QPrint

Szkoła Policji w Katowicach

Nauki Prawne

Wybrane zagadnienia kryminalistyki

dla policjantów prewencji

Zabezpieczenie miejsca zdarzenia

Aspekty prawne i kryminalistyczne

Opracowanie:

nadkom. dr Jerzy Gąsiorowski

Zakład Prawa i Psychologii

ŁA

POL

Wydawnictwo
Szkoły Policji w Katowicach
2004

Spis treści

Wstęp

Rozdział I
Kryminalistyka w pracy policjanta prewencji

Rozdział II
Zabezpieczenie miejsca zdarzenia

1. Podstawa prawna czynności zabezpieczających miejsce zdarzenia

2. Definicja i zakres czynności zabezpieczających

3. Zabezpieczenie miejsca zdarzenia

3.1. Procedury postępowania Policji podczas organizowania

i przeprowadzania oględzin miejsca przestępstwa

3.2. Zadania i zakres czynności policjantów zabezpieczających

miejsce zdarzenia

3.3. Zadania dyżurnego jednostki Policji w zakresie

zabezpieczenia miejsca zdarzenia

3.4. Współdziałanie policjantów zabezpieczających miejsce

zdarzenia z prokuratorem

4. Współpraca Policji z innymi podmiotami przy zabezpieczeniu

miejsca zdarzenia

4.1. Współpraca policjantów zabezpieczających miejsce zdarzenia
z osobami fizycznymi i prawnymi

4.2. Współpraca policjantów zabezpieczających miejsce zdarzenia
z koncesjonowanymi uzbrojonymi formacjami ochronnymi

4.2.1. Pracownik ochrony jako podmiot zabezpieczający

miejsce zdarzenia do czasu przybycia Policji

4.2.2. Zadania i obowiązki pracownika ochrony zabezpieczającego

miejsce zdarzenia do czasu przybycia Policji

4.3. Współpraca ze Strażami gminnymi (miejskimi) i innymi służbami

Rozdział III
Ślady kryminalistyczne, ich ujawnianie i zabezpieczanie oraz procesowe
wykorzystanie

1. Definicja śladu kryminalistycznego

2. Klasyfikacja śladów kryminalistycznych

2.1. Ślady w postaci odwzorowań

2.2. Ślady w postaci plam

2.3. Inne ślady

3. Zasady ujawniania i zabezpieczania śladów kryminalistycznych

3.1. Kryminalistyczne badanie (oględziny) miejsca zdarzenia

3.1.1. Definicja kryminalistycznego badania (oględzin)
miejsca zdarzenia

3.1.2. Podstawy prawne kryminalistycznego badania (oględzin)
miejsca zdarzenia

3.1.3. Zakres kryminalistycznego badania (oględzin)
miejsca zdarzenia

3.2. Ujawnianie śladów kryminalistycznych

3.3. Zabezpieczanie śladów kryminalistycznych

4. Procesowe wykorzystanie śladów i dowodów przestępstwa

zabezpieczonych na miejscu zdarzenia

4.1. Definicja dowodu

4.2. Uzyskiwanie i wykorzystywanie dowodów w procesie karnym

Bibliografia

WSTĘP

Policjanci prewencji niejednokrotnie w ramach wykonywanej służby stykają się

ze  zdarzeniami  o  charakterze  przestępczym.  Muszą  wówczas  podjąć  niezbędne
działania  zabezpieczające  miejsce  zdarzenia,  aby  znajdujące  się  tam  ślady  i  dowody
przestępczej  działalności  nie  uległy  zniszczeniu.  Mają  też  obowiązek  dołożyć
wszelkich starań, aby – jeżeli jest to możliwe – ująć sprawcę.

Jak dowodzi praktyka, miejsce zdarzenia jest najbogatszym źródłem informacji

o przestępstwie i przestępcy. Dlatego też czynności zabezpieczające miejsce zdarzenia
(przestępstwa) są – z kryminalistycznego punktu widzenia – bardzo istotne, gdyż ich
prawidłowe  wykonanie  pozwoli  w  sposób  zgodny  z  aktualną  wiedzą  i
doświadczeniem kryminalistycznym przeprowadzić kryminalistyczne badanie miejsca
zdarzenia. Badanie to jest podstawową czynnością śledczą i nie ulega wątpliwości, że
jest  punktem  wyjściowym  dalszych  czynności  taktyczno  –  technicznych  w  ramach
realizacji procesu karnego.

W związku z tym, że to właśnie policjanci pionu prewencji pełniący codzienną

służbę  w  terenie  niejednokrotnie  jako  pierwsi  podejmują  czynności  związane
z  dotarciem  na  miejsce  zdarzenia  i  jego  zabezpieczeniem,  winni  posiąść  niezbędną
wiedzę w tym przedmiocie. Konieczność ta podyktowana jest również tym, że to oni
stykają  się  w  swej  praktycznej  działalności  z  różnorodnymi  śladami  pozostawianymi
przez  sprawców  na  różnych  podłożach  i  w  różnych  warunkach.  Jak  z  powyższego
wynika, to od nich w dużej mierze zależeć będzie, w jakim zakresie ślady te zdoła się
następnie  (w  ramach  kryminalistycznego  badania  miejsca  zdarzenia)  uwidocznić,
utrwalić  i  wykorzystać  w  dalszych  badaniach  identyfikacyjnych.  Poza  tym  –  jak
dowodzi  praktyka  –  prawidłowa  realizacja  czynności  kryminalistycznych  w  procesie
karnym zależy nie tylko od jakości wyposażenia technicznego będącego w dyspozycji
policjantów

(specjalistów),

ale

właśnie

poziomu

zakresu

wiedzy

kryminalistycznej, która wyrażać się będzie nie tylko w doborze właściwej metody
ujawniania i zabezpieczania śladów, ale także od podjętych działań zabezpieczających
miejsce zdarzenia przez policjantów prewencji.

Omówienie problematyki związanej z zabezpieczeniem miejsca zdarzenia

w  ramach  oddzielnego  opracowania  jest  o  tyle  uzasadnione,  że  w  literaturze
przedmiotu  zagadnienie  to  zazwyczaj  poruszane  jest  w  sposób  niezbyt  obszerny,
a  niejednokrotnie  nawet  i  szczątkowy  –  i  to  zazwyczaj  przy  opisie  wykonywania
czynności  oględzinowych  (kryminalistycznych  badań) miejsca  zdarzenia. W związku
z  powyższym  wychodząc  z  założenia,  że  w  sytuacji,  gdy  naukowe  metody  śledztwa
znajdują coraz szersze zastosowanie w pracy organów ścigania karnego, a więc i przy
wykonywaniu  niezbędnych  czynności  w  ramach  kryminalistycznego  badania  miejsca
zdarzenia  [w  tym  też  i  zabezpieczenia  miejsca  zdarzenia  (przestępstwa)]  i  że  wiedza
w  przedmiotowym  zakresie  nie  może  pozostawać  wyłączną  domeną  specjalistów,
w ramach niniejszej pracy omówiono – zdaniem autora – niezbędne dla prawidłowej
realizacji tych zadań zagadnienia.

Na wstępie poruszono więc zagadnienie związane z kryminalistyką sensu largo

i wykorzystaniem w pracy organów ścigania wypracowanych przez nią w ramach
taktyki i techniki kryminalistycznej zasad, metod i środków. Zdefiniowano zatem

pojęcie kryminalistyki, a następnie przedstawiono jej istotę i zakres uznając, że jest to
wiedza niezbędna dla pełnego zrozumienia przedmiotowego zagadnienia.

Następnie omówiono problematykę będącą przedmiotem niniejszego

opracowania, a więc zagadnienie sensu stricto związane z zabezpieczeniem miejsca
zdarzenia. Uwzględniono również zakres współpracy Policji w przedmiotowym
zakresie z innymi podmiotami (uzbrojonymi formacjami ochronnymi).

Nie bez znaczenia w przedmiotowych rozważaniach jest również wiedza –

w zakresie ogólnym – dotycząca problematyki śladów kryminalistycznych, gdyż to
one w dużej mierze stanowią przedmiot troski czynności zabezpieczających miejsce
zdarzenia.

Uznano również, że dla pełnej jasności należy zasygnalizować problematykę

kryminalistycznego  badania  miejsca  zdarzenia,  a  więc  szeregu  czynności
niejednokrotnie  o  skomplikowanym  charakterze,  na  rzecz  których  są  podejmowane
przedsięwzięcia w ramach zabezpieczenia miejsca zdarzenia.

Za zasadne uznano również zasygnalizowanie problematyki związanej

z  procesem  dowodowym,  aby  ukazać  jego  istotę  i  znaczenie  w  dowodzeniu  sprawcy
przestępstwa  faktu  dokonania  czynu  zabronionego  w  kontekście  ujawnianych
i  zabezpieczanych  śladów  kryminalistycznych,  które  zazwyczaj  są  podstawą
dowodzenia winy lub niewinności.

Nie

ulega

wątpliwości,

że

znajomość

problematyki

związanej

z  zabezpieczeniem  miejsca  zdarzenia  w  tak  szerokim  aspekcie  jest  niezbędna
współczesnemu  policjantowi  wykonującemu  na  co  dzień  -  jak  dowodzi  praktyka  -
szereg  skomplikowanych  zadań,  w  trakcie  których  styka  się  on  (i  co  jest  bardzo
istotne, stykać nadal będzie) z wieloma śladami i dowodami przestępstwa, i to często o
bardzo  zróżnicowanej  formie,  które  powinien  w  sposób  prawidłowy  rozpoznawać,
zabezpieczać  oraz  poprzez  prawidłowe  czynności  zabezpieczające  pośrednio
umożliwić  ich  późniejsze  badania  przez  ekspertów  [biegłych,  jak  i  specjalistów
(ekspertów) policyjnych].

Znajomość zagadnień związanych z szeroko rozumianym zabezpieczeniem

miejsca  zdarzenia  (przestępstwa)  –  szczególnie  w  aspekcie  kryminalistycznym  –  jest
również    niezbędna  dlatego,  iż  policjanci  często  w  trakcie  wykonywania  czynności
służbowych  o  podstawowym  charakterze  zmuszeni  są  miejsca  takie  zabezpieczać
przed  utratą  śladów  i  dowodów  przestępstwa,  które  w  różny  sposób  są  powiązane
z przestępstwem, sprawcą przestępstwa czy też ofiarą. Umiejętność zatem rozpoznania
ich  związku  ze  zdarzeniem  oraz  –  co  jest  również  bardzo  istotne  –  prawidłowego
zabezpieczenia  (w  sposób  techniczny  oraz  procesowy)  skutkować  będzie
prawidłowym  przebiegiem  postępowania  przygotowawczego,  a  w  efekcie  i  procesu
karnego.

Autor

Rozdział I

Kryminalistyka w pracy policjanta prewencji

Przestępczość, tak jak każde zjawisko społeczne, zawsze istnieje w określonym

czasie i w określonym miejscu oraz charakteryzuje się określonymi zewnętrznymi
(zazwyczaj o negatywnym w odbiorze społecznym) cechami.

Jak dowodzi praktyka, przestępstwo jest zjawiskiem złożonym. Jego poznanie

oraz  zwalczanie  wymaga  wiedzy  z  wielu  dyscyplin  naukowych.  Od  wielu  lat  rola
wiodąca  w  tym  zakresie  przypada  kryminalistyce,  która  będąc  nauką  uniwersalną  –
należąc  przy  tym  do  systemu  nauk  prawnych  (gdyż  wywodzi  się  z  potrzeb  prawa
i  służy  realizacji  jego  celów)  –  koncentruje  się  na  taktycznych  zasadach  i  sposobach
oraz  technicznych  metodach  i  środkach  wykrywania,  zabezpieczania,  badania
i  wykorzystania  wszelkich  źródeł  informacyjnych  i  informacji  o  osobach  oraz
o  zdarzeniach  i  ich  okolicznościach”

. W celu realizacji tych założeń kryminalistyka

opracowuje skuteczne metody działania, a będąc nauką multidyscyplinarną swym
zainteresowaniem obejmuje szereg odrębnych dyscyplin naukowych, w szczególności:
- wśród nauk prawnych: prawo karne materialne, prawo karne procesowe,

kryminologię,

- wśród nauk przyrodniczych i technicznych: medycynę sądową, biologię, genetykę,

chemię, fizykę, matematykę, elektronikę, informatykę,

- wśród nauk społecznych: psychologię, socjologię.

Głównym kierunkiem działań kryminalistyki jest opracowywanie naukowych

metod  i  środków  służących  poznaniu  prawdy  obiektywnej  o  zdarzeniach,  ich
okolicznościach  oraz  o  osobach  związanych  z  tymi  zdarzeniami,  a  następnie
wykorzystanie  tej  wiedzy  do  realizacji  prawnie  określonych  celów,  zwłaszcza  celów
procesu  karnego.  Realizując  te  założenia,  współczesna  kryminalistyka  z  każdym
rokiem  zwiększa  skalę  humanitarnych,  operatywnych  i  jednocześnie  empirycznie
sprawdzonych  przez  naukę  i  praktykę  (a  więc  obiektywnych)  metod  służących
przeciwdziałaniu  czynom  społecznie  niebezpiecznym  i  zabronionym  przez  ustawy
oraz  –  w  przypadku  popełnienia  przestępstwa  –  ustaleniu  (identyfikacji)  ich
sprawców.

Do najważniejszych zadań kryminalistyki służących realizacji powyższych

celów zalicza się:
- opracowywanie takich sposobów i metod postępowania organów ścigania

i wymiaru sprawiedliwości, które najskuteczniej doprowadzą do ujawnienia,
wykrycia sprawcy, odzyskania dóbr materialnych będących przedmiotem
przestępstwa, zebrania środków dowodowych i przedstawienia ich przed sądem,

- poznawanie taktyki i techniki przestępczej w celu opracowania sposobów i metod

postępowania zmierzających do zapobiegania przestępstwom przez rozpoznanie
środowiska kryminalnego, rejestrację przestępstw, przestępców i ich modus

T. Hanausek [w:] S. Adamczyk, T. Hanausek, J. Jarosz, Kryminalistyka. Zagadnienia wybrane, część I,

Kraków 1971, s. 8.

operandi, rejestrację cech identyfikacyjnych przedmiotów, organizowanie
zasadzek, prowadzenie rozmów ostrzegawczych oraz akcji uświadamiających na
temat zagrożenia przestępczością,

- opracowywanie środków i narzędzi technicznych dla organów ścigania i wymiaru

sprawiedliwości, które będą służyć zwalczaniu przestępczości, a w szczególności
doprowadzą do ujawnienia przestępstwa, wykrycia sprawcy, zgromadzenia
środków dowodowych i wykorzystania ich w procesie karnym,

- zapoznawanie się z taktyką oraz narzędziami i środkami technicznymi używanymi

przez przestępców w celu opracowania środków służących zapobieganiu
przestępczości; chodzi tu o środki uniemożliwiające lub utrudniające dokonanie
przestępstwa oraz środki ułatwiające rozpoznawanie i identyfikację sprawcy

Zadania te kryminalisytyka realizuje w ramach:

- taktyki kryminalistycznej – jest to dział obejmujący naukę o najskuteczniejszych

metodach szybkiego osiągania zamierzonych celów określonych funkcjami
kryminalistyki. Osiąganie tych celów musi następować zawsze na drodze zgodnej
z etyką i prawem,

- techniki kryminalistycznej – jest to dział obejmujący naukę o wykorzystaniu

technicznych  oraz  przyrodniczych  metod  i  środków  dla  realizacji  celów
określonych  funkcjami  kryminalistyki.  Technika  kryminalistyczna  wykorzystuje
zatem osiągnięcia nauk przyrodniczych i technicznych oraz własne doświadczenia.
Jej główne zastosowanie to:
•  techniczne ujawnianie śladów oraz

• ich zabezpieczenie i badanie.
Jest zatem skoncentrowana przede wszystkim na dowodach rzeczowych i śladach,
aczkolwiek ma też zastosowanie przy badaniu dowodów osobowych (np. problem
wykorzystania magnetofonu przy uzyskiwaniu informacji).

- strategii kryminalistycznej – jest to dział obejmujący naukę typu prognostycznego,

a mianowicie przewidującą rozwój przestępczości, kierunki i symptomy tego
rozwoju oraz przygotowującą takie metody, środki i przedsięwzięcia, które byłyby
w stanie skutecznie zwalczać tę przestępczość w przyszłości

Wymienione powyżej zadania kryminalistyki realizowane są za pomocą taktyki

i techniki kryminalistycznej na potrzeby funkcji:
- rozpoznawczej, która polega na uzyskiwaniu możliwie dużej ilości informacji

dotyczących aktualnych i przyszłych działań. Kryminalistyka wyróżnia:
• rozpoznanie terenowe, które ma dostarczyć maksymalnej wiedzy o terenie

działania. Chodzi tu o takie elementy, jak: topografia terenu, zabudowa,
lokalizacja mieszkań, ich typowe rozplanowanie, ogrody na tym terenie,
wejścia do domów, bramy przechodnie itp.,

• rozpoznanie środowiskowe, które wymaga orientacji w składzie i w strukturze

danego środowiska, jego więzów, wzajemnych powiązań i zależności jego

Chodzi tu np. o specjalne konstrukcje zamków i urządzeń alarmowych, jak też pułapki fotograficzne,

znakujące itp. – szerzej patrz: J. Gąsiorowski, Ślady kryminalistyczne, wyd. Szkoły Policji w Katowicach,
Katowice 2001, s. 3 i nast. Patrz też: E. Napieralska – Ozga, Przedmiot, zadania i miejsce kryminalistyki w
systemie nauk [w:] Technika kryminalistyczna, red. W. Kędzierski, tom I, Szczytno 1993, s. 13.

T. Hanausek, Kryminalistyka. Poradnik detektywa, Katowice 1993, s. 24 - 25.

członków, ich zainteresowań, sposobie i miejscach spędzania wolnego czasu,
skłonnościach, kolizjach z prawem itp.,

• rozpoznanie problemowe, które oznacza możliwie dobrą orientację w zakresie

problemu  objętego  zainteresowaniem.  Jeżeli  zatem  problemem  jest  np.
narkomania,  to  rozpoznanie  problemowe  wymaga  wiedzy  o  środkach
odurzających  i  lekach  psychotropowych,  o  mechanizmach  ich  działania,
o symptomach ich przyjmowania i o konsekwencjach tego przyjmowania,

• rozpoznanie osobowe – dotyczy już konkretnych, indywidualnych osób.

Zakłada ono konieczność znajomości ich wyglądu, miejsca zamieszkania,
nawyków, słabości, zainteresowań, postaw życiowych, karalności, stosunków
rodzinnych oraz środowiskowych, konfliktów i przyjaźni, kontaktów itp.

- wykrywczej – która wiąże się z potrzebą wykrycia:

• określonego zdarzenia, osoby lub rzeczy, albo

• mechanizmu powstania zjawisk, przemieszczania, czy zmian rzeczy lub

zachowań ludzi.

Na  odcinku  ścigania  przestępczości,  w  większości  przypadków  nie  wykrywa  się
przestępstw,  lecz  ich  sprawców.  Same  fakty  zaistnienia  przestępstw  są  bowiem
organom  ścigania  z  reguły  znane  z  zawiadomień  o  tych  przestępstwach  lub  ze
źródeł  własnych.  W  ramach  funkcji  wykrywczej  następuje  aktywizacja
i  ukierunkowanie  zdobytej  w  rozpoznaniu  wiedzy  i  poszukiwanie  nowych  jej
elementów,  ale  już  ściśle  powiązanych  z  przedmiotem  wykrywania.  Proces
wykrywania obejmuje trzy podstawowe stadia:
•  poszukiwanie  przedmiotu  wykrywania,  a  także  informacji  dotyczących  tego

przedmiotu,

• ujawnianie tych informacji, a następnie przedmiotu wykrywania,

• stwierdzanie, że ujawniony przedmiot wykrywania jest właśnie tym, którego

poszukiwano.

- dowodowej – formalno – prawne aspekty funkcji dowodowej są uregulowane

w kodeksie postępowania karnego i w tych aspektach zagadnieniami dowodowymi
zajmuje  się  nauka  procesu  karnego.  Jednakże  stroną  treściową  czynności
dowodowych  zajmuje  się  nauka  kryminalistyki.  A  zatem  np.  prawne  podstawy
oględzin  są  określone  w  k.p.k.,  natomiast  metody  i  środki  prowadzenia  tej
czynności  są  przedmiotem  zainteresowania  nauki  kryminalistyki.  Udowodnione
jest,  najogólniej  to  określając,  uzasadnieniem  prawnej  hipotezy.  W  procesie
karnym jest to zazwyczaj hipoteza dotycząca tego, że określona osoba jest sprawcą
jakiegoś przestępstwa. W procesie dowodowym występują:
•  fakt główny dotyczący przedmiotu sporu np. tego, że X zabił Y,

• fakt dowodowy, zwany niekiedy poszlaką, jest to fakt świadczący o istnieniu,

lub nie istnieniu faktu głównego, a więc np. u X znaleziono pistolet, z którego
zastrzelono Y.

Proces  dowodowy  podlega ścisłym rygorom określonym w k.p.k., zaś dowodowe
znaczenie  poszczególnych  faktów  ocenia  na  mocy  swobodnej  oceny  sąd.
Z kryminalistycznego punktu widzenia do najważniejszych czynności o znaczeniu
dowodowym należą:
•  oględziny miejsca, osoby, rzeczy,

• oględziny zwłok,

• eksperyment kryminalistyczny,

• przeszukanie miejsca, pomieszczenia, osoby lub rzeczy,

• czynności zabezpieczające dowody (np. pobranie odcisków palców – art. 74 § 2

pkt 1 k.p.k.),

• okazanie osoby, miejsca, rzeczy lub zwłok,

• przesłuchanie świadka, podejrzanego, biegłego,

• konfrontacja,

• ekspertyzy wykonywane przez biegłych.

- zapobiegawczej – nazywanej niekiedy profilaktyczną, która ma bardzo duże

znaczenie,  gdyż  oczywiste  jest,  iż  lepiej  jest  zapobiegać  jakiemuś  negatywnemu
zjawisku  (np.  przestępstwu),  aniżeli  za  nie  karać.  Realizacja  tej  funkcji
(bezpośrednio lub pośrednio) przebiega w trzech kierunkach:
•  związanym z czynnikiem zagrażającym,

• związanym z czynnikiem zagrożonym,

• związanym z okolicznościami wzmagającymi ewentualne zagrożenie.

Jak z powyższego wynika, kryminalistyka daje policjantom duże możliwości

operowania  w  ramach  procesu  wykrywczego.  Niezbędna  jest  jednak  znajomość
zagadnień  wchodzących  w  zakres  taktyki  i  techniki  kryminalistycznej  przez
policjantów,  tak  pionu  prewencji,  jak  i  służb  operacyjno  –  śledczych.  Nie  sposób
bowiem  wyobrazić  sobie  policjantów  prawidłowo  realizujących  zadania  służbowe
w  postępowaniach  przygotowawczych  baz  znajomości  tych  zagadnień  przy
zabezpieczaniu miejsca zdarzenia, przy jego badaniu, zabezpieczaniu śladów działania
sprawcy  oraz  przy  uwzględnianiu  i  opracowywaniu  wersji  kryminalistycznych
w  ramach  wniosków  wynikających  z  materiału  dowodowego  zebranego  na  miejscu
przestępstwa, tym bardziej, że jak dowodzi dotychczasowe doświadczenie, miejsce to
jest  najbogatszym  źródłem  informacji  o  przestępstwie  i  przestępcy.  Poza  tym  –
z  kryminalistycznego  punktu  widzenia  –  badanie  miejsca  zdarzenia  jest  też
podstawową  czynnością  śledczą,  która  powinna  stać  się  punktem  wyjściowym
dalszych czynności taktyczno – technicznych w ramach realizacji procesu karnego.

Pożądany stopień aktywności na płaszczyźnie zawodowej pozwala rzetelnie

wykonywać zawód, realizować nakładane przez ustawę o Policji (i inne akty prawne)
zadania – i co za tym również idzie – realizować wymagane przez obowiązujące
w kraju przepisy (prawa karnego, karnego procesowego i policyjnego) obowiązki
w zakresie zapobiegania, czy też zwalczania przestępczości w ramach obowiązującego
systemu prawnego.

Prawidłowe wykonywanie zawodu policjanta wymaga aktywnej postawy

w  pracy  zawodowej,  wysokich  kwalifikacji  zawodowych  oraz  specjalistycznego
przygotowania  zarówno  merytorycznego,  jak  i  praktycznego,  gdyż  policjant
wyposażony został w prawo stosowania środków głęboko ingerujących w sferę praw
i wolności obywatelskich. Korzystanie z tych środków w sposób sprzeczny z prawem
narusza  konstytucyjne  swobody  osób,  w  stosunku  do  których  dany  środek  został
zastosowany,  a  co  za  tym  również  idzie,  także  pociąga  za  sobą  odpowiedzialność
karną. Dlatego też wszelkie czynności wykonywane w ramach kryminalistyki – obok
przedstawionych  powyżej  wymogów  –  winny  być  realizowane  w  myśl  naczelnych

zasad kryminalistyki, które są pewnym systemem postulatów adresowanych do
kryminalistyków, jak i praktyków

. Zalicza się do nich

1) zasadę działania zgodnego z etyką zawodową. Jest to najważniejsza z zasad

wiążących kryminalistyka, ważniejsza nawet – jak stwierdza T. Hanausek – od
zasady praworządności, bowiem może on podjąć cały szereg zachowań, które będą
formalnie zgodne z przepisami prawa, a jednak będą naganne. Przez etykę rozumie
się system

postulatów i założeń nastawionych na ochronę wartości

ogólnoludzkich

. Etyka zawodowa policjanta jest tylko cząstką etyki przyjętej

w danym kraju na określonym etapie jego rozwoju. Wymaga ona prócz
przestrzegania

ogólnych

zasad

etycznych

wiążących

każdego

członka

społeczeństwa, także i liczenia się z pewnymi dodatkowymi nakazami, związanymi
z jego zawodem. Nakazy te aktualnie uregulowane są w załączniku do Zarządzenia
nr 805 Komendanta Głównego Policji z dnia 31.12.2003 r. „Zasady etyki
zawodowej policjanta”

2) zasadę praworządności, która wyraża się w postulacie działania na podstawie

prawa i ścisłego przestrzegania jego nakazów. Adresatami tego postulatu są
zarówno:

Do głównych źródeł zasad kryminalistyki należy zaliczyć: 1) własne doświadczenia teorii i praktyki

kryminalistycznej,  2)  system  naczelnych  zasad  prawa,  zwłaszcza  procesu  karnego,  3)  prakseologię,  czyli
naukę        o  zasadach  sprawnego  działania,  4)  psychologię  i  psychopatologię  i  5)  taktykę  wojskową  –  szerzej
patrz.            T. Hanausek, op. cit., s. 35. Zasady kryminalistyki, jako dyrektywy postępowania dla organów
procesowych,              a  także  jako  wskazówki  interpretacyjne  wypracowywane  są  –  tak  jak  i  zasady  prawa
procesowego  –  z  czterech  powodów:  1)  Uzasadnienie  historyczne  –  od  chwili  wyodrębnienia  się  i
ukształtowania  kryminalistyki  jako  nauki  (koniec  XIX  w.)  wyodrębniała  ona  zasady  kryminalistyczne
korzystając z doświadczeń procesu karnego,             w ramach którego od wieków wypracowywano zasady
procesowe w postaci krótkich, lapidarnych haseł               i postulatów (np. zasady niezawisłości sędziowskiej,
jawności,  prawa  do  obrony  oskarżonego)  uważanych  za  najważniejsze  i  najpilniejsze  dla  postępowania
sądowego. Uzasadnienie to ukazuje genezę zasad procesowych     i kryminalistycznych. 2) Walory naukowe
konstrukcji  zasad  –  według  zwolenników  tej  koncepcji  służą  one  bezpośrednio  uzasadnieniu  doniosłej  roli,
jaką  ma  kryminalistyka  do  spełnienia  współcześnie.  Konstrukcja  zasad  pozwala  bowiem  uporządkować
najbardziej  nawet  skomplikowane  instytucje  prawne  lub  zespoły  funkcjonalnie  powiązanych  instytucji,  z
jednej  strony  wskazując  na  możliwość  wyboru  unormowania  prawnego  tych  instytucji,  a  z  drugiej  strony
ukazując  lepiej  ich  faktyczne  ukształtowanie.  3)  Formułowanie  zasad  kryminalistyki  usprawnia  proces
dydaktyczny, umożliwiając uporządkowanie skomplikowanych, wieloaspektowych instytucji i przedstawienie
ich w sposób zwięzły. 4) Za formułowaniem zasad przemawiają również względy praktyczne. Ich przydatność
dla  praktyki  kryminalistycznej  (jak  też  i  prawniczej)  widzi  się  przede  wszystkim  w  tym,  że  z  jednej  strony
dostarczają podstaw do formułowania określonych dyrektyw interpretacyjnych, a z drugiej strony umożliwiają
zapełnienie  luk  konstrukcyjnych.  Ponadto  świadomość  istnienia  określonych  alternatywnych  możliwości
ukształtowania instytucji prawnych i kryminalistycznych czy też ich zespołów, wyrażonych przez zasady jako
wzorce, stanowi jeden z najbardziej doniosłych czynników wyznaczających racjonalną pracę legislacyjną.

T. Hanausek, op. cit. s. 35 – 39; S. Pikulski, Podstawowe zagadnienia taktyki kryminalistycznej, Białystok

1997, s. 61 - 95.

System ten jest w pewnym stopniu zależny od czasu i przestrzeni. Wymienić należy tu przykładowo

zachowania, które np. w średniowieczu mogły być uznane za etyczne (np. palenie czarownic na stosie), zaś
obecnie są potępiane. Mogą też być zachowania w jednych krajach uważane za etyczne, natomiast w innych
za sprzeczne z etyką – np. wśród niektórych szczepów afrykańskich nieetyczne byłoby, aby gość nie spał z
żoną swego gospodarza.

