Szkoła Policji w Katowicach
SłuŜba Kryminalna
Prawo cywilne cz. I.
Charakterystyka, systematyka, zasady
oraz źródła prawa cywilnego w RP
Opracowanie:
nadkom. Piotr Górnik
Zakład SłuŜby Kryminalnej
S
Z
K
O
ŁA POL
IC
J
I
Wydawnictwo
Szkoły Policji w Katowicach
2008
2
3
SPIS TREŚCI
Wstęp
5
Rozdział I Charakterystyka ogólna prawa cywilnego
§ 1. Pojęcie prawa cywilnego
7
§ 2. Zakres prawa cywilnego
9
§ 3. Systematyka prawa cywilnego
12
Rozdział II Zasady prawa cywilnego
§ 1. Pojęcie zasad
15
§ 2. Katalog zasad prawa cywilnego
17
Rozdział III Źródła prawa cywilnego w Polsce
§ 1. Uwagi wstępne
20
§ 2. Prawo stanowione
21
§ 3. Zwyczaje i prawo zwyczajowe
23
§ 4. Zasady współŜycia społecznego
24
§ 5. Orzecznictwo sądów oraz nauka prawa
25
Wykaz waŜniejszych skrótów
27
Literatura
29
4
5
WSTĘP
Prawo cywilne jest prawem Ŝycia codziennego, bardzo często jego działanie bywa
niedostrzegalne. Jest to spowodowane tym, Ŝe nie kojarzy się z nim dramatyczna groza
towarzysząca prawu karnemu ani teŜ nie odczuwa się silnej presji aparatu państwowego jak
w prawie administracyjnym. Z drugiej strony istnieje trudność stosowania prawa cywilnego
z uwagi na jego obszerność.
Policjanci w trakcie wykonywania czynności słuŜbowych bardzo często spotykają się
z zagadnieniami wchodzącymi w zakres prawa cywilnego. W związku z tym poznanie przez
nich charakterystyki prawa cywilnego, jego systematyki, zasad w nim występujących oraz
ź
ródeł pozwoli na lepsze wykonywanie przez zadań. Jednocześnie wiedza ta moŜe być przez
nich wykorzystywana w Ŝyciu codziennym.
W literaturze prawa cywilnego występuje znaczne zróŜnicowanie co do liczby
wyodrębnionych zasad. Dlatego teŜ, opracowując skrypt oparłem się na zasadach
wyodrębnionych przez
Aleksandra Woltera, Jerzego Ignatowicza i Krzysztofa Stefaniuka.
W pracy korzystałem zarówno z najnowszej literatury jak i ze starszych opracowań. Ponadto
wykorzystałem komentarze, orzecznictwo sądów oraz glosy autorytetów prawa cywilnego.
Zapoznanie się przez policjantów z proponowanym opracowaniem jest tym bardziej
wskazane, Ŝe w programach szkoleń na realizację tego przedmiotu przeznaczona jest skromna
liczba godzin dydaktycznych.
W pracy oparto się o stan prawny na dzień 20 grudnia 2007 r.
6
7
Rozdział I
Charakterystyka ogólna prawa cywilnego
§ 1. Pojęcie prawa cywilnego
Przepisy prawa regulują niemal kaŜdą dziedzinę Ŝycia społecznego, a ogół
unormowań składających się na system prawny podlega podziałom. Nie stanowi on jednolitej,
niezróŜnicowanej masy i dlatego bardzo często nie moŜna przeprowadzić ścisłej granicy
między poszczególnymi gałęziami prawa. Wynika to z tego, Ŝe sfery regulacji róŜnych
pokrewnych dyscyplin zachodzą na siebie. Pomimo tego podział jest przydatny i ułatwia
badanie istoty poszczególnych instytucji prawnych.
1
System prawny, zgodnie z tradycją zachodnioeuropejską, dzieli się na prawo
publiczne oraz prawo prywatne. Pierwsze z nich reguluje stosunki prawne i charakteryzuje
się tym, Ŝe co najmniej po jednej stronie występuje organ mający na celu realizację interesów
publicznych. Do organów tych zaliczamy organy państwa, organy samorządu terytorialnego
oraz inne organizacje powołane z mocy prawa do realizacji interesów społeczności
państwowej lub węŜszych grup ludności. Organy te wyposaŜone są w kompetencje do
władczego kształtowania sytuacji prawnej człowieka lub podmiotów zbiorowych. Ponadto
w razie nieposłuszeństwa normom prawo publiczne ustanawia bezpośredni przymus
realizowany przez organy państwowe.
Natomiast prawo prywatne reguluje stosunki między autonomicznymi podmiotami,
którym
przysługują
własne,
prawnie
chronione,
sfery
interesów
majątkowych
i niemajątkowych. Występuje w nim brak władczego podporządkowania jednego podmiotu
drugiemu podmiotowi, czyli brak jest prawnej kompetencji organu publicznego
do jednostronnego kształtowania sytuacji prawnej drugiego podmiotu stosunku prawnego,
a więc do ingerowania w jego sferę prawną. Ponadto do cech prawa prywatnego naleŜy to,
Ŝ
e relacje między podmiotami kształtują one same jeŜeli nie ma ograniczeń przewidzianych
przez przepisy.
2
Prawo prywatne ma więc za zadanie:
1)
kształtować ramy dóbr majątkowych podmiotów,
1
Por. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, wyd. II zmienione,
Warszawa 1998, s. 15, 19-21.
