zawodowym.

(28)

PTSD wprowadzony został przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne jako

jednostka chorobowa do podręcznika klasyfikacji zaburzeń psychicznych w roku 1980 (APA,

Sprawne mechanizmy

regulujące

Brak mechanizmów

regulujących

Rys 2 Model kryzysu wg Aguilera, Messeka (za: PłuŜek Z., 1997, s.43)

Organizm ludzki

Stan wewnętrznej równowagi

Brak równowagi wewnętrznej

Wyraźna potrzeba powrotu do

równowagi

Realistyczna ocena sytuacji

Nierealistyczne ocena

sytuacji

Dostępna pomoc

i wsparcie

Niesprawne mechanizmy

radzenia sobie

Sprawne mechanizmy

radzenia sobie

Nie udaje się zrozumieć

problemu

Zrozumienie problemu

Pogłębienie wewnętrznego

niepokoju

Powrót równowagi

wewnętrznej

Początek KRYZYSU

NIE dochodzi do kryzysu

Nie ma pomocy

i wsparcia

Wydarzenie

traumatyczne

Wydarzenie

traumatyczne

1980). Dokładna lista symptomów pozwalających diagnozować wystąpienie PTSD

przedstawiona jest w DSM IV (APA, 2000). W literaturze polskiej moŜna się z nią zapoznać

w pracy Lis-Turlejskiej (1998 ).

Jak wykazują badania epidemiologiczne prowadzone w Stanach Zjednoczonych,

liczba osób doświadczających traumy jest wbrew temu, co moŜna by sądzić, duŜa. Z badań

prowadzonych na duŜych, reprezentatywnych próbach wynika, Ŝe od 40 do 90% populacji

styka się w ciągu swego Ŝycia ze zdarzeniami traumatycznymi, a u około 5 do 10% rozwija

się zespół PTSD. RóŜnice w danych wynikają z róŜnic w składzie badanych zbiorowości oraz

stosowanych metodach badawczych.

(28)

Badania przeprowadzane wśród osób wystawionych

na wyjątkowo traumatyczne zdarzenia, takie jak katastrofy, wojny, przemoc, wypadki

wykazały, Ŝe u około 25-30% rozwija się PTSD lub inne psychiatryczne zaburzenia. I tak dla

przykładu: z 62 uczestników poŜaru hali w Stoczni Gdańskiej u 24% rozpoznano przewlekły

PTSD

(3)

, w 3 lata po wybuchu wulkanu na wyspie Św. Heleny stwierdzono PTSD u 11%

męŜczyzn i 22% kobiet znajdujących się podczas katastrofy w sytuacji zagroŜenia.

(14)

Cechą

charakterystyczną rozwoju PTSD jest to, Ŝe nie kaŜde doświadczenie zdarzenia

traumatycznego kończy się wystąpieniem zaburzenia. W literaturze moŜna znaleźć wiele

rozbieŜnych informacji na temat częstotliwości wystąpienia PTSD. Podawane są następujące

procentowe wskaźniki częstości rozwoju PTSD

(28)

: np. w grupie straŜaków od 3,9%

do 18%, a nawet powyŜej 30%; u policjantów uczestniczących w akcji ratowniczej po

katastrofie - 7%; u młodych lekarzy-rezydentów - 13%; wśród kombatantów wojny

wietnamskiej - 36%; u ofiar gwałtu, które z powodu tego zdarzenia poddane były

hospitalizacji - 94%. RozbieŜności te mogą być spowodowane zarówno czynnikami

obiektywnymi, tkwiącymi w samym zdarzeniu traumatycznym (rodzaj i nasilenie stresora, np.

realne zagroŜenie własnego Ŝycia i zdrowia, widok zabitych lub rannych kolegów, dzieci), jak

i subiektywnymi, związanymi z osobą doświadczająca tego zdarzenia (np. posiadane

umiejętności radzenia sobie z sytuacjami trudnymi, intensywność przeŜywania, wcześniejsze

doświadczenia traumatyczne).

Na inny rodzaj następstw traumatycznego stresu, w postaci syndromu pourazowego

(potraumatycznego), zwrócił uwagę Robert J. Lifton. Jego zdaniem syndrom ten moŜna było

obserwować u ocalałych po wybuchu bomby atomowej w Hiroszimie, u weteranów wojny

wietnamskiej, a takŜe u ocalałych w powodzi mieszkańców górskiej osady Buffalo Creek

w stanie Virginia w USA (za: Lis-Turlejska, 1992,1998).

Na syndrom pourazowy składają się następujące wzorce przeŜywania i zachowań:

Wdrukowanie śmierci i lęk przed śmiercią - obrazy katastrofy związane ze śmiercią

i zniszczeniem, zakotwiczone w psychice, stają się nie do zatarcia. Wspomnienia, sny,

sytuacje podobne do tych, które wystąpiły podczas katastrofy wywoływały paniczny strach

i lęk przed śmiercią.

Poczucie winy z powodu śmierci - samopotępienie z faktu przeŜycia, podczas gdy inni

umarli. Irracjonalne poczucie, Ŝe: „mogłem bądź powinienem coś zrobić, aby ratować

najbliŜszych”; „śmierć drugiej osoby pozwoliła mi Ŝyć”; „gdybym ja umarł to nie

zginęłaby ta druga osoba”.

Odrętwienie psychiczne, czyli zmniejszona zdolność odczuwania przejawiająca się m.in.

w postaci: zamknięcia się w sobie, depresji, ogólnego zmniejszenia aktywności. Jest ono

częściowo przedłuŜeniem stanu „oszołomienia”, które wystąpiło podczas sytuacji urazowej

i które było obroną organizmu przed wstrząsem, wywołanym „ogromem” śmierci. Jest to

takŜe forma obrony przed wyŜej opisanymi niepokojami i poczuciem winy.

Podejrzliwość, nieufność i nieukierunkowany gniew - osłabienie kontaktów z ludźmi.