T. Hanausek, op. cit. s. 36.

Dz.Urz. KGP z 2004 r., Nr 1, poz. 3. Zasady etyki zawodowej funkcjonariuszy porządku publicznego

uregulowane zostały również w aktach prawnych o charakterze międzynarodowym, jak: Deklaracja o Policji –
Rezolucja 690 Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy (Aneks – Etyka zawodowa) i Kodeks
postępowania funkcjonariuszy porządku prawnego zawarty w Rezolucji 34/169 Zgromadzenia Ogólnego
Narodów Zjednoczonych.

- władza państwowa, której przedstawiciele muszą działać w oparciu

o obowiązujące przepisy prawne i bezwzględnie przestrzegać nakazów
i warunków, którymi prawo obwarowuje takie działania, jak też

- obywatele kraju, którzy nie powinni naruszać prawa

3) zasadę humanizmu, w świetle której działalność oparta na prawie służyć powinna

zawsze  człowiekowi  i  zawsze  musi  uwzględniać  poszanowanie  godności
i osobowości ludzkiej. Z tą zasadą związana jest zasada humanitaryzmu nakazująca
organom  władzy  takie  postępowanie,  które  oszczędzi  człowiekowi  zbędnych
stresów,  napięć  i  dolegliwości.  Każde  postępowanie,  zwłaszcza  karne  skierowane
przeciwko  człowiekowi  zawsze  stanowi  dla  niego  dolegliwość,  rodzi  stresy
i  napięcia.  Chodzi  jednak  o  to,  aby  te  dolegliwości,  stresy  i  napięcia  były
ograniczone  do  niezbędnego  minimum,  które  wynika  z  konieczności  stosowania
norm prawnych regulujących dane postępowanie.

4) zasadę prawdy materialnej (zwanej też prawdą obiektywną). Zasada ta

w  kryminalistyce  wyraża  się  w  postulacie  opracowania  i  stosowania  tylko  takich
metod,  środków  i  sposobów  działania,  które  najpełniej  pozwoliłyby  na  uzyskanie
ustaleń  zgodnych  z  rzeczywistością.  Z  tą  zasadą  wiąże  się  cały  szereg  innych
zasad, których realizacja służy zagwarantowaniu zasady prawdy materialnej.

5) zasadę obiektywizmu, w myśl której wszelkie badania i czynności

kryminalistyczne winny być całkowicie pozbawione jakiegokolwiek apriorycznego
nastawienia i uprzedzeń w stosunku do każdej strony postępowania.
Przestrzeganie tej zasady stanowi zarówno realizację założeń humanizmu, jak też
zabezpiecza poznanie prawdy obiektywnej.

6) zasadę szybkości działania, która wyraża postulat opracowania takich metod,

środków i sposobów działania, które pozwoliłyby na uzyskanie rezultatów
w prowadzonym postępowaniu w możliwie najkrótszym czasie oraz postulat
działania w tym postępowaniu w sposób szybki

. Upływ czasu bowiem wiąże się

z naturalnym zanikaniem śladów, osłabieniem pamięci ludzkiej, a także z prawną
instytucją przedawnienia. Od zasady szybkości można odstąpić tylko wtedy, gdyby
szybkość ta miała się niekorzystnie odbić na osiąganiu prawdy materialnej.

7) zasadę dokładności badań, poszukiwań i działań. Jest to jedna z zasad, która

zapewnia  kryminalistyce  jej  skuteczność.  Tylko  bowiem  dzięki  dokładności
procesów  poznawczych  można  uzyskać  istotne  dla  danej  sprawy  treści
informacyjne. Każdy sprawca przestępstwa, jak każdy człowiek, popełnia w swojej
działalności  błędy.  Dlatego  nie  istnieje  tzw.  „przestępstwo  doskonałe”,  gdyż
jeszcze nikt nigdy nie potrafił się z góry zabezpieczyć przed jakimkolwiek błędem.
Wykryć  skutki  tych  błędów  można  tylko  wręcz  drobiazgową  dokładnością  w  ich
poszukiwaniu.  W  praktyce  nie  zawsze  możemy  i  nie  zawsze  potrafimy  w  każdej
sprawie  taką  dokładność  przejawić  i  dlatego  wiele  przestępstw  pozostaje
niewykrytych,  co  nie  oznacza  tego,  że  są  „doskonałe”,  a  jedynie  to,  że  działania
wykrywcze  w  konkretnym  przypadku  nie  były  doskonałe,  zazwyczaj  dlatego,  że
nie  były  dokładne.  Nie  zawsze  takie  mogą  być,  gdyż  np.  ustalenie  sprawcy

Naruszenie prawa przez którąkolwiek stronę (władzę lub obywatela) nie zwalnia strony drugiej z obowiązku

przestrzegania przepisów prawnych.

Wybitny kryminalistyk francuski E. Locard trafnie zauważył, że „czas, który ucieka, to prawda, która znika

przed nami”.

kradzieży koguta nie może zbyt długo wiązać sił i środków organów ścigania.
Należy jednak dążyć do tego, aby dokładność w działaniu była możliwie zawsze
przestrzegana.

8) zasadę celowości działania, która wymaga, aby badania i działania

kryminalistyczne były prowadzone w określonym planem kierunku i aby zawsze
zmierzały do osiągnięcia jakiegoś celu, a nie były prowadzone na zasadzie „sztuka
dla sztuki”.

9) zasada wszechstronności badań i poszukiwań, która wyraża się w postulacie, aby

czynności kryminalistyczne były prowadzone we wszystkich kierunkach, jakie
wyłaniają się przy prowadzeniu konkretnej sprawy. Z zasady tej wynika absolutny
zakaz

apriorycznego

odrzucania

jakiejkolwiek

możliwości

rozwiązania

zagadnienia.  Przykładowo  zatem  nie  wolno  z  góry  odrzucać  wersji  o  sprawstwie
określonej  osoby  tylko  dlatego,  że  osoba  ta  jest  najbliższą  w  stosunku  do  ofiary,
albo  dlatego,  że  jest  to  osoba  zajmująca  jakieś  wysokie  stanowisko
w  społeczeństwie,  wymagające  np.  szczególnego  zaufania.  Światowa  kazuistyka
kryminalistyczna  zna  bowiem  przypadki  popełniania  zabójstw  przez  osoby
najbliższe  w  stosunku  do  ofiar,  jak  też  zna  sytuacje,  w  których  sprawcami
przestępstw  okazywały  się  osoby  na  bardzo  wysokich  stanowiskach,  cieszące  się
powszechnym szacunkiem i poważaniem.

10) zasadę tajności, która wyraża się w postulacie nieujawniania poza konieczną

potrzebą,  podyktowaną  normami  prawnymi  i  względami  celowościowymi  metod,
środków informacji i ich źródeł jak też braku informacji w konkretnej prowadzonej
sprawie.  Zachowanie  tajemnicy  w  konkretnej  sprawie  jest  uzasadnione  kilkoma
względami:
-  walorami  dowodowymi  –  jeżeli  ujawni  się  szczegóły  dokonania  przestępstwa

o dany czyn, to wyjaśnienia osoby podejrzanej o ten czyn, a dotyczące
szczegółów tracą na wartości, gdyż szczegóły te może znać każdy i każdy może
przyznać się do tego czynu

- skuteczność podejmowanych działań – jest drugim czynnikiem uzasadniającym

potrzebę tajności. Ujawnienie np. tego, że w określonym dniu przygotowuje się
zasadzkę, która ma przyczynić się do ujęcia sprawcy, byłoby czynnikiem
przekreślającym sens organizowania takiej zasadzki, gdyż ostrzeżony sprawca
z całą pewnością nie pojawi się w miejscu zasadzki,

- dobra ocena obywateli – każdy człowiek ma prawo do dobrego imienia.

W etapie działań kryminalistycznych nie ma jeszcze żadnej pewności ani co do
tego, kto jest rzeczywistym sprawcą, ani też co do tego jaki miało przebieg
zdarzenie,

- nie należy upowszechniać wiedzy o metodach realizacji przestępstw, gdyż

zawsze znajdą się chętni naśladowcy. Kryminalistyka zna cały szereg
przypadków tzw. „powielania” metod działania przestępców

Kazuistyka kryminalistyczna zna przypadki, gdy do jednego przestępstwa, zazwyczaj o spektakularnym

charakterze, jak np. zabójstwa, przyznawało się wiele osób (nawet i 30) – w tym szereg psychicznie chorych.
Tylko dzięki temu, że szczegóły znali jedynie rzeczywiści sprawy, można było ich ustalić.

J. Gąsiorowski, Modus operandi sprawców wyłudzeń kredytów bankowych – praca doktorska autora niniejszej

publikacji obroniona w Katedrze Kryminalistyki Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego
w Katowicach (niepublikowana).

- względy wychowawcze – również uzasadniają potrzebę zachowania

w tajemnicy wielu drastycznych szczegółów przestępstwa. Należy zawsze
pamiętać, że z takimi szczegółami nie powinny się stykać dzieci. Ujawnienie
tych szczegółów nie wyklucza zaś tego.

11) zasadę organizacji walki – jak wspomniano, większość działań kryminalistycznych

jest  podejmowana  w  sytuacji  określonej  przez  Kotarbińskiego  jako  kooperacja
negatywna,  czyli  walka.  Walka  ta,  jak  każda  inna,  charakteryzuje  się
niezgodnością  celów  podmiotów  biorących  w  niej  udział.  Dla  osiągnięcia  swych
celów każda ze stron musi swoje zachowania w jakiś sposób zorganizować. Zasady
tej organizacji opracowała głównie prakseologia, od której kryminalistyka przejęła
i rozwinęła dla swych potrzeb następujące założenia:
-  założenie  przygotowania  walki  przez  zebranie  i  dokładne  przeanalizowanie

wszystkich możliwych do uzyskania informacji o przedmiocie walki, terenie jej
działania oraz przeciwniku,

- założenie zmienności planu i sposobu działania,
- założenie utrzymania przewagi sił w chwili decydującego starcia poprzez

właściwą czasowo i miejscowo koncentrację tych sił na kierunku, w którym
przeciwnik jest najsłabszy,

- założenie właściwego wyboru chwili do decydującego natarcia,
- założenie dekoncentracji sił przeciwnika.

12) zasadę dokumentacji czynności. W myśl tej zasady wszystkie czynności

kryminalistyczne powinny być dokumentowane. Podstawową formą dokumentacji
tych  czynności,  które  są  prowadzone  w  ramach  postępowania  karnego  jest
protokół.  Ponadto  przebieg  i  wyniki  tych  czynności  mogą  być  utrwalane  (za
wiedzą  stron)  przy  pomocy  aparatury  utrwalającej  obraz  i  dźwięk.
Dokumentowane  powinny  być  także  –  w  formie  notatek  czy  meldunków  –
czynności  prowadzone  poza  ramami  tego  postępowania,  jak  np.  czynności
operacyjno – rozpoznawcze.

W świetle powyższego można stwierdzić, iż quantum niezbędnej wiedzy

ogólnej   i specjalistycznej współczesnemu policjantowi jest niezbędne, gdyż pozwoli
mu  wykonywać  ten  zawód  zgodnie  z  „zasadami  sztuki”  (a  więc  zasadami
kryminalistyki,  wiedzą  kryminalistyczną  i  wymaganiami  ustawowymi)  oraz
doskonalić  niezbędne  do  rzetelnego  wykonywania  czynności  służbowych
umiejętności.

Jak powyżej zasygnalizowano, w trakcie realizacji zadań służbowych policjanci

zazwyczaj  działają  w  sferze  patologii  życia  społecznego,  wobec  czego  zmuszeni  są
niejednokrotnie  ingerować  w  sferę  praw  i  wolności  obywatelskich  wchodzących
w  zakres  prawa  materialnego  i  procedury  karnej,  cywilnej  i  administracyjnej.  Przy
realizacji tych zadań muszą (mogą) wykorzystywać szeroki wachlarz metod i środków
wypracowanych przez specyficzną dyscyplinę naukową jaką jest kryminalistyka.

Wiedza kryminalistyczna jest chyba najbardziej istotna dla policjanta

wykonującego  większość  swoich  zadań  w  terenie,  gdyż  obecnie,  w  czasach
doskonalenia  metod  i  środków  działalności  przestępczej,  bez  należytej  wiedzy
kryminalistycznej  i  odpowiednich  warunków  jej  wykorzystania  trudno  mówić
o  efektywnym  postępowaniu  przygotowawczym  i  nowoczesnym  postępowaniu
jurysdykcyjnym. Nie ulega też wątpliwości, że bez kryminalistycznego przygotowania

Rozdział II

Zabezpieczenie miejsca zdarzenia

1. Podstawa prawna czynności zabezpieczających miejsce

zdarzenia

Sprawca na miejscu zdarzenia o charakterze przestępnym pozostawia ślady

swojej działalności. Ślady te ulegają szybkiemu zniekształceniu a nawet zniszczeniu.
Dlatego też oględziny miejsca zdarzenia należy przeprowadzać niezwłocznie po
ujawnieniu przestępstwa, jak i po stwierdzeniu, że stanowią one czynność konieczną

Czas  między  chwilą  popełnienia  przestępstwa  a  przybyciem  organów  ścigania
absolutnie  nie  pracuje  na  korzyść  badań.  Nieświadome  otoczenie,  a  często  złośliwi
poplecznicy  i  pomocnicy  przestępcy

niejednokrotnie niszczą w tym okresie bardzo

cenne  materiały  dowodowe,  zadeptują  ślady  stóp,  zacierają  odciski  linii  papilarnych
itp. Zjawiska przyrodnicze, jak deszcz, śnieg, upał, mróz czy wiatr (oraz błąkające się
zwierzęta)  także  mogą  uszkodzić  materiał  dowodowy.  Miejsce  zdarzenia  powinno
zatem  być  do  chwili  wszczęcia  oględzin  jak  najprędzej  zabezpieczone  w  sposób
odpowiedni  do  jego  właściwości  i  zależy  od  przewidywanych  zjawisk,  które  mogą
spowodować  zmiany  w  tych  właściwościach.  Obowiązek  ten  spoczywa  przede
wszystkim na funkcjonariuszach policji. Nie mogą się oni uchylać od wykonania tego
obowiązku, nawet gdy nie są na służbie.

Potwierdza to orzeczenie Sądu Najwyższego, który w wyroku z dnia

16.05.1962 r.

stwierdził jednoznacznie, że funkcjonariusz MO (obecnie Policji –

przypis J. G.), niezależnie od tego, czy jest w służbie, czy też poza służbą, obowiązany
jest pod groźbą odpowiedzialności na podstawie art. 286 k.k. (k.k. z 1932 r. – przypis
J. G.) działać niezwłocznie i niezależnie od grożącego mu niebezpieczeństwa w
każdym przypadku, gdy konieczność ochrony życia lub zdrowia ludzkiego tego
wymaga lub gdy potrzeba zagwarantowania utrzymania porządku lub bezpieczeństwa
publicznego to nakazuje.

Szczególną rolę pracowników policji w zabezpieczeniu miejsca zdarzenia

podkreśla  się  często  w  literaturze  kryminalistycznej.  Niektórzy  autorzy  w  związku
z  tym  uważają,  że  zabezpieczenie  miejsca  zdarzenia  przez  policjanta  to  nie  tylko
ochrona śladów przed zniszczeniem, lecz także szereg dodatkowych czynności, które
można  nazwać  „zabezpieczeniem  aktywnym”

. Najczęściej zaś należą do nich

następujące działania:
- ustalenie rodzaju zdarzenia,

Zgodnie z treścią art. 207 § 1 k.p.k. oględziny miejsca, osoby lub rzeczy są czynnością fakultatywną.

Jak dowodzi praktyka kryminalistyczna, poplecznicy, pomocnicy a niejednokrotnie również i sami sprawcy

pozostają lub pojawiają się ponownie na miejscu przestępstwa, gdzie przyglądają się pracy policjantów aby
zorientować się co do ujawnionych śladów i dowodów przestępstwa oraz zakresu poczynionych ustaleń.

Sygn. III K 125/62 – szerzej patrz: Nowe Prawo 1962, nr 12.

R. Zelwiański, Śledcze badanie miejsca zdarzenia [w:] Problemy Kryminalistyki 1963, nr 41, s. 35 - 36.

- zapobieżenie – w miarę możności – dalszym cierpieniom ludzi i stratom

materialnym (wezwanie pomocy lekarskiej, straży pożarnej, pogotowia
technicznego itp.),

- zatrzymanie znajdującej się na miejscu zdarzenia lub w jego pobliżu osoby

podejrzanej o sprawstwo, poddanie jej – zależnie od właściwości zdarzenia –
przeszukaniu, zabezpieczenie przed samosądem tłumu,

- zbieranie informacji ustalających ewentualnych świadków zdarzenia,
- obserwacja otoczenia i notowanie spostrzeżeń w celu przekazania osobie

prowadzącej postępowanie w danej sprawie

Przepisem prawa sensu stricto, w oparciu o który należy zabezpieczać miejsca

zdarzenia do czasu przybycia grupy operacyjno – procesowej jest art. 308 § 1 Kodeksu
postępowania karnego

Z treści tego przepisu wynika, że w granicach koniecznych dla zabezpieczenia

śladów  i  dowodów  przestępstwa  przed  ich  utratą,  zniekształceniem  lub  zniszczeniem,
prokurator albo Policja może w każdej sprawie, w wypadkach nie cierpiących zwłoki,
jeszcze  przed  wydaniem  postanowienia  o  wszczęciu  śledztwa  lub  dochodzenia,
przeprowadzić  w  niezbędnym  zakresie  czynności  procesowe,  a  zwłaszcza  dokonać
oględzin,  w  razie  potrzeby  z  udziałem  biegłego,  przeszukania  lub  czynności
wymienionych  w  art.  74  §  2  pkt  1

w stosunku do osoby podejrzanej, a także

przedsięwziąć wobec niej inne niezbędne czynności, nie wyłączając pobrania krwi,
włosów i wydzielin organizmu. Po dokonaniu tych czynności, w sprawach, w których
prowadzenie śledztwa przez prokuratora jest obowiązkowe, prowadzący postępowanie
przekazuje sprawę niezwłocznie prokuratorowi.

W ramach czynności zabezpieczających ślady i dowody przestępstwa

dopuszczalne  są  wszystkie  niezbędne  czynności  dowodowe,  w  tym  czynności  „nie
cierpiące  zwłoki”,  nie  wymagające  decyzji  prokuratora,  a  które  prowadzić  może
policja    w  zakresie  tzw.  czynności  natury  faktycznej  „w  granicach  koniecznych”
i  „w  niezbędnym  zakresie”.  W  ramach  tych  mieści  się,  obok  oględzin  miejsca
zdarzenia, również jego zabezpieczenie.

Nadmienić należy, że podjęcie czynności dowodowych wskazanych w § 1 art.

308 § 1 k.p.k. jest jednoznaczne z wszczęciem postępowania przygotowawczego

które określić można mianem wszczęcia nieformalnego bądź też faktycznego
następującego poprzez czynności faktyczne, a nie decyzyjne.

Por. P. Horoszowski, Śledcze oględziny miejsca, Warszawa 1959, s. 93 - 94; Oględziny śledcze w praktyce

(red. P. Horoszowski), Warszawa 1953, s. 21 - 22; R. Zelwiański, op. cit., s. 35 - 36; J. Gąsiorowski, Ślady
kryminalistyczne, op. cit., s. 15 - 16.

Ustawa z dnia 06.06.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z dnia 04.08.1997 r., Nr 89, poz. 555).

Zgodnie z treścią art. 74 § 2 pkt 1 oskarżony jest (...) obowiązany poddać się oględzinom zewnętrznym ciała

oraz innym badaniom nie połączonym z naruszeniem integralności ciała; wolno także w szczególności od
oskarżonego pobrać odciski, fotografować go oraz okazać go w celach rozpoznawczych innym osobom.

Ustawa nakładając obowiązek zabezpieczenia dowodów przed ich utratą lub zniekształceniem, obliguje

podmioty mające wykonać te czynności do szybkiego działania zakreślając termin pięciodniowy (art. 308 § 4
k.p.k.) licząc od dnia pierwszej czynności. Od daty wykonania tej czynności, liczony jest też czas trwania
późniejszego postępowania przygotowawczego (art. 308 § 5 k.p.k.).

Następnym obowiązującym aktualnie źródłem prawa odnoszącym się do

obowiązku zabezpieczania miejsc zdarzeń (przestępstw) są Procedury postępowania
Policji podczas organizowania i przeprowadzania oględzin miejsca przestępstwa

Procedury (...) odnoszą się do czynności policyjnych uregulowanych m.in.

w  ustawie  z  dnia  6  czerwca  1997  r.  Kodeks  postępowania  karnego  i  określają
optymalne,  jednorodne  dla  wszystkich  jednostek  Policji  zasady  organizacji  działania
na  miejscu  poważnego  przestępstwa.  W  wyraźny  sposób  identyfikują  poszczególne
obszary  działania,  których  dotyczą  i  wyznaczają  czynności,  których  wykonaniem
kompetentny policjant musi się wykazać w ramach danego obszaru działania.

Rozwiązania znajdujące się w Procedurach (...) mają zastosowanie

w  przypadku  uzyskania  przez  Policję  wiadomości  o  zdarzeniu,  które  może
wyczerpywać  znamiona  czynu  zabronionego,  którego  wyjaśnienie  wymaga  podjęcia
określonych działań z wykorzystaniem sił i środków pozostających w dyspozycji Policji
(katastrofa,  wypadek,  działanie  sił  przyrody)  a  także  w  razie  potrzeby  dokonywania
oględzin miejsca, osoby lub rzeczy w postępowaniu karnym.

Zgodnie z pkt 4.3 Procedur (...) zadaniami policjantów komórek patrolowych

lub interwencyjnych służby prewencyjnej Policji albo policjantów innych służb, którzy
jako pierwsi przybyli na miejsce przestępstwa, niezależnie od wykonywania czynności
zmierzających do zatrzymania sprawcy przestępstwa, w przypadkach, gdy zatrzymanie
sprawcy lub sprawców jest możliwe w ramach działań pościgowych, są:
1)  ograniczenie skutków przestępstwa,
2)  ochranianie miejsca przestępstwa przed zmianami przy pomocy środków będących

na ich wyposażeniu osobistym i pojazdów, przy pomocy których pełnią służbę,

3) przekazywanie dyżurnemu jednostki organizacyjnej Policji bieżącej informacji

o sytuacji na miejscu przestępstwa,

4) dokumentowanie w notatniku służbowym oraz w notatkach urzędowych przebiegu

i wyników czynności dokonanych na miejscu przestępstwa.

Stosowanie w powyższym zakresie Procedur (...) przyczynia się, jak dowodzi

praktyka, do wyraźnego zwiększenia sprawności organizacyjnej i skuteczności działań
Policji podejmowanych w celu wyjaśniania okoliczności poważnych przestępstw oraz
stwarza realne przesłanki dla prawidłowego i efektywnego wykorzystania możliwości
dowodowych miejsca przestępstwa.

Zaznaczyć należy, że niektóre z postulatów wymienionych powyżej, które

należy realizować w ramach aktywnego zabezpieczenia miejsca zdarzenia obowiązują
także inne osoby, a wynika to z ustawowego:
- obowiązku prawnego lub
- obowiązku społecznego powiadomienia organów ścigania o przestępstwie.

Obowiązki te wynikają z treści art. 304 k.p.k., który normuje instytucję

zawiadomienia o przestępstwie, jako źródła informacji procesowej, stanowiącego
podstawę wszczęcia postępowania karnego (dochodzenia lub śledztwa).

W tym zakresie art. 304 k.p.k. stanowi, że:

Procedury postępowania Policji podczas organizowania i przeprowadzania oględzin miejsca przestępstwa

z dnia 07.08.2001 r. L.dz. Ad – 1078/2001.

- § 1 – Każdy dowiedziawszy się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu ma

społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję. Przepis art. 191 §
3 stosuje się odpowiednio

- § 2 – Instytucje państwowe i samorządowe, które w związku ze swą działalnością

dowiedziały  się  o  popełnieniu  przestępstwa  ściganego  z  urzędu,  są  obowiązane
niezwłocznie  zawiadomić  o  tym  prokuratora  lub  Policję  oraz  przedsięwziąć
niezbędne  czynności  do  czasu  przybycia  organu  powołanego  do  ścigania
przestępstw lub do czasu wydania przez ten organ stosownego zarządzenia, aby nie
dopuścić do zatarcia śladów i dowodów przestępstwa.

- § 3 – Zawiadomienie o przestępstwie, co do którego prowadzenie śledztwa jest

obowiązkowe, lub własne dane świadczące o popełnieniu takiego przestępstwa
Policja przekazuje wraz z zebranymi materiałami niezwłocznie prokuratorowi.

Jak wynika z treści tego przepisu, ustawodawca określił dwojakiego rodzaju

obowiązki zawiadomienia organów ścigania o popełnieniu przestępstwa, przy czym –
zgodnie z kodeksem postępowania karnego:
- społeczny obowiązek zawiadomienia (§ 1) statuuje jedynie w stosunku do osoby

fizycznej,

- obowiązek prawny (§ 2) w stosunku zaś do instytucji państwowych

i samorządowych, które powzięły wiadomość o przestępstwie w związku ze swą
działalnością.

Obowiązek społeczny zawiadomienia o fakcie popełnienia przestępstwa

zgodnie z treścią § 1 art. 304 k.p.k. ma każdy człowiek, więc nie tylko obywatel
polski, ale także obcokrajowiec.

Zgodnie z dyspozycją tego przepisu, jeśli ktoś dowie się o popełnieniu

przestępstwa  ściganego  z  urzędu  (np.  o  zabójstwie,  rozboju,  kradzieży  z  włamaniem
itp.),  to  winien  udać  się  do  prokuratora  lub  na  Policję  i  poinformować  o  tym  fakcie.
Specyfika  społecznego  obowiązku  polega  na  tym,  że  jeśli  ktoś,  kto  poweźmie
wiadomość  o  fakcie  popełnienia  przestępstwa  i  nie  wypełni  ciążącego  na  nim
społecznego  obowiązku,  nie  może  ponieść  z  tego  tytułu  żadnej  odpowiedzialności
karnej.

Obowiązek prawny zawiadomienia o fakcie popełnienia przestępstwa

ściganego    z urzędu spoczywa na instytucjach państwowych, samorządowych, które
w  związku  ze  swą  działalnością  dowiedziały  się  o  popełnieniu  takiego  przestępstwa.
Są  one  zobligowane  do  poinformowania  o  tym  fakcie  prokuratora  lub  Policję.  Tak
więc funkcjonariusz publiczny, który nie dopełni tego obowiązku może w związku z
tym  ponosić  odpowiedzialność  karną  z  art.  231  k.k.  Na  organach  państwowych
i samorządowych ciąży także – co jest istotne dla przedmiotu rozważań – obowiązek
przedsięwzięcia  niezbędnych  czynności  do  czasu  przybycia  Policji  lub  prokuratora.
Wyrażono  to  w  treści  przepisu  nakładając  na  te  podmioty  obowiązek  wydania
stosownego  zarządzenia,  aby  nie  dopuścić  do  zatarcia  śladów  i  dowodów
przestępstwa,  tj.  obowiązek  podjęcia  takich  działań  (niezbędnych  czynności),  które
polegać mają przede wszystkim na zabezpieczeniu miejsca zdarzenia i to tak, aby nie

Przepis art. 191 § 3 k.p.k. stanowi, że jeżeli zachodzi uzasadniona obawa użycia przemocy lub groźby

bezprawnej wobec świadka lub osoby najbliższej w związku z jego czynnościami, może on zastrzec dane
dotyczące miejsca zamieszkania do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu. Pisma procesowe doręcza się
wówczas do instytucji, w której świadek jest zatrudniony, lub na inny wskazany przez niego adres.

dopuścić  do  zatarcia,  zniekształcenia  śladów  i  innych  dowodów  popełnienia
przestępstwa.  Działania  te  w  praktyce  polegać  mogą  np.  na  zamknięciu
pomieszczenia,  zabezpieczeniu  dokumentu  lub  dowodu  rzeczowego  czynu,
odseparowaniu  ujętego  sprawcy  z  jednoczesnym  powiadomieniem  Policji  o  jego
ujęciu.  Powinność  ta  nie  oznacza  jednak  prawa  do  podejmowania  procesowych
działań zabezpieczających typu przesłuchania, przeszukania itd.

Należy zaznaczyć, iż w pewnym zakresie, prawny obowiązek zawiadomienia

o  przestępstwie  ustawodawca  nałożył  również  na  każdego  obywatela.  Zgodnie
bowiem          z  treścią  art.  240  k.k.  kto,  mając  wiarygodną  wiadomość  o  karalnym
przygotowaniu albo usiłowaniu lub dokonaniu czynu zabronionego określonego w (...)
nie  zawiadamia  niezwłocznie  organu  powołanego  do  ścigania  przestępstw,  podlega
karze pozbawienia wolności do lat 3

. W przepisie tym enumeratywnie wymieniono

typy  przestępstw,  o  popełnieniu  których  należy  niezwłocznie  powiadomić  organy
ścigania. Są to: art. 118 k.k. – ludobójstwo, art. 127 k.k. – zdrada główna, art. 128 k.k.
–  zamach  stanu,  art.  130  k.k.  –  szpiegostwo,  art.  134  k.k.  –  zamach  na  życie
Prezydenta  RP,  art.  140  k.k.  –  dywersja,  art.  148  k.k.  –  zabójstwo,  art.  163  k.k.  –
sprowadzenie  niebezpieczeństwa  powszechnego,  art.  166  k.k.  –  piractwo  w
komunikacji wodnej lub powietrznej i art. 252 k.k. – wzięcie zakładnika.

Obowiązek zawiadomienia o przestępstwie w tym przypadku obejmuje nie

tylko dokonanie tych czynów, ale też usiłowanie i karalne przygotowanie.