2
Por. Z. Radwański, Prawo cywilne - część ogólna, wyd. 6 zmienione i poszerzone, Warszawa 2003, s. 1-3.
8
2)
regulować stosunki prawne pomiędzy podmiotami, mające wpływ na dobra
majątkowe tych podmiotów,
3)
ustanawiać metody prawnej ochrony dóbr majątkowych podmiotów, jeŜeli zostaną
one zagroŜone lub naruszone.
3
W prawie prywatnym jak i publicznym wyróŜniamy gałęzie prawa obejmujące spójne
i uporządkowane według przyjętych załoŜeń zespoły norm prawnych, które regulują obszerne
kategorie stosunków społecznych. Podział prawa na gałęzie słuŜy do wskazania właściwego
zespołu norm prawnych dla rozstrzygnięcia danej sprawy. Wynika to z tego, Ŝe gałąź prawa
w załoŜeniu w sposób pełny reguluje stosunki społeczne, a jej normy naleŜy stosować
bezpośrednio, mając na uwadze porządek jej struktury wewnętrznej. Gałęzie dzielą się
natomiast na działy, a te ulegają dalszym zróŜnicowaniom.
Jedną z gałęzi prawa jest prawo cywilne. Nazwa „prawo cywilne” pochodzi z prawa
rzymskiego, w którym ius civile (ius – prawo, civis – obywatel) oznaczało całokształt norm
prawa obowiązującego obywateli państwa rzymskiego. Znaczna część załoŜeń prawa
cywilnego, wykształconych w prawie rzymskim, znajduje wyraz w dzisiejszym systemie
prawa.
4
Przy określaniu czy dany stosunek prawny zaliczamy do prawa cywilnego decydują
elementy składające się na nie, tj.:
1)
przedmiot regulacji, zgodnie z którym prawo cywilne reguluje stosunki społeczne
o charakterze:
a)
majątkowym – stosunki własnościowe w najszerszym tego słowa znaczeniu
czyli wszystkie stosunki wiąŜące się z władaniem i posiadaniem rzeczy,
a takŜe praw majątkowych. Stosunki majątkowe zdecydowanie przewaŜają
w prawie cywilnym,
b)
niemajątkowym – dobra niemające bezpośredniej wartości ekonomicznej,
chociaŜ są często ściśle związane ze stosunkami majątkowymi,
2)
podmioty działające na podstawie jego przepisów. Zgodnie z art. 1 kc podmiotami
stosunków cywilnoprawnych są osoby fizyczne oraz osoby prawne (organizmy
wyposaŜone przez prawo w tzw. zdolność prawną),
3)
metoda regulacji decydująca o tym, czy dany stosunek prawny zaliczany jest do prawa
cywilnego. Przyjmuje się, Ŝe dla stosunków cywilnoprawnych charakterystyczna jest
3
M. Piotrowski, Prawo cywilne. Krótki wykład, wyd. drugie zmienione i poprawione, Poznań 2002, s.5.
4
Z. Szczurek, Prawo cywilne dla studentów administracji, Zakamycze 2001, s.31.
9
zasada równorzędności stron czyli Ŝadna ze stron nie jest podporządkowana drugiej.
Wskazana metoda regulacji jest następstwem tego, Ŝe u podstaw stosunków
cywilnoprawnych leŜy gospodarka towarowo-pienięŜna, dla której charakterystyczną
jest ekwiwalentność obrotu.
Na podstawie powyŜszego moŜemy stwierdzić, Ŝe prawo cywilne to gałąź prawa
obejmująca zespół przepisów regulujących stosunki majątkowe oraz niemajątkowe między
osobami fizycznymi i osobami prawnymi na zasadzie równorzędności podmiotów.
5
§ 2. Zakres prawa cywilnego
Przedstawione elementy, a zwłaszcza metoda regulacji, nie pozwalają w pełni
wyznaczyć zakresu prawa cywilnego. Wynika to z tego, Ŝe zakresy regulacji róŜnych,
zwłaszcza pokrewnych dyscyplin zachodzą na siebie, jak i z powodu stopniowego
wyodrębniania się nowych gałęzi prawa z dotychczasowych, macierzystych.
6
Obok prawa
cywilnego pojawiły się inne gałęzie prawa zawierające normy prywatnoprawne, jednakŜe
róŜnią się zakresem zastosowania, swoistymi zasadami i własnymi instytucjami ogólnymi.
W takim przypadku, w zaleŜności od tego, czy ukształtowały się szczególne gałęzie prawa
prywatnego, odpowiedniemu ograniczeniu podlega zakres prawa cywilnego.
7
Nie budzi wątpliwości przynaleŜność do prawa cywilnego prawa rzeczowego, prawa
zobowiązań, prawa spadkowego, a z ustawodawstwa pozakodeksowego prawa autorskiego,
prawa wynalazczego i dalszych ustaw dotyczących prawa na dobrach niematerialnych.
Zgodnie z aktualnymi poglądami w zakres prawa cywilnego wchodzi równieŜ prawo
rodzinne uregulowane przez kodeks rodzinny i opiekuńczy. Wynika to z tego, Ŝe w prawie
rodzinnym obowiązuje równorzędność stron. Ponadto obowiązująca regulacja stosunków
rodzinnych nie jest samowystarczalna, gdyŜ prawo rodzinne nie moŜe być stosowane bez
uciekania się do przepisów ogólnych prawa cywilnego. Ponadto pomiędzy normami prawa
cywilnego a normami prawa rodzinnego istnieją ścisłe powiązania (np. prawo spadkowe),
gdyŜ nie ma moŜliwości całkowitego wyeliminowania ze stosunków rodzinnych elementów
majątkowych, jednocześnie prawo cywilne reguluje stosunki o charakterze niemajątkowym.
