54

2

2011

Ewakuacji podlegają wszyscy, którzy znajdują się w rejonie 

zagrożenia. Pierwszeństwo powinno objąć między innymi: 

matki i dzieci, kobiety ciężarne, osoby niepełnosprawne, 

osoby przebywające w zakładach opiekuńczych, domach 

dziecka, szpitalach dla przewlekle i nieuleczalnie chorych, 

podopiecznych opieki społecznej itp. (1). Ważne jest również 

właściwe zaplanowanie środków transportu i przygotowanie 

odpowiednich miejsc czasowego pobytu ewakuowanych.

Masowe

zagrożenie

tekst

 Jacek

Przemyślenia Starego Ratownika

O

 tym, że ewakuacja jest 
jednym z podstawo-
wych działań mających 
na celu ochronę życia 

i zdrowia ludzi, zwierząt oraz rato-
wanie mienia, w tym zabytków oraz 
ważnej dokumentacji, w przypadku 
wystąpienia wszelkiego rodzaju za-
grożeń, chyba nikogo z profesji ra-
towniczej nie potrzeba przekonywać. 
Wszak codziennie służby ratownicze 
prowadzą ewakuację, dzięki której 
straty są znacząco mniejsze. Ewa-
kuacja prowadzona jest w różnych 
miejscach, o różnych porach doby 
i roku, a także w różnych stadiach 
zdarzeń niebezpiecznych. W prak-
tyce najczęściej przeprowadza się 
ewakuację osób poszkodowanych 
lub bezpośrednio zagrożonych (tak-
że zwierząt i zagrożonego mienia) 
po wystąpieniu zdarzenia niebez-
piecznego w obiektach lub na tere-
nach. Ewakuacja może mieć również 
charakter prewencyjny, tzn. może być 

prowadzona z terenów i obiektów 
w przypadku nieuchronności zagro-
żenia, np. związanego z rozprzestrze-
nianiem się zdarzeń niebezpiecznych 
(powódź, katastrofa chemiczna, hu-
ragan, niewybuchy itp.) lub groźbą 
działań terrorystycznych.

Zadania w zakresie przygotowa-

nia ewakuacji oraz przedsięwzięć 
z nią związanych (np. zapewnienie 
warunków do przetrwania ewaku-
owanej ludności, zabezpieczenie 
ewakuowanego mienia) realizowane 
są przez wiele podmiotów, których 
kompetencje określone są w róż-
nych aktach prawnych. Bryg. dr inż. 
Jerzy Ranecki pisze, że: „Podstawo-
wym aktem prawnym dotyczącym 
ewakuacji jest Ustawa z 24 sierpnia 
1991 r. o ochronie przeciwpożaro-
wej. Zgodnie z art. 4, właściciel, 
zarządca lub użytkownik budynku, 
obiektu budowlanego lub terenu 
jest zobowiązany do zapewnienia 
osobom przebywającym w bu-

dynku, obiekcie budowlanym lub 
na terenie bezpieczeństwa i możli-
wości ewakuacji. Przepisy obligują 
go także do przygotowania budynku, 
obiektu budowlanego lub terenu 
do prowadzenia akcji ratowniczej. 
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra 
Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. 
w sprawie warunków technicznych, 
jakim powinny odpowiadać budynki 
i ich usytuowanie (Dz.U. z 15 czerwca 
2002 r.) budynki powinny być zapro-
jektowane i wykonane w sposób 
zapewniający możliwość ewakuacji 
ludzi podczas pożaru” (2).

Zadania w zakresie praktycznej re-

alizacji ewakuacji zostały także przy-
pisane kierującemu akcją ratowniczą 
strażakowi, który w okolicznościach 
uzasadnionych stanem wyższej 
konieczności ma prawo zarządzić 
ewakuację ludzi i mienia z terenu 
objętego akcją ratowniczą.