Zawiadomienie staje się prawnym obowiązkiem jedynie w razie posiadania

wiadomości „wiarygodnej”, niekoniecznie zatem prawdziwej. Wynika z tego, że
obywatel nie ma obowiązku wiadomości tej sprawdzać: wystarczy, aby wydawała mu
się prawdziwa, odpowiadała rzeczywistości. Powiadomienie, zgodnie z dyspozycją
przepisu, nastąpić powinno „niezwłocznie”

Fałszywe zawiadomienie o jakimkolwiek przestępstwie, a więc ze

świadomością, że go nie popełniono, stanowi przestępstwo z art. 238 k.k., za co
sprawcy grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2
lat.

Zawiadomienie o przestępstwie może być zgłoszone:

- na piśmie lub
- ustnie do protokołu (art. 143 § 1 pkt 1 k.p.k.).

Zawiadamiający może zastrzec swe dane dotyczące miejsca zamieszkania do

wyłącznej dyspozycji prokuratora, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa użycia
przemocy lub groźby bezprawnej wobec niego lub osoby mu najbliższej w związku
z tym zawiadomieniem (§ 1 zd. II w zw. z art. 191 § 3 k.p.k.)

. Zawiadomienie może

Prawny obowiązek zawiadomienia o przestępstwie, wynikający z art. 240 k.k., nie dotyczy jednak adwokatów

i duchownych, gdy powzięli wiadomość w sytuacjach określonych w art. 178 k.p.k., a więc co do faktów,
o których dowiedzieli się udzielając – odpowiednio – porady prawnej lub prowadząc sprawę oraz przy
spowiedzi. Obowiązek ten dotyczy natomiast dziennikarzy oraz lekarzy.

Bezkarne natomiast jest niezawiadomienie o omawianych przestępstwach w przypadku, kiedy osoba zaniecha

tego:  zgodnie  z  §  3  –  z  obawy  przed  odpowiedzialnością  karną  grożącą  jej  samej  lub  jej  najbliższym  lub
wówczas,  gdy:  w  myśl  §  2  –  ma  dostateczną  podstawę  do  przypuszczenia,  że  organ  powołany  do  ścigania
przestępstw  wie  o  przygotowywanym  lub  dokonanym  czynie  zabronionym  (np.  nie  zawiadomił  o  ulicznej
strzelaninie odbywającej się nieopodal komendy Policji), albo gdy zapobiegł popełnieniu przygotowywanego
lub usiłowanego czynu określonego w § 1.

W § 3 art. 191 k.k. stwierdza się, że: „jeżeli zachodzi uzasadniona obawa użycia przemocy lub groźby

bezprawnej wobec świadka lub osoby najbliższej w związku z jego czynnościami, może on zastrzec dane

być zgłoszone prokuratorowi lub Policji, przy czym można je zgłosić także innym
organom uprawnionym do ścigania przestępstw i prowadzenia postępowania
przygotowawczego

Każdy obywatel wypełniając swój społeczny lub prawny obowiązek

powiadomienia o przestępstwie, uczynić to może bezpośrednio w wymienionych
wyżej instytucjach (Prokuratura, Policja) oraz w opisanych formach

Wykonując ten obowiązek nie jest on zobligowany do podejmowania innych

działań,  jak  np.  zabezpieczających  miejsce  zdarzenia  (przestępstwa),  przyjąć  jednak
należy,  że  zabezpieczenie  miejsca  zdarzenia,  i  to  bez  względu  na  sposób  ścigania
przestępstwa,  jest  chyba  nakazem  moralności  obywatelskiej,  a  przyjście  z  pomocą
osobom  pokrzywdzonym  cierpiącym  w  wyniku  zdarzenia  –  podstawowym  nakazem
humanitaryzmu.

2. Definicja i zakres czynności zabezpieczających

Utrwalenie miejsca zdarzenia (przestępstwa) do czasu oględzin zwane również

zabezpieczeniem,  jest  czynnością  niezbędną  z  procesowego,  ale  również  konieczną
z  czysto  technicznego  punktu  widzenia.  Wszystkie  ślady  znajdujące  się  na  tym
miejscu  podlegają  mianowicie  deformacjom  na  skutek  oddziaływania  różnych
czynników  podczas  powstawania,  od  chwili  powstania  do  ujawnienia  i
zabezpieczenia,  od  zabezpieczenia  do  badania  oraz  w  czasie  badania  w  ramach
ekspertyzy.

Można wymienić wiele czynników deformujących ślady – będą to np. opady

deszczu, wysoka temperatura, starzenie się itp.

W ramach realizacji czynności zabezpieczających ślady i dowody przestępstwa

– jak już sygnalizowano – dopuszczalne są wszystkie niezbędne czynności dowodowe.
Policja czynności te może wykonywać w ramach czynności „nie cierpiących zwłoki” –
wówczas nie wymagają one decyzji prokuratora. Czynności te policja prowadzić może
w  zakresie  tzw.  czynności  natury  faktycznej  „w  granicach  koniecznych”
i  „w  niezbędnym  zakresie”.  W  ramach  tych  mieści  się,  obok  oględzin  miejsca
zdarzenia, również jego zabezpieczenie.

Zaznaczyć jednak należy, że przedmiotowe „zabezpieczenie miejsce zdarzenia”

nie  jest  definiowane.  Tak  więc  dla  zrozumienia  istoty  omawianego  zagadnienia
niezbędne  jest  zdefiniowanie  poszczególnych  pojęć  składających  się  na  ten  termin
zbiorczy, a więc takich pojęć, jak:
-  zabezpieczenie,
-  miejsce,
-  zdarzenie.

dotyczące miejsca zamieszkania do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu. Pisma procesowe doręcza
się wówczas do instytucji, w których świadek jest zatrudniony lub na inny wskazany przez niego adres.

Uprawnienia te – zgodnie z treścią art. 312 k.p.k. – przysługują także: organom Straży Granicznej, Agencji

Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz kontroli finansowej, w zakresie ich właściwości oraz innym organom
przewidzianym w przepisach szczególnych (np. Straż Leśna, Państwowa Straż Łowiecka itp.).

W sytuacji, gdy obowiązek ten dotyczy przestępstw zaistniałych na terenie obowiązkowo ochranianych

obiektów i obszarów, pracownicy ochrony je zabezpieczający mają również obowiązek powiadomić
administratora obiektu i swoich przełożonych oraz odnotować ten fakt w prowadzonej dokumentacji.

Przyjmując, że termin „zabezpieczenie” oznacza „czynienie coś mocniejszym,

trwalszym, odpornym na działanie czegoś, zapewnienie utrzymania się czegoś
w dotychczasowym stanie” oraz „dawanie ochrony, osłony przed czymś, osłanianie,
ochranianie” w kryminalistyce wyróżnia się szeroko stosowane w praktyce

- zabezpieczenie procesowe w znaczeniu „dawać ochronę” (w rozumieniu prawa

procesowego) oraz

- zabezpieczenie techniczne, oznaczające „czynić coś trwalszym”.

Kolejnym pojęciem, które należy wyjaśnić jest pojęcie „miejsca”. W nauce

kryminalistyki pojęcie to odnoszone jest do zdarzenia (miejsce zdarzenia) i rozumiane
jest jako

wycinek  przestrzeni  bądź  pomieszczenia  lub  całe  pomieszczenie,  w  którym
mogą  się  znajdować  ślady  lub  inne  rzeczowe  źródła  informacji
o  określonym  zdarzeniu,  jego  przebiegu,  osobach  w  nim  uczestniczących
oraz o rolach, jakie osoby te odegrały w tym zdarzeniu.

W rozumieniu kryminalistycznym będzie to zatem nie tylko miejsce czynu,

skutku i zamierzonego skutku (tak, jak w prawie karnym), ale także:
- miejsce przygotowania zdarzenia

- miejsce oddalenia się sprawcy po czynie,
- miejsce ukrycia przez niego łupu itp.

Stosowanie pojęcia „zdarzenie” zamiast „przestępstwo” w kryminalistyce jest

najbardziej zasadne. Wynika to z dwóch przyczyn:
- pierwsza przyczyna – wiąże się to z okresem czasu, w którym z reguły

kryminalistyka interesuje się jakimś faktem, zazwyczaj z uwagi na szczególne jego
następstwa. Przykładowo zatem zaistnienie jakiegoś faktu, jak np. zaistnienia
pożaru, znalezienia zwłok, może być spowodowane:
• zbrodniczym działaniem, a więc podpaleniem, zabójstwem, jak i

• brakiem jakiegokolwiek działania ze strony osób trzecich, a więc awarią

instalacji elektrycznej, nieszczęśliwym wypadkiem czy samobójstwem.

Jak  z  tego  wynika,  więź  przyczynowa  pomiędzy  ujawnieniem  zdarzenia
a przyczyną jego powstania może być różna. Błędem więc byłoby z góry zakładać,
że przyczyną zaistnienia faktu jest przestępstwo, gdyż w grę mogą wchodzić różne
możliwości jego zaistnienia. Teza ta jest o tyle zasadna, że w początkowym etapie
działań  kryminalistycznych  (badanie  miejsca  zdarzenia)  nie  wiemy  jeszcze,  czy
działanie  to  było  przestępstwem,  czy  też  zachowaniem  się  osoby  niepoczytalnej
(brak wówczas elementu winy, a zatem brak przestępstwa) czy też zdarzeniem od
ludzi niezależnym,

G. Kędzierska, Ogólna charakterystyka śladów kryminalistycznych [w:] Technika kryminalistyczna, red.

W. Kędzierski, tom I, wyd. Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie, Szczytno 1993, s. 19 - 20.

T. Hanausek, Kryminalistyka. Zarys wykładu, Zakamycze 1998, s. 48.

Niezależnie od własnej aparatury pojęciowej kryminalistyka wykorzystuje także szereg terminów w takim

znaczeniu, jakie nadały im inne nauki, a zwłaszcza nauka procesu karnego i nauka prawa karnego.
Przykładem jest tu pojęcie przygotowania do przestępstwa – pojęcie to rozumieć należy zgodnie z treścią art.
16 § 1 k.k.: przygotowanie zachodzi wtedy, gdy sprawca w celu popełnienia czynu zabronionego podejmuje
czynności mające stworzyć warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego bezpośrednio do jego dokonania,
w szczególności w tymże celu wchodzi w porozumienie z inną osobą, uzyskuje lub przysposabia środki, zbiera
informacje lub sporządza plan działania.

- druga przyczyna – to fakt, że kryminalistyka interesuje się nie tylko

przestępstwami,  lecz  także  innymi  ujemnymi  zjawiskami,  zwłaszcza  ze  sfery
patologii życia społecznego. Zjawiska te nie muszą być bynajmniej zakazane przez
prawo  (np.  alkoholizm,  samobójstwo),  lecz  albo  wykazują  znaczną  nośność
kryminogenną  (np.  alkoholizm),  albo  strukturalnie  swym  mechanizmem  są
zbliżone  do  przestępstw  (np.  tzw.  „złożone”  samobójstwo  popełnione  z  użyciem
broni  palnej  może  być  niekiedy  trudne  do  odróżnienia  od  zabójstwa
spowodowanego  zastrzeleniem  człowieka).  Tak  więc  konieczność  znajomości
mechanizmów              i sposobów realizacji różnych czynów patologicznych (np.
wspomnianych  samobójstw)  powoduje  zainteresowanie  kryminalistyki  tymi
czynami, bowiem bez takiej znajomości często nie dałoby się ustalić rzeczywistych
przyczyn ich wystąpienia.

Reasumując

zatem

–

posiłkując

się

jednocześnie

doświadczeniami

kryminalistyki – uznać należy, że miejscem zdarzenia będzie:

obszar – przestrzeń, na którym zaistniało jakieś zjawisko, na którym miało
miejsce przestępcze działanie człowieka lub (i) fakt zawierający cechy
przestępstwa,

który

spowodował

określane

materialne

zmiany

w obiektywnej rzeczywistości w postaci kryminalistycznych śladów.

Będzie to zatem miejsce (również jako przedmiot kryminalistycznego  badania):
-  dokonania  (popełnienia) przestępstwa,
-  zaistnienia  jakiegoś skutku, np. śmierci, pożaru, kolizji drogowej,
-  obszar przyległy,
-  droga przybycia i odejścia sprawcy z miejsca zdarzenia,
-  ukrycie się osoby (sprawcy),
-  ukrycia zwłok,
-  ukrycia (porzucenia) przedmiotów (narzędzi, łupu itp.).

W świetle powyższego przyjąć można, iż poprzez zabezpieczenie miejsca

zdarzenia (w ujęciu kryminalistycznym) rozumieć należy:

zespół taktyczno – technicznych czynności zmierzających do ochrony tego
miejsca przed niepożądanym działaniem człowieka i negatywnym wpływem
warunków  atmosferycznych  (środowiskowych)  oraz  do  zabezpieczenia
śladów  i  dowodów  przed  zatarciem,  zniszczeniem  lub  przemieszczeniem,
a także działań mających na celu ujawnienie źródeł informacji o zdarzeniu
i  osobach  z  nim  związanych  oraz  przerwanie  zdarzenia  i  zapobieżenie
dalszym jego skutkom

Jak z powyższej definicji wynika, na zabezpieczenie miejsca zdarzenia składają

się takie czynności (sensu largo), które zmierzają do:
-  ochrony określonego miejsca przed niepożądanym działaniem różnych osób,
-  ochrony  śladów  i  dowodów  przed  ich  utratą,  zniszczeniem,  zniekształceniem,

przemieszczeniem przez osoby i zwierzęta lub na skutek niekorzystnych warunków
atmosferycznych czy szkodliwego działania danego środowiska,

- ujawnienia źródeł informacji o zdarzeniu i osobach z nim związanych,
- przerwania i łagodzenia skutków zdarzenia.

J. Gąsiorowski, op. cit., s. 14.

Jak dowodzi praktyka, jak najszybsze dotarcie do tych miejsc (źródeł

dowodowych)  i  ich  zabezpieczenie  warunkuje  sprawne  prowadzenie  postępowania
i zapewnia uzyskanie możliwie najszerszego materiału dowodowego, a co za tym idzie
–  najdokładniejsze  wyjaśnienie  okoliczności  zdarzenia.  Możliwe  jest  to  jedynie  przy
pełnej  koordynacji  wszystkich  wykonywanych  na  miejscu  zdarzenia  czynności
i  wykorzystaniu  wszelkich  dostępnych  w  danej  sytuacji  metod  i  technik  działania.
W takim ujęciu zabezpieczenie miejsca zdarzenia winno charakteryzować się:
-  wielością  działań  taktyczno  –  technicznych  o  niejednolitym  z  punktu  widzenia

procesowo – kryminalistycznego charakterze,

- ścisłym powiązaniem ze sobą poszczególnych czynności, ich wzajemnym

uzupełnianiem

podporządkowaniem

wspólnemu

celowi,

jakim

jest

zabezpieczenie  miejsca  zdarzenia  (przestępstwa)  do  czasu  oględzin,  w  ramach
których  będzie  zebrana  maksymalna  ilość  informacji  o  badanym  zdarzeniu  i  jego
sprawcy,             w możliwie jak najkrótszym czasie oraz przy jak najmniejszym
nakładzie sił             i środków,

- zróżnicowanym charakterem tych działań, co z pozycji kryminalistyki oznacza

powiązanie  ze  sobą  w  ramach  tych  (jednostkowych)  działań  taktycznych  metod  i
zasad  postępowania  z  technicznymi  środkami  i  sposobami  ich  realizacji.
Z  kryminalistycznego  punktu  widzenia,  czynności  te  jednoczą  w  sobie  czynności
procesowe  (spośród  których  na  plan  pierwszy  wysuwają  się  oględziny)
z czynnościami pozaprocesowymi, zarówno operacyjnymi, jak i prewencyjnymi,

- związkiem czasowo – terytorialnym tych działań z miejscem ujawnienia zdarzenia,

co nie oznacza ich ograniczenia jedynie do przedsięwzięć wykonywanych w czasie
i miejscu zdarzenia (przestępstwa), jak i następnie oględzin, gdyż wiele czynności
(np. organizacja grupy operacyjno – procesowej, pościg, penetracja terenu, wywiad
itp.)  wykracza  poza  obszar  zabezpieczenia,  a  więc  i  oględzin  i  czas  oficjalnego
pobytu zespołu oględzinowego na miejscu zdarzenia.

Innym określeniem, równie ważnym i zintegrowanym ze stosowaną przez

kryminalistykę  terminologią  jest  pojęcie  „sprawcy  zdarzenia”.  Wprowadzenie  do
powszechnego  stosowania  tego  terminu  przez  kryminalistyków  jest  konsekwencją
rezygnacji  z  używania  w  kryminalistyce  określenia  przestępstwo  i  zastąpienia  go
określeniem zdarzenie – o czym już powyżej sygnalizowano.

Taka interpretacja jest jak najbardziej słuszna. Nie ulega bowiem wątpliwości,

że  w  sytuacji,  gdy  mamy  już  do  czynienia  –  z  prawnego  punktu  widzenia  –
z  poczytalnym  i  dojrzałym  sprawcą,  również  unika  się  określenia  przestępca,  gdyż
obowiązuje  zasada  domniemania  niewinności,  zgodnie  z  którą  o  przypisaniu
określonej  osobie  przestępstwa  decyduje  dopiero  w  prawomocnym  wyroku  sąd.
Natomiast  w  pierwszych  etapach  postępowań  karnych,  w  których  szczególnie  ostro
zaznacza  się  rola  kryminalistyki,  nie  byłoby  wskazane,  aby  uprzedzać  taką
prawomocną  decyzję sądu, tym bardziej, że każde działanie ludzkie może okazać się
omylne, a zatem bezkrytyczne; zbyt wczesne posługiwanie się określeniem przestępca
–  mogłoby  naruszyć  prawa  człowieka  i  jego  godność  osobistą.  Z  tych  też  względów
znacznie trafniejsze wydaje się posługiwanie się terminem sprawca zdarzenia.

3. Zabezpieczenie miejsca zdarzenia

Jak już powyżej stwierdzono, obowiązek zabezpieczenia miejsca zdarzenia

spoczywa  na  każdym  policjancie,  bez  względu  na  to,  czy  w  danym  momencie  pełni
służbę,  czy  też  nie,  jak  też  bez  względu  na  jego  stopień  służbowy,  zajmowane
stanowisko, przynależność do określonego pionu służbowego.

Jest

przy

tym

obowiązek

aktywnego

wykonywania

czynności

zabezpieczających, a wynika z charakteru zadań stojących przed Policją, mających na
celu ochronę porządku i bezpieczeństwa publicznego oraz walkę z przestępczością.

Po uzyskaniu informacji o zdarzeniu wymagającym podjęcia czynności

funkcjonariusz Policji powinien o tym zgłosić dyżurnemu najbliższej jednostki Policji
i  niezwłocznie  udać  się  na  miejsce  zdarzenia.  Może  również  zaistnieć  sytuacja,  że
policjant  pierwszy  ujawni  fakt  zdarzenia  wymagający  podjęcia  działań  policyjnych.
Winien  on  wówczas  przedsięwziąć  wszystkie  niezbędne  czynności  o  charakterze
procesowo – kryminalistycznym.

Czynności te nabierają wówczas charakteru – w myśl § 1 art. 308 k.p.k. –

czynności „nie cierpiących zwłoki”, a więc nie wymagają decyzji prokuratora wobec
czego  prowadzić  może  je  policja  w  zakresie  tzw.  czynności  natury  faktycznej
„w  granicach  koniecznych”  i  „w  niezbędnym  zakresie”.  W  ramach  tych  mieści  się,
obok oględzin miejsca zdarzenia, również jego zabezpieczenie.

Nie oznacza to jednak, że czynności te nie mają wartości dowodowej. Ich

podjęcie  –  w  myśl  wskazanych  w  §  1  art.  308  k.p.k.  dyspozycji  –  jest  jednoznaczne
z  wszczęciem  postępowania  przygotowawczego,  które  określić  można  mianem
wszczęcia  nieformalnego  bądź  też  faktycznego  następującego  poprzez  czynności
faktyczne,  a  nie  decyzyjne.  Zazwyczaj  pierwszą  taką  czynnością  jest  właśnie
zabezpieczenie miejsca zdarzenia.

Przyjmując, że zabezpieczenie miejsca zdarzenia to zespół taktyczno –

technicznych  czynności  zmierzających  do  ochrony  tego  miejsca  przed  niepożądanym
działaniem  człowieka  i  negatywnym  wpływem  warunków  atmosferycznych
(środowiskowych)  oraz  do  zabezpieczenia  śladów  i  dowodów  przed  zatarciem,
zniszczeniem  lub  przemieszczeniem,  a  także  działań  mających  na  celu  ujawnienie
źródeł informacji o zdarzeniu i osobach z nim związanych oraz przerwanie zdarzenia
i  zapobieżenie  dalszym  jego  skutkom  można  stwierdzić,  że  na  przestrzeni  szeregu  lat
w doktrynie wypracowano wiele algorytmów postępowania na miejscu zdarzenia.

Podziały te zazwyczaj składały się z czynności, które zmierzały do:

- ochrony określonego miejsca przed niepożądanym działaniem różnych osób,
- ochrony śladów i dowodów przed ich utratą, zniszczeniem, zniekształceniem,

przemieszczeniem przez osoby i zwierzęta lub na skutek niekorzystnych warunków
atmosferycznych czy szkodliwego działania danego środowiska,

- ujawnienia źródeł informacji o zdarzeniu i osobach z nim związanych,
- przerwania i łagodzenia skutków zdarzenia.

Czynności te wówczas – tak jak i dzisiaj – wyrażały się w odpowiednich

przedsięwzięciach  organizacyjnych  oraz  w  stosowaniu  różnorodnych  form  i
sposobów.  Proponowano  wykorzystywać  do  tego  dostępne  środki  techniczne  w
zależności  od  rodzaju  zdarzenia,  miejsca  jego  położenia,  możliwości  określonej
jednostki, inwencji osób zabezpieczających itp.

W toku ochrony miejsca zdarzenia stosowano (tak jak stosuje się obecnie) dwie

formy:
- osobową, która obejmuje zaangażowanie ludzi do zabezpieczenia miejsca przez

wystawienie posterunku (posterunków),

- techniczną, która zakłada użycie urządzeń i środków w celu jego ogrodzenia

(wykorzystanie lin, płotków, znaków i tablic ostrzegawczych, oświetlenia itp.) oraz
w celu zabezpieczenia śladów przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi
(deszczem,  śniegiem,  wiatrem,  słońcem)  przez  ich  przykrycie  dostępnymi
środkami, jak np. opakowania z kartonu, gazety itp.,

przy czym w zależności od rodzaju miejsca i okoliczności zdarzenia obie te formy
mogą (a niejednokrotnie muszą) być stosowane jednocześnie. O wyborze decydują
okoliczności oraz istniejące warunki, łatwość zdobycia środków ochrony itp.

Intencją, a jednocześnie celem tych działań było (i nadal jest) to, aby miejsce

zdarzenia  pozostało  w  stanie  możliwie  niezmienionym,  aż  do  przybycia
wykwalifikowanych  pracowników  organów  ścigania,  tj.  (przy  uwzględnieniu
uprzednio stosowanej nomenklatury) grupy dochodzeniowo – śledczej, w skład której
wejść  powinni  policjanci  pionu  dochodzeniowego,  operacyjnego  oraz  technicy
kryminalistyki (specjaliści).

Na przestrzeni lat w doktrynie proponowano wiele algorytmów postępowania

na  miejscu  zdarzenia.  Jak  słusznie  wykazywano,  zabezpieczenie  miejsca  zdarzenia
przez  policjanta  to  nie  tylko  ochrona  śladów  przed  zniszczeniem,  lecz  także  szereg
dodatkowych  czynności,  które  określano  „zabezpieczeniem  aktywnym”.  Wśród
czynności  tych,  jak  już  sygnalizowano  uprzednio,  najczęściej  wymieniano  takie
działania, jak:
-  ustalenie rodzaju zdarzenia,
-  zapobieżenie  –  w  miarę  możności  –  dalszym  cierpieniom  ludzi  i  stratom

materialnym (wezwanie pomocy lekarskiej, straży ogniowej, pogotowia
technicznego itp.),

- zatrzymanie znajdującej się na miejscu zdarzenia lub w jego pobliżu osoby

podejrzanej o sprawstwo, poddanie jej – zależnie od właściwości zdarzenia –
przeszukaniu, zabezpieczenie przed samosądem tłumu,

- zbieranie informacji ustalających ewentualnych świadków zdarzenia,
- obserwacja otoczenia i notowanie spostrzeżeń w celu przekazania osobie

prowadzącej postępowanie w danej sprawie.

Ostatecznie w doktrynie, jak i praktyce

wypracowano katalog czynności

funkcjonariuszy  MO,  którzy  do  czasu  przybycia  grupy  dochodzeniowo  –  śledczej
celem  dokonania  oględzin  miejsca  zdarzenia,  obowiązani  byli  w  ramach
zabezpieczenia wykonać szereg niezbędnych czynności. I tak np.:
1)  P.  Horoszowski  w  1955  r.  proponował,  aby  wszyscy  funkcjonariusze  MO  –

w związku z oględzinami – wykonywali m.in. takie zadania zabezpieczające, jak

Por. S. Czerw, Kryminalistyczne badanie miejsc zdarzeń [w:] Technika kryminalistyczna, red. W. Kędzierski,

tom I, Szczytno 1993, s. 73 - 108; J. Gąsiorowski, op. cit., s. 14

Patrz: dekret z dnia 21.12.1955 r. o organizacji i zakresie działania Milicji Obywatelskiej (Dz.U. Nr 46, poz.

311).

Oględziny śledcze w praktyce, red. P. Horoszowski , wyd. KGMO, Warszawa 1955 i tegoż autora: Śledcze

oględziny miejsca, op. cit., s. 93 - 94.

- ustalenie jakiego rodzaju zdarzenie miało miejsce,
- udzielenie niezbędnej pomocy (przy ratowaniu ludzi i mienia) z zachowaniem

możliwie największej ostrożności w celu niezniszczenia śladów,

- usunięcie postronnych osób i uniemożliwiających dostępu komukolwiek

niepowołanemu (nawet innym funkcjonariuszom i komukolwiek, kto nie
wykonuje czynności urzędowych), jak również usunięcie domowników,

- wyszukanie świadków spośród osób obecnych na miejscu oględzin i spisanie

ich personaliów,

- pilne obserwowanie wszystkiego i notowanie spostrzeżonych faktów mogących

mieć znaczenie dla śledztwa,

- niezacieranie żadnych śladów i zabezpieczenie ich przed zniszczeniem (np. aby

uniemożliwić  zniszczenie  wskutek  działania  warunków  atmosferycznych
należy  nakryć  ślady,  które  są  na  dworze).  W  razie  nieodzownej  konieczności
można  przenieść  pewne  przedmioty  w  bezpieczne  miejsce  –  oczywiście  po
uprzednim  zanotowaniu  i  ewentualnie  po  narysowaniu  poprzedniego  ich
położenia,  pod  warunkiem,  że  ślady  nie  ulegną  zniszczeniu  i  nie  zostaną
naniesione ślady własne,

- niedotykanie rękoma i niepozwalanie na dotykanie innym osobom

przedmiotów, które mogą mieć znaczenie przy użyciu psa tropiącego

przy czym wyznaczeni do czynności zabezpieczających funkcjonariusze powinni
przekazać osobie prowadzącej oględziny (po jej przybyciu) wszystkie informacje;
ponadto pozostają oni na miejscu przez cały czas trwania oględzin w celu ochrony
tego miejsca, jak również w celu czynienia obserwacji.

2) W. Gutekunst uważał natomiast, że w ramach tzw. „zabezpieczenia aktywnego”

funkcjonariusze MO obowiązani są przedsięwziąć następujące czynności

- ustalić rodzaj zdarzenia,
- zapobiec – w miarę możności – dalszym cierpieniom ludzi i stratom

materialnym (wezwanie pomocy lekarskiej, straży ogniowej, pogotowia
technicznego itp.),

- zatrzymać znajdującą się na miejscu zdarzenia lub w jego pobliżu osoę

podejrzaną o sprawstwo, poddać ją – zależnie od właściwości zdarzenia –
przeszukaniu (rewizji osobistej), zabezpieczyć przed samosądem tłumu,

- zbierać informacje ustalające ewentualnych świadków zdarzenia,
- obserwować otoczenie i notować spostrzeżenia w celu przekazania osobie

prowadzącej postępowanie w danej sprawie

Wyjątkowo lakonicznie do problematyki zabezpieczenia miejsca zdarzenia

odnosiła się obowiązująca w strukturach MO od 01.01.1977 r. Instrukcja
dochodzeniowo – śledcza

. Według § 76 ww. dokumentu:

Dobrze byłoby, aby w odpowiednim zakresie stosowali się do tych zaleceń wszyscy znajdujący się na miejscu

oględzin, a zwłaszcza przedstawiciele instytucji państwowych i społecznych.

W. Gutekunst, Kryminalistyka, Warszawa 1974, s. 97; Por. P. Horoszowski, Śledcze oględziny miejsca, op.

cit., s. 93 - 94; Oględziny śledcze w praktyce, red. P. Horoszowski, Warszawa 1953, s. 21 - 22; R. Zelwiański,
op. cit., s. 35 - 36.

Por. P. Horoszowski, Śledcze oględziny miejsca, op. cit., s. 93 - 94; Oględziny śledcze w praktyce, red.

P. Horoszowski, Warszawa 1953, s. 21 - 22; R. Zelwiański, op. cit., s. 35 - 36.

Zarządzenie nr 55 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 19.07.1976 r. w sprawie prowadzenia przez Milicję

Obywatelską postępowania przygotowawczego.

w każdym wypadku powzięcia wiadomości o przestępstwie jednostka MO,
która otrzymała tę wiadomość (wiadomość o przestępstwie – przypis J.G.),
podejmuje

niezwłocznie

wszystkie

niezbędne

działania

celu

zabezpieczenia śladów i dowodów przestępstwa, bez względu na to, czy
będzie właściwa do prowadzenia postępowania przygotowawczego.

Następnie dalej można przeczytać, że:

w sprawach o przestępstwa należące do właściwości jednostki MO stopnia
wojewódzkiego,

jednostka

stopnia

podstawowego

dokonuje

zabezpieczenia miejsca przestępstwa lub zdarzenia i zawiadamia
niezwłocznie jednostkę nadrzędną, która przeprowadza stosowne czynności.