Jednocześnie dominuje w orzecznictwie sądowym pogląd, ze prawo rodzinne nie stanowi
5
Por. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, wyd. II zmienione,
Warszawa 2001, s. 15-17; S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Cześć
ogólna, wyd. 5, Warszawa 2003, s.14-15.
6
Por. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo ..., op.cit., s. 20.
7
Por. Z. Radwański, Prawo..., op.cit., s.9.
10
samodzielnej gałęzi prawa, odrębnej od prawa cywilnego, lecz jest jednym z jego działów.
W doktrynie reprezentowany jest równieŜ odmienny pogląd wskazujący na to, Ŝe prawo
rodzinne nie jest częścią prawa cywilnego ale stanowi odrębną gałąź prawa prywatnego.
NaleŜy jednak stwierdzić, ze mimo pewnych odrębnych regulacji, dotyczących
poszczególnych instytucji prawa rodzinnego, brak jest normatywnych przesłanek, które by
uchylały bezpośrednie zastosowanie prawa cywilnego do sfery stosunków regulowanych
przez prawo rodzinne. Dlatego naleŜy podzielić pogląd, Ŝe prawo rodzinne stanowi
integralną cześć prawa cywilnego.
8
Do prawa cywilnego zaliczamy takŜe prawo handlowe regulowane przez kodeks
spółek handlowych. Stosunki regulowane tym aktem, w których strony występują
w charakterze równorzędnych partnerów, są stosunkami cywilnoprawnymi, do których mają
zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego. Kodeks ten zawiera ponadto normy
administracyjnoprawne i prawnokarne, do których przepisy kodeksu cywilnego nie mają
zastosowania. O charakterze stosunków prawnych regulowanych przez kodeks spółek
handlowych Sąd NajwyŜszy w uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów z 07.04.1993r.,
III CZP 23/93 (OSNCP 10/93, poz. 172) stwierdził: „W okresie międzywojennym prawo
handlowe stanowiło odrębną gałąź prawa, opartą na swoistych źródłach prawa. Zgodnie z art.
1 k.h. z 1934 r. w stosunkach handlowych obowiązywały w pierwszej kolejności przepisy
kodeksu handlowego, ustaw szczególnych i powszechne prawo zwyczajowe. Dopiero w razie
braku takich postanowień stosować moŜna było przepisy prawa cywilnego. Uchylenie wraz
z wejściem w Ŝycie kodeksu cywilnego z 1964 r. art. 1 oraz wielu innych przepisów kodeksu
handlowego zniosło odrębność prawa handlowego i cywilnego, a przepisy o spółkach prawa
handlowego stały się częścią składową prawa cywilnego”. Kodeks spółek handlowych
uchwalony w 2000 r. nie uzasadnia wniosku o wyodrębnienie prawa handlowego z prawa
cywilnego.
9
Z ustawodawstwa odrębnego do działów prawa cywilnego naleŜy wliczyć prawo
spółdzielcze. Wchodzi ono w skład prawa korporacyjnego, obejmującego swym zasięgiem
takŜe stosunki wewnątrz innych korporacyjnych osób prawnych, stosunki zaś między tymi
osobami i ich członkami to stosunki równorzędnych podmiotów, a uchwały ich organów to
z reguły swoiste czynności prawne. Pogląd, Ŝe prawo spółdzielcze jest wyodrębnionym
8
Por. TamŜe, s.10-11; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo ..., op.cit., s. 25-26; S. Dmowski,
S. Rudnicki, op. cit., s.17; E. Gniewek, Podstawy prawa cywilnego i handlowego, Wrocław 1998, s. 33.
9
S. Dmowski, S. Rudnicki, op. cit., s.17-18.
11
działem prawa cywilnego, pomimo legislacyjnego wyodrębnienia w oddzielnym akcie
normatywnym, znalazło potwierdzenie w doktrynie polskiej jak i w orzecznictwie.
10
Prawo rolne równieŜ nie stanowi odrębnej gałęzi prawa. Jest ono zbiorem przepisów
róŜnego rodzaju z zakresu prawa cywilnego, administracyjnego i finansowego. Dlatego prawo
rolne naleŜy traktować jako wyodrębnioną dyscyplinę dydaktyczną.
11
W zakres prawa cywilnego wchodzą takŜe przepisy prawa morskiego, które regulują
stosunki prawne powstające w dziedzinie morskiej Ŝeglugi handlowej. Wynika to z tego, Ŝe są
to stosunki między równorzędnymi podmiotami. Przepisy prawa morskiego zawierają
ponadto normy administracyjnoprawne i prawnokarne, do których przepisy kodeksu
cywilnego nie mają zastosowania.
12
Natomiast do zakresu prawa cywilnego nie naleŜą przepisy prawa pracy, które
regulują stosunki prawne powstające między pracodawcą a pracownikiem. Prawo pracy
traktowane jest jako odrębna gałąź prawa jeszcze przed uchwaleniem kodeksu pracy. Art. XII
§ 1 przepisów wprowadzających kodeks cywilny zawierał postanowienie, Ŝe „Kodeks
cywilny nie narusza przepisów ustawodawstwa pracy”. Odrębność ta wynika równieŜ z
zamieszczenia w kodeksie pracy części ogólnej tego kodeksu oraz moŜliwością zastosowania
przepisów kodeksu cywilnego w sprawach nienormowanych przepisami prawa pracy i tylko
wtedy, gdy nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy.