Potwierdzeniem, że zapisy tych ak-

tów prawnych są właściwe, że są sto-

55

2

2011

Przemyślenia Starego Ratownika

sowane i nie utrudniają codziennej 
działalności ratowniczej mogą być 
dobowe informacje prasowe typu:
–  w związku z pożarem na trzecim 

piętrze ewakuowano cztery ro-
dziny,

– przed podjęciem działań przez 

policyjnego pirotechnika w pro-
mieniu 300 m ewakuowano prze-
chodniów,

–  po ukazaniu się dymu za ekranem 

obsługa kina sprawnie ewakuowa-
ła widzów.
Dalej Jerzy Ranecki, charakteryzu-

jąc ewakuację, podaje: „Ewakuacja 
ludzi z budynków to bardzo szerokie 
zagadnienie. Może być przeprowa-
dzana w budynkach użyteczności 
publicznej, zamieszkania zbiorowe-
go, mieszkalnych, produkcyjnych 
czy magazynowych. Wyróżniamy 
ewakuację planowaną i pilną. Pierw-
sza z nich to wyprowadzenie ludzi 
we wcześniej wyznaczonym czasie, 
druga zaś jest prowadzona natych-
miast po zauważeniu zagrożenia, 
np. pożaru, wybuchu, podłożenia 
ładunku wybuchowego, skażenia 
chemicznego, biologicznego czy ra-
diacyjnego. Szczególnego przygoto-
wania wymaga ewakuacja obłożnie 
chorych pacjentów szpitala, osób 
niepełnosprawnych, dzieci, kobiet 
w ciąży i ludzi w zaawansowanym 
wieku. Trudna technicznie i organi-
zacyjnie jest ewakuacja ludzi z bu-
dynków wysokich i wysokościowych, 
zwłaszcza z wyższych kondygnacji, 
gdy na niższych rozwija się pożar. 
Wyjątkowej szybkości i wzorowej 
organizacji wymaga ewakuowanie 
widzów z teatru, kina, sali koncerto-
wej czy hali sportowej, gdy pojawi 
się pożar lub miejscowe zagrożenie. 
Pamiętajmy, że ewakuacja to nie tyle 
mechaniczny ruch ludzi, ile proces 
socjologiczno-psychologiczny, który 
musi być znany właścicielom, zarząd-
com, użytkownikom i ratownikom 
ją prowadzącym” (2).

Czy jesteśmy gotowi?

Co począć, gdyby u nas w kraju zda-
rzyły się poniżej opisane sytuacje?

20 października 2005 roku nad Hon-

durasem, Nikaraguą i południem Kuby 
przechodziły ulewy. Na wybrzeżach 
szalał sztorm osiągający 12 stopni 
w skali Beauforta. Na Florydzie rozpo-
częła się masowa ewakuacja turystów. 
Gubernator Florydy ogłosił stan klęski 
żywiołowej, co miało ułatwić pomoc 
dla regionu. Ewakuacja wybrzeży roz-
poczęła się również na Kubie, gdzie 
domy w popłochu opuściło ponad 
500 tys. mieszkańców (3).

14 marca ubiegłego roku w Rzy-

mie po znalezieniu podczas robót 
budowlanych bomby z czasów dru-
giej wojny światowej ewakuowano 
cztery tysiące osób (4).

Odpowiadając, trochę brawurowo, 

na tak postawione pytanie, można 
stwierdzić, że: My jesteśmy przygo-
towani! My wiemy, że aby ewakuacja 
okazała się skuteczną formą ochrony 
ludności, powinna być należycie za-
planowana. Nasz szef Obrony Cywilnej 
Kraju podpisał Wytyczne z 17 paź-
dziernika 2008 roku w sprawie zasad 
ewakuacji ludności, zwierząt i mienia 
na wypadek masowego zagrożenia. 
Do Wytycznych dołączył również in-
strukcję w sprawie zasad ewakuacji 
ludności, zwierząt i mienia na wypa-
dek masowego zagrożenia, a w Wy-
tycznych szefa Obrony Cywilnej Kraju 
do działalności w dziedzinie obrony 
cywilnej w 2010 roku (datowanych 
30.11.2009 r.) czytamy, że w celu 
zapewnienia niezbędnego pozio-
mu przygotowań obrony cywilnej 
w 2010 roku należy między innymi 
dokonać weryfi kacji planów ewaku-
acji ludności zgodnie z powyższymi 
wytycznymi.