Zakresu i rodzaju tych czynności jednak nie określono, a w dalszej części

przepisu skupiono się na działaniach związanych z oględzinami miejsca zdarzenia.

Aktualnie w literaturze przedmiotu – po wieloletnich doświadczeniach

praktycznych  –  spotyka  się  szerokie  rozumienie  czynności  niezbędnych  w  realizacji
zabezpieczenia  miejsca  zdarzenia.  Przybiera  ono  charakter  „zabezpieczenia
aktywnego”,  w myśl którego policjant zabezpieczający miejsce zdarzenia ma

1) zorientować się jakiego rodzaju zdarzenie zaistniało; czy jest to przestępstwo czy

zdarzenie losowe itp.,

2) w razie potrzeby zorganizować lub udzielić pierwszej pomocy osobom, którym

zagraża  niebezpieczeństwo  utraty  życia  lub  zdrowia,  nawet  kosztem  zniszczenia
niektórych  śladów;  czynności  osób  udzielających  pomocy  ofiarom  zdarzenia
powinny  być  sprowadzone  tylko  do  czynności  niezbędnych,  aby  w  miarę
możliwości zatrzeć jak najmniej śladów,

3) zorganizować akcję ratowania mienia, np. lokalizując pożar i gasząc ogień,

odłączając dopływ gazu, prądu, wody oraz poinformować odpowiednie służby
specjalistyczne (Straż Pożarna, Pogotowie Gazowe, Wodne itp.),

4) usunąć z miejsca zdarzenia niepożądane osoby i strzec jego granic, np. poprzez

oznaczenie,

5) chronić ślady i przedmioty przed zniszczeniem, zatarciem, przemieszczeniem lub

kradzieżą,

6) zawiadomić miejscową jednostkę Policji,
7) podjąć czynności nie cierpiące zwłoki, zmierzające do ustalenia i zatrzymania

sprawcy przestępstwa poprzez zorganizowanie działań pościgowych, zasadzki
oraz przeprowadzenie penetracji terenu itp.,

8) zbierać informacje od zgromadzonych osób w celu ustalenia świadków zdarzenia

– od osób tych należy spisać dane personalne,

9) ustalić osoby, które były pierwsze na miejscu zdarzenia i mogły spowodować (lub

spowodowały) pewne zmiany – ustalić charakter tych zmian,

10) wszelkie dostrzeżone fakty i zebrane informacje zapamiętać i notować, a następnie

przekazać je kierownikowi grupy operacyjno – dochodzeniowej,

11) sporządzić po zakończeniu czynności szczegółową notatkę urzędową dotyczącą

zabezpieczenia miejsca zdarzenia.

Czynności te na miejscu zdarzenia nie muszą być wykonywane

chronologicznie. Należy działać zgodnie z potrzebami, a oceny dokonać winien

J. Gąsiorowski, op. cit., s. 15 - 16.

policjant zabezpieczający to miejsce, chyba że znajdują się osoby ranne i wtedy w
pierwszej kolejności należy ratować życie i zdrowie tych osób.

Nadmienić jednocześnie należy, że aczkolwiek wspomniane czynności

wypływają logicznie z obowiązków i uprawnień policjanta oraz są uznawane za ściśle
związane  z  zabezpieczeniem  miejsca  zdarzenia,  to  jednak  znacznie  przekraczają
granice  pojęcia  zabezpieczenie.  Ze  szczególną  rezerwą  należy  się  np.  odnieść  do
postulatu,  aby  pierwszy  policjant,  który  zjawił  się  na  miejscu  zdarzenia,  był
zobowiązany  ustalić  rodzaj  zdarzenia;  niejednokrotnie  bowiem  jest  to  możliwe
dopiero w końcowych fazach postępowania przygotowawczego. Dlatego przytoczony
postulat należy rozumieć nie jako nakaz, lecz jedynie jako wskazówkę postępowania,
realizowaną  w  miarę  możliwości,  a  zmierzającą  z  reguły  do  ustalenia  wstępnych
wersji zdarzenia.

Ostatecznie chcąc poprawić skuteczność działań Policji w sferze reagowania na

przestępstwo,  w  szczególności  przeprowadzania  czynności  w  dochodzeniu
w  niezbędnym  zakresie,  w  Komendzie  Głównej  Policji  dokonano  w  2001  r.
szczegółowej analizy i oceny dotychczas podejmowanych działań policyjnych podczas
organizowania  i  przeprowadzania  oględzin  w  ramach  nie  cierpiących  zwłoki
przedsięwzięć  po  ujawnieniu  przestępstwa.  Efektem  tych  prac  są  wspomniane  już
Procedury  postępowania  Policji  podczas  organizowania  i  przeprowadzania  oględzin
miejsca przestępstwa.

3.1.

Procedury

postępowania

Policji

podczas

organizowania

i przeprowadzania oględzin miejsca przestępstwa

Jak powyżej zasygnalizowano, dążąc do poprawy skuteczności działań Policji

w  sferze  reagowania  na  przestępstwo,  w  szczególności  przeprowadzania  czynności
w  dochodzeniu  w  niezbędnym  zakresie,  w  Komendzie  Głównej  Policji  dokonano
szczegółowej analizy i oceny dotychczas podejmowanych działań policyjnych podczas
organizowania  i  przeprowadzania  oględzin  w  ramach  nie  cierpiących  zwłoki
przedsięwzięć po ujawnieniu przestępstwa.

Przyjęte wnioski, po akceptacji przez Kierownictwo Komendy Głównej Policji,

stały się podstawą pracy zespołu tematycznego. W ramach prac zespołu odbyło się
kilka spotkań roboczych, w trakcie których dokonano oceny unormowań prawnych
regulujących

prowadzenie

oględzin,

przeanalizowano

sposoby

faktycznego

realizowania zadań na miejscach przestępstw, określono zakres niezbędnych prac oraz,
w drodze wielu uzgodnień i konsultacji, wypracowano optymalne rozwiązania
odnoszące się do taktyki działań policyjnych podczas oględzin

. Efektem prac są

obowiązujące aktualnie Procedury postępowania Policji podczas organizowania
i przeprowadzania oględzin miejsca przestępstwa.

Biorąc pod uwagę, że Procedury (...) odnoszą się do czynności policyjnych

uregulowanych m.in. w ustawie z dnia 06.06.1997 r. Kodeks postępowania karnego

Rangę tego dokumentu podnosi fakt, iż był on także konsultowany w Prokuraturze Krajowej Ministerstwa

Sprawiedliwości.

Ustawa z dnia 06.06.1997 r. – Kodeks postępowania karnego [(Dz.U. z dnia 04.08.1997 r.) Dz.U. Nr 89, poz.

555].

należy  je  postrzegać  poprzez  treść  rozdziału  37  tej  ustawy,  regulującego  nadzór
prokuratora  nad  postępowaniem  przygotowawczym.  W  tym  kontekście  szczególne
znaczenie ma treść art. 326 k.p.k., zgodnie z którym policjanci kierujący jednostkami
Policji albo stałymi lub doraźnymi jej strukturami winni konsultować, uzgadniać oraz
uzyskiwać  decyzje  prokuratora  w  węzłowych  kwestiach,  jakie  pojawiają  się  podczas
przeprowadzania oględzin miejsca przestępstwa – i jak należy domniemywać również
i zabezpieczenia miejsca zdarzenia – w szczególności w sytuacjach, gdy przybyły na
miejsce  czynności  prokurator  nie podjął decyzji o osobistym dokonaniu oględzin lub
innych  czynności  procesowych  jak  również  w  kwestii  medialnego  wykorzystania
ustaleń dokonanych podczas czynności.

Przyjęte rozwiązania poprzez kompleksowe traktowanie problematyki oględzin,

w ramach działania grupy operacyjno – procesowej, stały się podstawą do
przeorientowania pracy wszystkich służb Policji. Procedury (...):
- określiły optymalne, jednorodne dla wszystkich jednostek Policji zasady

organizacji działania na miejscu poważnego przestępstwa,

- nakreśliły prawidłowe zasady zabezpieczania miejsc przestępstw, jak również

organizowania i przeprowadzania oględzin miejsc przestępstw, a w szczególności
poprawną

organizację

współdziałania

zaangażowanych

wyjaśnienia

przestępstwa  służb  policyjnych  od  chwili  uzyskania  wiadomości  o  przestępstwie
i  przejęcia  nadzoru  nad  obszarem,  na  którym  ujawniono  przestępstwo  przez
policjantów, aż do momentu zakończenia gromadzenia i zabezpieczania wszelkich
informacji i dowodów przestępstwa w ramach oględzin miejsca zdarzenia.

Procedury (...) w wyraźny sposób identyfikują poszczególne obszary działania,

których dotyczą i wyznaczają czynności, których wykonaniem kompetentny policjant
musi się wykazać w ramach danego obszaru działania

Stwierdzić należy, że stosowanie Procedur (...):

- przyczyniło się do wyraźnego zwiększenia sprawności organizacyjnej

i skuteczności działań Policji podejmowanych w celu wyjaśniania okoliczności
poważnych przestępstw

oraz
- stworzyło realne przesłanki dla prawidłowego i efektywnego wykorzystania

możliwości dowodowych miejsca przestępstwa. Stało się to możliwe, gdyż podjęto
szerokie działania mające na celu wdrożenie przyjętych rozwiązań do praktyki

Procedury (...) adaptują, przy uwzględnieniu polskich wymagań prawnych i implikacji wynikających

z  ograniczeń  organizacyjnych,  te  elementy  Europejskich  wytycznych  do  organizacji  badania  miejsca
zdarzenia     i Standardów postępowania dla kierujących oględzinami miejsca przestępstwa, które pozwalają
na  ocenę  zewnętrzną  pracy  osób  odpowiedzialnych  za  wykonanie  określonego  zadania,  w  kontekście
obszarów działania objętych Standardami...

W celu realizacji tych postulatów polecono bowiem:

1) Podjąć proces wdrażania i stosowania procedur postępowania Policji stosownie do kompetencji we

wszystkich  komórkach  organizacyjnych  Policji  poprzez:  a)  analizę  i  weryfikację  obowiązujących
w  jednostkach  Policji  aktów  prawnych  wydanych  przez  kierowników  tych  jednostek  odnoszących  się  do
organizacji i przeprowadzania oględzin miejsca przestępstwa oraz materiałów o charakterze metodycznym
i  instrukcyjnym  w  kontekście  ich  zgodności  z  procedurami,  b)  dokonanie  pełnego  rozpoznania
przygotowania  jednostek  Policji  na  wszystkich  poziomach  organizacyjnych  Policji  do  organizowania
i  przeprowadzania  oględzin  w  ramach  poszczególnych  modeli  organizacyjnych,  w  szczególności
w  przypadku  ujawnienia  przestępstwa  dla  wyjaśnienia,  którego  powołuje  się  grupę  operacyjno  –
procesową,  c)  dostosowywanie  sposobu  faktycznego  realizowania  zadań  na  miejscach  przestępstw  w

Procedury (...) stosuje się zatem w przypadku:

uzyskania przez Policję wiadomości o zdarzeniu, które może wyczerpywać
znamiona  czynu  zabronionego,  którego  wyjaśnienie  wymaga  podjęcia
określonych  działań  z  wykorzystaniem  sił  i  środków  pozostających
w  dyspozycji  Policji  (katastrofa,  wypadek,  działanie  sił  przyrody)  a  także
w  razie  potrzeby  dokonywania  oględzin  miejsca,  osoby  lub  rzeczy
w postępowaniu karnym.

W przypadku ujawnienia przestępstwa o skomplikowanym charakterze

procesowym, kryminalistycznym i taktycznym działania Policji należy zorganizować
w formie grupy operacyjno – procesowej.

Grupa operacyjno – procesowa to powołana przez kierownika jednostki Policji

lub  uprawnionego  przez  niego  policjanta  doraźna  struktura  organizacyjna  Policji
składająca  się  z  policjantów  lub  pracowników  służb:  kryminalnej,  prewencyjnej
i wspomagającej, których zadaniem po ujawnieniu przestępstwa jest zorganizowanie,
przeprowadzenie i udokumentowanie wszelkich czynności zmierzających do ustalenia
i  wyjaśnienia  okoliczności  popełnienia  przestępstwa,  wykrycia  i  zatrzymania  jego
sprawcy  lub  sprawców  oraz  ujawnienia,  zebrania,  zabezpieczenia  i  utrwalenia
dowodów osobowych, rzeczowych i z dokumentów.

Skład grupy operacyjno – procesowej, w tym jej zespołów, w każdym

przypadku  należy  dostosować  do  rodzaju  przestępstwa,  obszaru  albo  obiektu  na  lub,
w którym ujawniono przestępstwo, zakresu i rodzaju przewidywanych do wykonania
czynności:
-  dochodzeniowo – śledczych,
-  operacyjno – rozpoznawczych,
-  techniczno – kryminalistycznych,
-  analitycznych,
-  logistycznych i
-  administracyjno – porządkowych
oraz do innych specyficznych dla danego przestępstwa okoliczności

obszarach: procesowym, operacyjno – rozpoznawczym, techniczno – kryminalistycznym, zabezpieczającym
i  logistycznym  do  standardów  określonych  w  procedurach,  d)  prowadzenie  stałego  procesu  oceny
kompetencji  poszczególnych  uczestników  oględzin,  e)  pełne  egzekwowanie,  określonych  w  przepisach
policyjnych,  zadań  komórek  organizacyjnych  służby  prewencyjnej  oraz  obowiązków  policjantów,  którzy
jako  pierwsi  przybywają  na  miejsce  zdarzenia  w  zakresie  zabezpieczania  miejsca  przestępstwa,
f) kontynuowanie procesu wyposażania komórek organizacyjnych służb policyjnych w środki niezbędne dla
prawidłowego prowadzenia działań związanych z ujawnieniem przestępstwa.

2) Włączyć wymienione regulacje do programów szkolenia i doskonalenia zawodowego w Centralnym Biurze

Śledczym, komendach wojewódzkich (Stołecznej) Policji i jednostkach terenowych im podległych oraz
Szkołach i Ośrodkach Szkolenia Policji.

W ramach grupy operacyjno – procesowej można wyodrębnić – poza zespołem zabezpieczającym również

następujące zespoły:
- prewencyjny – to podgrupa policjantów służby prewencyjnej, wspieranych, w miarę potrzeby przez

policjantów służby kryminalnej, której zadaniem jest organizowanie i wykonywanie pościgów, działań
blokadowych i innych w ramach interwencji, akcji i operacji policyjnych,

- oględzinowy – to podgrupa lub podgrupy policjantów z komórek dochodzeniowo – śledczych, laboratorium

kryminalistycznego albo techniki kryminalistycznej, wspomaganych w miarę potrzeby przez biegłych,
której zadaniem jest zorganizowanie i dokonanie czynności procesowej oględzin miejsca lub miejsc
przestępstwa,

- operacyjny – to podgrupa policjantów z komórek kryminalnych, do walki z przestępczością gospodarczą

lub z innych komórek służby kryminalnej uprawnionych do prowadzenia czynności operacyjno –

3.2. Zadania i zakres czynności policjantów zabezpieczających miejsce

przestępstwa

Funkcjonariusze Policji (bez względu na to, czy w danym momencie pełnią

służbę, czy też nie, jak też bez względu na stopień służbowy, zajmowane stanowisko,
przynależność  do  określonego  pionu  służbowego),  niezależnie  od  sposobu  uzyskania
wiadomości  o  popełnieniu  przestępstwa,  mają  obowiązek  podjąć  czynności
zabezpieczające  miejsce  zdarzenia  w  niezbędnym  zakresie,  które  określone  zostały
w przedmiotowych Procedurach (...).

Z formalno – prawnego punktu widzenia jednak do wykonywania czynności

zabezpieczających  miejsce  zdarzenia  (przestępstwa) od  chwili  uzyskania wiadomości
o  przestępstwie  i  przejęcia  nadzoru  nad  obszarem  albo  obiektem,  na  lub,  w  którym
ujawniono  przestępstwo  do  zakończenia  czynności  procesowych  w  niezbędnym
zakresie  oraz  zakres  kompetencji  i  odpowiedzialności,  a  także  sposób  postępowania
zespołów

albo

poszczególnych

policjantów

związku

ujawnianiem,

zabezpieczaniem,  utrwalaniem  i  gromadzeniem  śladów  oraz  dowodów  dla  potrzeb
postępowania  karnego  wyznaczeni  zostali  policjanci  wchodzący  w  skład  grupy
operacyjno – procesowej wyodrębnieni w tzw. zespół zabezpieczający.

Zgodnie z definicją zawartą w Procedurach (...) – zespół zabezpieczający

miejsce przestępstwa to:

wyodrębniona  w  ramach  grupy  operacyjno  –  procesowej  podgrupa
policjantów  służby  prewencyjnej  lub  policjantów  innych  służb,  której
zadaniem  jest  ograniczenie  skutków  przestępstwa  i  ochranianie  miejsca
przestępstwa przed zmianami oraz dostępem osób nieuprawnionych.

Zgodnie z dyspozycjami zawartymi w pkt 4.2 Procedur (...) skierowani na

miejsce przestępstwa policjanci komórek patrolowych lub interwencyjnych służby

rozpoznawczych oraz z komórek dzielnicowych lub nieletnich służby prewencyjnej, której zadaniem jest
samodzielne

zorganizowanie,

przeprowadzenie

udokumentowanie

czynności

operacyjno

–

rozpoznawczych oraz samodzielnie albo we współdziałaniu z policjantami zespołu procesowego czynności
procesowych,

- procesowy – to podgrupa policjantów z komórek dochodzeniowo – śledczych, której zadaniem jest

zorganizowanie i dokonanie czynności procesowych w niezbędnym zakresie po ujawnieniu przestępstwa,
z wyłączeniem oględzin miejsca ujawnienia przestępstwa,

- analityczny – to podgrupa policjantów służby kryminalnej Policji, w szczególności z jej komórek analizy

kryminalnej,  nadzorowanych  bezpośrednio  przez  kierownika  grupy  operacyjno  –  procesowej,  której
zadaniem  jest  gromadzenie  i  przetwarzanie  informacji  z  poszczególnych  zespołów  grupy  operacyjno  –
procesowej  oraz  przekazywanie  informacji  przetworzonej  kierownikowi  grupy  operacyjno  –  procesowej
w celu podejmowania decyzji,

- logistyczny – to grupa policjantów lub pracowników z komórek organizacyjnych służby wspomagającej

podlegających kierownikowi jednostki Policji, której zadaniem jest zapewnienie policjantom wykonującym
czynności w ramach grupy operacyjno – procesowej odpowiednich warunków materiałowych i socjalnych
wykonywania tych czynności oraz

- zespół do spraw kontaktów z dziennikarzami – to policjant lub grupa policjantów odpowiednio

przygotowanych i upoważnionych do udzielania informacji dziennikarzom, której zadaniem jest
gromadzenie informacji przekazywanych przez kierujących poszczególnymi zespołami grupy operacyjno –
procesowej i bieżące przekazywanie informacji przetworzonej przedstawicielom środków masowego
przekazu, z zastrzeżeniem, że rodzaj i zakres informacji nie może utrudniać osiągania celów postępowania
karnego.

prewencyjnej Policji albo inni policjanci – bez względu, czy są członkami zespołu
zabezpieczającego, czy też działać mają indywidualnie

– wykonać powinni

w szczególności

następujące zadania:

- ocenić sytuację na miejscu przestępstwa poprzez ustalenie jego rodzaju

i przewidywanego jego rozwoju,

- zabezpieczyć miejsca przestępstwa poprzez:

• usunięcie z miejsca przestępstwa niepożądanych osób i niedopuszczanie nikogo

na zabezpieczany obszar lub do obiektu,

• wyraźne oznaczanie drogi poruszania się po miejscu przestępstwa,

z zastrzeżeniem, że jedynym odstępstwem od tej zasady jest konieczność
ratowania życia, zdrowia lub mienia,

- niezwłocznego przekazywania do jednostki Policji informacji o sytuacji na miejscu

przestępstwa,  zwłaszcza  o  potrzebie  skierowania  na  to  miejsce  dalszych
policjantów   z zadaniem zabezpieczania miejsca przed wejściem osób postronnych
oraz o potrzebie wykorzystania środków technicznych przeznaczonych do ochrony
dowodów  rzeczowych  i  śladów  kryminalistycznych  przed  negatywnym wpływem
warunków atmosferycznych,

- bieżącego dokumentowania w notatniku służbowym danych personalnych,

adresowych i osobistych wszystkich osób znajdujących się w rejonie miejsca
przestępstwa lub przybywających w ten rejon.

Poza wymienionymi zadaniami o charakterze ogólnym Procedury (...) określają

również  inne  zadania  dla  policjantów  komórek  patrolowych  lub  interwencyjnych
służby  prewencyjnej  Policji  albo  policjantów  innych  służb,  którzy  jako  pierwsi
przybyli  na  miejsce  przestępstwa.  Niezależnie  od  wykonywania  czynności
zmierzających  do  zatrzymania  sprawcy  przestępstwa  (w  przypadkach,  gdy
zatrzymanie  sprawcy  lub  sprawców  jest  możliwe  w  ramach  działań  pościgowych),
policjanci ci –    w myśl pkt 4.3 Procedur (...) zobowiązani są:
1)  ograniczyć skutki przestępstwa poprzez:

-  udzielanie lub zorganizowanie pomocy medycznej uczestnikom przestępstwa,
-  ewakuowanie osób z miejsca zagrożonego,
-  zabezpieczanie mienia narażonego na zniszczenie lub utratę,
-  organizowanie  oraz  kierowanie  akcją  ratowniczą  do  chwili  przybycia

właściwych służb ratowniczych,

- ostrzeganie osób znajdujących się w rejonie miejsca przestępstwa

o zagrożeniach oraz o konieczności podporządkowania się wydawanym
poleceniom,

2) ochraniać miejsce przestępstwa przed zmianami przy pomocy środków będących

na ich wyposażeniu osobistym i pojazdów, przy pomocy których pełnią służbę
poprzez:

W przypadku ujawnienia przestępstwa o nieskomplikowanym charakterze zadania przewidziane dla grupy

operacyjno – procesowej lub poszczególnych jej zespołów mogą wykonywać pojedynczy policjanci lub jeden
policjant.

Termin „w szczególności” oznacza, że nakreślone czynności są jedynie najważniejszymi zadaniami ciążącymi

na funkcjonariuszach zabezpieczających miejsce zdarzenia. Istnieje bowiem możliwość, a czasem
i konieczność, wykonywania innych, nie ujętych w powyższym katalogu czynności, a ich rodzaj i zakres
zależeć powinien od zaistniałego zdarzenia i rozwoju sytuacji.

- wstępne określenie obszaru, na którym mogą znajdować się ślady

kryminalistyczne i dowody przestępstwa i otoczenie tego obszaru taśmą
zabezpieczającą, linami, barierkami itp. (wykorzystanie innych policjantów,
postronnych osób),

- usunięcie z wytyczonego obszaru wszystkich osób i wyraźne zakazanie wstępu

na wyznaczony obszar jakimkolwiek osobom, także osobom, które z tytułu
opieki lub nadzoru mają obowiązek interesowania się miejscem,

- egzekwowanie zakazu wstępu na wyznaczony obszar przed ustaleniem

i oznakowaniem przez nich drogi poruszania się po miejscu przestępstwa,
z zastrzeżeniem, że jedynym odstępstwem od tej zasady jest konieczność
ratowania życia, zdrowia lub mienia,

- zastosowanie specjalnych zabezpieczeń zwłok, śladów kryminalistycznych

dowodów

przestępstwa

przed

negatywnym

wpływem

warunków

atmosferycznych

lub

przed

szkodliwym

działaniem

środowiska,

z zastrzeżeniem, że zakazane jest wykorzystywanie dla tego celu przedmiotów
znajdujących się na lub bezpośrednio w pobliżu miejsca przestępstwa,

- dbanie, by ślady kryminalistyczne i dowody przestępstwa nie uległy utracie,

zniekształceniu (zatarciu) albo przemieszczeniu lub zniszczeniu przez osoby
lub zwierzęta,

3) przekazywać dyżurnemu jednostki organizacyjnej Policji bieżące informacje

o sytuacji na miejscu przestępstwa, a w szczególności o:
- podjętych samodzielnie działaniach ratowniczych i zabezpieczających oraz

o ich rezultatach,

- niezbędnym zakresie dalszych działań,
- potrzebie skierowania na miejsce przestępstwa dalszych policjantów lub

wykorzystania innych środków technicznych dla zabezpieczania miejsca
przestępstwa

albo ochrony śladów kryminalistycznych i dowodów

przestępstwa,

4) dokumentować w notatniku służbowym oraz w notatkach urzędowych przebieg

i wyniki czynności dokonanych na miejscu przestępstwa, a w szczególności:
- ustalonych danych personalnych, adresowych i osobistych osób związanych

z przestępstwem lub mogących mieć z nim związek (pokrzywdzony,
świadkowie, sprawca itp.),

-  ustalonych okoliczności przestępstwa,
-  ustalonych zmian, jakie zaistniały na miejscu przestępstwa po jego popełnieniu,
-  wykonanych  własnych  czynności  i  działań  mających  na  celu  ochronę  lub

zabezpieczenie materiału dowodowego (zwłok, śladów kryminalistycznych
i dowodów przestępstwa) znajdującego się na miejscu przestępstwa przed
utratą, zniekształceniem (zatarciem), zniszczeniem lub przemieszczeniem,

a także dokładne odnotowywanie:

- wszystkich uprawnionych osób, zarówno funkcjonariuszy Policji, jak

i przedstawicieli innych organów, służb lub inspekcji wchodzących na
wyznaczony obszar miejsca przestępstwa,

- pojazdów przekraczających jego granice,

z uwzględnieniem daty i dokładnej godziny ich przybycia, przyczyny i celu
wejścia lub wjazdu pojazdu na obszar chroniony oraz daty i godziny jego

opuszczenia

(wprowadzenie

specjalnej

karty

„obecności”

miejscu

przestępstwa).

Biorąc pod uwagę, że dowody z zachowanymi „śladami” przestępstwa na

miejscu  zdarzenia  często  są  jedynymi  źródłami  pozwalającymi  na  uzyskanie
informacji potrzebnych do rekonstrukcji zdarzenia, co do którego toczy się lub ma się
toczyć  proces  karny,  zabezpieczenie  miejsca  zdarzenia  powinno  charakteryzować  się
(mimo  tak  wielu  czynności  o  zróżnicowanym  charakterze)  wykonywaniem  szeregu
czynności odrębnych, a jednocześnie ściśle ze sobą związanych dążeniem do ustalenia
prawdy obiektywnej.

Między tymi czynnościami w trakcie zabezpieczenia wystąpić mogą

najrozmaitsze  relacje.  Poszczególne  działania  składające  się  na  zabezpieczenie  mogą
być  wykonywane  przez  policjantów  je  realizujących  równocześnie,  przy  zachowaniu
jednak  zasady,  iż  jedne  z  nich  mogą,  a  niekiedy  muszą  wyprzedzać  inne,
a

przeprowadzenie

niektórych

umożliwia

dopiero

realizacja

działań

poprzedzających.

Realizując

wszystkie

wymienione

wyżej

czynności

związane

zabezpieczeniem  miejsca  zdarzenia,  a  zwłaszcza  określone  w  pkt  1,  tj.  czynności
wykonywane  podczas  ograniczania  skutków  przestępstwa  poprzez  udzielanie  lub
organizowanie  pomocy  medycznej  uczestnikom  przestępstwa,  ewakuowania  osób  z
miejsca zagrożonego, zabezpieczania mienia narażonego na zniszczenie lub utratę oraz
organizowania,  jak                      i  kierowania  akcją  ratowniczą  do  chwili  przybycia
właściwych  służb  ratowniczych,  policjant  winien  zachować  wszelkie  zasady
bezpieczeństwa, tak w stosunku do własnej osoby, jak i innych policjantów czy osób
trzecich udzielających mu pomocy. Powinien on przede wszystkim:
1)  ostrożnie  postępować  (zgodnie  z  posiadaną  wiedzą,  umiejętnościami,

doświadczeniem),

2) korzystać z posiadanego wyposażenia, m.in. sprzętu i środków ochronnych,
3) zdyscyplinować wszystkie osoby biorące udział w czynnościach – na wszystkich

szczeblach,

4) kierować i koordynować wszelkie działania do czasu przybycia grupy procesowo –

operacyjnej,

5) współdziałać z wszystkimi osobami znajdującymi się na miejscu zdarzenia,
6) zapewnić sobie łączność (z jednostka terenową i pozostałymi uczestnikami

zabezpieczenia) oraz usprawnić obieg informacji,

7) przestrzegać podstawowych reguł bezpiecznego postępowania

Reasumując powyższe przyjąć można ujęte w Procedurach (...) zalecenia

praktyczne dla policjantów, którzy jako pierwsi przybyli na miejsce przestępstwa.
W myśl tych zaleceń:
- najważniejszym zadaniem policjantów służby prewencyjnej lub innych

policjantów, którzy jako pierwsi przybyli na miejsce przestępstwa jest ratowanie
życia i zdrowia ludzi oraz ograniczenie ewentualnych zagrożeń dla otoczenia,

- nie wolno im podejmować prób samodzielnego badania miejsca przestępstwa,

Reguły te w zależności od rodzaju zdarzenia i wynikłych zagrożeń przybierają różną postać (np. na miejscu

wybuchu spowodowanego awarią instalacji gazowej nie wolno używać otwartego ognia itp.).

- policjant służby prewencyjnej albo inny policjant powinien ocenić ryzyko

naniesienia na miejsce przestępstwa zanieczyszczeń; jeżeli takie zagrożenie
istnieje, ma obowiązek szczegółowego udokumentowania źródeł zanieczyszczenia.