13
Sprawami ze stosunków cywilnoprawnych nie są równieŜ sprawy z zakresu
ubezpieczeń społecznych co znajduje odzwierciedlenie w stanowiskach doktryny
i orzecznictwa. W uzasadnieniu uchwały z dnia 04.09.1992 r. II UZP (OSNCP 6/93, poz. 91)
Sąd NajwyŜszy stwierdził : „Świadczenia z ubezpieczeń społecznych nie są świadczeniami
cywilnoprawnymi. Wprawdzie art. 1 kpc kwalifikuje sprawy z ubezpieczeń społecznych
do spraw cywilnych, jednakŜe unormowanie to przesądza jedynie o stosowaniu w czasie
sporów wynikłych na tle tych roszczeń przepisów zawartych w kodeksie postępowania
cywilnego, a więc reguluje zasady i tryb postępowania przed sądami w tych sprawach,
natomiast nie ma znaczenia dla oceny charakteru świadczeń z ubezpieczeń społecznych”.
Natomiast w uzasadnieniu uchwały z dnia 30.06.1994 r. II UZP (OSNAPiUS 8/94 poz. 131)
Sąd NajwyŜszy stwierdził: „ W doktrynie przyjmuje się, Ŝe prawo ubezpieczeń społecznych
obecnie stanowi juŜ odrębny dział prawa. JeŜeli chodzi o związki tego prawa z prawem
10
Por. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo ..., op.cit., s. 28.
11
Por.
E. Gniewek, Podstawy..., op.cit., s. 34.
12
Por. S. Dmowski, S. Rudnicki, op.cit., s.17
13
Por. TamŜe, s.18-19.
12
cywilnym, to ani przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, ani inne
szczegółowe unormowania w zakresie ubezpieczeń społecznych nie odsyłają do stosowania
przepisów kodeksu cywilnego”.
14
Przedstawione w powyŜszym zakresie prawo cywilne określa się jako prawo cywilne
materialne w odróŜnieniu od prawa postępowania cywilnego określającego ogół przepisów
normujących właściwość sądów i innych organów powołanych do rozpoznawania spraw
cywilnych oraz regulujących postępowanie przed tymi sądami i organami w tych sprawach.
Z powyŜszego wynika, Ŝe prawo cywilne materialne reguluje bezpośrednio stosunki
cywilnoprawne natomiast prawo procesowe słuŜy realizacji cywilnych praw podmiotowych
wynikających z tych stosunków. Dlatego granica jest łatwo uchwytna, a niejednokrotnie
występują zagadnienia znajdujące się niejako na pograniczu tych dwu dziedzin prawa.
15
§ 3. Systematyka prawa cywilnego
Prawo cywilne, z uwagi na obejmowanie rozległym zakresem stosunków społecznych,
dzieli się na działy, które wyraŜają strukturę danej gałęzi prawa. Systematyka słuŜy ustaleniu
właściwego zespołu norm prawnych w procesie ich stosowania. MoŜe ona być
rozbudowywana poprzez wyróŜnienie w ramach poszczególnych działów węŜszych zespołów
norm. W polskiej doktrynie występuje podział prawa cywilnego na następujące działy:
1)
Część ogólna - obejmuje instytucje i zasady wspólne dla całego prawa cywilnego,
o ile nic innego w pozostałych działach prawa cywilnego nie postanowiono. Obejmuje
zwłaszcza problematykę czynności prawnych, podmiotów prawa cywilnego oraz
praw podmiotowych. Wyodrębnienie tej części pozwala na zespolenie w jedną całość
norm cywilnoprawnych rozrzuconych w wielu aktach normatywnych oraz umoŜliwia
ich stosowanie w praktyce według jednolitych zasad.
2)
Prawo rzeczowe - ujmuje normy, które wyznaczają bezwzględne prawa podmiotowe,
a więc skuteczne względem kaŜdej osoby trzeciej i odnoszą się do rzeczy w ścisłym
tego słowa znaczeniu. Naczelna instytucja w prawie rzeczowym obejmuje regulację
prawa własności określając treść wykonywania tego prawa, ustalając sposoby
cywilnoprawnej ochrony prawa własności, sposoby nabycia i utraty prawa własności,
14
Por. TamŜe, s.19.
15
Por. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo ..., op.cit., s. 29.
13
współwłasności. Obok prawa własności do prawa rzeczowego zaliczmy uŜytkowanie
wieczyste oraz ograniczone prawa rzeczowe np. uŜytkowanie, słuŜebność.
16
3)
Prawo zobowiązań - zawiera normy regulujące prawa majątkowe o charakterze
względnym, skuteczne wobec indywidualnie oznaczonych podmiotów. Stanowi
największy dział prawa cywilnego i dlatego w doktrynie podzielono je na część
ogólną i szczegółową. W skład pierwszej wchodzą przepisy dotyczące wszystkich
stosunków
zobowiązaniowych,
natomiast
w
drugiej
unormowane
zostały
poszczególne źródła zobowiązań. Do części szczegółowej naleŜą równieŜ instytucje
uregulowane w pozakodeksowych aktach normatywnych (np. prawo bankowe
w zakresie czynności bankowych).