W kontekście tragicznego, katastrofalnego zdarzenia w Ŝyciu uratowanych osób

zniszczeniu ulega tak wiele, Ŝe ich potrzeba miłości i wsparcia jest ogromna, a zarazem nie

są oni w stanie uznać oferowanych im uczuć i opieki za autentyczne.

Poszukiwanie znaczenia, sensu - tylko poprzez nadanie sensu i znaczenia swoim

przeŜyciom jednostka moŜe znaleźć sens i znaczenie dalszego Ŝycia. WaŜne dla większości

ocalałych jest budowanie ciągłości Ŝycia, stawianie sobie i realizacja celów.

(14)

Pod wpływem nagłego stresu, jaki wywołuje katastrofa, moŜe wystąpić u jednostki nią

dotkniętej szczególny wzór zachowania charakteryzujący się oszołomieniem, osłupieniem,

obniŜoną reaktywnością, który jest określany syndromem katastrofy. MoŜe się on

utrzymywać od kilku godzin do kilku dni po zdarzeniu i wystąpić u 25 do 75% osób

dotkniętych katastrofą. Według WHO powszechne są równieŜ reakcje lękowe przechodzące

w stan podwyŜszonego pobudzenia, występujący bądź jako natychmiastowy efekt zdarzenia

lub – co zdarza się częściej, pojawiający się z opóźnieniem kilku godzin lub dni. Ostre

reakcje, w zaleŜności od gwałtowności zdarzenia, występują u 20 do 70% jego uczestników.

Zdecydowany spadek tych objawów następuje po około 10 tygodniach, następnie stopniowo

zanikają one w ciągu roku.

(23)

2.3. Fazy zdrowienia społeczności dotkniętej katastrofą

Na zakończenie, tej części opracowania, zobaczmy jak przedstawia się „normalny”

przebieg reakcji osób dotkniętych katastrofą. MoŜemy wyróŜnić 5 faz, które odzwierciedlają

proces „zdrowienia” społeczności i tworzących ją poszczególnych osób:

Faza pierwszego ciosu, w której dominuje przeraŜenie i specyficzne lęki.

Faza heroiczna, w której wiele osób moŜe doznać wyczerpania fizycznego i mentalnego

wskutek wysiłków radzenia sobie i pomagania innym w nieszczęściu. Ludzie są dla siebie

mili i wyrozumiali, często rezygnują z ofiarowanej pomocy („sami sobie damy radę).

Faza „miodowego miesiąca”, cechująca się przeŜywaniem wdzięczności i radości

z powodu przetrwania oraz uzyskania wsparcia od róŜnych instytucji lub osób prywatnych.

Obejmuje ona czas od momentu, gdy na tereny dotknięte katastrofą dociera pomoc

z zewnątrz, a działanie mediów sprawia, Ŝe problemy i trudności ofiar znajdują się

w centrum uwagi całego kraju, świata.

Faza rozczarowania, utraty złudzeń – nazywana takŜe wtórną katastrofą. Objawia się ona

w uczuciach przygnębienia, rozczarowania i niechęci wobec urzędników i instytucji, nie

dostarczających pomocy w oczekiwanym zakresie i czasie. Do ofiar dociera smutna

prawda, Ŝe Ŝadna pomoc nie jest w stanie zrekompensować poniesionych strat, Ŝe pewne

zmiany są nieodwracalne.

Faza reorganizacji, podczas której zachodzi proces odtworzenia równowagi mentalnej

i emocjonalnej, czyli odzyskanie realistycznej percepcji oraz pogodzenie się

z koniecznością wzięcia na siebie osobistej odpowiedzialności za rozwiązanie problemów

wynikających z katastrofy. Jest to okres, w którym normalizuje się funkcjonowanie

społeczności. MoŜe on trwać nawet kilka lat.

(8, 23)

PowaŜnie stresujące zdarzenia związane z: - zagroŜeniem Ŝycia, zdrowia, fizycznej

integralności; - byciem świadkiem śmierci, cierpienia, destrukcji; - odczuwaniem bólu, Ŝalu,

smutku, przygnębienia, itp., nie są obojętne dla osób ich doświadczających i w konsekwencji

wywołują zmiany psychicznego funkcjonowania i zachowania. W pomocy ofiarom katastrof

nie moŜna nie uwzględnić jej psychospołecznego wpływu i negatywnych konsekwencji, które

po cichu, lecz boleśnie i skutecznie mogą zrujnować funkcjonowanie jednostki, jej rodziny

czy całej społeczności.

3. Wnioski i sugestie

Rozwój cywilizacyjny niewątpliwie przyczynia się do poprawy warunków naszego

ycia, ale takŜe niesie ze sobą wzrost zagroŜeń, stresów, frustracji. We współczesnym świecie

zaakceptowaliśmy juŜ powszechność ryzyka i stan, w którym nie moŜna zapobiec tragicznym

zdarzeniom. Jednocześnie coraz bardziej „zbroimy się” do minimalizowania zagroŜeń,

skutecznego reagowania i usuwania ich skutków. Tworzymy systemy, strategie, zdobywamy

wiedzę i umiejętności, rozwijamy coraz doskonalszą bazę sprzętową i narzędziową. Wszystko

to z myślą o najistotniejszym, we wszystkich realizowanych przez nas planach, czyli

o człowieku. Dramatyczne zdarzenia najwięcej szkód wyrządzają bowiem ludziom. Domy

moŜna odbudować, zniszczony samochód naprawić lub wymienić na nowy, ale jeśli

w usuwaniu skutków poŜarów, klęsk Ŝywiołowych lub innych miejscowych zagroŜeń

pominiemy potrzeby człowieka, który przeŜył najbardziej dramatyczne w swoim Ŝyciu

wydarzenie, to ostateczny wynik naszych działań, zmierzających do przywrócenia

równowagi, zdolności samodzielnego funkcjonowania poszkodowanych nigdy w pełni nie

zostanie osiągnięty.