Zobaczmy zatem, co w tych doku-

mentach napisano i co uregulowano. 
Instrukcja defi niuje:
–  masowe zagrożenie jako sytuację 

wywołaną działaniem sił natury, 

awariami technicznymi bądź in-
nymi zdarzeniami, która stwarza 
potencjalną możliwość utraty 
zdrowia, życia ludzkiego lub wy-
stąpienia szkody w mieniu albo 
środowisku, charakteryzującą się 
dużym obszarem objętym zagroże-
niem lub dużą liczbą zagrożonych 
osób,

–  strefę zagrożenia jako miejsce, re-

jon, obszar, na którym występują 
zagrożenia dla życia lub zdrowia 
ludzi i zwierząt oraz środowiska 
i mienia, spowodowane przez 
naturalne katastrofy, awarie tech-
niczne lub inne zagrożenia,

– samoewakuację jako czynność 

polegającą na przemieszczeniu 
się ludności z rejonów, w których 
może wystąpić lub wystąpiło bez-
pośrednie zagrożenie dla życia 
i zdrowia, poza strefę zagrożenia. 
Prowadzona jest przede wszystkim 
w oparciu o własne możliwości 
(transportowe, zakwaterowania 
itd.),

–  miejsca bezpieczne – rejony, ob-

szary, na których w rozpatrywanym 
aktualnie czasie nie występują 
zagrożenia dla życia lub zdrowia 
ludzi i zwierząt oraz środowiska 
i mienia.

Trzy stopnie ewakuacji

W sprawie zasad ewakuacji ludności 
na wypadek masowego zagrożenia 
Wytyczne (a także Instrukcja do nich) 
określają, na czym polega ewakuacja 
i jak podzielono ją na stopnie: „Ewa-
kuacja polega na przemieszczeniu 
się ludności i transporcie mienia 
z rejonów, w których występują za-
grożenia, do miejsc bezpiecznych. 
Z uwagi na uwarunkowania związane 
z rodzajem i skalą zagrożenia wyróżnia 
się ewakuację I, II i III stopnia”.

Ewakuacja I stopnia polega na nie-

zwłocznym przemieszczeniu lud-
ności, zwierząt, mienia z obszarów/
miejsc, w których wystąpiło nagłe, 

56

2

2011

Przemyślenia Starego Ratownika

nieprzewidziane, bezpośrednie 
zagrożenie, poza strefę zagroże-
nia. Realizuje się ją natychmiast 
po zaistnieniu zagrożenia dla życia, 
zdrowia i mienia. Organizuje się 
ją na polecenie wójta, burmistrza 
(prezydenta miasta), starosty, wo-
jewody. Ewakuację I stopnia może 
także zarządzić osoba kierująca akcją 
ratunkową na terenie objętym tą ak-
cją. Kierujący akcją zobowiązany jest 
każdorazowo powiadomić właściwy 
organ administracji samorządowej 
o podjęciu takiej decyzji, podając 
w szczególności:
– rejon, teren, obiekty lub zespół 

budynków, dla którego zarządził 
ewakuację,

–  rodzaj zagrożenia, który był czynni-

kiem determinującym ogłoszenie 
ewakuacji,

– liczbę ewakuowanych,
– miejsce, do którego dokonano 

ewakuacji.
Wymieniona kwestia powinna być 

uregulowana stosownymi procedu-
rami zawartymi w planie reagowania 
kryzysowego. Ewakuację I stopnia 
można realizować w oparciu o do-

kumentację przygotowaną dla ewa-
kuacji II stopnia.

Ewakuacja II stopnia polega 

na uprzednio przygotowanym, pla-
nowym przemieszczeniu ludności, 
zwierząt, mienia z rejonów przyle-
głych do zakładów, obiektów hydro-
technicznych, ze stref zalewowych 
oraz rejonów przyległych do innych 
obiektów stanowiących potencjalne 
zagrożenie dla ludności, zwierząt lub 
mienia w przypadku ich uszkodzenia 
lub awarii. Realizuje się ją w sytuacji 
wystąpienia symptomów takiego 
zagrożenia. Organizuje się ją na pole-
cenie wójta, burmistrza (prezydenta 
miasta), starosty lub wojewody.