17
4)
Prawo spadkowe - reguluje przejście praw osobistych i rodzinnych osoby fizycznej,
z chwilą jej śmierci, na inne podmioty. Przepisy prawa spadkowego mają w zasadzie
charakter bezwzględnie obowiązujący. Normuje ono przejście wszelkich praw
majątkowych względnych i bezwzględnych z osób zmarłych na osoby Ŝyjące.
Przepisy prawa spadkowego określają pojęcie spadku, dziedziczenie ustawowe
i testamentowe, powołanie spadkobiercy, zapis, polecenie, zachowek, przyjęcie
i odrzucenie spadku, stwierdzenie nabycia spadku, odpowiedzialność za długi
spadkowe, dziedziczenie gospodarstw rolnych.
18
5)
Prawo rodzinne – reguluje stosunki prawne wynikające z:
-
małŜeństwa, tzw. prawo małŜeńskie, które reguluje zawarcie małŜeństwa,
prawa i obowiązki małŜonków (niemajątkowe i majątkowe) oraz ustanie
i uniewaŜnienie małŜeństwa,
-
pokrewieństwa i powinowactwa – przede wszystkim stosunki prawne między
rodzicami a dziećmi – oraz z przysposobienia, które polega na stworzeniu
między przysposabiającym i przysposobionym takich stosunków, jak między
rodzicami a dzieckiem,
-
opieki nad małoletnim; nie jest to właściwie stosunek rodzinnoprawny
w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale poniewaŜ opieka nad małoletnim jest
surogatem władzy rodzicielskiej, więc powszechnie zalicza się ją do prawa
rodzinnego.
16
Por. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo ..., op.cit., s. 35-37.
17
Por. Z. Radwański, J. Panowicz-Lipska, Zobowiązania – cześć szczególna, 4 wydanie zmienione
i zaktualizowane, Warszawa 2004, s. 1-2.
18
Por.
Z. Szczurek, op.cit., s. 36.
14
Z tego powodu kodeks rodzinny dzieli się na trzy tytuły – małŜeństwo,
pokrewieństwo oraz opieka i kuratela. NaleŜy zaznaczyć, Ŝe ostatnim tytułem objęta
została nie tylko opieka nad małoletnim, lecz równieŜ nad ubezwłasnowolnionym
całkowicie oraz kuratela.
19
6)
Prawo
na
dobrach
niematerialnych
–
reguluje
prawa
podmiotowe
do niematerialnego produktu twórczej działalności umysłu ludzkiego niejako
w oderwaniu od przedmiotu materialnego, od rzeczy, w której wytwór ten został
ucieleśniony, np. prawo autorskie, prawo wynalazcze. Cechą charakterystyczną jest
to, Ŝe obejmują one zarówno prawa o charakterze majątkowym, umoŜliwiające
gospodarcze wykorzystanie dobra niematerialnego, jak i prawa o charakterze
niemajątkowym, chroniące tzw. dobra osobiste twórcy przed naruszeniem.
Gdy przedmiotem praw na dobrach niematerialnych są wyniki ludzkiego umysłu,
prawa te określamy jako „własność intelektualna”, a gdy chodzi o zdobycze umysłowe
dotyczące działalności przemysłowej, prawa te określamy terminem „własność
przemysłowa”.
20
Przedstawiony podział prawa cywilnego w niektórych publikacjach uzupełniony jest
jeszcze o dział prawa handlowego regulujący przede wszystkim obrót gospodarczy.
21
JednakŜe w większości publikacji nie wymienia się prawa handlowego jako działu prawa
cywilnego jak równieŜ uwaŜa się, Ŝe nie naleŜy wyróŜniać prawa handlowego jako odrębnego
działu poniewaŜ reguluje ono instytucje systematycznie naleŜące co najmniej do części
ogólnej, prawa zobowiązań oraz prawa na dobrach niematerialnych. Wskazuje się w nich,
Ŝ
e prawo handlowe jest odrębną dyscypliną naukową i dydaktyczną, wyróŜnioną na innej
podstawie niŜ działy prawa cywilnego.
22
Poszczególnym
działom
prawa
cywilnego
przyporządkowane
są
normy
cywilnoprawne, które zamieszczone są w kompleksowych ustawach regulujących pewne
węŜsze dziedziny prawa cywilnego. Z tego powodu nie naleŜy identyfikować z działami
prawa cywilnego specjalistycznych regulacji stosunków cywilnoprawnych, określanych jako
prawo czekowe, wekslowe, górnicze, lotnicze, ubezpieczeniowe itp.
23
19
A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo ..., op.cit., s. 37-38.
20
Por.
TamŜe, s. 38-39.
21
Por.
E. Gniewek, Podstawy..., op.cit., s. 34; P. Kubiński, Wybrane zagadnienia prawa cywilnego
i gospodarczego. Zarys wykładu., Olsztyn 1996, s.16-18.
22
Por. Z. Radwański, Prawo..., op.cit., s.16; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo ..., op.cit., s. 35;
Z. Szczurek, op.cit., s. 34-37; M. Piotrowski, op. cit., s. 22.
23
Por. Z. Radwański, Prawo..., op.cit., s.16.
15
Rozdział II
Zasady
prawa cywilnego
§ 1. Pojęcie zasad
Prawo cywilne jest jedną z gałęzi systemu prawa obowiązującego w państwie,
dlatego teŜ w prawie cywilnym, jak i w innych gałęziach prawa, występuje konstrukcja zasad.