Dynamiczny wzrost ilości wypadków i katastrof pozwala sądzić, Ŝe coraz więcej osób

zetknie się z katastrofą, a tym samym wzrośnie liczba osób, które będą miały trudności

z powrotem do „normalnego” funkcjonowania. Przy obecnym poziomie wiedzy moŜemy

stwierdzić, Ŝe nawet najsprawniejsze, najlepiej wyposaŜone, najliczniejsze ekipy ratownicze,

kierowane przez najlepszych specjalistów w dziedzinie zarządzania kryzysowego - nie są

w stanie w pełni nieść pomoc ofiarom, jeśli w interwencję kryzysową nie zostanie włączona

pomoc psychologiczna. W skrajnych przypadkach - braku wiedzy, doświadczenia,

kompetencji - nasze działania zamiast łagodzić negatywne konsekwencje (fizyczne,

psychiczne, społeczne), mogą je jeszcze potęgować.

KaŜde większe wydarzenie, wypadek, katastrofa obejmują swym zasięgiem wiele

ludzi. Ich ofiarami stają się zabici, ranni, osieroceni, zaginieni, ocalali bez urazów fizycznych,

czyli bezpośrednie ofiary zdarzenia. Skutki katastrof, z racji wykonywanych czynności

(niejednokrotnie z naraŜeniem Ŝycia i zdrowia) i pełnionych obowiązków, dotykają takŜe

ratowników, którzy poprzez fakt niesienia pomocy ofiarom tragicznych zdarzeń, naraŜają się

na działanie stresu ostrego, traumatycznego przez co równieŜ stają się jej ofiarami. Nie

moŜemy zapomina tu o rodzinach bezpośrednich ofiar zdarzenia oraz rodzinach ratowników.

Oni takŜe, pośrednio doświadczają katastrofy, traumy. Szczególnie wraŜliwi na negatywne

oddziaływanie katastrofy oraz wymagający natychmiastowej, pierwszoplanowej interwencji

są: dzieci, osoby starsze, niepełnosprawni, osieroceni, osoby z upośledzeniem umysłowym

i zaburzeniami psychicznymi, osoby uwaŜające się za osobiście odpowiedzialne za katastrofę.

DuŜa odpowiedzialność i obciąŜenia towarzyszące osobą kierującym akcją i podejmującym

waŜne decyzje, w tak trudnej sytuacji, sprawiają, Ŝe oni równieŜ stają się „ofiarami” katastrof.

Tak więc pamiętajmy, Ŝe katastrofy choć mają róŜne oblicza, łączy wspólny efekt -

jednoczesna ilość ofiar, wśród których znajdują się tacy, którzy oczekują i potrzebują pomocy

psychologicznej - zarówno w czasie jaj trwania, jak i w późniejszym okresie.

W funkcjonowaniu człowieka, który doświadczył katastrofy moŜe wystąpić między

innymi: silny stres, kryzys psychiczny, zaburzenie po stresie urazowym (PTSD – Post-

traumatic Stress Disorder), syndrom katastrofy, syndrom pourazowy, wypalenie zawodowe

oraz inne konsekwencje psychospołeczne, takie jak: wzrost konsumpcji alkoholu i innych

substancji toksycznych, zwiększenie przestępczości, wzrost liczby samobójstw, problemy

rodzinne, szkolne, zawodowe, itp. Tak więc nie rozpoznanie i nie udzielenie w porę właściwej

pomocy potrzebującym moŜe w konsekwencji doprowadzić do przewlekłych, niejednokrotnie

nieodwracalnych zmian w osobowości, urazów psychicznych i zaburzeń somatycznych

wymagających dłuŜszego leczenia i rehabilitacji. W pomocy ofiarom katastrof nie moŜna nie

uwzględnić jej psychospołecznego wpływu i negatywnych konsekwencji, które „po cichu,

lecz boleśnie i skutecznie” mogą zrujnować funkcjonowanie jednostki i zbiorowości.

Większość osób dotkniętych katastrofą będzie potrzebowała pomocy tylko w fazie

ratowania, względnie przez krótki czas po katastrofie. Niektórym nawet wystarczy tylko

wiadomość, Ŝe pomoc istnieje. Niemniej jednak pomoc osobom dotkniętym katastrofą winna

mieć charakter długoterminowy. OŜywienie pamięci katastrofy moŜe wystąpić w miesiąc po,

w rocznicę zdarzenia, w waŜne dni związane z utraconymi bliskimi (urodziny, imieniny,

rocznice ślubu), w święta itp. Z tego teŜ powodu, specjalne zespoły pomocy lub usług

doradczych powinny być dostępne conajmniej przez okres dwóch lat - z moŜliwością jego

skrócenia lub wydłuŜenia.

Mając na uwadze minimalizowanie skutków katastrof, zwłaszcza na terenach

zagroŜonych ich wystąpieniem, bardzo istotne jest prowadzenie pracy profilaktycznej. Chodzi

tu o psychologiczne przygotowanie ludzi wystawionych na ryzyko katastrofy do radzenia

sobie z sytuacjami trudnymi i towarzyszącym im stresem. MoŜna to osiągnąć poprzez

edukacje zdrowotną, trenowanie umiejętności i kompetencji (np. w radzeniu sobie ze stresem,

rozwiązywaniu problemów, komunikowaniu się), tworzenie grup społecznego wsparcia.

(20)

Celem takich grup jest dostarczenie ocalałym sposobności do podzielenia się swoimi

doświadczeniami z innymi, wymiany informacji i pomysłów oraz zaoferowania wzajemnego

wzmocnienia i wsparcia. W pewnych okolicznościach takie grupy mogą okazać się bardziej

skuteczne niŜ indywidualna interwencja. Struktura grupy daje jednostce, na przykład,

sposobność do zobaczenia własnych reakcji jako normalnych, zwyczajnych w takiej sytuacji,

do upewnienia się Ŝe nie jest ona osamotniona w swoich doznaniach i uczuciach. Przez udział

w takich grupach, ocaleni mogą równieŜ nauczyć się efektywnych, pozytywnych strategii

radzenia sobie ze stresem pourazowym oraz ćwiczyć róŜne umiejętności interpersonalne jak

otwartość czy asertywność.