- konieczne jest spisanie danych personalnych, adresowych i w miarę możliwości

danych osobistych wszystkich osób zastanych na miejscu popełnienia
przestępstwa,

- zadaniem pierwszych policjantów lub policjanta na miejscu przestępstwa jest także

dopilnowanie,  aby  policjanci,  przedstawiciele  organów  państwowych  lub
samorządowych  (administracji  publicznej),  przedstawiciele  innych  służb,  poza
prowadzącymi  akcję  ratowniczą,  przedstawiciele  inspekcji  lub  instytucji,  mediów
publicznych  lub  jakiekolwiek  inne  osoby  nie  wchodziły  na  wyznaczony  obszar
miejsca  przestępstwa  bez  zgody  kierującego  oględzinami  i  bez  wynikającego
z prowadzonych czynności uzasadnienia,

- od wszystkich osób wchodzących na wyznaczony obszar obowiązkowo należy

wymagać okazania dokumentu tożsamości i podania przyczyny wejścia.

Zasygnalizować również należy, że prawidłowe wykonanie czynności

zabezpieczających  miejsce  zdarzenia  daje  możliwość  policjantowi  (policjantom)  –
poprzez wnioskowanie – ustalenia faktów wskazujących m.in. na:
-  przygotowanie przestępstwa,
-  motyw działania sprawcy,
-  sposób dojścia i odejścia sprawcy z miejsca zdarzenia,
-  obecność podejrzanego na miejscu przestępstwa bądź w jego pobliżu,
-  drogę poruszania się na miejscu zdarzenia,
-  liczbę osób, ich wiek, wzrost, wagę itp.,
-  wykonywane czynności,
-  posiadane środki służące do popełnienia przestępstwa,
-  ustalenie modus operandi sprawcy,
-  przedsiębrane działania kamuflażowe.
a ponadto pozwalają – niejednokrotnie jeszcze na miejscu zdarzenia:
-  na podjęcie pierwszych czynności wykrywczych (działania zaporowe, pościgowe,

użycie psa tropiącego) po przybyciu grupy procesowo – operacyjnej,

- na rekonstrukcję zdarzenia (w oparciu o czas przygotowania, sposób dokonania,

ilość osób, sposób przybycia i odejścia, środki transportu),

- identyfikację osób i rzeczy, gdyż dają informacje o narzędziach służących do

popełnienia czynu, motywach, czego następstwem może być typowanie osób
podejrzanych,

- umożliwiają wykrycie sprawcy, jeżeli jego indywidualne ślady (cechy) znane są

policjantom lub były rejestrowane w ewidencji.

Wnioskowanie może być przeprowadzone w oparciu o ślady znajdujące się na

miejscu zdarzenia oraz inne poczynione ustalenia (np. rozpytanie świadków
zdarzenia). Polega ono na umiejętnym odczytaniu informacji, jakie ślady te zawierają,
przy czym policjanci zabezpieczający miejsce zdarzenia mogą dodatkowo wspomagać
się tzw. „siedmioma złotymi pytaniami”. Chociaż wnioski te mają charakter
orientacyjny to mogą służyć do budowania pierwszych wersji kryminalistycznych oraz
planowania dalszych czynności zmierzających do wykrycia i ujęcia sprawcy. Wnioski

te  będą  tym  bardziej  prawdopodobne,  im  więcej  odpowiedzi  uzyska  się  na  „siedem
złotych pytań”, tj.:
1.  jakiego czynu się dopuszczono?
2.  gdzie popełniono czyn?
3.  kiedy popełniono czyn?
4.  dlaczego sprawca popełnił czyn?
5.  w jaki sposób działał sprawca?
6.  czym (za pomocą jakich narzędzi) dokonał tego czynu?
7.  kto jest sprawcą tego czynu przestępczego?

Pytania te współczesna kryminalistyka rozwija w sposób następujący:

1. Co się zdarzyło? – należy wyjaśnić czy badane zdarzenie jest przestępstwem,

wykroczeniem,  czy  też  zdarzeniem  innego  rodzaju,  np.  nieszczęśliwym
wypadkiem,  samobójstwem,  pożarem  powstałym  na  skutek  wyładowań
atmosferycznych  lub  samozapalenia,  wypadkiem  komunikacyjnym  na  skutek
awarii pojazdu itp.

2. Gdzie nastąpiło zdarzenie? – ustalić, gdzie faktycznie zdarzenie miało miejsce. Czy

na  określonym  miejscu  przebiegało  całe  przestępstwo,  czy  też  nastąpił  skutek
przestępny  oraz  jakie  jeszcze  miejsca  mogą  mieć  związek  z  tym  zdarzeniem  np.
czy  miejsce  znalezienia  zwłok  jest  miejscem,  gdzie  dokonano  zabójstwa,  czy  też
tylko  miejscem,  gdzie  ukryto  zwłoki  celem  zatarcia  śladów  zbrodni.  W  takim
przypadku należy szukać miejsca zabójstwa, trasy transportowania zwłok i użytych
pojazdów, miejsca przechowywania i ukrywania narzędzi zbrodni itp.

3. Kiedy zaistniało zdarzenie? – ustalić czas popełnienia przestępstwa na podstawie

analizy powstawania określonych śladów, w tym również na zwłokach ludzkich
oraz na podstawie uzyskanych informacji o zdarzeniu.

4. Jak przebiegało zdarzenie? – ustalić jaki był przebieg zdarzenia, zbadać w jaki

sposób popełniono przestępstwo.

5. Czym popełniono przestępstwo? – ustalić, jakich narzędzi i środków sprawca użył

do popełnienia przestępstwa opierając się na analizie śladów narzędzi, skutków
i pewnych objawów użytych środków.

6. Dlaczego popełniono przestępstwo? – wyjaśnić i ustalić motywy działania sprawcy

przestępstwa, co w wielu przypadkach ułatwia proces wykrycia sprawcy
przestępstwa.

7. Kto dokonał przestępstwa? – ustalić sprawcę przestępstwa, a jeżeli przestępstwo

popełniła grupa, to należy ustalić rolę ich uczestników oraz osoby, które były
związane z danym przestępstwem, np. paserów, podżegaczy, pomocników itp.

Poza tym, jak praktyka dowodzi, ustalone w toku badania fakty są doskonałym

środkiem kontroli oraz sprawdzenia zeznań świadków i wyjaśnień podejrzanego.

W celu znacznego uprawdopodobnienia wyciągniętych wniosków policjanci

przeprowadzający czynności zabezpieczające powinni zakresem tych czynności objąć
(w szczególności) miejsca:

Pytania zawarte w regule „siedmiu złotych pytań”, a więc: co się stało? gdzie? kiedy? w jaki sposób? przy

czyjej pomocy i za pomocą jakich środków? kto jest poszkodowany? i kto jest sprawcą? do dnia dzisiejszego
są powszechnie uznawane za najbardziej podstawowe w służbie śledczej. Po dziś dzień formułuje się te
pytania po łacinie w wierszowym, akcentowanym układzie rytmicznym, ułatwiającym ich zapamiętanie: Quis
– quid? Ubi? Quibus auxiliis? Cur? Quo modo? Quando?

-  dokonania przestępstwa,
-  zaistnienia jakiegoś skutku,
-  terenu przyległego,
-  drogę  przybycia  i  oddalenia  się  uczestników  zdarzenia  (sprawcy,  ofiary,

świadków),

-  przygotowania środków do popełnienia przestępstwa,
-  ukrycia się sprawcy,
-  ukrycia zwłok,
-  ukrycia  czy  porzucenia  przedmiotów  pochodzących  z  przestępstwa  lub  mających

z nim związek, np. służących do jego popełnienia.

Wnioski wyciągnięte z obserwacji poczynionych na miejscu zdarzenia policjant

je  zabezpieczający  powinien  przekazać  –  obok  wyników  czynności  dokonanych  na
miejscu  zabezpieczenia  (przestępstwa)  –  kierownikowi  grupy  procesowo  –
operacyjnej  po  przybyciu  na  miejsce  celem  przeprowadzenia  kryminalistycznego
badania miejsca zdarzenia.

Uwzględniając fakt, że obecnie występuje znaczne zainteresowanie

zdarzeniami          o  charakterze  przestępnym  ze  strony  przedstawicieli  mediów
Procedury  (...)  nałożyły  na  kierującego  zespołem  zabezpieczającym  lub  policjanta
samodzielnie  zabezpieczającego  miejsce  zdarzenia,  do  czasu  przybycia  właściwego
rzecznika  albo  oficera  prasowego,  lub  innej  osoby  upoważnionej  do  kontaktów  z
dziennikarzami,

obowiązek

charakterze

fakultatywnym)

udzielania

przedstawicielom  środków  masowego  przekazu  informacji,  jednak  wyłącznie  w
granicach  własnych  kompetencji      i  tylko  na  ich  wyraźne  żądanie  oraz  po  okazaniu
legitymacji  prasowej.  Jak  zaznaczono  w  przedmiotowym  dokumencie  udzielane
informacje  mogą  dotyczyć  jedynie  ogólnego  opisu  zdarzenia  i  nie  mogą  zawierać
danych mogących posłużyć do identyfikacji jego uczestników lub formułowania sądów
o winie.

Po przybyciu na miejsce przestępstwa zespołu oględzinowego kierujący

zespołem  zabezpieczającym  lub  policjant  zabezpieczający  miejsce  informuje
kierującego tym zespołem o przebiegu i wynikach czynności przeprowadzonych przed
przybyciem zespołu, uzyskanych informacjach i poczynionych spostrzeżeniach.

Kierujący zespołem oględzinowym może powierzyć wykonanie innych zadań

wynikających z bieżącego rozwoju sytuacji policjantom dotychczas zabezpieczającym
miejsce przestępstwa.

3.3. Zadania dyżurnego jednostki Policji w zakresie zabezpieczenia miejsca

przestępstwa

W zakresie zabezpieczenia miejsca zdarzenia istotną rolę odgrywa także

dyżurny jednostki Policji, na terenie której zdarzenie wystąpiło.

Dyżurny jednostki Policji, niezależnie od sposobu uzyskania przez Policję

wiadomości  o  popełnieniu  przestępstwa,  w  związku  z  którym  zachodzi  potrzeba
zorganizowania  i  skierowania  na  miejsce  jego  popełnienia  policjantów  w  celu
dokonania  czynności  w  niezbędnym  zakresie,  podejmuje  działania  określone

w przepisach o metodach i formach wykonywania zadań przez dyżurnego jednostki
organizacyjnej Policji.

O zdarzeniach, którymi mogą być zainteresowani przedstawiciele środków

masowego przekazu, dyżurny niezwłocznie zawiadamia właściwego rzecznika albo
oficera prasowego, lub inną osobę upoważnioną do kontaktów z dziennikarzami.

Dyżurny jednostki Policji kierowanym na miejsce przestępstwa policjantom

komórek patrolowych lub interwencyjnych służby prewencyjnej Policji albo innym
policjantom, określa i poleca wykonanie w szczególności następujących zadań:
- ocenę sytuacji na miejscu przestępstwa poprzez ustalenie jego rodzaju

i przewidywanego jej rozwoju,

- zabezpieczenie miejsca przestępstwa poprzez:

• usunięcie z miejsca przestępstwa niepożądanych osób i niedopuszczanie nikogo

na zabezpieczany obszar lub do obiektu,

• wyraźne oznaczanie drogi poruszania się po miejscu przestępstwa,

z zastrzeżeniem, że jedynym odstępstwem od tej zasady jest konieczność
ratowania życia, zdrowia lub mienia,

- niezwłoczne przekazywanie do jednostki Policji informacji o sytuacji na miejscu

przestępstwa,  zwłaszcza  o  potrzebie  skierowania  na  to  miejsce  dalszych
policjantów  z zadaniem zabezpieczania miejsca przed wejściem osób postronnych
oraz o potrzebie wykorzystania środków technicznych przeznaczonych do ochrony
dowodów  rzeczowych  i  śladów  kryminalistycznych  przed  negatywnym wpływem
warunków atmosferycznych,

- bieżące dokumentowanie w notatniku służbowym danych personalnych,

adresowych i osobistych wszystkich osób znajdujących się w rejonie miejsca
przestępstwa lub przybywających w ten rejon.

Ponadto dyżurny jednostki Policji ma obowiązek zlecać zadania policjantom

komórek  patrolowych  lub  interwencyjnych  służby  prewencyjnej  Policji  albo
policjantom  innych  służb,  którzy  jako  pierwsi  przybyli  na  miejsce  przestępstwa,
polegających na:
-  ograniczeniu skutków przestępstwa,
-  ochranianiu miejsca przestępstwa przed zmianami przy pomocy środków będących

na ich wyposażeniu osobistym i pojazdów, przy pomocy których pełnią służbę,

- przekazywaniu dyżurnemu jednostki organizacyjnej Policji bieżących informacji

o sytuacji na miejscu przestępstwa,

- dokumentowaniu w notatniku służbowym oraz w notatkach urzędowych przebiegu

i  wyników  czynności  dokonanych  na  miejscu  przestępstwa,  a  także  dokładnym
odnotowywaniu wszystkich uprawnionych osób, zarówno funkcjonariuszy Policji,
jak  i  przedstawicieli  innych  organów,  służb  lub  inspekcji  wchodzących  na
wyznaczony  obszar  miejsca  przestępstwa,  jak  i  pojazdów  przekraczających  jego
granice,  z  uwzględnieniem  daty  i  dokładnej  godziny  ich  przybycia,  przyczyny  i
celu  wejścia  lub  wjazdu  pojazdu  na  obszar  chroniony  oraz  daty  i  godziny  jego
opuszczenia

(wprowadzenie

specjalnej

karty

„obecności”

miejscu

przestępstwa).

3.4. Współdziałanie policjantów zabezpieczających miejsce zdarzenia

z prokuratorem

Po ujawnieniu zdarzenia o charakterze przestępczym, Policja ma obowiązek

niezwłocznego  powiadomienia  właściwego  miejscowo  prokuratora  rejonowego
o  podjętych  w  niezbędnym  zakresie  czynnościach  procesowych.  Obowiązek  ten
dotyczy zwłaszcza zdarzeń, które Procedury (...) enumeratywnie wymieniają, a więc:
-  zdarzeń,

których

okoliczności

uzasadniają

podejrzenie

przestępnego

spowodowania śmierci,

-  przestępstw z użyciem broni palnej, materiałów lub urządzeń wybuchowych,
-  katastrof,
-  poważnego wypadku w komunikacji lub przy pracy,
-  groźnego pożaru,
-  awarii.

Policjanci po przybyciu na miejsce zdarzenia prokuratora są obowiązani

wykonywać jego polecenia (nawet przekazane telefonicznie przed przyjazdem) –
a zwłaszcza:
- w

zakresie

podejmowanych

miejscu

przestępstwa

przedsięwzięć

zabezpieczających miejsce przestępstwa,

-  czynności procesowych
i związanych z nimi
-  czynności techniczno – kryminalistycznych.

Kierujący zespołem zabezpieczającym (tak jak w trakcie oględzin kierujący

zespołem oględzinowym) ma obowiązek przedstawić prokuratorowi, który przybył na
miejsce przestępstwa okoliczności zdarzenia oraz przekazać mu informuje o podjętych
działaniach zmierzających do ratowania życia i zdrowia zagrożonych osób oraz mienia
a także o ustaleniach w dokonanych czynnościach.

W przypadku, gdy prokurator podjął decyzję o osobistym dokonaniu oględzin

lub  innych  czynności  procesowych,  kierownik  grupy  operacyjno  –  procesowej,
kierujący  zespołami  oględzinowym  lub  procesowym  –  współdziałają  z  prokuratorem
podczas dokonywania tych czynności. Mimo, iż w zapisie tym nie ma odniesienia do
czynności  zabezpieczających  miejsce  zdarzenia  to  przyjąć  należy,  że  w  tym  zakresie
również  policjantów  wykonujących  tę  czynność  obowiązują  wymienione  wyżej
zalecenia o współdziałaniu z prokuratorem, tj. zastosowania się do wydawanych przez
niego poleceń i wskazówek.

4. Współpraca Policji z innymi podmiotami przy zabezpieczeniu

miejsca zdarzenia

Zgodnie z założeniami (zasadami sztuki i wymogami ustawowymi) czynności

zabezpieczające miejsce zdarzenia winny wykonywać przede wszystkim organy do
tego merytorycznie przygotowane. Dlatego też ustawodawca dał podmiotom
najbardziej profesjonalnie przygotowanym do wykonywania tych czynności, jakim są

podmioty instytucjonalne (jak np. Policja)

, możliwość – zgodnie z art. 15 ust. 1 pkt 6

i 7 ustawy o Policji

– szerokich uprawnień pozwalających ich funkcjonariuszom,

w toku wykonywania czynności (operacyjno – rozpoznawczych, dochodzeniowo –
śledczych

administracyjno

–

porządkowych),

podejmowanych

celu

rozpoznawania, zapobiegania i wykrywania przestępstw i wykroczeń oraz wypełniania
poleceń sądu, prokuratora, organów administracji rządowej i samorządu
terytorialnego, zwanych „czynnościami służbowymi”:
- żądać niezbędnej pomocy od instytucji państwowych organów administracji

rządowej i samorządu terytorialnego, a także

- zwracania się do jednostek gospodarczych prowadzących działalność w zakresie

użyteczności publicznej i innych jednostek gospodarczych i organizacji
społecznych,

oraz
- zwracania się, w nagłych wypadkach, do każdego obywatela o udzielenie doraźnej

pomocy

Zwracać się z żądaniem lub prośbą o udzielenie pomocy policjanci mogą

wówczas, jeżeli wykonanie czynności służbowej (w tym też zabezpieczenie miejsca
zdarzenia) byłoby bez tej pomocy niemożliwe lub znacznie utrudnione

Takie rozwiązanie jest zasadne, gdyż w praktyce występuje dużo zdarzeń

o charakterze przestępnym, a organy te nie zawsze mogą się znaleźć w odpowiednim
czasie na miejscu zdarzenia w celu jego zabezpieczenia. Wówczas działania
zabezpieczające podejmować mogą inne podmioty, jak:

W instytucjonalnym systemie zwalczającym przestępczość centralne miejsce zajmują trzy formacje:

-  Prokuratura (ustawa o prokuraturze – tj.: Dz.U. z 1994 r., Nr 19, poz. 70 z  późn. zm.),
-  Policja (ustawa z dnia 06.04.1990 r. o Policji – Dz.U. Nr 30, poz. 179 z późn. zm.),
-  Agencja  Bezpieczeństwa  Wewnętrznego  (ustawa  z  dnia  24.05.2002  r.  o  Agencji  Bezpieczeństwa

Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu – Dz.U. Nr 74, poz. 676).

Patrz też: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13.08.1996 r. w sprawie szczegółowego trybu korzystania

przez policjantów z pomocy instytucji państwowych, organów administracji rządowej i samorządu
terytorialnego, jednostek gospodarczych i organizacji społecznych oraz osób (Dz.U. Nr 107, poz. 501).

Przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13.08.1996 r. określają szczegółowe zasady postępowania

w  takich  przypadkach.  I  tak  np.:  do  wystąpienia  z  żądaniem  udzielenia  pomocy,  w  wymienionych  wyżej
przypadkach,  są  uprawnieni  komendanci  Policji  lub  upoważnieni  przez  nich  policjanci.  Wystąpienie  takie
sporządza  się  na  piśmie.  Z  żądaniem  udzielenia  pomocy  przez  instytucje  państwowe  policjanci  zwracają  się
do kierowników, a w przypadku nieobecności kierowników – do osób aktualnie dysponujących mieniem tych
instytucji.  Wymienione  wystąpienie  komendanta  Policji  nie  jest  wymagane,  jeżeli  policjanci  wykonują
czynności służbowe: 1) na pisemne polecenie sądu, prokuratora, organu administracji rządowej lub samorządu
terytorialnego,  2)  w  celu  ratowania  życia  lub  zdrowia  ludzkiego,  a  także  mienia,  3)  w  razie  prowadzenia
pościgu  za  sprawcą  przestępstwa.  Podobne  zasady  mają  odpowiednie  zastosowanie  przy  zwracaniu  się
z  prośbą  o  niezbędną  pomoc  do  jednostek  gospodarczych  i  organizacji  społecznych.  W  nagłych  wypadkach
policjanci  mają  prawo  zwrócić  się  bezpośrednio  do  każdego  obywatela  z  prośbą  o  udzielenie  doraźnej
pomocy.  Warunkiem  skorzystania  z  pomocy  obywatela  jest  wyrażenie  przez  niego  zgody.  Policjant,
zwracając się z żądaniem lub prośbą o udzielenie pomocy przez instytucję państwową, jednostkę gospodarczą,
organizację  społeczną,  a  także  obywatela,  jest  obowiązany  okazać  legitymację  służbową.  W  razie  potrzeby,
uzasadnionej  okolicznościami  zdarzenia,  policjant  powinien  ustalić  tożsamość  osoby  udzielającej  pomocy.
Jeżeli  wiadomość  o  wykonywanej  w  ramach  pomocy  czynności  stanowi  tajemnicę  państwową,  policjant
informuje osobę udzielającą pomocy o obowiązku zachowania tajemnicy.

Policjanci występując z żądaniem lub z prośbą udzielenia niezbędnej pomocy od instytucji państwowych,

a także zwracając się do jednostek gospodarczych i organizacji społecznych, oraz w nagłych wypadkach, do
każdego obywatela o udzielenie doraźnej pomocy są obowiązani poinformować o podstawie prawnej oraz
rodzaju i zakresie oczekiwanej pomocy.

-  osoby fizyczne,
-  instytucje państwowe i samorządowe,
-  jednostki gospodarcze i organizacje społeczne
czy też ustawowo zobligowane do wykonywania takich czynności:
-  koncesjonowane uzbrojone formacje służby ochrony

- Straż gminna (miejska) i
- szereg innych podmiotów, jak: Straż Graniczna

, Służba Więzienna

wojskowe organy porządkowe

, Inspekcja Celna

, Straż Ochrony Kolei

Straż Leśna

, Państwowa Straż Rybacka

, Straże Parku w parkach narodowych

Straż Ochrony Przyrody

, Państwowa Straż Łowiecka

4.1. Współpraca policjantów zabezpieczających miejsce zdarzenia

z osobami fizycznymi i prawnymi

Jak już uprzednio zaznaczono, zgodnie z treścią art. 304 § 1 k.p.k. i art. 240 k.k.

każda osoba fizyczna ma społeczny i (lub) – w pewnym zakresie – prawny obowiązek
powiadomienia o przestępstwie prokuraturę lub policję

. Wykonując ten obowiązek

osoby fizyczne nie są jednak zobligowane do podejmowania działań zmierzających do
zabezpieczenia danego miejsca zdarzenia (przestępstwa). Ewentualne podjęcie tych
czynności, i to bez względu na sposób ścigania przestępstwa, jest wyłącznie nakazem
moralności obywatelskiej, a przyjście z pomocą osobom pokrzywdzonym cierpiącym
w wyniku zdarzenia – podstawowym nakazem humanitaryzmu.

Osoby fizyczne w takich sytuacjach policjantom zabezpieczającym miejsce

zdarzenia mogą wyłącznie pomóc w ramach zabezpieczenia fizycznego i (lub)

Szerzej patrz: J. Gąsiorowski, Pracownik ochrony osób i mienia w systemie przeciwdziałania i zwalczania

przestępczości,  wyd.  Szkoły  Policji  w  Katowicach,  Katowice  2002.  Ponadto:  uzbrojone  formacje  służby
ochrony  na  dzień  dzisiejszy  stanowią  ogromny  potencjał  nie  wykorzystanych  jeszcze  do  końca  możliwości.
Pracownicy tych agencji mogą zdecydowanie wpłynąć na poprawę stanu porządku i bezpieczeństwa w kraju,
a zwłaszcza na ograniczenie liczby pospolitych przestępstw kryminalnych, takich jak np. włamania, kradzieże
i  napady  na  osoby  i  instytucje,  gdyż  ich  liczba  (około  200  tys.  osób  w  kraju)  oraz  wzorowane  na
uprawnieniach  policyjnych  –  w  węższym  jednak  zakresie  –  własne  uprawnienia  dają  możliwości
niejednokrotnie podejmowania skutecznych działań zabezpieczających osoby i mienie, ale i przeciwdziałania
przestępczości.

Ustawa z dnia 12.10.1990 r. o Straży Granicznej (Dz.U. Nr 78, poz. 462 z późn.zm.).

Ustawa z dnia 26.04.1996 r. o Służbie Więziennej (Dz.U. Nr 61, poz. 283).

Ustawa z dnia 21.05.1963 r. o dyscyplinie wojskowej oraz odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia

dyscyplinarne i za naruszenia honoru i godności żołnierskiej (tj. Dz.U. z 1992 r. Nr 5, poz. 17). Wojskowymi
organami  porządkowymi  są:  Żandarmeria  Wojskowa,  służba  garnizonowa,  służba  wewnętrzna  jednostki
wojskowej  oraz  konwój.  Patrz  też:  rozporządzenie  Ministra  Obrony  Narodowej  z  dnia  28.05.1992  r.  w
sprawie wojskowych organów porządkowych oraz składu służby garnizonowej (Dz.U. Nr 47, poz. 212).

Ustawa z dnia 06.06.1997 r. o Inspekcji Celnej (Dz.U. Nr 71, poz. 449).

Ustawa z dnia 27.06.1997 r. o transporcie kolejowym (Dz.U. Nr 96, poz. 593).

Ustawa z dnia 28.09.1991 r. o lasach (Dz.U. Nr 101, poz. 444 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 18.04.1985 r. o rybactwie śródlądowym (Dz.U. Nr 21, poz. 91 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 16.10.1991 r. o ochronie przyrody (Dz.U. Nr 114, poz. 492 z późn. zm.).

Op. cit.

Ustawa z dnia 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (Dz.U. Nr 147, poz. 713).

W sytuacji, gdy obowiązek ten dotyczy przestępstw zaistniałych na terenie obowiązkowo ochranianych

technicznego, jednak wyłącznie zgodnie z ich poleceniami. Zabezpieczenie to polegać
może np. na:
- niedopuszczeniu na miejsce zdarzenia żadnych osób, zwierząt itp. czy
- pomocy przy organizacji jego ogrodzenia (np. poprzez dostarczenie,

rozmieszczenie itp. pachołków, taśm czy naturalnych osłon ograniczających dostęp
do danego miejsca).

Inaczej przedstawia się sprawa zabezpieczenia miejsca zdarzenia przez

podmioty  opisane  w  §  2  art.  304  k.p.k.,  a  więc  organy  państwowe  i  samorządowe,
które  w  związku  ze  swą  działalnością  dowiedziały  się  o  popełnieniu  przestępstwa
ściganego  z  urzędu.  Podmioty  te  nie  tylko  że  są  zobligowane  są  do  poinformowania
o  tym  fakcie  prokuratora  lub  Policję,  ale  ciąży  także  na  nich  obowiązek
przedsięwzięcia  niezbędnych  czynności  zabezpieczających  ślady  i  dowody
przestępstwa  (przed  zatarciem,  zniekształceniem  śladów)  do  czasu  przybycia  Policji
lub prokuratora. Zabezpieczenie to przybrać może formę np.:
-  zamknięcia pomieszczenia,
-  zabezpieczenia dokumentu lub dowodu rzeczowego czynu,
-  odseparowania  ujętego  sprawcy  z  jednoczesnym  powiadomieniem  Policji  o  jego

ujęciu

Nie ulega wątpliwości, że zakres opisanych powyżej czynności ma charakter

wyłącznie

prowizoryczny.

Spowodowane

jest

brakiem

wystarczającej

merytorycznej  wiedzy  kryminalistycznej  w  tym  zakresie.  Skutkuje  to  tym,  że  osoby
fizyczne, a nawet       i prawne z obowiązków w tym zakresie wywiązują się w sposób
niewystarczający.

4.2. Współpraca policjantów zabezpieczających miejsce zdarzenia

z koncesjonowanymi uzbrojonymi formacjami ochronnymi

W praktyce obok podmiotów wskazanych w treści art. 304 k.p.k. i 240 k.k.

zobowiązanych  ustawowo  do  powiadomienia  (o  charakterze  społecznym  lub
prawnym)          o  przestępstwie  oraz  podmiotów  instytucjonalnych  zobowiązanych  do
podejmowania  czynności  w  niezbędnym  zakresie,  a  więc  i  wykonywania  czynności
zabezpieczających  miejsca  zdarzenia,  w  każdym  przypadku  zaistnienia  przestępstwa
wyróżnić  można  inne  podmioty  realizujące  również  –  w  oparciu  o  inne  podstawy
prawne  –  ustawowe  zadania  w  tym  zakresie.  Wymienić  tu  należy  przede  wszystkim
koncesjonowane uzbrojone formacje służby ochrony, do których zalicza się:
-  prywatne, a więc komercyjnie działające agencje ochrony osób i mienia
oraz
-  wewnętrzne służby ochrony.

Realizacja nałożonych na komercyjnie działające agencje ochrony (jak

i wewnętrzne służby ochrony) w tym obszarze zadań jest możliwa w zakresie
nakreślonym przez uchwaloną w dniu 22.08.1997 r. ustawę o ochronie osób i mienia
(której podstawowe postanowienia weszły w życie 27.03.1998 r.)

Powinność ta nie oznacza jednak prawa do podejmowania procesowych działań zabezpieczających typu

przesłuchania, przeszukania itd.

Dz.U. z dnia 26.09.1997 r., Nr 114, poz. 740 z późn. zm.

Zakres przyznanych przez wspomnianą ustawę kompetencji pozwala

pracownikom  ochrony  skutecznie  wypełniać  ciążące  na  nich  obowiązki,  jak  również
skutecznie  działać  w  ramach  obowiązującego  na  dzień  dzisiejszy  kompleksowego
systemu  przeciwdziałania  oraz  zwalczania  przestępczości.  Dzieje  się  tak  dlatego,  że
aktualnie  obowiązujące  przepisy  prawne  w  pełnym  zakresie  umożliwiają,
a  niejednokrotnie  także  i  wymuszają  współpracę  specjalistycznych  uzbrojonych
formacji ochronnych z podmiotami instytucjonalnymi, w tym przede wszystkim z:
-  Policją oraz
-  jednostkami ochrony przeciwpożarowej,
-  obrony cywilnej i
-  strażami gminnymi (miejskimi) itp.