Na waŜność zasad wskazują walory naukowe ich konstrukcji, które uzasadniają rolę jaką
mają do spełnienia obecnie. Zasady pozwalają na uporządkowanie instytucji prawnych, jak
równieŜ na porównywanie systemów procesowych. Usprawniają one ponadto proces
dydaktyczny, porządkując i przedstawiając je w sposób skondensowany. W nauce zasady
prawa pojmuje się jako zasady w ogóle oraz zasady poszczególnych gałęzi prawa. Jest to
pewna kategoria norm prawnych, która wyróŜnia się swoją doniosłością oraz szczególną rolą,
jaką pełnią na obszarze danej gałęzi prawa. Zasady wskazują wartości, jakie normy prawa
cywilnego przede wszystkim powinny realizować. Wyznaczają one kierunek działań
prawodawczych, sposób stosowania prawa, w tym w szczególności interpretacji przepisów
prawnych. Ponadto wskazują preferencje w razie kolizji norm prawnych oraz określają
granice czynienia uŜytku z praw podmiotowych. Zasady mogą zostać spełnione w róŜnym
stopniu, a ich spełnienie jest stopniowalne. Ich nadrzędnie wiąŜący charakter prawny nie
moŜe być arbitralnie ustalany, lecz wymaga szczególnego uzasadnienia. MoŜe ono
powoływać się bądź to na nadrzędne normy prawa konstytucyjnego albo prawa
międzynarodowego, bądź teŜ na teksty ustaw, na podstawie których zasady te są
rekonstruowane przy wsparciu ogólnie akceptowanych w naszej kulturze wartości.
24
W sferze prawa cywilnego zasady stanowią idee przewodnie obowiązującego u nas
kodeksu cywilnego oraz kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a takŜe innych ustaw
regulujących stosunki cywilnoprawne. Stanowią one przejawy panujących w kraju stosunków
społeczno-gospodarczych i politycznych. Liczba zasad określonej gałęzi prawa, w tym prawa
cywilnego, nie jest zamknięta ani niezmienna. Zmiana gospodarczej lub społecznej bazy
moŜe wpływać na dezaktualizację jednych, a powstawanie innych zasad prawa cywilnego.
Bogactwo problematyki prawa cywilnego pozwala na przedstawienie zasad w róŜnych
zestawach.
25
W dalszej części pracy omówiono jeden z zestawu zasad prawa cywilnego.
24
Por. TamŜe, s. 16-17.
25
Por. A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo ..., op.cit., s. 32-34.
16
Rys. 2 – NajwaŜniejsze zasady współczesnego polskiego prawa cywilnego wg A. Woltera,
J. Ignatowicza i K. Stefaniuka
26
26
A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo ..., op.cit., s. 32-34.
Zasada
ochrony
osoby ludzkiej
Zasada
równości
Zasada
praw
podmiotowych
Zasada
autonomii
woli stron
Zasada
ochrony
dobrej wiary
Zasada łagodzenia
rygoryzmu przepisów przez
klauzule generalne
Zasada
jednakowej ochrony
kaŜdej własności
Zasada
cywilnej odpowiedzialności
za długi
Zasada
odpowiedzialności
za szkodę
Zasada pełnej ochrony
rodziny
Zasada
dziedziczenia
Zasada cywilnoprawnej
ochrony praw na dobrach
niematerialnych
Zasada
jedności
prawa cywilnego
Zasada
ochrony praw cywilnych
przez niezawisłe sądy
Podstawowe
zasady
prawa cywilnego
17
§ 2. Katalog zasad prawa cywilnego
Do najwaŜniejszych zasad prawa cywilnego naleŜą:
- zasada ochrony osoby ludzkiej – polega na przyznaniu kaŜdemu człowiekowi zdolności
prawnej oraz na zapewnieniu gwarancji swobodnego korzystania przez niego z dóbr
osobistych. Zdolność prawna to przymiot występowania w roli podmiotów w stosunkach
cywilnoprawnych i przysługuje kaŜdemu człowiekowi w takim samym zakresie. WiąŜe się
z nią zdolność do czynności prawnych, na podstawie której człowiek moŜe sam realizować
stosunki cywilnoprawne, a jej zakres podlega ograniczeniu tylko z przyczyn naturalnych,
tj. wiek, upośledzenie psychiczne,
- zasada równości – dotyczy wszystkich obywateli i oznacza ich równość wobec prawa.
Dotyczy ona równieŜ w nieco skorygowanym zakresie cudzoziemców. Zgodnie
z wymienioną zasadą prawo ma zapewnić równy start kaŜdemu, a na wypadek niepowodzeń
odpowiednią osłonę socjalną. Zasada ta zapewnia równość formalną a nie ekonomiczną
poniewaŜ o statusie ekonomicznym decydują właściwości kaŜdego człowieka tj. zdolność,
pracowitość czy teŜ sumienność,
- zasada praw podmiotowych – zgodnie z nią podstawą korzystania przez jednostki ludzkie
z róŜnorodnych dóbr są przysługujące im prawa o ustawowo zagwarantowanej treści i one
zapewniają pełną ochronę jej interesów, a nie np. koncepcja poszczególnych uprawnień.