Oferowana pomoc, winna mieć charakter pro-aktywny, ofensywny. Pomaga to

w przezwycięŜeniu kulturowych zahamowań przyznawania się do słabości, bezradności,

utraty nadziei i uświadamia osobom poszkodowanym, Ŝe nie są sami w swoim nieszczęściu.

Oferta ta moŜe być upowszechniana poprzez: osobiste wizyty niosących pomoc w domach

poszkodowanych, uruchomienie telefonu „pomocowego”, korespondencyjne oferty pomocy,

ulotki (zawierające podstawowe informacje dotyczące konsekwencji psychospołecznych

katastrofy), media, Kościół, szkoły itp.

W sytuacji kryzysowej bardzo waŜną rolę do spełnienia mają mass media. We

właściwy sposób wykorzystane mogą one między innymi: przygotowywać ludność

i ostrzegać o zagroŜeniach; uczyć sposobów ich likwidowania, właściwych zachowań

w czasie wypadku, awarii, katastrofy; informować o bieŜących potrzebach poszkodowanych,

ratowników; wskazywać miejscach udzielania pomocy, informacji (np. o ofiarach);

mobilizować słuŜby ratownicze, woluntariuszy, róŜne organizacje, sponsorów; organizowanie

zbiórek pieniędzy, darów, itp. Jest jednak i druga strona medalu. Reporterzy prześcigają się

aby być pierwszym i natychmiast pokazać jeszcze „kapiące ciepłą krwią” ludzkie tragedie.

W ten sposób zaspokajają oczywiście oczekiwania społeczeństwa na natychmiastową

informację, najlepiej na Ŝywo i bez wycinania drastycznych scen. Proceder ten moŜe mieć

bardzo negatywny wpływ na tych, których dane zdarzenie dotyczy bezpośrednio i pośrednio.

Aby pomoc przyniosła zamierzone efekty i aby dotrzeć z nią do jak największej liczby

osób - niezbędne jest dysponowanie odpowiednio przygotowanym, przeszkolonym

personelem. Szkoleniem w zakresie udzielania wsparcia psychospołecznego powinien być

objęty personel medyczny, pracownicy socjalni oraz słuŜby ratownicze i porządkowe. Winno

ono zawierać:

podstawowe charakterystyki psychologicznych i psychofizjologicznych reakcji na

katastrofę;

czynniki osobowościowe i społeczne, powodujące zaburzenia emocjonalne;

proste techniki rozpoznawania i łagodzenia stresu;

typowe fazy reakcji ludzi dotkniętych katastrofą;

charakterystykę grup szczególnego ryzyka (tj. dzieci, osoby starsze, chorzy,

niepełnosprawni, upośledzeni itp.).

Szkoleniem powinni być takŜe objęci ci pracownicy administracji publicznej, którzy

zajmują się planowaniem działań na wypadek sytuacji kryzysowej, a podczas jej trwania i po

zdarzeniu, organizują szeroko rozumianą pomoc.

(23)

Musimy teŜ pamiętać, Ŝe nie zawsze wystarczy świadomość psychospołecznych

konsekwencji katastrofy, posiadana wiedza czy umiejętności ich łagodzenia. W wyjątkowych,

powaŜnych sytuacjach kryzysowych powinniśmy mieć moŜliwość skorzystania z usług

wyspecjalizowanej, w interwencji kryzysowej, grupy ludzi, którzy wiedzą, co zrobić, by

reakcja pokryzysowa trwała krócej i miała łagodniejszy przebieg. Takie zespoły interwencji

kryzysowej mogłyby podejmować działania zarówno w fazie trwania katastrofy, na miejscu

zdarzenia (np. zajmując się rannymi, rodzinami osób zabitych, okaleczonych, ratownikami),

jak i w późniejszym czasie prowadząc psychologiczne odreagowanie, organizując grupy

wsparcia, udzielając porad, itp.

WHO (za: Szmagalski J., 1996, s. 24-26) wskazuje przykładowe zadania takiego

zespołu:

Zawiadomienie o śmierci bliskich. NaleŜy dopilnować, aby ten to trudne zadanie zostało

stosownie wypełniony przez np. policję, księdza, psychologa itp. Jest waŜne, aby

informacja została podana w sposób pomagający rodzinie ogarnąć, to co się zdarzyło.

Powszechnie się zdarza, Ŝe zwiastun tragicznej wiadomości nie zna wszystkich faktów

o śmierci. Stanowi to obciąŜenie dla obu stron. Jeśli zwłoki nie zostały jeszcze wydobyte,

osoby bliskie prawie zawsze wyraŜają Ŝądanie dostania się na miejsce katastrofy.

Identyfikowanie zwłok. Członek zespołu wsparcia powinien być obecny, kiedy krewny

ofiary ma rozpoznawać ciało.

UmoŜliwienie bliskim zobaczenia zwłok. Jest waŜne aby opuszczeni bliscy mogli

zobaczyć zwłoki, jeśli tego chcą i jeśli jest to moŜliwe, oraz Ŝeby uzyskali informację

o okolicznościach śmierci. Jest takŜe waŜne odprawienie pogrzebu z rytuałem

odpowiednim dla kultury ofiary. WaŜnym zadaniem zespołu wsparcia jest przygotowanie

tej sytuacji. Musi ona być skrupulatnie zaplanowana po rozpoznaniu stanu rodziny

i uwzględnieniu stanu zwłok. Zobaczenie ciała powinno dać rodzinie moŜliwość

zobaczenia, dotknięcia ofiary, pełnego zrozumienia, Ŝe strata jest prawdą, Ŝe niepewność

się skończyła i Ŝe trzeba się ostatecznie poŜegnać. Dzieciom, w tym ostatnim poŜegnaniu,

moŜe pomóc zostawienie czegoś w trumnie, ulubionej lalki, rysunku czy listu do zmarłej

matki czy ojca.