Ewakuacja III stopnia polega 

na uprzednio przygotowanym 
przemieszczeniu ludności, zwierząt, 
mienia podczas podwyższania stanu 
gotowości obronnej państwa. Pro-
wadzona jest w czasie zagrożenia 
bezpieczeństwa państwa i wojny. 
W przypadku ewakuacji III stopnia 
decyzję o jej przeprowadzeniu podej-
mują terenowe organy obrony cywil-
nej lub organy wojskowe (w strefi e 
bezpośrednich działań wojennych), 

we współdziałaniu z właściwymi 
organami obrony cywilnej, zgodnie 
z zasadami określonymi w ustawie 
o stanie wojennym oraz o kompe-
tencjach naczelnego dowódcy sił 
zbrojnych i zasadach jego podległości 
konstytucyjnym organom Rzeczypo-
spolitej Polskiej.

W ramach ewakuacji I, II i III stopnia 

należy uwzględnić samoewakuację 
ludności.

I stopień – dla ludzi i zwierząt

Uwzględniając obowiązujący podział 
na stopnie, do dalszych rozważań 
wybrałem I stopień ewakuacji, gdyż 
jest on uruchamiany przez kierują-
cego akcją ratunkową, realizowany 
natychmiast po zaistnieniu zagroże-
nia i pewne kwestie dotyczące jego 
wprowadzenia są uregulowane pro-
cedurami zawartymi w planach.

W założeniach przyjęto, że szefo-

wie obrony cywilnej województw, 
powiatów i gmin określą zakres oraz 
sposób organizacji działania w przy-
padku, gdy ewakuację I stopnia lud-
ności zarządzi organ kierujący akcją 
ratunkową.

W październiku 2005 roku huragan Wilma zmusił 

władze Florydy do wprowadzenia stanu klęski 

żywiołowej i masowej ewakuacji turystów. Czy 

jesteśmy gotowi na takie wyzwania?

fot. Shutt

erst

ock

57

2

2011

Przemyślenia Starego Ratownika

Dla ewakuacji I stopnia nie opra-

cowuje się oddzielnego planu. 
Ze względu na nagłość zdarzenia 
z zasady nie rozwija się elementów 
organizacyjnych procesu, natomiast 
niektóre przedsięwzięcia dotyczące 
ewakuacji I stopnia powinny być za-
warte w planie ewakuacji II stopnia. 
Do przedsięwzięć, które przy I stopniu 
powinny być ujęte w ww. planach, 
zaliczamy między innymi:
–  procedury alarmowania podmio-

tów o wystąpieniu zagrożenia,

– procedury ostrzegania ludności 

o zbliżającym się zagrożeniu,

–  przygotowanie w dyspozycji środ-

ków transportu,

–  zabezpieczenie logistyczne, w tym 

zabezpieczenie zastępczych miejsc 
czasowego pobytu, żywności, 
opieki medycznej, wsparcia psy-
chologicznego itp.
W tytule Wytycznych i Instrukcji, 

oprócz ludzi, wymienione jest mienie, 
a także zwierzęta, którym chciałem 
poświęcić kilka zdań.

Ewakuacja zwierząt, podobnie jak 

ewakuacja ludności (a może bar-
dziej?), jest procesem złożonym i wy-
magającym stosownego planowania. 
Również przy ewakuacji zwierząt wy-
różnia się ewakuację I, II i III stopnia. 
Ewakuacja I stopnia w przypadku 
konieczności jej przeprowadzenia 
nie różni się tokiem postępowa-
nia od ewakuacji ludności. Za jej 
przeprowadzenie odpowiedzialni 
są gospodarze obiektów, w których 
rozlokowany jest inwentarz żywy. 
Często ewakuację zwierząt prowadzi 
się równolegle z ewakuacją ludności, 
stąd też występuje zbieżność zasad 
postępowania.

Prawidłowo opracowany plan 

ewakuacji zwierząt powinien zawie-
rać informacje dotyczące kolejności 
wyprowadzania zwierząt oraz umiesz-
czenia ich w środkach transportu. 
Ewakuacja zwierząt w przypadkach 
nagłych, a więc ewakuacja I stopnia, 

nie jest sprawą łatwą i wymaga odpo-
wiedniego przygotowania, dlatego 
przeprowadza się ją tylko wówczas, 
gdy nie stanowi bezpośredniego 
zagrożenia dla życia osób wykonują-
cych to zadanie. Planując ewakuację 
zwierząt, należy przyjąć następującą 
zasadę: materiał hodowlany w pierw-
szej kolejności, a następnie zwierzęta 
użytkowe (gospodarskie).