Ma ona zapobiegać wykonywaniu praw niezgodnie z akceptowanymi powszechnie regułami
moralnymi. Zakaz naduŜywania praw polega na tym, Ŝe prawo podmiotowe stanowi
podstawową konstrukcję prawną, poprzez którą podmioty stosunków cywilnoprawnych
realizują swoje prawnie chronione interesy,
- zasada autonomii woli stron – wyraŜa kompetencje podmiotów prawa cywilnego
do swobodnego kształtowania stosunków cywilnoprawnych przez czynności prawne, a wśród
nich głównie umowy. Kształtowanie stosunków prawnych musi odbywać się w granicach
prawa, ale są one bardzo szerokie. W zakresie umów dotyczących zobowiązań prawo cywilne
charakteryzuje swoboda umów, tzn. strona decyduje swobodnie nie tylko o tym, czy i z kim
zawrzeć umowę, ale nadto kontrahenci ustalają treść umowy według swego uznania,
- zasada ochrony dobrej wiary – chroni ona przede wszystkim tego, kto działa w mylnym,
ale usprawiedliwionym przekonaniu, co do uprawnień tego, od kogo nabywa rzecz lub inne
prawo. MoŜemy ją znaleźć m.in. w art. 169 § 1 kc, zgodnie z którym jeŜeli osoba nie
uprawniona do rozporządzania rzeczą ruchomą zbywa rzecz i wydaje ją nabywcy, nabywca
uzyskuje własność z chwilą objęcia rzeczy w posiadanie, chyba Ŝe działa w złej wierze, czy
18
teŜ art. 1028 kc, zgodnie z którym jeŜeli ten, kto uzyskał stwierdzenie nabycia spadku, lecz
spadkobiercą nie jest, rozporządza prawem naleŜącym do spadku na rzecz osoby trzeciej,
osoba, na której rzecz rozporządzenie następuje, nabywa prawo lub zostaje zwolniona
od obowiązku, chyba Ŝe działa w złej wierze,
- zasada łagodzenia rygoryzmu przepisów prawnych przez klauzule generalne – zgodnie
z tą zasadą klauzula generalna łagodzi brzmienie konkretnego, rygorystycznego przepisu,
np. gdy osoba zakupiła rzecz ruchomą od osoby nieuprawnionej, to nabywca nabywa prawo
własności tej rzeczy z chwilą wejścia w jej posiadanie, chyba Ŝe uczynił to złej wierze
– w tym przypadku klauzulą generalną jest dobra wiara. Klauzula generalna jest to zwrot
niedookreślony zawarty w przepisie prawnym oznaczający pewne oceny funkcjonujące
w jakiejś grupie społecznej, do których odsyła ów przepis przez nakaz uwzględniania ich przy
ustalaniu stanu faktycznego podpadającego pod daną normę. Do klauzul generalnych
zaliczamy m.in. względy słuszności, dobre obyczaje, dobrą wiarę w znaczeniu obiektywnym,
obowiązki moralne,
- zasada jednakowej ochrony kaŜdej własności – zgodnie z nią kaŜda własność, bez
względu na jej podmiot jak i przedmiot, podlega takiej samej ochronie. Zasada ta znajduje
oparcie w Konstytucji RP, która w art. 64 stwierdza, Ŝe własność podlega równej dla
wszystkich ochronie prawnej, a moŜe być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko zakresie,
w jakim nie narusza ona istoty prawa własności,
- zasada cywilnej odpowiedzialności za długi – oznacza ona, Ŝe dłuŜnik odpowiada za swe
zobowiązania całym majątkiem, a jej ograniczenia mogą wynikać tylko ze szczególnych
unormowań, np. zgodnie z art. 1030 kc do chwili przyjęcia spadku spadkobierca ponosi
odpowiedzialność za długi spadkowe tylko ze spadku
.
Odpowiedzialność dłuŜnika
za naruszenie treści zobowiązania powstaje z mocy prawa i nazywana jest
odpowiedzialnością osobistą. DłuŜnik odpowiada całym swoim majątkiem, a takŜe tym,
który posiądzie w przyszłości. Same strony wykorzystując czynności prawne nie mogą
unicestwić tej odpowiedzialności ani ograniczyć w stosunku do ustalonego ustawowo
kształtu,
- zasada odpowiedzialności za szkodę – zgodnie z nią kaŜdy, kto wyrządził drugiemu
szkodę ze swej winy, a w przypadkach w ustawie przewidzianych równieŜ bez winy, jest
zobowiązany do jej naprawienia. Ograniczenie odpowiedzialności moŜe wynikać tylko ze
szczególnych unormowań, np. z powodu braku bezprawności szkodliwego działania sprawcy
(obrona
konieczna,
stan
wyŜszej
konieczności,
dozwolona
samopomoc,
zgoda
19
poszkodowanego, wykonywanie praw podmiotowych) lub teŜ z powodu jego wieku, stanu
psychicznego lub fizycznego,
- zasada pełnej ochrony rodziny – znajduje ona szczególny wyraz w klauzuli generalnej
dobra dziecka. Zasada ta w szczególności oznacza, Ŝe przepisy prawa cywilnego powinny być
tak tłumaczone, jak tego wymaga interes małoletniego dziecka i rodziny jako podstawowej
komórki społecznej,
- zasada dziedziczenia - zgodnie z tą zasadą majątek osoby zmarłej nie staje się majątkiem
niczyim ani nie przechodzi na państwo, lecz przypada spadkobiercom ustawowym lub
testamentowym. Gwarantuje ona otrzymanie przez bliskich tego, czego dorobił się zmarły
za Ŝycia. Tym samym zasada ta ma znaczenie dla rozwijania działalności gospodarczej jak
równieŜ pobudza aktywność produkcyjną i dąŜenie do oszczędzania,
- zasada cywilnoprawnej ochrony praw na dobrach niematerialnych – oznacza ona
ochronę praw na dobrach niematerialnych tj. własność intelektualną, własność przemysłową.