Informacja o okolicznościach śmierci. Zwykle rodzina ma wiele pytań na ten temat.

NaleŜy zatem umoŜliwić jej widzenie się z osobami, które przeŜyły i mogłyby coś o tym

powiedzieć, z ratownikiem, który znalazł ciało, z pielęgniarką czy lekarzem próbującymi

utrzymać Ŝycie ofiary. MoŜe być konieczne poproszenie o informacje lekarz

przeprowadzającego obdukcję.

Odwiedzenie miejsca śmierci. To ostateczne poŜegnanie musi być chronione tak

starannie, jak to jest moŜliwe przed natrętnym wzrokiem osób postronnych i mediów.

Publiczna ceremonia Ŝałobna. Rodziny w Ŝałobie powinny takŜe otrzymać pomoc

w postaci stosownej ceremonii. Taka ceremonia jest waŜnym symbolem szerszego

wsparcia ze strony społeczności dla pogrąŜonych w Ŝalu rodzin.

Osobowe reakcje międzyludzkie. Są one szczególnie istotne w emocjonalnych reakcjach

po katastrofach, poniewaŜ dostarczają wsparcia i pomagają opanować stres. Informacja

i wsparcie ułatwiające zgromadzenie się członków rodzin, które utraciły bliskich bardzo

tu pomoŜe. Szczególne stosunki i bliskość wszystkich grup społecznych, które przeszły to

samo stresujące przeŜycie, moŜe wytworzyć efekt „społeczności terapeutycznej”, w której

ludzie omówią to co się zdarzyło, podzielą się uczuciami i wsparciem, co moŜe im pomóc

w odzyskaniu równowagi. Podobne więzy mogą się wytworzyć między ofiarami

a ratownikami.

Ranne ofiary. Wiele szpitali moŜe podjąć opiekę medyczną nad dwudziestoma czy więcej

przypadkami rannych w katastrofie, ale niewiele moŜe sobie jednocześnie poradzić ze stu

lub więcej bliskimi członkami rodzin przypadających na taką ilość rannych. MoŜe to

wynikać z typowego dla podejścia do katastrof nacisku na pomoc rannym. Zatem personel

chirurgiczny i intensywnej opieki medycznej powinien być wzmocniony przez personel

wsparcia psychicznego odpowiedzialnego zarówno za rannych, jak członków ich rodzin.

Zaś w odniesieniu do rannych, trzeba zwrócić uwagą na najbardziej powszechnie

popełniany błąd w opiece psychicznej - pozostawienie ich samych. Są oni specjalnie

wraŜliwi na pozostawienie w ciemnościach.

Efektywność działania zespołu wsparcia psychicznego moŜe zwiększyć „ośrodek

informacyjny” (dla osób bezpośrednio lub pośrednio dotkniętych katastrofą), który powinien

być ulokowany w pobliŜu miejsca katastrofy. Jego adres i telefon powinien być natychmiast

podany w środkach masowego przekazu. Do głównych funkcje takiego „ośrodka” wg. WHO

naleŜy:

Udzielanie szybkiej, autorytatywnej informacji w humanitarnym, bezpośrednim przekazie,

osłoniętym przed ciekawością gapiów i mediów.

Zabezpieczenie właściwego miejsca wsparcia i pomocy psychologicznej poszkodowanym

SłuŜenie jako miejsce kontaktu, w którym osoby dotknięte katastrofą i ich rodziny mogą

wzajemnie się wesprzeć.

Ułatwienie zbierania danych potrzebnych do ustalenia toŜsamości rannych, zaginionych

i zabitych osób.

Odciągnięcie ludzi od gromadzenia się w pobliŜu miejsca katastrofy - ułatwienie działań

ratunkowych i zabezpieczających.

Przygotowując plany, na wypadek katastrofy, powinniśmy uwzględniać w nich -

przedstawione poniŜej - kryteria oceny skutków zdarzeń katastrofalnych w społeczności

(szacowanie traumy):

1. Opis miejsca / miejscowości

−

połoŜenie geograficzne i specyfika terenu (czy jest odizolowane, wysepka, kotlina, drogi

dojazdowe) - im bardziej odizolowane geograficznie miejsce, tym większa podatność

społeczności na traumę;

−

liczba domostw i ludności (lub w przypadku np. katastrofy kolejowej: liczba wagonów

i pasaŜerów);

−

zasobność mieszkańców, sposób zarobkowania;

−

grupy podwyŜszonego ryzyka (dzieci, osoby starsze, niedołęŜne, chorzy, itp.);

−

profesjonalne zaplecze instytucjonalne (straŜ, jednostka wojskowa, policja, WOPR);

−

zasoby lokalne (ośrodek zdrowia, szkoła, sprzęt cięŜki);

−

osoby - autorytety, których głos będzie w społeczności znaczący;

−

czy jest lokalny program radiowy, telewizyjny;

−

czy są i jakie są więzi między mieszkańcami (rodziny jedno, wielopokoleniowe, więzi

zawodowe);

−

poziom wiedzy na temat umiejętności radzenia sobie z sytuacją traumatyczną;

−

czy wcześniej miały tu juŜ miejsce zdarzenia traumatyczne i jak się zakończyły.