Z postanowień ogólnych szefa 

Obrony Cywilnej Kraju w omawia-
nym temacie przytoczyć trzeba 
i takie zapisy:
–  istotne jest, aby wszystkie podmio-

ty uczestniczące w procesie ewa-
kuacji opracowały standardowe 
procedury, szczegółowo opisujące, 
jak będą realizowały przydzielone 
im zadania,

–  problematyka ewakuacji powinna 

być sprawdzana w ramach ćwiczeń 
obrony cywilnej i zarządzania kry-
zysowego,

–  analizę i praktyczne sprawdzenie 

procedur zawartych w planach 
na podstawie niniejszych wytycz-
nych dla wybranego obszaru (rejo-
nu) przeprowadza się nie rzadziej 
niż raz na 3 lata.
„Instrukcję w sprawie zasad ewaku-

acji ludności, zwierząt i mienia na wy-
padek masowego zagrożenia” wpro-
wadzono do użytku w rządowych 
organach administracji publicznej 
wszystkich szczebli odpowiedzialnych 
za ochronę ludności, w organach 
obrony cywilnej wszystkich szcze-
bli oraz organizacjach, podmiotach, 
instytucjach i u osób fi zycznych, któ-
rych udział w planowaniu, organizacji 
oraz przebiegu procesu ewakuacji 
jest niezbędny.

I na tym można by temat ewaku-

acji na wypadek masowych zagrożeń 
zakończyć, wychodząc z założenia, 
że odpowiednie plany tylko czekają 
na uruchomienie, bowiem zgodnie 
z Wytycznymi w 2010 roku przeszły 
stosowną weryfi kację. Jednak chcąc 

sprawdzić, jak to jest w terenie, odwie-
dziłem kilka JRG i komend powiato-
wych PSP, wychodząc, chyba słusznie, 
z założenia, że jeżeli uruchamiającym 
procedurę ewakuacyjną I stopnia bę-
dzie szef zmiany służbowej JRG, przy 
konkretnej akcji spełniający rolę kieru-
jącego akcją ratunkową, to powinien 
on doskonale znać swoje kompeten-
cje i to wszystko, co w tym temacie 
dla niego zatwierdził, opracował 
i sprawdził organ wydający Wytycz-
ne. Niestety w żadnej JRG z szefem 
zmiany merytorycznie nie porozma-
wiałem. „Jaka ewakuacja I stopnia, 
jakie Wytyczne OC, jakie plany…” – 
mówili rozmówcy, odsyłając mnie 
do komendanta powiatowego. Piętro 
wyżej też nie było dobrze. Komendant 
był zaskoczony, że jego starosta dwa 
lata temu wydał i opublikował w in-
ternecie Zarządzenie nr… starosty…/
szefa Obrony Cywilnej powiatu z … 
grudnia 2009 roku w sprawie ewa-
kuacji I stopnia ludności, zwierząt 
i mienia na wypadek masowego 
zagrożenia powiatu.

Zachęcam zatem do lektury Wy-

tycznych, analizy planów i dyskusji 
w odpowiednim gronie, by na wy-
padek masowego zagrożenia, reali-
zując niezwłoczne przemieszczanie, 
nie zapominać o przedsięwzięciach 
już uregulowanych.

Powodzenia, zwłaszcza przy I stop-

niu ewakuacji! 



Piśmiennictwo
1.  Instrukcja w sprawie zasad ewakuacji lud-

ności, zwierząt i mienia na wypadek maso-
wego zagrożenia. Warszawa, październik 
2008.

2. Ranecki J.: Ewakuacja – stąpanie po kru-

chym lodzie. „Przegląd Pożarniczy”, 2009, 
7, 17-19.

3. http://webcache.googleusercontent.com/

search?q=cache:wjgUxH1V74J:www.two-
japogoda.pl/encyklopedia/h/105305,hu-
ragan-wilma+ewakuacja+masowa&c-
d=47&hl=pl&ct=clnk&gl=pl.

4. www.wprost.pl/ar/189587/Cwierctono-

wa-bomba-w-Rzymie-ewakuowano-4-
tysiace-osob/.