Zakres i sposób współpracy – obejmujący również zabezpieczenie miejsca

zdarzenia – szczegółowo określony został w rozporządzeniu Ministra Spraw
Wewnętrznych i Administracji z dnia 18.12.1998 r.

Zgodnie z § 3 pkt 3 tego

rozporządzenia współpraca formacji ochronnych z Policją polega w m.in. na
współdziałaniu przy zabezpieczaniu miejsc popełnienia przestępstw i wykroczeń
w granicach chronionych obszarów, obiektów lub urządzeń

4.2.1. Pracownik ochrony jako podmiot zabezpieczający miejsce zdarzenia do

czasu przybycia Policji

Przyjmuje się, że czynności zabezpieczające miejsce zdarzenia (przestępstwa)

wykonywane przez pracowników agencji ochrony swym zakresem odpowiadać
powinny czynnościom realizowanym (w ograniczonym jednak zakresie) przez
wyspecjalizowane – przede wszystkim w aspekcie kryminalistycznym – podmioty, jak
Policja i polegać mogą np. na zabezpieczeniu miejsca zdarzenia przed ingerencją osób
trzecich, zabezpieczeniu dokumentów przed zniszczeniem lub ukryciem itp.

Obowiązek ten spoczywać powinien przede wszystkim na policjantach, którzy

posiadają ustawowe uprawnienia oraz niezbędną w tym zakresie wiedzę. Pracownicy
ochrony również – co należy szczególnie podkreślić – wiedzę kryminalistyczną w tym
zakresie posiadają. Nabywają ją bowiem podczas przygotowania się do zawodu

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18.12.1998 r. w sprawie określenia

szczegółowych zasad współpracy specjalistycznych uzbrojonych formacji ochronnych z Policją, jednostkami
ochrony przeciwpożarowej, obrony cywilnej i strażami gminnymi (miejskimi) – (Dz.U. Nr 161, poz. 1108).

Poza zabezpieczeniem miejsc popełnienia przestępstw i wykroczeń współpraca ta polegać również –

w szczególności na:
-

wymianie informacji o zagrożeniach w zakresie bezpieczeństwa osób i mienia oraz zakłócania spokoju
i porządku publicznego,

współdziałaniu w celu utrzymania spokoju i porządku publicznego podczas zgromadzeń, imprez
artystycznych, rozrywkowych i sportowych, w zakresie określonym w odrębnych przepisach,

wzajemnych konsultacjach doskonalących metody współpracy.

Na dzień dzisiejszy na terenie kraju działa wiele szkół i placówek oświatowych zajmujących się kształceniem

kadr  w  zakresie  ochrony  osób  i  mienia  (jak  i  usług  detektywistycznych).  Wymienić  tu  można  m.in.:
Policealną  Szkołę  Detektywów  i  Pracowników  Ochrony  „O`CHIKARA”  z  siecią  szkół  o  zasięgu
ogólnopolskim czy też działające na terenie woj. śląskiego i kształcące pracowników ochrony osób i mienia:
Prywatne  Policealne  Studium  Policyjne  „AS”  z  siedzibą  w  Sosnowcu.  Wymienione  placówki  w  zakresie
kształcenia kadr realizują przede wszystkim program szkolenia wynikający z rozporządzenia MSWiA z dnia
07.08.1998  r.  w  sprawie  rodzajów  dyplomów  i  świadectw  wydawanych  przez  szkoły  i  inne  placówki
oświatowe,  które  potwierdzają  uzyskanie  specjalistycznych  kwalifikacji  w  zakresie  ochrony  osób  i  mienia,

i dlatego też są (przynajmniej w pewnym zakresie) predysponowani do wykonywania
niektórych tego typu czynności na miejscu zdarzenia.

Pracownicy ochrony stosować mogą wypracowane przez naukę kryminalistyki

metody  i  środki,  przy  czym  działania  te  w  trakcie  zabezpieczania  miejsca  zdarzenia
nie  powinny  ingerować  w  zakres  uprawnień  i  obowiązków  podmiotów  do  tego  –  w
myśl  art.  308  k.p.k.  –  uprawnionych,  tj.  komórek  procesowych  policji  czy
Prokuratury.

Wymóg zabezpieczenia miejsca zdarzenia w stanie niezmienionym do czasu

przybycia organów ścigania oznacza, że:
- pracownicy ochrony powinni nie tylko nie dopuścić na miejsce zdarzenia osób

postronnych,

ale także
- sami nie powinni pozostawiać własnych śladów (np. śladów stóp, śladów linii

papilarnych itp.).

Ich działania – obok wymienionych wyżej – polegać powinny również na

dążeniu do zminimalizowania strat wynikłych z popełnienia przestępstwa oraz na
powiadomieniu przełożonych o zaistniałym fakcie.

4.2.2. Zadania i obowiązki pracownika ochrony zabezpieczającego miejsce

zdarzenia do czasu przybycia Policji

Czynności zabezpieczające miejsce zdarzenia opisane powyżej pracownicy

ochrony  powinni  realizować  przy  ujęciu  sprawców  na  gorącym  uczynku
jakichkolwiek  przestępstw,  po  ujawnieniu  faktu  dokonania  przestępstw  lub
różnorodnych  zdarzeń                      o  charakterze  przestępnym,  a  nawet  aktów
terrorystycznych. W każdym                         z wymienionych typów zdarzeń zakres
realizowanych  –  zazwyczaj  na  ochranianych  (obowiązkowo  lub  nie)  obiektach

–

czynności powinien być dostosowany do wymogów miejsca, czasu i okoliczności.

minimalnego zakresu programów kursów pracowników ochrony fizycznej pierwszego i drugiego stopnia oraz
zakresu obowiązujących tematów egzaminów i trybu ich składania, składu komisji egzaminacyjnej i sposobu
przeprowadzania  egzaminu  (Dz.U.  Nr  113,  poz.  731)  oraz  cytowane  już  rozporządzenie  MEN  z  dnia
03.08.2000  r.  w  sprawie  podstaw  programowych  kształcenia  w  zawodach:  [...]  technik  ochrony  fizycznej
ochrony  osób  i  mienia  [...]  (Dz.U.  Nr  78,  poz.  887).    Nadmienić  należy,  że  zakres  problemowy  obejmuje
zagadnienia  prawa  (karne  materialne,  procesowe,  administracyjne,  cywilne,  handlowe,  finansowe,  prawo
pracy),  kryminalistykę,  kryminologię,  psychologię,  socjologię,  etykę,  ekonomię  i  zarządzanie,  a  szczególny
nacisk  kładzie  się  na  tematykę  zawodową,  jak:  ochrona  mienia,  konwojowanie,  ochronę  osób,  techniczne
środki  zabezpieczeń,  sporządzanie  planów  ochrony  oraz  czynności  związane  z  prowadzeniem  firmy
ochronnej.

Do obiektów chronionych należą często: supermarkety, ciągi handlowe, targowiska, miejsca odbywania się

imprez masowych, dyskoteki, restauracje itp. Należy podkreślić, że zakres zadań i obowiązków pracowników
ochrony w tym zakresie nie odbiega od ogólnych kanonów sztuki ochroniarskiej, jednakże każdy ochraniany
obiekt posiada swoistą specyfikę, a niektóre działania określone są ściśle przepisami, jak np. ochrona imprez
masowych czy obszarów podlegających obowiązkowej ochronie – w myśl ustawy o ochronie osób i mienia to
obszar określony przez ministrów, kierowników urzędów centralnych i wojewodów, wydzielony i
odpowiednio oznakowany – należą do nich:
1. w zakresie obronności państwa w szczególności:

zakłady produkcji specjalnej oraz zakłady, w których prowadzone są prace naukowo – badawcze lub
konstruktorskie w zakresie takiej produkcji,

zakłady produkujące, remontujące i magazynujące uzbrojenie, urządzenia i sprzęt wojskowy,

magazyny rezerw państwowych,

Pracownik ochrony wykonując czynności zabezpieczające (ochronne) miejsca

zdarzenia samodzielnie, a więc przed przybyciem funkcjonariuszy Policji, powinien

- udać się bezzwłocznie na miejsce zdarzenia – jeśli pracownik uzyskał informację

osobiście, powinien zameldować o niej kierownikowi zmiany,

- zorientować się w charakterze zdarzenia,
- zapewnić bezpieczeństwo sobie, innym pracownikom ochrony i osobom

uczestniczącym w zdarzeniu – szczególnie pokrzywdzonym,

- nie dopuścić do popełnienia przestępstwa (wykroczenia), a jeśli doszło do jego

dokonania, ustalić i ująć jego sprawcę,

- podjąć pościg za sprawcą zdarzenia lub zebrać o nim wszelkie możliwe

informacje, m.in. dotyczące rysopisu, ubioru, itp.,

- udzielić lub spowodować udzielenie pomocy osobom, których życiu lub zdrowiu

zagraża niebezpieczeństwo,

- powiadomić osobiście lub za pośrednictwem innych osób służby specjalistyczne,

m.in. pogotowie ratunkowe, straż pożarną, pogotowie techniczne, najbliższą
jednostkę policji i inne zgodnie z potrzebami, podając rodzaj zdarzenia (pożar,
wypadek), jego rozmiary, najdogodniejszą trasę dojazdu,

- wyizolować miejsce zdarzenia oraz zabezpieczyć je na potrzeby procesowe (ślady

i dowody rzeczowe, a także przedmioty, których posiadanie jest zabronione),

- ustalić naocznych świadków zdarzenia lub osoby, które jako pierwsze znalazły się

na miejscu zdarzenia,

- zaprowadzić (przy pomocy innych pracowników ochrony) porządek na miejscu

zdarzenia poprzez usunięcie osób postronnych, niedopuszczenie do powstania

2. w zakresie ochrony interesu gospodarczego państwa w szczególności:

zakłady mające bezpośredni związek z wydobyciem surowców mineralnych o strategicznym
znaczeniu dla państwa,

porty morskie i lotnicze,

banki i przedsiębiorstwa wytwarzające, przechowujące bądź transportujące wartości pieniężne
w znacznych ilościach,

3. w zakresie bezpieczeństwa publicznego w szczególności:

zakłady,  obiekty  i  urządzenia  mające  istotne  znaczenie  dla  funkcjonowania  aglomeracji  miejskich,
których  zniszczenie  lub  uszkodzenie  może  stanowić  zagrożenie  dla  życia  i  zdrowia  ludzi  oraz
środowiska,  w  szczególności  elektrownie  i  ciepłownie,  ujęcia  wody,  wodociągi  i  oczyszczalnie
ścieków,

zakłady stosujące, produkujące lub magazynujące w znacznych ilościach materiały jądrowe,
wybuchowe bądź chemiczne o dużej podatności pożarowej lub wybuchowej,

rurociągi paliwowe, linie energetyczne i telekomunikacyjne, zapory wodne i śluzy oraz urządzenia
znajdujące się w otwartym terenie, których zniszczenie lub uszkodzenie może stanowić zagrożenie
dla życia lub zdrowia ludzi, środowiska albo spowodować poważne straty materialne,

4. w zakresie ochrony innych ważnych interesów państwa w szczególności:

zakłady o unikalnej produkcji gospodarczej,

obiekty i urządzenia telekomunikacyjne, pocztowe oraz telewizyjne i radiowe,

muzea i inne obiekty, w których zgromadzone są dobra kultury narodowej,

archiwa państwowe.

Powyższe  wyliczenie  rodzajów  obiektów  obowiązkowo  chronionych  ma  wyłącznie  charakter  przykładowy,
a  nie  rozstrzygający.  Jest  to  więc  katalog,  z  którego  nie  wypływają  skutki  prawne.  O  tym,  czy  konkretny
obiekt,  odpowiadający  typom  określonym  w  katalogu  ustawy,  ma  być  obowiązkowo  chroniony,  decyduje
dopiero  wpisanie  go  do  odpowiedniej  ewidencji.  Oznacza  to,  że  obiekty  i  urządzenia,  które  nie  znalazły  się
w wymienionej ewidencji, są chronione w formach określonych w ustawie o ochronie – na zasadzie woli osób
nimi zarządzających.

J. Gąsiorowski, op. cit., s. 78 - 79.

zbiegowiska, zapobieżenie panice, niedopuszczenie do zatarasowania ciągów
komunikacyjnych,

- zabezpieczyć mienie, które zostało uratowane lub wymaga ochrony przed

zniszczeniem czy kradzieżą,

- w razie potrzeby organizować akcję ratowniczą do czasu przybycia organu

uprawnionego do objęcia kierownictwa. Wówczas pracownik ochrony,
organizujący dotychczas działania, informuje przejmującego kierownictwo
o ustaleniach oraz wykonywanych czynnościach.

W przypadku, gdy funkcjonariusz Policji zwróci się do pracownika ochrony

o pomoc przy zabezpieczeniu miejsca zdarzenia winien on zastosować się do poleceń
policjanta i wykonywać nakładane na niego w tym zakresie zadania.

Takie rozwiązanie jest możliwe, gdyż na pracownika ochrony w celu

prawidłowego  wykonywania  nałożonych  na  niego  ustawowych  zadań  związanych
z ochroną osób i mienia nałożono szereg uprawnień do stosowania środków głęboko
ingerujących w sferę praw i wolności obywatelskich. Zaliczyć do nich m.in. należy –
wskazane  w  treści  art.  36  ustawy  –  uprawnienia,  które  zastosować  może  on
w  granicach  i  poza  granicami  chronionych  obiektów  i  obszarów.  I  tak  pracownik
ochrony ma prawo do:
1)  ustalenia uprawnień do przebywania na obszarach lub obiektach chronionych

2) wezwania osób do opuszczenia chronionego obszaru lub obiektu w sytuacji, gdy

stwierdzi, że dana osoba:
- nie ma uprawnień do przebywania na terenie chronionego obiektu,
- zakłóca porządek (np. znajduje się pod wpływem alkoholu),

3) ujęcia osób stwarzających w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie dla życia

lub zdrowia ludzkiego, a także dla chronionego mienia

4) stosowania środków przymusu bezpośredniego, o których mowa w treści art. 38

ust.  2,  tj.:  siły  fizycznej  w  postaci  chwytów  obezwładniających  oraz  podobnych
technik  obrony,  kajdanek,  pałek  obronnych  wielofunkcyjnych,  psów  obronnych,
paralizatorów  elektrycznych  i  broni  gazowej  oraz  ręcznych  miotaczy  gazu,  ale
wyłącznie  wobec  osób,  które  uniemożliwiają  wykonanie  przez  niego  zadań
określonych w ustawie,

5) użycia broni palnej (w węższym jednak zakresie, niż policjanci) – w następujących

przypadkach :
- w celu odparcia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na życie lub zdrowie

pracownika ochrony albo innej osoby,

- przeciwko osobie, która nie zastosowała się do wezwania natychmiastowego

porzucenia broni lub innego niebezpiecznego narzędzia, którego użycie
zagrozić może życiu lub zdrowiu pracownika ochrony albo innej osoby,

- przeciwko osobie, która usiłuje bezprawnie, przemocą odebrać broń palną

pracownikowi ochrony,

Najczęściej polega to na sprawdzeniu, czy dana osoba ma przepustkę uprawniającą do wejścia na teren

zakładu (np. podczas służby w biurze przepustek). Pracownik ochrony ma również prawo legitymowania
osób, ale tylko w celu ustalenia ich tożsamości (np. w celu identyfikacji osoby popełniającej przestępstwo lub
w celu ustalenia świadków tego zdarzenia).

Osobę ujętą należy niezwłocznie przekazać Policji – naruszenie tej zasady jest przestępstwem pozbawienia

wolności.

- w celu odparcia gwałtownego bezpośredniego i bezprawnego zamachu na

ochraniane osoby, wartości pieniężne oraz inne przedmioty wartościowe lub
niebezpieczne.

Podobny zakres działań przysługuje pracownikowi ochrony działającemu poza

granicami chronionych obiektów i obszarów

Podsumowując

problematykę

uprawnień

pracowników

ochrony

zasygnalizować  należy,  że  w  trakcie  wykonywania  swoich  zadań  korzystają  oni  z
takiej samej ochrony prawno – karnej, jaką objęci są wszyscy obywatele z wyjątkiem
tych  pracowników,  którzy  –  zgodnie  z  treścią  art.  42  ustawy  –  wykonują  zadania
ochrony  obszarów,  obiektów  i  urządzeń  podlegających  obowiązkowej  ochronie.  Ci
pracownicy korzystają ze wzmożonej ochrony prawnej, takiej samej jaka przewidziana
jest w kodeksie karnym dla funkcjonariuszy publicznych

Należy wyraźnie zaznaczyć, że ze wzmożonej ochrony karnej korzystają tylko

ci pracownicy, którzy w momencie popełnienia przeciwko nim jednego z wyżej
wymienionych przestępstw spełniają jednocześnie dwa warunki:
- wykonują zadania ochronne na obszarze, obiekcie lub urządzeniu podlegającemu

obowiązkowej ochronie w myśl przepisów rozdziału 2 ustawy o ochronie osób
i mienia,

- przestępstwo zostało popełnione w czasie wykonywania zadań ochronnych na tych

obszarach, obiektach lub urządzeniach.

Wprawdzie wynikające z tego przepisu uprawnienia pracowników ochrony dotyczą
przede wszystkim działań w obrębie ochranianych obiektów, to mimo to są one – i to
w

znacznym

zakresie

–

integralnym

elementem

działań

związanych

z  przeciwdziałaniem  lub  zwalczaniem  przestępczości.  W  wielu  instytucjach,
przedsiębiorstwach  i  firmach  o  państwowym  czy  prywatnym  kapitale  dochodzi
bowiem  do  wielu  przestępstw  pospolitych  i  gospodarczych,  często  o  znacznych
stratach  globalnych,  jak  i  jednostkowych.  Sprawne  działanie  wewnętrznych  służb
ochrony  jest  zatem  bardzo  pożądane,  a  zapewnić  je  mogą  zaprezentowane
uprawnienia.

4.3. Współpraca ze Strażami gminnymi (miejskimi) i innymi służbami

Zgodnie z dyspozycją art. 37 ustawy o ochronie osób i mienia pracownik ochrony może wówczas korzystać

z uprawnień do stosowania środków ochrony fizycznej w celu:
- ujęcia osób stwarzających w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego,

a także dla chronionego mienia (np. sprawców napadu na konwój wartości pieniężnych). Osoby ujęte – tak
jak w sytuacji powyżej wskazanej – należy również niezwłocznie przekazać Policji oraz

- stosowania identycznych jak wyżej środków przymusu bezpośredniego.

Zaznaczyć należy, że wymienione środki przymusu bezpośredniego oraz broń palna, mogą być stosowane

tylko podczas konwojowania wartości pieniężnych i innych przedmiotów wartościowych lub niebezpiecznych
(np. materiały wybuchowe lub toksyczne), w przypadku gwałtownego, bezprawnego zamachu na
konwojowane wartości lub osoby je ochraniające.

Patrz: rozdział XXIX Kodeksu karnego zatytułowany: „Przestępstwa przeciwko działalności instytucji

państwowych oraz samorządu terytorialnego”.

Funkcjonariusze Policji mogą również współpracować przy zabezpieczaniu

miejsc zdarzeń (przestępstw) ze strażami gminnymi

, które powoływane są do

ochrony porządku publicznego na terenie gminy

[w gminach, w których organem

wykonawczym jest burmistrz (prezydent miasta), straż nosi nazwę „straż miejska”

Tak jak w przypadku komercyjnych uzbrojonych formacji ochronnych straże

gminne (miejskie) wykonują – zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy – zadania w zakresie
ochrony porządku publicznego wynikające z ustaw i aktów prawa miejscowego

. Do

zadań tych należy w szczególności:
- ochrona spokoju i porządku w miejscach publicznych,
- czuwanie nad porządkiem i kontrola ruchu drogowego – w zakresie określonym

w przepisach o ruchu drogowym,

- współdziałanie z właściwymi podmiotami w zakresie ratowania życia i zdrowia

obywateli, pomocy w usuwaniu awarii technicznych i skutków klęsk żywiołowych
oraz innych miejscowych zagrożeń,

- zabezpieczenie miejsca przestępstwa, katastrofy lub innego podobnego zdarzenia

albo miejsc zagrożonych takim zdarzeniem przed dostępem osób postronnych lub
zniszczeniem śladów i dowodów, do momentu przybycia właściwych służb, a
także ustalenie, w miarę możliwości, świadków zdarzenia,

- ochrona obiektów komunalnych i urządzeń użyteczności publicznej,
- współdziałanie z organizatorami i innymi służbami w ochronie porządku podczas

zgromadzeń i imprez publicznych,

- informowanie społeczności lokalnej o stanie i rodzajach zagrożeń, a także

inicjowanie  i  uczestnictwo  w  działaniach  mających  na  celu  zapobieganie
popełnianiu  przestępstw  i  wykroczeń  oraz  zjawiskom  kryminogennym
i  współdziałanie  w  tym  zakresie  z  organami  państwowymi,  samorządowymi
i organizacjami społecznymi,

Jak wynika z zakresu tych zadań, strażnicy gminni (miejscy) w trakcie

zabezpieczenia  miejsca  zdarzenia  mogą  być  niezmiernie  przydatni,  tym  bardziej,  że
mają prawo do:
-  udzielania pouczeń,
-  legitymowania  osób  w  uzasadnionych  przypadkach  w  celu  ustalenia  ich

tożsamości,

- ujęcia osób stwarzających w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie dla życia

lub zdrowia ludzkiego, a także dla mienia i niezwłocznego doprowadzenia do
najbliższej jednostki Policji,

Patrz: Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 14.04.1998 r. w sprawie zasad

współpracy Policji ze strażami gminnymi oraz zakresu, w jakim Komendant Główny Policji sprawuje
fachowy nadzór nad strażami i udziela im pomocy (Dz. U. Nr 49, poz. 309).

Ustawa z dnia 29.08.1997 r. o strażach gminnych (Dz.U. z dnia 09.10.1997 r., Nr 123, poz. 779 z póżn. zm.

Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy, nadzór nad działalnością straży sprawuje wójt, burmistrz (prezydent miasta),

a w zakresie fachowym – Komendant Główny Policji poprzez właściwego terytorialnie komendanta
wojewódzkiego Policji.

Strażnik podczas wykonywania czynności służbowych jest obowiązany nosić umundurowanie, legitymację

służbową,  znak  identyfikacyjny  oraz  emblemat  gminy.  Przy  wykonywaniu  czynności  jest  obowiązany
przedstawić  się  imieniem  i  nazwiskiem,  a  ponadto  na  żądanie  osoby,  której  czynności  te  dotyczą,  okazać
legitymację  służbową  w  sposób  umożliwiający  odczytanie  i  zanotowanie  nazwiska  strażnika  oraz  organu,
który  wydał  legitymację.  Przy  wykonywaniu  czynności  służbowych  korzysta  on  z  ochrony  prawnej
przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych.

- nakładania grzywien w postępowaniu mandatowym za wykroczenia określone

w trybie przewidzianym przepisami o postępowaniu w sprawach o wykroczenia,

- usuwania pojazdów i blokowania kół pojazdów w przypadkach określonych

w przepisach o ruchu drogowym,

-  wydawania poleceń,
-  żądania niezbędnej pomocy od instytucji państwowych i samorządowych,
-  zwracania  się,  w  nagłych  przypadkach,  o  pomoc  do  jednostek  gospodarczych,

prowadzących działalność w zakresie użyteczności publicznej oraz organizacji
społecznych, jak również do każdej osoby o udzielenie doraźnej pomocy na
zasadach określonych w ustawie o Policji.

oraz stosowania środków przymusu bezpośredniego wobec osób uniemożliwiających
wykonywanie przez niego zadań określonych w ustawie

, przy czym ich stosowanie

winno odpowiadać potrzebom wynikającym z istniejącej sytuacji i w zakresie
niezbędnym do osiągnięcia podporządkowania się wydanym poleceniom

Inne podmioty, wymienione już uprzednio, jak np.: Straż Graniczna, Służba

Więzienna, wojskowe organy porządkowe, Inspekcja Celna, Straż Ochrony Kolei

Straż Leśna

, Państwowa Straż Rybacka, Straże Parku w parkach narodowych, Straż

Ochrony Przyrody, Państwowa Straż Łowiecka

również mogą wspomóc

funkcjonariuszy Policji przy zabezpieczeniu miejsca zdarzenia. Podmioty te mają
wprawdzie różny zakres działania, a więc i uprawnienia, jednak przy zabezpieczeniu
miejsca przestępstwa mogą wypełniać podstawowe zadania zlecane przez policjantów.

Środkami przymusu bezpośredniego są: 1) siła fizyczna w postaci chwytów obezwładniających oraz

podobnych technik obrony, 2) kajdanki, 3) pałki obronne wielofunkcyjne, 4) psy obronne, 5) paralizatory
elektryczne oraz 6) broń gazowa i ręczne miotacze gazu. Użycie tych środków przez strażnika może nastąpić
przy odpowiednim zachowaniu przepisów o Policji.

Zgodnie z art. 18 ust 1 ustawy, jeżeli wymienione wyżej środki przymusu bezpośredniego przy wykonywaniu

zadań  okazały  się  niewystarczające  lub  ich  użycie  ze  względu  na  okoliczności  danego  zdarzenia  nie  jest
możliwe, strażnik ma prawo użycia broni palnej krótkiej wyłącznie:
1.  w celu odparcia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na życie, zdrowie strażnika lub innej osoby,
2.  przeciwko  osobie,  która  nie  zastosowała  się  do  wezwania  do  natychmiastowego  porzucenia  broni  lub

innego niebezpiecznego narzędzia, którego użycie zagrozić może życiu, zdrowiu strażnika lub innej
osoby,

3. przeciwko osobie, która usiłuje bezprawnie, przemocą odebrać broń palną krótką strażnikowi,
4. w celu odparcia gwałtownego, bezpośredniego i bezprawnego zamachu na wykonywany konwój

dokumentów, przedmiotów wartościowych lub wartości pieniężnych.

Patrz: Rozporządzenie Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 12.05.1999 r. w sprawie

szczegółowych zasad współdziałania straży ochrony kolei z Policją i Strażą Graniczną (Dz.U. Nr 47, poz.
477).

Patrz: Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 15.09.1992 r.

w sprawie szczegółowych zasad współdziałania Lasów Państwowych z Policją (Dz.U. Nr 78, poz. 397).

Patrz: Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 23.06.1997 r.

w sprawie współdziałania Państwowej Straży Łowieckiej z Policją i Polskim Związkiem Łowieckim (Dz.U.
Nr 73, poz. 460).

Rozdział III

Ślady kryminalistyczne, ich ujawnianie i zabezpieczanie
oraz procesowe wykorzystanie

Czynności zasygnalizowane w poprzednim rozdziale dotyczące zabezpieczenia

miejsca zdarzenia obejmują przede wszystkim czynności, które powinny być w tym
zakresie przeprowadzone przez wyspecjalizowane służby policyjne.

Ściśle określony cel tych działań, tj. zabezpieczenie przed ingerencją osób

niepowołanych  oraz  niedopuszczenie  do  zniekształcenia,  przemieszczenia  lub
zniszczenia znajdujących się tam śladów, jest istotny z prawno – kryminalistycznego
punktu widzenia, i to z kilku powodów:
-  po  pierwsze  –  ślady  te  jako  znamiona  zdarzeń  przeszłych,  związanych

z okolicznościami czynu przestępczego stanowią podstawę odtwarzania historii
przestępstwa,

- po drugie – stanowią często pierwszy, najbardziej pewny, a często też i jedyny oraz

niepowtarzalny materiał dowodowy. Są one najbardziej obiektywnymi
„świadkami” zdarzenia (włamania, wypadku drogowego, zabójstwa, fałszerstwa
itp.),

- po trzecie – umożliwiają identyfikację bezpośrednią lub pośrednią sprawcy

przestępstwa.

            Jak z tego wynika, znaczenie śladów w kryminalistyce i procesie karnym jest
duże,  gdyż  przede  wszystkim  ich  badania  stanowić  mogą  podstawę  dla  odtworzenia
przebiegu  określonego  zdarzenia  (w  tym  przestępstwa)  i  ustalenia  osób  biorących
w  nim  udział  oraz  ról,  w  jakich  ten  udział  brały.  Ślady  mogą  też  być  pomocne
w  bezpośrednim  ujęciu  sprawcy  zdarzenia,  jak  np.  ślady  jego  ucieczki.  Badanie
śladów  może  też  wskazać  czy  i  jakie  związki  miały  określone  osoby  ze  zdarzeniem
będącym przedmiotem zainteresowania. Ślady mogą też odegrać decydującą rolę przy
identyfikacji  osób,  miejsc  i  rzeczy.  Tak  więc,  nieuwzględnienie  w  postępowaniu
przygotowawczym  materialnych  przesłanek  wynikających  m.in.  z  analizy  śladów  na
miejscu  zdarzenia  i  oparcie  budowanych  z  tych  danych  wersji  kryminalistycznych
jedynie  na  rzekomo  logicznym  powiązaniu  przypadkowych  informacji  zawierają
zawsze niebezpieczeństwo trwonienia sił i środków, będących w dyspozycji organów
ścigania.

Dlatego też prawidłowe wykonanie czynności zabezpieczających miejsce

zdarzenia  (o  złożonej  jednak  strukturze),  należących  przecież  do  zadań
o  podstawowym  charakterze  każdego  funkcjonariusza  organów  ścigania,  jest
niezmiernie ważnym elementem codziennej służby i ma olbrzymie znaczenie dla toku
przyszłego  postępowania  karnego,  tym  bardziej,  że  ślady  znajdujące  się  na  miejscu
zdarzenia  (przestępstwa),  jako  znamiona  zdarzeń  przeszłych,  powinny  stać  się
podstawą odtwarzania przebiegu przestępstwa, jak i udowadniania winy jego sprawcy.
Aby  skutecznie  czynność  tę  wykonać,  każdy  policjant  powinien  wiedzieć  jakich
śladów  może  się  spodziewać  na  miejscu  danego  zdarzenia,  gdzie  mogą  (a  czasem

muszą) się one znajdować, jak je ujawniać, rozpoznawać i przede wszystkim, jak
operatywnie działać, aby śladów tych nie zniszczyć.