2. Opis katastrofy (wymiary zdarzenia katastrofalnego):

−

przestrzenny (zasięg, rozmiar zniszczeń, skutki osobiste i społeczne, ofiary);

−

czasowy:

•

nagłość zdarzenia (im gwałtowniejszy przebieg katastrofy, tym większe problemy

przystosowawcze),

•

zwiastuny, sygnały poprzedzające (np. drobne wstrząsy przed trzęsieniem ziemi,

komunikaty meteorologiczne przed powodzią),

•

długotrwałość zwiastunów (czy moŜna było przygotować się),

•

czas trwania (im dłuŜej trwa zdarzenie, tym większe przystosowanie, ale

i zwiększa się ryzyko pojawienia się zachowań aspołecznych tj. kradzieŜe, rozboje,

przejęcie władzy przez lokalną społeczność, itp.),

•

czas uzyskania, nadejścia pomocy;

−

peryferyjność – centralność:

•

geograficzna (np. centrum czy peryferie miasta),

•

społeczna - kogo dotyka katastrofa, czy grupę marginalną za którą w Polsce uznawani

są chłopi, czy np. studenta, którego zabójstwo powoduje marsze protestacyjne (im

bardziej w centrum społecznym, tym silniejszy skutek traumy);

−

proporcjonalny udział populacji objętej zdarzeniem

(ucierpiało 3 mieszkańców na 6 czy 3 na 15 tyś.);

−

straty w ludziach i materialne - relatywność strat, ile straciło się relatywnie a nie absolutnie

(im relatywnie większe straty, tym większa trauma).

Uwzględnienie tych kryteriów pozwoli na pełniejsze przygotować się do ewentualnej

katastrofy, a to z kolei przyczyni się do zmniejszenia ilości popełnianych w trakcie

interwencji błędów (wynikających często z niewiedzy i braku świadomości), które mogą mieć

negatywne i długotrwałe konsekwencje psychospołeczne.

Zwykle wydaje się nam, Ŝe tragicznych w skutkach zdarzeń moŜna było uniknąć, albo

teŜ mamy odczucie, Ŝe nie powinny nas one spotkać. Nigdy nie jesteśmy na nie

przygotowani. Zdarzenia te pozostawiają w nas nieprzyjemne i bolesne wspomnienia, lęk

i niepewność. Dla wielu osób uczestniczących w zdarzeniach traumatycznych najgorszym

okresem jest moment „wyjścia” z sytuacji zagraŜającej, kiedy to co najgorsze juŜ minęło,

a wciąŜ jeszcze odczuwa się silne emocje. Wszyscy spodziewają się, Ŝe juŜ z nami wszystko

w porządku – przeŜyliśmy przecieŜ to, co najgorsze – ale sami czujemy się kiepsko, często

staramy się to ukryć przed innymi, nawet najbliŜszymi osobami w obawie, Ŝe to co

przeŜywamy prowadzi nas do szaleństwa. Czasami, po prostu wstydzimy się poprosić innych

o pomoc.

Jeśli przeŜyłeś taką sytuację, to poniŜej przedstawione informacje (które moŜna

zawrzeć w ulotce dla ocalonych i ocalałych) pozwolą ci lepiej zrozumieć swoje reakcje oraz

dowiesz się czego moŜna się spodziewać i co robić (za.: dr Merecz D., 2005).

Reakcje na zdarzenia traumatyczne

Szok

TuŜ po zdarzeniu traumatycznym moŜesz czuć się odrętwiały. MoŜe być ci trudno

uzmysłowić sobie, co tak naprawdę się stało albo teŜ nie pamiętać wszystkiego. Zdarza się, Ŝe

ludzie czują się tak jakby ktoś obudził ich właśnie z koszmarnego snu i nie do końca orientują

się, czy to, co się stało było jawą czy snem.

Myśli na temat zdarzenia

Bolesne doświadczenia, obrazowe wspomnienia minionych zdarzeń mogą „wciskać

się” do twojej głowy. Nie chcesz o nich myśleć, chcesz o nich zapomnieć. lecz one natrętnie

powracają, często w najmniej oczekiwanych momentach. Owe myśli i obrazy mogą pojawiać

się na jawie, kiedy próbujesz normalnie Ŝyć lub teŜ w snach. MoŜe się zdarzyć, Ŝe staną się

one tak wyraziste i dokładne, Ŝe zaczynasz przeŜywać całe zdarzenie od nowa.

Gniew

Częstą reakcją na zdarzenie traumatyczne jest silny gniew. Często pojawia się

dręczące pytanie „Dlaczego właśnie mnie to spotkało?” W poszukiwaniu odpowiedzi moŜesz

poszukiwać „kozła ofiarnego”, osoby która ponosi odpowiedzialność za to, co się stało.

Twoje wewnętrzne napięcie, negatywne emocje mogą się kumulować i prowadzić do

niekontrolowanych wybuchów złości, nawet wobec osób, które nie mają nic wspólnego

z zaistniałą sytuacją.

Lęk

To kolejna reakcja na zdarzenie traumatyczne, które załamuje często nasz system

wartości, przekonanie o tym, Ŝe światem rządzą jakieś dające się przewidzieć prawidłowości.

To czego doświadczyliśmy przekonuje, jak łatwo bardzo złe i okrutne rzeczy mogą się

wydarzyć i jak niebezpiecznie jest wokół nas. Ludzie często obawiają się, Ŝe podobne

zdarzenie moŜe się powtórzyć, odczuwają obawę o bezpieczeństwo osób, które kochają,

mogą stać się nadopiekuńczy wobec dzieci. Lęk towarzyszący zdarzeniu traumatycznemu

moŜe być tak paraliŜujący, Ŝe powstaje obawa przed wyjściem z domu.

Wstyd i poczucie winy

To takŜe typowe, naturalne reakcje. Wydaje się nam, Ŝe być moŜe nie

wykorzystaliśmy wszystkich moŜliwości, aby uniknąć niebezpieczeństwa. Obwiniamy się, Ŝe

zrobiliśmy za mało albo mogliśmy zrobić coś innego, co „na pewno” nie doprowadziłoby do

tego, co się stało. Czasami ludzie obwiniają się za to, Ŝe przeŜyli, podczas gdy inni stracili

ycie.

Bezradność

MoŜesz czuć się całkowicie bezradny – pozbawiony kontroli nad swoimi uczuciami

i reakcjami. MoŜesz obawiać się, Ŝe „wariujesz” i wstydzić się swojego zachowania.

Strata

Czasami zdarza się, Ŝe jesteśmy jedyną osobą, która przeŜyła, wyszła cało np.

z wypadku, w którym zginęli inni. Takie zdarzenia powodują głęboki smutek, rozpacz.

Trudno jest wtedy odnaleźć się w rzeczywistości, znaleźć sens w Ŝyciu, zapanować nad

przygnębieniem.

Reakcje fizyczne

Silny stres, jaki przeŜywasz moŜe wyraŜać się nie tylko w postaci myśli i emocji, które

trudno znieść, ale takŜe odzwierciedlać się w reakcjach twojego organizmu. PoniŜej

wymienione zostały typowe objawy fizjologiczne, jakie mogą się pojawiać:

zmęczenie

szybkie bicie serca, wraŜenie, Ŝe zaraz wyskoczy z klatki piersiowej

tuŜ po zdarzeniu mogą pojawić się drŜenia całego ciała, kończyn

mdłości, biegunki, wymioty

trudności z oddychaniem (zasychanie w gardle, krótki płytki oddech)

ucisk w klatce piersiowej

bóle głowy, karku i kręgosłupa oraz inne bóle mięśniowe.

Typową reakcją pourazową są zaburzenia snu:

trudności z zasypianiem

częste przebudzenia

zrywanie się o świcie i kłopot z ponownym zaśnięciem

koszmary.

Utrata zainteresowania otaczającą rzeczywistością

Po zdarzeniu, które odebraliśmy jako tragiczne, straszne, ludzie często przeŜywają

trudności związane z powrotem do codziennego Ŝycia. Sprawy, które przed zdarzeniem były

interesujące, waŜne przestają nas zajmować. Typowe odczucia to odrętwienie, automatyczne,

bezrefleksyjne wykonywanie codziennych czynności. Ofiary takich zdarzeń często

relacjonują, Ŝe są „wyprani z uczuć”, nic ich nie cieszy, nie interesuje, na niczym im nie

zaleŜy.

Utrata zaufania do siebie, wiary w siebie

Częstym skutkiem zdarzenia traumatycznego jest utrata pewności siebie, zaufania do

siebie. MoŜe to objawiać się np. tym, Ŝe praca dotychczas wykonywana staje się, wydaje się

trudniejsza, wymagająca większego wysiłku. Czasem nawet codzienne czynności wydają się

pochłaniać całą energię, jaką w sobie mamy.

Uczucie wyobcowania

Po przeŜyciu zdarzenia traumtaycznego nic nie jest takie, jak przedtem. Mamy

poczucie napiętnowania, trudno jest nam rozmawiać z innymi. MoŜemy czuć się osamotnieni

i wyobcowani z naszego najbliŜszego otoczenia. Jeśli takiej reakcji towarzyszy utrzymująca

się irytacja i gniew, moŜe to powodować powaŜne problemy rodzinne.

Co moŜesz zrobić?

Nie oczekuj, Ŝe tragiczne wspomnienia i nieprzyjemne odczucia i emocje szybko znikną –

zazwyczaj jest tak, Ŝe powracają i odchodzą co jakiś czas.

Próby zapomnienia tego, co się stało, unikania ludzi, sytuacji przypominających

zdarzenie, pomagają tylko na chwilę.

Bywa, Ŝe nie moŜna zapomnieć tego, co się stało – myśli, obrazy mogą powracać

niezaleŜnie od tego, jak bardzo się starasz o nich zapomnieć. To, co moŜesz próbować

osiągnąć, to stan, w którym te przypomnienia nie będą juŜ tak dramatycznie bolesne.

Staraj się Ŝyć na tyle normalnie, na ile to jest moŜliwe i rób rzeczy, które sprawiają ci

przyjemność.

Nie zaŜywaj substancji odurzających.

Uprawiaj regularnie sport i stosuj odpowiednią dietę.

Mów szczerze o swoich uczuciach.

Nie izoluj się od otoczenia.

Znajdź czas na sen, wypoczynek, relaks, spacer, hobby.

Powstrzymaj się od oskarŜania innych lub podejmowania waŜniejszych decyzji.

Nie obwiniaj się.

Otwórz się na ludzi i spędzaj z nimi czas.

MoŜesz czuć się przygnębiony, ale zachowaj poczucie humoru.

Nie mów ze złością i ignorancją.

Pamiętaj Ŝe moŜesz być skłonny do wypadków.

Organizuj sobie czas

Myśl realistycznie i pozytywnie.

Wiedz, Ŝe twoje reakcje nie są ani nadzwyczajne ani nienormalne.

Staraj się zaakceptować ograniczenia swoje i innych.

Szukaj profesjonalnej pomocy.

Staraj się zachować wewnętrzny spokój.

Nie poddawaj się.

Mam świadomość, Ŝe poruszone przeze mnie zagadnienia nie wyczerpują tematu.

Liczę jednak, Ŝe zaprezentowany materiał przyczyni się do pogłębienia wiedzy oraz pobudzi

wyobraźnie osób, którym bliskie są sprawy związane ze skutecznym zarządzaniem

w sytuacjach kryzysowych. Efektem tego moŜe być tworzenie i włączanie programów

pomocy psychologicznej do planów działań centrów zarządzania kryzysowego.

Pamiętajmy, Ŝe psychologia wzbogaca Ŝycie. Korzystanie z jej dorobku pomaga

rozwiązywać problemy, polepszać jakość Ŝycia swojego i innych, pomagać społeczeństwu

w bardziej efektywnym funkcjonowaniu.