1. Definicja śladu kryminalistycznego

Pojęcie śladu w kryminalistyce jest rozumiane wielorako. Wprowadził je po raz

pierwszy Hans Gross, twierdząc, że śladem jest odcisk, odbitka w podatnym materiale,
które mają związek z czynem

Niemiecki kryminalistyk E. Anuschat zaproponował definicję określającą ślad

kryminalistyczny jako wszystko, co kryminalistyk potrafi dostrzec i w jakikolwiek
sposób kryminalistycznie wykorzystać

Polski kryminalistyk Jan Sehn zdefiniował natomiast pojęcie śladów

następująco:  ślady  w  znaczeniu  kryminalistycznym  są  to  zmiany  w  obiektywnej
rzeczywistości,  które  jako  spostrzegalne  znamiona  po  zdarzeniach  będących
przedmiotem  postępowania  mogą  stanowić  podstawę  do  odtworzenia  i  ustalenia
przebiegu  tych  zdarzeń  zgodnie  z  rzeczywistością

. Autor przyjął, że śladem będzie

(jest) każda zmiana występująca w obiektywnej rzeczywistości poprzez którą rozumiał
on ludzi, przedmioty i przyrodę. W tym też znaczeniu powyższą definicję przyjęto
jako najbardziej adekwatną dla potrzeb niniejszej pracy.

Występujący w definicji Sehna przymiotnik „kryminalistyczny” sugeruje, że

chociaż wszystkie zmiany w obiektywnej rzeczywistości są śladami, to jednak nie
wszystkie są śladami kryminalistycznymi, a tylko te, które mają związek ze
zdarzeniem

będącym

przedmiotem

postępowania

karnego.

Przymiotnik

„spostrzegalne”  natomiast  oznacza,  że  ślady  ujawnia  się  z  pomocą  wszystkich
zmysłów oraz dostępnych środków technicznych wspomagających te zmysły, jak np.
lupa  powiększają,  latarka,  mikroskop,  źródło  promieniowania  UV,  aparatura
termowizyjna itp. w zależności od poszukiwanego śladu.

2. Klasyfikacja śladów kryminalistycznych

Współczesna kryminalistyka rozróżnia trzy rodzaje śladów pozostawionych

przez  sprawców  przestępstw,  z  którymi  funkcjonariusz  Policji  może  się  zetknąć  na
miejscu zdarzenia. Są to:
1.  Ślady,  które  są  spostrzegalne  zmysłami  ludzkimi  bez  pomocy  specjalistycznego

sprzętu, takie które można sfotografować na miejscu ich ujawnienia bądź
znalezienia oraz przechowywać jako materiał dowodowy. Do śladów tych zaliczyć
można np. plamy krwi, kawałki zbitej szyby, ślady uzębienia, ślady stóp w postaci
odcisków, narzędzia użyte do popełnienia przestępstwa oraz inne tego typu ślady.

2. Ślady pozornie niespostrzegalne przez człowieka – są to ślady, które można

spostrzec  i  uczynić  widocznymi  za  pomocą  różnorodnych  środków  technicznych,
a  także  aparatury  czy  to  na  miejscu  zdarzenia,  czy  też  w  laboratorium,  np.:  ślad
linii  papilarnych  ujawniony  za  pomocą  ninhydryny,  ślady  przerobienia

H. Gross, Handbuch fur Untersuchungsrichter, Polizeibeamte, Gendarmen u.s.w.

E. Anuschat, Kriminalistische Spurenkunde, Berlin 1933, s. 10.

J. Sehn, Ślady kryminalistyczne [w:] Z zagadnień kryminalistyki 1960, nr 1, s. 47.

dokumentów widziane w świetle promieni UV, ślad termiczny ujawniony kamerą
termowizyjną, ślad w postaci nawarstwionej odbitki obuwia ujawniony i widoczny
w świetle ukośnym latarki itp.

3. Ślady niespostrzegalne przez zmysły człowieka – mianem tym określa się ślady

w  postaci  zapachu,  który  otacza  sprawcę  (także  inną  osobę)  i  ciągnie  się  za  nim
wszędzie  gdziekolwiek  się  on  porusza.  Ślady  takie  nie  są  spostrzegalne  przez
którykolwiek  ze  zmysłów  ludzkich,  nawet  przy  użyciu  środków  technicznych;  do
ich  wykrywania  oraz  porównywania  wykorzystuje  się  biodetektor  zapachu  jaki
posiada pies służbowy

Jak z powyższego wynika, ślady kryminalistyczne mają dwie istotne cechy:

- po pierwsze – są one następstwami jakiś zachowań, a więc wykazują z tymi

zachowaniami powiązanie przyczynowo – skutkowe,

- po drugie – ślady mają charakter materialny oraz są możliwe do wykrycia

i zbadania

Ślady kryminalistyczne w zależności od obranego kryterium można różnie

klasyfikować, tzn. dzielić, grupować według obranej cechy.

Od lat dwudziestych

naszego  wieku  w  literaturze  przedmiotu  przewija  się  podział  wszystkich  śladów
przede  wszystkim  w  oparciu  o  dwie  grupy,  przy  czym  kryterium  stanowi  stopień
zorganizowania materii, w której ślady powstają. Te dwie grupy śladów to:
-  ślady  substancyjne,  jak  np.  ślady  linii  papilarnych,  plamy  krwi,  włókna,  ślady

obuwia,

- ślady istniejące w świadomości, zwane również śladami pamięciowymi, jak

wygląd osoby, odgłos strzału, mowa, krzyk itp.

Podział ten jest najogólniejszym podziałem, ale wyznaczającym jednocześnie

główny  przedmiot  zainteresowania  techniki  kryminalistycznej,  a  mianowicie  ślady
substancyjne.  Nie  oznacza  to  oczywiście,  że  ślady  istniejące  w  świadomości  osób
mających  ze  zdarzeniem  (przestępstwem)  związek  pozostają  poza  zainteresowaniem
kryminalistyki.  Na  równi  ze  śladami  substancyjnymi  są  one  poszukiwane
i jednocześnie procesowo utrwalane przez podmioty realizujące dany proces karny.

Ślady ujawnione na miejscu zdarzenia można również podzielić w sposób

następujący:
- ślady powstałe wskutek działania sprawcy podczas popełniania czynu

przestępczego,

- ślady spowodowane przez sprawcę lub jego pomocników w celu wprowadzenia

w błąd organów ścigania, np. poprzez wskazanie innej drogi ucieczki, innego
motywu dokonania przestępstwa itp.,

- ślady pozostawione przez inne osoby przed lub po zdarzeniu.

Podkreślić należy, że w przypadku tego podziału często trudno jest dotrzymać

warunku rozłączności, ponieważ zdarza się, że jeden ślad dostarcza informacji
zarówno o czynie, jak i jego sprawcy.

J. Gąsiorowski, Ślady kryminalistyczne, op. cit., s. 26; M. Łachacz, Odorologia kryminalistyczna, Toruń 1998,

s. 6.

Szerzej patrz: J. Gąsiorowski, op. cit.

Cechą identyfikacyjną jest właściwość charakteryzująca pod jakimś względem istoty żywe i ich czynności,

rzeczy lub stany. Cechy te wykorzystywane są w badaniach identyfikacyjnych.

Por. G. Kędzierska, op. cit.,

s. 15 – 16; ponadto: M. Kulicki, Kryminalistyka, Toruń 1994, s. 246 i nast.

Zaprezentowane powyżej podziały śladów, mimo ich dużej przydatności, są

jednak  zbyt  ogólne  i  nie  oddają  w  pełni  ich  istoty  i  znaczenia  dla  celów
identyfikacyjnych  i  dowodowych.  Dlatego  też  ślady  dzieli  się  według  bardziej
przejrzystych,  a  więc  i  przydatnych  dla  praktyki  kryminalistycznej,  następujących
kryteriów

1) W zależności od możliwości spostrzegania, biorąc pod uwagę ich wielkość, dzieli

się je na:
-  makroślady,
-  mikroślady,
przy  czym  zaliczenie  śladów  do  pierwszej  lub  drugiej  grupy  jest  uwarunkowane
jedynie  możliwością  ich  spostrzegania  przez  podmiot  ujawniający,  nie  ma
natomiast  nic  wspólnego  z  jego  rodzajem:  np.  szkło  w  postaci  tafli  jest
makrośladem, ale jego drobiny zaliczane są do mikrośladów.

2) Według mechanizmów powstawania dzieli się ślady na:

-  odwzorowania,
-  plamy,
-  i inne.

Podkreślić należy, iż podział ten ma duże znaczenie praktyczne. Zaliczając

dany  ślad  do  jednej  z  powyższych  grup,  równocześnie  określa  się  mechanizm  jego
powstania,  a  z  kolei  znajomość  mechanizmu  powstania  śladu  pozwala  wnioskować
o  rodzaju  czynności  wykonywanych  przez  osobę  (sprawcę)  podczas  zdarzenia

. Z

tego  też  powodu,  dla  pełnego  zrozumienia  zawartych  w  dalszej  treści  opisów
poszczególnych  śladów  mieszczących  się  w  tej  kategorii,  dokonam  ich  krótkiej
charakterystyki.

2.1. Ślady w postaci odwzorowań

Warunkiem koniecznym powstania odwzorowania jest bezpośredni kontakt

powierzchni dwóch przedmiotów, a więc:
-  uzyskującego ślad, określonego jako podłoże,
-  oraz tworzącego ślad, którym jest przedmiot działający z określoną siłą na podłoże

i odwzorowujący na tym podłożu cechy swojej powierzchni.

Przedmiotami tworzącymi ślady mogą być przykładowo: dłoń, obuwie, opona,

narzędzie,  zęby  itp.,  a  powstałe  w  ten  sposób  ślady  odpowiednio  się  klasyfikuje,  np.
jako:
-  ślady daktyloskopijne, czyli ślady linii papilarnych palców, dłoni,
-  ślady traseologiczne (obuwia, środków transportu – opony itp.),
-  ślady mechanoskopijne (narzędzi, śladów działania narzędzi itp.),
-  i inne.

Jak praktyka dowodzi, odwzorowania powstają jako:

- odciski,

Op. cit.

Przykładowo mechanizm powstania śladu linii papilarnych polega na kontakcie dłoni z podłożem, zatem

istnienie na jakimkolwiek podłożu śladu linii papilarnych świadczy o dotykaniu tego podłoża przez człowieka.

-  odbitki,
przy  czym  rodzaj  odwzorowania  zależny  jest  od  właściwości  podłoża,  tzn.  jego
plastyczności i twardości.

Odciski powstają w podłożach o dużej plastyczności i małej twardości, jak

np. w glebie, wosku, czekoladzie; odbitki natomiast – na podłożach o małej
plastyczności, ale dużej twardości, np. na szkle, drewnie, tworzywie sztucznym.

W przypadku, gdy przedmiot tworzący ślad ma większą twardość od podłoża,

powstaje odcisk. Plastyczność podłoża umożliwia powstanie śladu w postaci
wgłębienia z odwzorowanymi cechami powierzchni przedmiotu tworzącego ślad.

Odbitki występują również jako odwzorowania w postaci:

- nawarstwionej,
- odwarstwionej.

Odbitki nawarstwione powstają na skutek naniesienia jakiejkolwiek substancji

przez  przedmiot  tworzący  ślad  na  podłoże,  jak  np.  naniesienie  substancji  potowo  –
tłuszczowej przez dłoń na szybę. Jeżeli natomiast z podłoża pokrytego warstwą jakiejś
substancji  (kurz,  pył  drzewny),  część  tej  substancji  zostaje  zabrana  przez  przedmiot
tworzący  ślad,  to  powstaje  odbitka  odwarstwiona  (np.  obuwie  zbiera  z  zakurzonej
podłogi część kurzu).

Odwzorowania powstają w sposób statyczny lub dynamiczny. Powstałe w ten

sposób ślady określa się mianem:
-  statyczne,
-  dynamiczne

Przedmiot tworzący ślad może działać na podłoże z siłą o różnej wartości.

Kierunek działania tej siły jest określony wartością kąta od 0° do 180°. Gdy kierunek
działania  siły jest prostopadły do podłoża to powstają ślady statyczne, a gdy siła jest
skierowana  na  podłoże  pod  kątem  dużo  mniejszym  lub  większym  od  90°,  powstają
wówczas ślady dynamiczne.

Warto podkreślić, iż jeden przedmiot tworzący ślad może tworzyć ślady, tak

statyczne, jak i dynamiczne. Jest to zależne od kąta, pod jakim siła działa na podłoże.
Np. opona w czasie jazdy pozostawia ślad statyczny, ale w momencie zablokowania
kół powstaje ślad dynamiczny.

Do najważniejszych właściwości odwzorowania, branych w każdym przypadku

w badaniach identyfikacyjnych pod uwagę, zaliczyć należy:
-  jego kształt,
-  wielkość
oraz
-  rozmieszczenie cech grupowych i indywidualnych.

2.2. Ślady w postaci plam

Por. P. Horoszowski, Śledcze oględziny miejsca, Warszawa 1959, s. 62 - 64; patrz też: J. Orzechowski,

Zasadność podziału śladów mechanoskopijnych na statyczne i dynamiczne [w:] Problemy Kryminalistyki
1992, nr 195 – 196, s. 13 - 14.

Plamy są tworzone przez substancje płynne, półpłynne, półtłuste, galaretowate

kleiste, substancje tłuste i sproszkowane oraz niektóre substancje lotne. W zależności
od warstwy i podłoża plamy mogą występować jako widoczne lub niewidoczne.
Przyczyny powstania plam to:
-  rozlanie,
-  rozsypanie,
-  wyciek substancji na podłoże.

Plamy mają zazwyczaj kształt nieregularny, zależny od morfologii, chłonności

i plastyczności podłoża. W praktyce najczęściej spotyka się plamy krwi, wydzielin,
wydalin, wyrobów lakierniczych, olejów, smarów, substancji łatwopalnych itp.

Badania identyfikacyjne plam mają na celu określenie składu jakościowego

i ilościowego substancji tworzącej plamę.

2.3. Inne ślady

Do innych śladów są zaliczane te zmiany w obiektywnej rzeczywistości, które

nie są odwzorowaniem lub plamą. W tej grupie znajdują się ślady powstałe na skutek
różnych, często zupełnie odmiennych mechanizmów. Zalicza się do nich:
- przedmioty pozostawione, porzucone, zgubione na miejscu zdarzenia, odzieży,

zwłokach, np.: części odzieży, niedopałki papierosów, szkło, łuski, pociski,
dokumenty

, narzędzia, zęby, paznokcie, włosy, gleba, włókna,

- zmiany w usytuowaniu przedmiotów lub ich części na skutek przemieszczenia,

np.: przestawione krzesło, uchylone okno, otwarte drzwi,

- ślady w świadomości, np.: zapach, smak, wygląd osoby,
- zmiany

wywołane

działaniem,

np.:

prądu

elektrycznego,

substancji

radioaktywnych, ciepła, wilgoci, fal dźwiękowych, broni palnej.

Poza tym należy jeszcze poruszyć jeden bardzo istotny aspekt związany

z ujawnianiem śladów, a mianowicie z tzw. ustaleniem negatywnym czyli
stwierdzeniem braku śladów typowych dla danego zdarzenia.

Powszechnie w kryminalsityce przyjmuje się, że brak śladów jest szczególną

odmianą  śladów  kryminalistycznych,  rzutującą  (obok  nadmiaru  lub  nienaturalnego
usytuowania  innych  śladów  na  miejscu  zdarzenia)  na  przebieg  i  kierunek
postępowania karnego. Przykładowo:
-  brak  opiłków  pod  miejscem  przepiłowania  kłódki  przez  rzekomego  włamywacza

świadczyć może o sfingowaniu włamania,

- brak śladów krwi na miejscu znalezienia okaleczonych zwłok świadczy o tym, że

miejsce to nie jest miejscem zabójstwa,

- brak wody w płucach rzekomego topielca daje podstawę do wnioskowania, że

zgon nastąpił z innych przyczyn przed wrzuceniem zwłok do wody.

Reasumując można stwierdzić, że wśród wielości rodzajów śladów

kryminalistycznych odróżnić można:

Na temat zabezpieczania na miejscu zdarzenia dokumentów patrz: J. Gąsiorowski, Dokumenty. Studium

prawno – kryminalistyczne, wyd. Szkoły Policji w Katowicach, Katowice 2002.

- ślady pozwalające bezpośrednio zidentyfikować sprawcę zdarzenia (tzw. ślady

bezpośrednie), do których zaliczymy np. ślady linii papilarnych, ślady zębów,
ślady stóp,

- ślady umożliwiające zidentyfikowanie osób drogą pośrednią (tzw. ślady

pośrednie), jak np. ślady narzędzi, ślady użycia broni palnej itp.

Ślad bezpośredni wskazuje osobę, która pozostawiła ślad, ślad pośredni

natomiast – przedmiot, od którego ślad pochodzi.

Ślady, stanowiąc źródło różnorodnych informacji o przestępstwie i jego

sprawcy,  stają  się  (po  zabezpieczeniu  procesowo  –  kryminalistycznym)  zbiorem
rzeczowych środków dowodowych w postępowaniu i wykorzystywane mogą być do:
-  wnioskowania,  które  jest  procesem  intelektualnym  prowadzącym  do  myślowej

rekonstrukcji  zdarzenia  i  określenia  właściwości  osoby,  która  była  sprawcą
zdarzenia.  Wnioskowanie  stwarza  możliwość  uzyskania  odpowiedzi  na  siedem
„złotych pytań”,

- eliminacji, która jest odrzuceniem czegoś, co jest zbędne. Jest to proces badawczy,

który  odrzuca  lub  potwierdza  przynależność  grupową  śladów.  Eliminacja  ma
charakter  porządkujący  i  pozwala  na  ocenę  rzeczywistych  związków  materiału
dowodowego z porównawczym,

- identyfikacji, która jest wyszukiwaniem cech wspólnych. W kryminalistyce

identyfikacja to proces badawczy, polegający na określeniu przynależności śladu
do osoby lub przedmiotu,

- rejestracji. Niektóre ślady, odznaczające się trwałością cech, z uwagi na ich

właściwości  lub  pochodzenie  mogą  być  włączone  do  odpowiednich  zbiorów,  aby
następnie  służyć  za  materiał  porównawczy  czy  wzorzec  w  dalszych  badaniach
w przypadku ujawnienia podobnych śladów w przyszłości.

3. Zasady ujawniania i zabezpieczania śladów kryminalistycznych

Ślady, aby mogły spełnić w procesie karnym swoją rolę muszą być

uwiarygodnione, tzn. fachowo ujawnione, zabezpieczone i dokumentacyjnie związane
z miejscem zdarzenia. Odbywa się to w ramach tzw. kryminalistycznego badania
miejsca zdarzenia, które jest kolejnym etapem (po zabezpieczeniu miejsca zdarzenia)
w realizacji czynności mających na celu wykorzystanie śladów w procesie karnym.

3.1. Kryminalistyczne badanie (oględziny) miejsca zdarzenia

3.1.1. Definicja kryminalistycznego badania (oględzin) miejsca zdarzenia

Badanie miejsca zdarzenia o charakterze kryminalistycznym

– w myśl

czynności  dowodowych  wskazanych  w  §  1  art.  308  k.p.k.  –  jest  swoistym  procesem
składającym  się  z  różnorodnych  operacji  cząstkowych  o  charakterze  taktycznym
i  technicznym  wychodzących  poza  potoczne  rozumienie  oglądania.  Oględziny
wymienione  w  tym  przepisie  to  nie  tylko  spostrzeganie  wzrokowe.  Jest  to
spostrzeganie – w zależności od właściwości miejsca i śladów zdarzenia – za pomocą
wszystkich organów zmysłowych

Oględziny – to przede wszystkim ścisła, szczegółowa i celowa obserwacja,

spostrzeganie za pomocą wszystkich zmysłów oraz środków i metod techniki badań
naukowych

. W zakres oględzin wchodzą obok czynności spostrzegania i badania

także  inne  czynności  integralnie  z  nimi  związane.  Są  to  różnorodne  pod  względem
taktycznym  i  technicznym  czynności  usprawniające  spostrzeganie  i  badania
eksperymentalne:
-  z  jednej  strony  –  stanowiące  sposoby  ujawniania  i  analizowania  właściwości

miejsca zdarzenia

- a z drugiej – czynności utrwalające wyniki tych badań.

Przed podjęciem czynności oględzinowych niezbędne jest jednak podjęcie tzw.

czynności  przygotowawczych.  Czynności  te,  wykonywane  przed  podjęciem  badań
kryminalistycznych,  w  zależności  od  właściwości  wersji  zdarzenia  i  jego  miejsca
mogą mieć charakter trojaki:
-  po  pierwsze,  jeżeli  wstępna  wersja  zdarzenia  nie  wyjaśnia  dokładnie,  gdzie  to

zdarzenie nastąpiło, czynności przygotowawcze mają na celu jego określenie;
polegają wówczas na przeszukaniu okolicy, czyli penetracji okolicy,

- po drugie, jeżeli miejsce zdarzenia jest dokładnie ustalone, czynności

przygotowawcze do badań miejsca zdarzenia nabierają charakteru zabezpieczenia
(osobowego i technicznego) tego miejsca,

- po trzecie, w niektórych wypadkach rzeczą konieczną staje się przedsiębranie

czynności

przygotowawczych,

zwanych

prakseologii

czynnościami

melioracyjnymi, czyli polepszającymi

W kryminalistyce, a przede wszystkim w literaturze przedmiotu badanie miejsca zdarzenia określa się często

przymiotnikiem  „kryminalistyczne”.  Dokonuje  się  tego  w  celu  podkreślenia  charakteru  tych  czynności,  ich
znaczenia i wagi dla procesu karnego. Oznacza to, że podmiot dokonujący badań posiada gruntowną wiedzę
kryminalistyczną  i  doświadczenie  oraz  dysponuje  odpowiednim  sprzętem  technicznym  i  środkami,  które
umożliwiają  przeprowadzenie  szczegółowych badań miejsca zdarzenia. Natomiast termin „badanie” oznacza
dokładne  poznanie  za  pomocą  analizy  naukowej  poprzez  sprawdzenie,  wyjaśnienie,  przyglądanie  się,
dotykanie,  spostrzeganie,  słuchanie  –  wypytywanie  się,  dowiadywanie  się,  poddawanie  oględzinom,
dokonywanie doświadczeń – prób itp.

M. Cieślak, Zagadnienia dowodowe w procesie karnym, Warszawa 1955, t. I, s. 73; W. Gutekunst, op. cit.,

s. 81

P. Horoszowski, Śledcze oględziny miejsca, Warszawa 1959, s. 17; S. Śliwiński, Polski proces karny przed

sadem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1959, s. 332; J. Sehn, Ślady kryminalistyczne, ZKK 1969, t.
I, s. 49; W. Gutekunst, op. cit.

W. Gutekunst, op. cit., s. 93 - 94.

Za najbardziej adekwatną do potrzeb niniejszego opracowania uznać należy

definicję, z której wynika, że:

kryminalistyczne  badanie  miejsca  zdarzenia  to  zespół  czynności
procesowych i pozaprocesowych, taktycznych i technicznych dokonywanych
w  ramach  procesu  karnego,  których  celem  jest  uzyskanie  na  miejscu
zdarzenia  maksymalnej  ilości  informacji  o  samym  zdarzeniu  i  osobach
w  nim  uczestniczących  oraz  utrwalenie  i  zabezpieczenie  materiału
dowodowego

Schematycznie można to ująć w sposób niżej przedstawiony:

Definicja ta w sposób wyraźny określa cele przeprowadzania tego typu badań

stawiane ich uczestnikom. Do zadań tych należy przede wszystkim zaliczyć:
-  ujawnienie i zabezpieczenie wszelkich śladów kryminalistycznych,
ale także i:
-  ustalenie  faktycznych  okoliczności  zdarzenia  i  uzyskanie  odpowiedzi  na  pytanie,

czy mamy do czynienia z działaniem przestępnym, czy też ze zdarzeniem o innym
charakterze (np. wypadek, działanie sił przyrody),

-  ustalenie czasu i miejsca dokonania czynu,
-  ustalenie motywu czynu,
-  ustalenie  taktyki  i  techniki  działania  sprawcy  (modus  operandi)

100

oraz narzędzi,

którymi sprawcy się posługiwali,

- utrwalenie dla postępowania ogólnego obrazu i stanu miejsca zdarzenia,
- umożliwienie zbudowania realnych wersji kryminalistycznych (śledczych)

o przebiegu zdarzenia i jego sprawcy.

W kontekście powyższych rozważań stwierdzić należy, iż oględziny stanowić

będą fragment badania miejsca zdarzenia. W związku z powyższym rozumieć je
należy jako:

czynność procesową, w trakcie której organ prowadzący oględziny po
szczegółowym zapoznaniu się z ich przedmiotem, którym może być miejsce,
osoba, rzecz lub zwłoki, podejmuje działania polegające na wykrywaniu,

J. Gąsiorowski, Ślady kryminalistyczne, op. cit., s. 19.

100

Szerzej patrz: J. Wnorowski, Sposób działania jako środek identyfikacji sprawcy przestępstwa, Warszawa

1978; także: J. Gąsiorowski, Modus operandi sprawców wyłudzeń kredytów bankowych – praca doktorska
autora niniejszej publikacji ..., op. cit.

KRYMINALISTYCZNE BADANIE MIEJSCA ZDARZENIA

CZYNNOŚCI PROCESOWE

CZYNNOŚCI TAKTYCZNO – TECHNICZNE

CZYNNOŚCI POZAPROCESOWE

(operacyjne)

zabezpieczaniu i wstępnym zbadaniu szeroko rozumianych śladów
kryminalistycznych, w celu ujawnienia charakteru i okoliczności
zaistniałego zdarzenia oraz ustalenia jego sprawcy

101

3.1.2. Podstawy prawne kryminalistycznego badania (oględzin) miejsca zdarzenia

Podstawą prawną sensu stricto, w oparciu o którą należy przeprowadzić

oględziny  miejsca  zdarzenia  jest  powoływany  już  kilkakrotnie  art.  308  §  1  k.p.k.  Z
jego treści wynika, że w granicach koniecznych dla zabezpieczenia śladów i dowodów
przestępstwa  przed  ich  utratą,  zniekształceniem  lub  zniszczeniem,  prokurator  albo
Policja  może  w  każdej  sprawie,  w  wypadkach  nie  cierpiących  zwłoki,  jeszcze  przed
wydaniem  postanowienia  o  wszczęciu  śledztwa  lub  dochodzenia,  przeprowadzić
w  niezbędnym  zakresie  czynności  procesowe,  a  zwłaszcza  dokonać  oględzin,  w  razie
potrzeby z udziałem biegłego (...).

Zaznaczyć należy, iż w przepisie tym, jak i w k.p.k. nie są określone

zasady  przeprowadzania  oględzin  (poza  ogólnymi  wytycznymi  dotyczącymi
szczególnych  przypadków),  a  jedynie  ogólne  wytyczne  co  do  możliwości
przeprowadzania  takiej  czynności  procesowej.  Przykładowo  przebieg  oględzin
spenalizowano także w:
-  art. 207 § 1 k.p.k., gdzie stwierdza się, że w razie potrzeby dokonuje się oględzin

miejsca, osoby lub rzeczy

102

, a w

- art. 208 k.p.k., że oględzin lub badań ciała, które mogą wywołać uczucie wstydu,

powinna dokonać osoba tej samej płci, chyba że łączą się z tym szczególne
trudności; inne osoby odmiennej płci mogą być obecne tylko w razie konieczności,

a sposób jej dokumentowania, w:
- art. 143 § 1 pkt. 3 k.p.k., gdzie widnieje zapis, że przeprowadzenie oględzin

wymaga spisania protokołu,

- art. 147 § 1 k.p.k., w którym zezwala się w trakcie przebiegu czynności

protokołowanych na utrwalenie oględzin za pomocą urządzenia rejestrującego
obraz lub dźwięk, o czym należy przed uruchomieniem urządzenia uprzedzić
osoby uczestniczące w czynności

103

- art. 148 § 1 k.p.k., w którym wymieniono te elementy, które protokół powinien

zawierać, a więc:
• oznaczenie czynności, jej czasu i miejsca oraz osób w niej uczestniczących,

• przebieg czynności oraz oświadczenia i wnioski jej uczestników,

• wydane w toku czynności postanowienia i zarządzenia, a jeżeli postanowienie

lub zarządzenie sporządzono osobno, wzmiankę o jego wydaniu,

• w miarę potrzeby stwierdzenie innych okoliczności dotyczących przebiegu

czynności,

101

M. Goc, Oględziny [w:] Kryminalistyka (red. J. Widacki), Warszawa 1999, op. cit., s. 17.

102

Jeżeli przedmiot może ulec przy badaniu zniszczeniu lub zniekształceniu, część tego przedmiotu należy

w miarę możności zachować w stanie nie zmienionym, a gdy to nie jest możliwe – stan ten utrwalić w inny
sposób.

103

Zapis obrazu lub dźwięku, a także przekład zapisu dźwięku stają się załącznikami do protokołu. Strona ma

prawo otrzymać na swój koszt jedną kopię zapisu dźwięku lub obrazu.

- art. 150 § 1 k.p.k., który nakazuje, że z wyjątkiem protokołu rozprawy lub

posiedzenia  protokół  podpisują  osoby  biorące  udział  w  czynności.  Przed
podpisaniem  należy  go  odczytać  i  uczynić  o  tym  wzmiankę.  Jeżeli  w  czynności
protokołowania  bierze  udział  policjant  wcześniej  zabezpieczający  miejsce
zdarzenia to on również podpisuje protokół oględzin

104

Poza wymienionymi przepisami prawnymi obowiązującymi w przedmiotowym

zakresie  są  wymienione  już  uprzednio  Procedury  postępowania  Policji  podczas
organizowania  i  przeprowadzania  oględzin  miejsca  przestępstwa.  Zawarte  w  tym
dokumencie  rozwiązania  w  całości  dotyczą  kryminalistyczno  –  organizacyjnych
aspektów  realizacji  oględzin  na  miejscu  przestępstwa.  W  związku  z  tym,  że
zagadnienia  te  sensu  stricto  nie  są  przedmiotem  niniejszego  opracowania  nie  będą
szerzej poruszane.