(27)

Im większą wiedzą będziemy dysponowali, tym

trafniejsze będą nasze decyzje i lepiej, pełniej będziemy mogli przygotować się na to, co nas

moŜe spotkać w przyszłości.

Literatura:

American Psychiatric Association (APA), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. Third
Edition, Washington DC 1980

American Psychiatric Association (APA), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. Fourth
Edition, Washington DC 2000

Borys B., Morawski P., Zespół stresu pourazowego u ofiar poŜaru hali Stoczni Gdańskiej, [W:] Kubacka-
Jasiecka D., Lipowska-Teutsch A., (red.), Oblicza kryzysu psychologicznego i pracy interwencyjnej, Wyd.
ALL, Kraków 1997

Dudek B., Waszkowska M. (1996): ZagroŜenie zdrowia pracowników czynnikami psychospołecznymi
związanymi z pracą – wyzwanie dla słuŜb medycyny pracy. Medycyna Pracy XLVII, 1, 63-72

Dudek B., Koniarek J., Szymczak M. (1996): Zespół zaburzeń po stresie urazowym członków zespołów
ratowniczo-gaśniczych Państwowej StraŜy PoŜarnej. Temat realizowany przez Instytut Medycyny pracy
w Łodzi (Zakład Psychologii Pracy)

Echterling L. G., Ph. D James Madison University, Hidden Wounds, Hidden Healing of Disaster (Ukryte
rany, ukryte uzdrawianie po katastrofie), The Virginia Disaster Stress Intervention Site, 1997 (tłum.:
Pikunas W., Ośrodek Interwencji Kryzysowej, Kraków)

Gaszczyńska M., Człowiek wobec zagroŜeń. Psychospołeczne uwarunkowania oceny i akceptacji ryzyka.,
„śak”, Warszawa 1997

Komorowska K., Pomoc psychologiczna po powodzi, [W:] Szuster A., (red.), Woda - dobrodziejstwo czy
klęska, Fundacja Wspomagania Wsi, Warszawa 2000

Koniarek J., Dudek B., Stres pourazowy w słuŜbach ratowniczych i jego konsekwencje. Instytut Medycyny
Morskiej i Tropikalnej. Biuletyn Metodyczno-Organizacyjny, 1-4, 1999

10.

Kostelny O., Mika V., Socjologiczne aspekty przygotowania menadŜera zarządzania sytuacjami
kryzysowymi, Zeszyty Naukowe WSO im. Tadeusza Kościuszki „Poglądy i doświadczenia”, Wydanie
specjalne, Wrocław 2000

11.

Kubacka-Jasiecka D., Z psychologii kryzysu, [W:] Kubacka-Jasiecka D., Lipowska-Teutsch A., (red.),
Oblicza kryzysu psychologicznego i pracy interwencyjnej, Wyd. ALL, Kraków 1997

12.

Larsson G., Osterdahl L., Crisis support, Swedish Rescue Services Agency, Karlstad 1996

13.

Leśniak E., Interwencja kryzysowa, [W:] Badura-Madej W., (red.), Wybrane zagadnienia interwencji
kryzysowej, Wyd. Interart, Kraków 1996

14.

Lis - Turlejska M., Psychologiczne następstwa skrajnie stresowych przeŜyć, Nowiny Psychologiczne 2,
1992

15.

Lis – Turlrjska M., Traumatyczny stres. Koncepcje i badania, PAN, W-wa, 1998

16.

Merecz D., Pracownia Stresu Zawodowego, Instytut Medycyny Pracy w Łodzi - materiały szkoleniowe
„Debriefing”, Krynica Zdrój 2005

17.

PłuŜek Z. Kryzysy psychologiczne i rodzaje kryzysów osobowościowych, [W:] Kubacka-Jasiecka D.,
Lipowska-Teutsch A., (red.), Oblicza kryzysu psychologicznego i pracy interwencyjnej, Wyd. ALL,
Kraków 1997

18.

Selye H., Stres Ŝycia, PZWL, Warszawa 1963

19.

Selye H., Stres okiełznany, PIW, Warszawa 1979

20.

Sęk H. Społeczna psychologia kliniczna, PWN, Warszawa 1991

21.

Saloranta A., Wolanin J., Postrzeganie, dramat, dyskomfort – cień katastrofy, Materiały
z I Międzynarodowego Sympozjum „Psychologiczne aspekty działań ratowniczych”, SGSP, Warszawa
2000

22.

Sideris E., Paczuska-Jałowińska B., Pierwsza pomoc psychologiczna udzielana osobom starszym
i niepełnosprawnym, Na ratunek, Nr 1/2008 i 2/2008

23.

Szmagalski J., Ofiary katastrof i klęsk Ŝywiołowych, Centrum Rozwoju SłuŜb Społecznych, Warszawa 1996

24.

Titkow A., Stres i Ŝycie społeczne – polskie doświadczenia, PIW, Warszawa 1993

25.

Wawrzynowicz H., Romańczukiewicz J., Psychotraumatologia w programach kształcenia z medycyny
ratunkowej i medycyny katastrof, W: Badura-Madej W., Gąsiorowska J., Zeszyty Interwencji Kryzysowej,
Nr 9/2007

26.

Zaborowski Z. Współczesne problemy psychologii społecznej i psychologii osobowości, Wyd. Profi,
Warszawa 1994

27.

Zimbardo Philip G., Psychologia i Ŝycie, PWN, Warszawa 1999

28.

Zamawiany  projekt  badawczy  nt.:  „Ocena  zagroŜeń  zdrowotnych  i  opracowanie  wytycznych  dla
profilaktyki zdrowia w Państwowej StraŜy PoŜarnej”  –  kierownik projektu: prof. dr hab. Bohdan Dudek  –
Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi, 1998-2000, (Wykonawcy: Dudek B.,
Cichowicz D., Kolasa W., Koniarek J., Krajewska B., Makowiec-Dąbrowska T., Merecz D., Nowicka M.,
Szymczak M.)