3.1.3. Zakres kryminalistycznego badania (oględzin) miejsca zdarzenia

Jak wcześniej wspomniano, w toku kryminalistycznego badania miejsca

zdarzenia wykonuje się różnorodne czynności procesowe,  jak i operacyjne, w wyniku
których  uzyskuje  się  pewną  liczbę  informacji  o  zdarzeniu  i  jego  sprawcy.  W  istocie
„kryminalistyczne badanie miejsca zdarzenia” obejmuje:
-  zabezpieczenie miejsca zdarzenia do czasu oględzin,
-  kryminalistyczne  oględziny  miejsca,  będące  podstawowym  elementem

kryminalistycznego badania miejsca zdarzenia, składające się z następujących
stadiów:
• wstępnego, zwanego również ogólnoorientacyjnym lub organizacyjnym,

• statycznego, obejmującego utrwalenie za pomocą opisu protokolarnego,

planów kryminalistycznych i zdjęć fotograficznych zastanej sytuacji, a w
szczególności rozmieszczenia śladów względem siebie,

• dynamicznego, polegającego na dokładnym poszukiwaniu, ujawnianiu

i zabezpieczaniu śladów kryminalistycznych,

• końcowego, będącego logicznym uogólnieniem czynności oględzin, służącego

budowaniu wersji cząstkowych oraz ogólnych zdarzenia i jego sprawcy,

- przeszukanie (penetracja) terenu przyległego do miejsca zdarzenia i – ewentualnie

– zorganizowanie bezpośredniego pościgu (połączone z przeprowadzeniem
rozmów dotyczących zdarzenia),

- użycie psa tropiącego,
- rekonstrukcję zdarzenia na podstawie ujawnionych śladów i zebranych informacji

przebiegu

zdarzenia

(jest

zasadniczy

etap

budowania

wersji

kryminalistycznych o zdarzeniu i jego sprawcy),

- weryfikacja w oparciu o eksperyment kryminalistyczny (na podstawie

ujawnionych śladów) przyjętych wersji i hipotez,

104

Osoba uczestnicząca w czynności może podpisując protokół zgłosić jednocześnie zarzuty co do jego treści;

zarzuty te należy wciągnąć do protokołu wraz z oświadczeniem osoby wykonującej czynność protokołowaną.

- w uzasadnionych przypadkach powtórne lub kontrolne przeprowadzenie oględzin

bądź sprawdzenie określonych ich czynności celem zweryfikowania prawdziwości
poczynionych ustaleń,

- zabezpieczenie dopływu informacji z miejsca zdarzenia (w tym ustalenie

świadków, pokrzywdzonych, domniemanych sprawców, ewentualnie ich wyglądu
zewnętrznego),

- inne działania operacyjne, np. sprawdzanie alibi wytypowanych sprawców,

korzystanie ze zbiorów ewidencji kryminalnej, współpraca z informatorami,
obserwacja,

- w uzasadnionych przypadkach organizacja pułapek kryminalistycznych lub

zasadzki na miejscu zdarzenia

105

3.2. Ujawnianie śladów kryminalistycznych

Ujawnianie śladu kryminalistycznego to jego wyszukiwanie, lokalizowanie

(określenie miejsca położenia, umiejscawianie)

106

. Czynności te są stosunkowo proste,

gdy  ślad  jest  duży,  barwny,  kontrastuje  z  podłożem,  na  którym  się  znajduje.  Jeżeli
jednak ślad jest mały, o barwie podobnej do barwy podłoża, jego zlokalizowanie jest
utrudnione. Często po zlokalizowaniu śladu w celu możliwości obserwacji śladu przy
zwykłym oświetleniu stosuje się różne środki, np. proszki daktyloskopijne do śladów
linii  papilarnych,  luminol  do  śladów  krwi,  promieniowanie  nadfioletowe  do  śladów
fałszowania dokumentów itd.

Z technicznego punktu widzenia przy ujawnianiu śladów kryminalistycznych

powszechnie stosuje się – w zależności od rodzaju śladów – następujące techniczne
metody:
1. fizyczne, do których zalicza się:

- metody optyczne – polegające na poszukiwaniu śladów za pomocą oka

nieuzbrojonego lub za pomocą przyrządów powiększających,

- metody mechaniczne – w ramach których poszukiwanie śladów realizowane

jest za pomocą proszków daktyloskopijnych (przy śladach daktyloskopijnych),

2. chemiczne – w ramach których ujawnienia dokonuje się za pomocą środków

chemicznych (np. roztworów ninhydryny, azotanów itp.).

3.3. Zabezpieczanie śladów kryminalistycznych

Utrwalenie śladów kryminalistycznych, zwane również zabezpieczeniem, jest

czynnością niezbędną z procesowego, ale również konieczną z czysto technicznego
punktu widzenia. Wszystkie ślady podlegają mianowicie deformacjom na skutek

105

Przedstawiony zakres kryminalistycznego badania miejsca zdarzenia nie wyczerpuje katalogu czynności

możliwych do wykonania na miejscu zdarzenia. Wykonywanie ich uzależnione jest w dużej mierze od rodzaju
i  charakteru  zdarzenia,  sił  i  środków  będących  w  dyspozycji  danej  jednostki  oraz  wiedzy,  umiejętności
i doświadczenia zawodowego podmiotu (policjanta) realizującego wymienione czynności.

106

G. Kędzierska, op. cit., s. 19.

oddziaływania  różnych  czynników  podczas  powstawania,  od  chwili  powstania  do
ujawnienia  i  zabezpieczenia,  od  zabezpieczenia  do  badania  oraz  w  czasie  badania
w ramach ekspertyzy.

Uprzednio wymieniono już wiele czynników deformujących ślady tak

substancyjne, jak i pozostające w świadomości człowieka. Dla przypomnienia – przy:
- śladach substancyjnych będą to np. opady deszczu, wysoka temperatura, starzenie

się itp.,

natomiast
- ślady w świadomości (pamięciowe) mogą być deformowane przez właściwości

osobnicze  człowieka,  odbierającego  dany  ślad  (stan  słuchu,  wzroku),  warunki
zewnętrzne  towarzyszące  śladowi,  jak  np.  nocna  pora,  duża  odległość  czy  inne
(zakłócające)  odgłosy.  Zdarza  się  też,  że  w  czasie  przechowywania  w  pamięci
powstają dodatkowe zniekształcenia właściwości śladu.

W odniesieniu do śladów przyjąć należy tożsame co uprzednio rozumienie

terminu  „zabezpieczenie”.  Tak  więc  zabezpieczenie  śladów  kryminalistycznych  to:
„czynienie coś mocniejszym, trwalszym, odpornym na działanie czegoś, zapewnienie
utrzymania  się  czegoś  w  dotychczasowym  stanie”  oraz  „dawanie  ochrony,  osłony
przed czymś, osłanianie, ochranianie”. W kryminalistyce wyróżnia się szeroko zresztą
stosowane w praktyce:
-  zabezpieczenie techniczne, oznaczające „czynić coś trwalszym”,
-  zabezpieczenie  procesowe  w  znaczeniu  „dawać  ochronę”  w  rozumieniu  prawa

procesowego.

W zabezpieczeniu technicznym powszechnie stosuje się następujące metody:

- wykonanie odlewu śladu za pomocą takich środków, jak: gips, masy silikonowe

(ślady obuwia, ślady narzędzi),

-  przeniesienie śladu na folię daktyloskopijną (ślady linii papilarnych, mikroślady),
-  zabranie śladu z całym lub częścią podłoża, na którym się znajduje,
-  zebranie śladu z podłoża (opiłki metalowe, niedopałki papierosów),
-  sfotografowanie śladu

107

Zastosowanie jednej z przedstawionych metod jest uwarunkowane rodzajem

śladu i podłoża, na którym ślad ten występuje, posiadanymi środkami technicznymi
oraz wiedzą i umiejętnościami manualnymi osoby zabezpieczającej.

Obowiązującą formą zabezpieczenia procesowego jest protokolarne (art. 143 §

1  pkt  3  k.p.k.)  dokumentowanie  przebiegu  oględzin,  a  zatem  i  umieszczenie
w protokole oględzin stosownego opisu. Czynność ta ma na celu utrwalenie dowodu,
który  może  ulec  zmianie,  może  zaginąć,  czy  stać  się  przedmiotem  zamachu.  Z  tego
względu  utrwalenie  wyników  oględzin  w  protokole  ma  nie  mniej  istotne  znaczenie,
niż same czynności oględzinowe.

Podmiot protokołujący przebieg oględzin (a więc i poszukiwanie, ujawnianie

i zabezpieczanie śladów) w trakcie jego sporządzania winien respektować zasady

107

Za stosowaniem fotografii w kryminalistyce przemawiają jej właściwości, a przede wszystkim:

- dokładność, z jaką są utrwalane szczegóły obiektów,
- możliwości rejestrowania zjawisk i przedmiotów względnie ich cech niewidocznych okiem nie

uzbrojonym, także zjawisk i zdarzeń niepowtarzalnych,

- stosunkowo duża trwałość dokumentacyjna.

wynikające z przepisów k.p.k., jak i praktyki kryminalistycznej. Zgodnie z tymi
zasadami

108

- protokół oględzin musi być sporządzony bezpośrednio w trakcie trwania danej

czynności,  w  tym  samym  czasie,  miejscu  i  w  obecności  wszystkich  jej
uczestników.  Niedopuszczalne  jest  sporządzanie  protokołu  po  zakończeniu
czynności  (np.  po  powrocie  do  jednostki)  na  podstawie  notatek,  zapisków  i
szkiców,

- treść protokołu powinna być redagowana w czasie teraźniejszym, w formie

bezosobowej. Forma taka podkreśla obiektywizm opisu,

- zasadnicza treść protokołu powinna obejmować wyczerpujący opis istotnych dla

wyjaśnienia sprawy ustaleń. Należy unikać szczegółowego opisu tych elementów
otoczenia, które nie mają bezpośredniego związku ze sprawą

109

- redakcja tekstu musi być syntetyczna, zwięzła i rzeczowa. Cały tekst powinien być

tak skomponowany, aby na jego podstawie osoba nie znająca danego miejsca czy
rzeczy łatwo mogła się zorientować co do jego istotnych właściwości. Wymaga to
również stosowania ujednoliconej terminologii

110

, co pozwoli czytającemu na

myślowe odtworzenie obrazu miejsca zdarzenia w chwili dokonywania tej
czynności,

- protokół oględzin musi zawierać w porządku chronologicznym dokładny opis

wszelkich  działań  podejmowanych  przez  uczestników  oględzin,  niezależnie  od
tego,  czy  przyniosły  one  oczekiwane  rezultaty  czy  też  nie.  Opis  musi  zapewnić
jednoznaczność co do zakresu wykonanych czynności, tak aby na jego podstawie
można było ocenić rzetelność i prawidłowość przeprowadzenia oględzin,

- protokół jest pisemnym utrwaleniem zastanego stanu. Powinien więc jedynie go

opisywać, bez sugestii czy wniosków własnych lub osób trzecich,

- protokół z oględzin może być uzupełniony dokumentacją techniczną w postaci

dokumentacji fotograficznej, nagrania wideo albo szkicu,

- po zakończeniu oględzin protokół musi być odczytany (art. 150 § 1 k.p.k.)

i podpisany zarówno przez kierującego daną czynnością procesową, jak i przez
wszystkich jej uczestników.

Znalezione na miejscu oględzin ślady kryminalistyczne muszą być formalnie

zabezpieczone poprzez umieszczenie w protokole oględzin stosownego opisu. Opis
taki powinien zawierać

111

- sposób znalezienia lub ujawnienia danego śladu,
- w przypadku śladów wymagających ujawnienia – czyli zastosowania specjalnych

technik lub metod obserwacji koniecznych dla jego wizualizacji czy stwierdzenia
występowania – niezbędnym jest dokładne opisanie wszelkich podjętych czynności
oraz uzyskanych rezultatów,

108

M. Goc, op. cit., s. 35 - 36.

109

Ogólny wygląd otoczenia czy inne mniej istotne szczegóły można udokumentować za pomocą zdjęć

ogólnoorientacyjnych lub posługując się podkładami geodezyjnymi albo dokumentacją techniczną budynku.

110

Patrz: W. Kuczma, J. Szkatulski, Wybrane pojęcia kryminalistyczne, wyd. Szkoły Policji w Słupsku, Słupsk

1997.

111

M. Goc, op. cit., s. 36.

- charakterystykę samego śladu poprzez określenie jego dokładnej lokalizacji,

kształtu oraz cech charakterystycznych. Podstawową zasadą sporządzania
protokołów z oględzin jest obiektywny opis zastanej sytuacji

112

- informacje o zastosowaniu dodatkowych metod utrwalenia jego wyglądu

(sfotografowaniu lub naniesieniu na szkic albo wykonaniu szkicu specjalnego
danego śladu lub grupy śladów)

113

- oznaczenie ewidencyjne śladu – zgodnie z przyjętą kolejnością należy każdemu

znalezionemu  lub  ujawnionemu  śladowi  nadać  indywidualne,  niepowtarzalne
oznaczenie  (numer).  Numer  użyty  do  oznaczenia  śladu  przy  dokumentowaniu
danej  czynności  nie  może  zostać  powtórnie  użyty  do  oznaczenia  czegokolwiek;
każdy jednostkowy ślad musi mieć swój własny, indywidualny numer,

- informację o dalszym postępowaniu z danym śladem, a więc zastosowanej

metodzie jego zebrania i zabezpieczenia technicznego przed zniszczeniem
i destrukcyjnym wpływem środowiska oraz sposobie zabezpieczenia formalnego.

W praktyce stosuje się specjalne formularze protokołu oględzin, których układ

ułatwia  przestrzeganie  wszelkich  wymogów  formalnych  i  porządkowanie  zebranych
informacji.  Wzorów  takich  dokumentów  jest  kilkanaście,  dostosowanych  do
dokumentowania różnych rodzajów zdarzeń, jak np. protokół oględzin miejsca, osoby,
zwłok, protokół oględzin miejsca wypadku drogowego, pojazdu itp.

Zabezpieczony ślad musi zostać również – poza faktem udokumentowania

w  protokole  oględzin  –  trwale  oznaczony  i  zabezpieczony  przed  uszkodzeniem,
zniszczeniem,  jak  i  nieuprawnionymi  próbami  manipulowania  przy  nim.  Dokonać
tego  można  poprzez  jego  opakowanie  zewnętrzne,  które  spełniać  musi  następujące
wymogi:
-  ochraniać cechy identyfikacyjne śladu przed zmianami pod wpływem naturalnych

czynników zewnętrznych,

- być odpowiednio trwałe, aby nie uległo uszkodzeniu w trakcie przechowywania

i transportu,

- mieć charakter jednorazowy, tak aby każda próba jego pokonania i dostania się do

samego śladu powodowała nieodwracalne widoczne uszkodzenia.

4. Procesowe wykorzystanie śladów i dowodów przestępstwa

zabezpieczonych na miejscu zdarzenia

Ślady i dowody przestępstwa ujawnia i zabezpiecza się na miejscu zdarzenia,

jak i w toku późniejszych działań operacyjnych i procesowych, przede wszystkim po
to, aby można je było wykorzystać w procesie karnym do udowodnienia winy (lub
niewinności) sprawcy przestępstwa. Jest to podstawowe zadanie organów ścigania,

112

Oznacza to, iż w treści protokołu powinno się wpisywać jedynie ustalenia faktyczne, dokonane w trakcie

oględzin, tj. fakty stwierdzone w sposób jednoznaczny i bezsporny.

113

Szkic uzupełniając treść protokołu, daje większe możliwości poprawnego wyobrażenia obrazu obszaru oraz

rozmieszczenia na nim istotnych śladów i innych elementów. Szkice wykonuje się:
- gdy potrzebne jest dokładne określenie wymiarów obszaru, przedmiotów lub śladów albo ich wzajemnego

rozmieszczenia,

- jeżeli za pomocą opisu słownego i zdjęć fotograficznych nie można w sposób przejrzysty przedstawić

obrazu zastanej sytuacji.

gdyż  uzyskiwanie  i  ocena  materiału  dowodowego  należy  do  podstawowych  zadań
procesu  karnego.  Wynik  tych  działań  prowadzi  do  poznania  prawdy  obiektywnej
o  przebiegu  zdarzeń,  będących  w  zainteresowaniu  podmiotu  dowodzenia,  którym
(między innymi) jest Policja.

4.1. Definicja dowodu

Ze względu na cel procesu karnego (w tym również postępowania w sprawach

o  wykroczenia),  jakim  jest  rozstrzygnięcie  o  jego  przedmiocie,  dowody  mają  w  nim
zasadnicze  znaczenie,  a  uzyskane  za  ich  pomocą  informacje  stanowią  podstawę
ustaleń  faktycznych,  decydujących  o  treści  decyzji  wydawanych  w  procesie  karnym,
w  tym  także  rozstrzygnięć  o  głównym  przedmiocie  procesu.  Dlatego  też  za  dowód
słusznie  uznaje  się  każdy  dopuszczalny  przez  prawo  procesowe  środek  służący
ustaleniu okoliczności mających znaczenie dla tego rozstrzygnięcia

114

Nie jest to jednak definicja ustawowa. Trudno jest wypracować definicję

„dowodu”, gdyż Kodeks postępowania karnego używa tego terminu do oznaczenia
różnych pojęć, np. środka dowodowego, źródła dowodowego, czynności dowodowej,
wniosku dowodowego itp. Najogólniej rzecz biorąc, przyjąć można, że

dowodem jest każda okoliczność, która w przypisanej przez prawo formie
potwierdza lub wyklucza fakt popełnienia przestępstwa, wskazuje na winę
lub niewinność osoby i wpływa na stopień odpowiedzialności karnej

115

Przedmiotem dowodzenia są (będą) zatem te fakty, które należy udowodnić,

aby  mogło  nastąpić  rozstrzygnięcie,  przy  czym  w  konkretnej  sprawie  przedmiot  ten
zależny  będzie  od  rodzaju  przestępstwa  i  okoliczności  towarzyszących  jego
popełnieniu.

4.2. Uzyskiwanie i wykorzystywanie dowodów w procesie karnym

Ustaleń faktycznych dokonuje się w toku postępowania dowodowego

rozumianego  jako  zespół  czynności  procesowych,  polegających  na  uzyskaniu  danych
o  faktach  dla  dowodzenia,  tj.  procesu  myślowego,  polegającego  na  uzasadnieniu
prawdziwości  określonego  sądu  za  pomocą  innych  sądów  uznanych  uprzednio  za
prawdziwe

116

Przez prawdziwe ustalenie faktyczne rozumieć należy takie, które zostało

udowodnione.  Udowodnienie  zachodzi  natomiast  wówczas,  gdy  w  świetle
przeprowadzonych  dowodów  fakt  przeciwny  dowodzonemu  jest  niemożliwy  lub
wysoce nieprawdopodobny. Spełnione przy tym winny być dwa warunki:
-  obiektywna  przekonywalność  dowodów,  czyli  taka  ich  siła,  że  każdy  normalnie

oceniający człowiek nabiera przekonania o prawdziwości danego ustalenia,

114

Kodeks postępowania karnego z komentarzem T. Grzegorczyka, Zakamycze 1998, s. 329.

115

I. Wojciechowska, Postępowanie przygotowawcze, Piła 1998, s. 94.

116

A. Cieciora, S. Matarewicz, Zabezpieczenie dowodów z poszlak w kryminalistycznym badaniu miejsca

zdarzenia [w:] Materiały sympozjum nt. Kryminalistyczne badanie – oględziny miejsca zdarzenia
w teorii i praktyce, część I, Szczytno 1984, s. 6.

- przekonalność subiektywna wywołana u organu oceniającego, która winna być

całkowita i bezwzględna

117

Jak wynika z powyższego, dopóki organ ma zasadne, choćby najmniejsze

wątpliwości, dopóty dany fakt nie może być uznany za udowodniony, a więc nie
stanowi ustalenia faktycznego, które może być podstawą rozstrzygnięcia

118

Drogę do poznania prawdy można zatem ująć schematycznie w następujący

sposób:

W postępowaniu dowodowym udowadnia się nie tylko czyn zarzucany

podejrzanemu.  Przedmiotem  dowodu  są  także  liczne  fakty,  których  istnienie  lub
nieistnienie  wskazuje  na  przestępstwo.  Ze  względu  na  rolę,  jaką  odgrywają  te  fakty
w dowodzeniu, określa się je mianem:
-  faktu  głównego,  którego  stwierdzenie  jest  głównym  celem  postępowania

dowodowego

119

- faktów dowodowych (ubocznych), z których istnienia lub nieistnienia można

wyciągnąć wniosek o istnieniu faktu głównego lub o innym fakcie
dowodowym

120

117

Kodeks postępowania karnego, op. cit., s. 26 - 27.

118

Podkreślić jednocześnie należy, iż udowodnienie nie musi zawsze oznaczać, że dane ustalenie musiało

wynikać  bezpośrednio  z  konkretnych  dowodów.  Może  ono  wypływać  także  z  nieodpartej  logiki  sytuacji
stwierdzonej  konkretnymi  dowodami,  jeżeli  stanowi  ona  oczywistą  przesłankę,  na  podstawie  której
doświadczenie życiowe nasuwa jednoznaczny wniosek, że dana okoliczność faktyczna istotnie wystąpiła.

119

Takim faktem będzie zdarzenie, które wypełnia znamiona przestępstwa, np. w sprawie o przestępstwo

kradzieży (art. 278 k.k.) ustala się, że dokonany został zabór w celu przywłaszczenia cudzej rzeczy ruchomej.

120

Fakty dowodowe często nazywane są poszlakami. Przykładem poszlaki przy zabójstwie będzie fakt

przebywania sprawcy na miejscu zbrodni, nabycie lub posiadanie narzędzia, którym zadano cios ofierze,
odgrażanie się, że ją zabije itp.

PODMIOT DOWODZENIA

(organ procesowy)

POŚREDNIK

(źródło dowodowe i środek dowodowy)

FAKT (zdarzenie)

SĄD O FAKCIE

Przedmiotem dowodzenia może być także zagadnienie bezprawności czynu.

Okoliczności tych nie ustala się w każdej prowadzonej sprawie, a tylko wówczas, gdy
zachodzi  potrzeba:  np.  podejrzany  powołuje  się  na  działanie  w  obronie  koniecznej,
błędzie  lub  też  przedstawia  świadectwo  lekarskie  o  przebytej  chorobie  psychicznej,
stwarzając tym samym wątpliwości co do jego poczytalności w chwili czynu.

W toku postępowania przygotowawczego winny być ustalone zarówno

okoliczności obciążające podejrzanego, jak i odciążające. W sprawach o przestępstwa
skutkowe należy ponadto udowodnić rozmiar wyrządzonej szkody i wysokość strat.
W  niektórych  postępowaniach  przedmiotem  dowodzenia  mogą  też  być  okoliczności
sprzyjające  popełnieniu  przestępstw,  np.  brak  kontroli  w  przedsiębiorstwie,
niedostateczne zabezpieczenie mienia przed kradzieżą itp.

Jak wynika z powyższego, dowodzenie jest procesem złożonym, a osiągniecie

celu procesu karnego (czyli wykrycie prawdy obiektywnej) będzie możliwe wówczas,
gdy  podmiot  prowadzący  postępowanie  zastosuje  pewne  uproszczenia  ułatwiające
rozstrzygnięcia  i  skracające  proces,  a  wynikające  chociażby  z  doświadczenia
życiowego.  Ma  to  w  procesie  olbrzymie  –  z  kryminalistycznego  punktu  widzenia  –
znaczenie,  a  dotyczy  zwłaszcza  sytuacji,  które  żadnych  wątpliwości  nie  budzą.
Mówimy  wówczas  o  surogatach  udowodnienia,  które  występują  w  różnej  postaci
i nasileniu. Są nimi:
-  notoryjność – czyli posiadanie przez organ procesowy i strony niespornej wiedzy

o pewnych faktach. Rozróżnia się notoryjność:
• powszechną, tj. wiedzę (np. o zdarzeniu) nieograniczonej liczby osób w danym

środowisku i miejscu, w którym toczy się proces,

• urzędową, a więc wiedzę organu procesowego o pewnych faktach, uzyskaną

dzięki swojej działalności służbowej za pomocą środków kryminalistycznych,
jak i pozakryminalistycznych,

- oczywistość – to jeszcze wyższy stopień notoryjności powszechnej, którą posiada

każdy przeciętnie wykształcony człowiek,

- uprawdopodobnienie – w tym przypadku sytuacja jest nieco inna. Udowodnienie

nie  jest  wymagane  nie  dlatego,  że  fakt  nie  budzi  wątpliwości,  lecz  dlatego,  że
udowodnienie  nastąpi  później,  a  teraz  wystarczy  tylko  pewien  stopień
prawdopodobieństwa, np. postępowanie wszczyna się, gdy zachodzi „uzasadnione”
przypuszczenie  popełnienia  przestępstwa;  podejrzany  musi  mieć  obrońcę,  gdy
zachodzi „uzasadniona” wątpliwość co do jego poczytalności; zarzuty przedstawia
się podejrzanemu, gdy istnieją do tego „dostateczne” podstawy. Ustawa nie określa
stopnia prawdopodobieństwa, ale musi ono być na tyle wysokie, by nie wzbudzać
wątpliwości co do zasadności konkretnej czynności procesowej,

- domniemanie – to sąd o wysokim prawdopodobieństwie jakiegoś faktu wysnuty

z innego faktu, nie budzącego wątpliwości. Wymienia się domniemanie:
• faktyczne, które można obalić przeciwdowodem, ale bez niego nie można się

objeść; postępowanie dowodowe byłoby bowiem długie i uciążliwe,

• prawne, czyli nakazane przez przepis prawa, np. domniemanie niewinności (art.

5 § 1 k.p.k.)

121

Por.: I. Wojciechowska, op. cit., s. 96 - 97 oraz Kodeks postępowania karnego, op. cit., s. 328 - 337.

BIBLIOGRAFIA

1. Adamczyk S., Hanausek T., Jarosz J., Kryminalistyka. Zagadnienia wybrane, część

I, Kraków 1971.

2. Anuschat E., Kriminalistische Spurenkunde, Berlin 1933.
3. Cieciora

A.,

Matarewicz

S.,

Zabezpieczenie

dowodów

poszlak

w kryminalistycznym badaniu miejsca zdarzenia [w:] Materiały sympozjum
nt. Kryminalistyczne badanie – oględziny miejsca zdarzenia w teorii i praktyce,
część I, Szczytno 1984.

4. Cieślak M., Zagadnienia dowodowe w procesie karnym, Warszawa 1955, t. I.
5. Czerw S., Kryminalistyczne badanie miejsc zdarzeń [w:] Technika

kryminalistyczna, red. W. Kędzierski, tom I, Szczytno 1993.

6. Gąsiorowski J., Dokumenty. Studium prawno – kryminalistyczne, wyd. Szkoły

Policji w Katowicach, Katowice 2002.

7. Gąsiorowski J., Modus operandi sprawców wyłudzeń kredytów bankowych – praca

doktorska autora niniejszej publikacji obroniona w Katedrze Kryminalistyki
Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach
(niepublikowana).

8. Gąsiorowski J., Pracownik ochrony osób i mienia w systemie przeciwdziałania

i zwalczania przestępczości, wyd. Szkoły Policji w Katowicach, Katowice 2002.

9. Gąsiorowski J., Ślady kryminalistyczne, wyd. Szkoły Policji w Katowicach 2001.
10. Goc M., Oględziny [w:] Kryminalistyka, red. J. Widacki, Warszawa 1999.
11. Gross H., Handbuch fur Untersuchungsrichter, Polizeibeamte, Gendarmen u.s.w.
12. Grzegorczyk T., Kodeks postępowania karnego z komentarzem, Zakamycze 1998.
13. Hanausek T., Kryminalistyka. Poradnik detektywa, Katowice 1993.
14. Hanausek T., Kryminalistyka. Zarys wykładu, Zakamycze 1998.
15. Hołyst B., Kryminalistyka, Warszawa 1983.
16. Horoszowski P., Śledcze oględziny miejsca, Warszawa 1959.
17. Kędzierska G., Ogólna charakterystyka śladów kryminalistycznych [w:] Technika

kryminalistyczna, red. W. Kędzierski, tom I, Szczytno 1993.

18. Kędzierska G., Oględziny w kodyfikacji z 1969 r. i z 1997 r. [w:] Policja 2000, nr

19. Kryminalistyka, red. J. Widacki, Warszawa 1999.
20. Kuczma W., Szkatulski J., Wybrane pojęcia kryminalistyczne, wyd. Szkoły Policji

w Słupsku, Słupsk 1997.

21. Kulicki M., Kryminalistyka, Toruń 1994.
22. Łachacz M., Odorologia kryminalistyczna, Toruń 1998.
23. Napieralska  –  Ozga  E.,  Przedmiot,  zadania  i  miejsce  kryminalistyki  w  systemie

nauk [w:] Technika kryminalistyczna ,red. W. Kędzierski, tom I, Szczytno 1993.

24. Oględziny śledcze w praktyce, red. Horoszowski P., Warszawa 1953.
25. Oględziny śledcze w praktyce, red. Horoszowski P., wyd. KGMO, Warszawa 1955.
26. Orzechowski J., Zasadność podziału śladów mechanoskopijnych na statyczne

i dynamiczne [w:] Problemy Kryminalistyki 1992, nr 195 – 196.

27. Pikulski S., Podstawowe zagadnienia taktyki kryminalistycznej, Białystok 1997.
28. Sehn J., Ślady kryminalistyczne [w:] Z zagadnień kryminalistyki 1960, nr 1.