Obejmuje ona zarówno prawa o charakterze majątkowym, umoŜliwiające gospodarcze
wykorzystanie dobra niematerialnego, jak i prawa o charakterze niemajątkowym, chroniące
tzw. dobra osobiste twórcy przed naruszeniem, a jej zakres ulega stałemu poszerzeniu.
- zasada jedności prawa cywilnego – oznacza ona, Ŝe prawo handlowe nie stanowi odrębnej
od prawa cywilnego gałęzi prawa lecz stanowi jego część. Z zasady tej wynika, Ŝe osoby
mogą korzystać z narzędzi prawnych i środków ochronnych znanych prawu cywilnemu,
- zasada ochrony praw cywilnych przez niezawisłe sądy – zgodnie z nią prawa cywilne
podlegają ochronie, a do rozpoznawania spraw z tego zakresu powołane zostały niezawisłe
sądy. Powierzenie tego zadania w pewnym zakresie innym organom moŜe mieć miejsce tylko
na mocy przepisu szczególnego (art. 2 kpc).
27
27
A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo ..., op.cit., s. 32-34; Por. Z. Radwański, Prawo..., op.cit., s.16-
19; Por. Z. Radwański, J. Panowicz-Lipska, Zobowiązania ..., op. cit., s.232-233; Por.
E. Gniewka, Podstawy...,
op.cit., s. 336-338; Z. Szczurek, op.cit., s. 244-246.
20
Rozdział III
Źródła prawa cywilnego w Polsce
§ 1. Uwagi wstępne
Pojęcie źródeł prawa nie jest jednolite, w szczególności moŜna za nie uznać stosunki
społeczno-gospodarcze, które stały się powodem danego uregulowania. MoŜemy jednak
stwierdzić, Ŝe źródła prawa to fakty uznawane w danym systemie prawnym za fakty
prawotwórcze, a ich wytworem są generalne i abstrakcyjne normy prawne, wskazujące kto,
w jakich okolicznościach, jak ma postąpić. Z teoretycznego punktu widzenia w związku
z powyŜszym wyróŜnia się prawo stanowione, którego źródłem jest akt normatywny oraz
prawo zwyczajowe, którego źródłem jest zwyczaj. O tym, jakie fakty społeczne uznawane są
za fakty prawotwórcze, decyduje konstytucja i uzupełniająca ją doktryna prawnicza.
28
Ź
ródła prawa cywilnego tworzą hierarchię tego samego rodzaju co źródła prawa
w ogóle. Źródłem prawa są akty normatywne wydawane w odpowiednim trybie przez
uprawnione organy państwa. Fundamenty całego systemu prawnego tworzy Konstytucja
Rzeczypospolitej Polskiej, która w art. 87 wymienia źródła prawa powszechnie
obowiązującego. Jest to katalog zamknięty tworzący hierarchicznie skonstruowany system
ź
ródeł prawa i zaliczamy do nich:
1)
Konstytucję,
2)
ustawy,
3)
ratyfikowane umowy międzynarodowe,
4)
rozporządzenia,
5)
akty prawa miejscowego.
W dalszej części rozdziału przedstawiono źródła prawa cywilnego odnoszące się do
wszystkich stosunków cywilnoprawnych. W związku z tym pominięto problematykę
wzorców umownych, występującą w zobowiązaniach. Poza przedstawieniem stanowionych
ź
ródeł prawa cywilnego omówiono ponadto ograniczoną funkcję prawotwórczą zwyczaju,
zasad współŜycia społecznego, orzecznictwa sądowego oraz nauki.
29
28
Z. Radwański, Prawo..., op.cit., s.31.
29
Por. TamŜe, s. 32; Por.
E. Gniewek, Podstawy..., op.cit., s. 35.
21
§ 2. Prawo stanowione
Konstytucja
Konstytucja jest najwaŜniejszym prawem Rzeczypospolitej Polskiej i jej przepisy
moŜna stosować bezpośrednio, chyba Ŝe stanowi ona inaczej. Konsekwencją tego jest to,
Ŝ
e nie jest konieczne transponowanie jej postanowień do zwykłych ustaw. JednakŜe jej
przepisy mogą stanowić wyłączną podstawę do zrekonstruowania normy prawnej tylko
wtedy, gdy w wystarczającej mierze wskazują kto, w jakich okolicznościach, jak ma postąpić.
Poza tym przepisy jej powinny być uwzględniane łącznie z przepisami innych aktów
prawotwórczych, a więc i wówczas, gdy same ze względu na ich ogólnikowość nie stanowią
dostatecznej podstawy do zrekonstruowania normy postępowania.
30
Ustawy
Uchwala je parlament w sposób określony przez Konstytucję, a Prezydent RP
podpisuje i zarządza ogłoszenie jej w Dzienniku Ustaw RP.
Podstawowym i najwaŜniejszym źródłem prawa cywilnego jest kodeks cywilny
z 23 kwietnia 1964 roku (Dz.U. z 1964, nr 16, poz. 93, z późn. zm.). Zawiera on podstawowy
trzon instytucji prawa cywilnego, usystematyzowanych według określonych, wspólnych
zasad przewodnich. WyraŜone w nim zasady ułatwiają stosowanie przepisów rozsianych
po róŜnych aktach normatywnych, dając im wspólną podbudowę. Jego rozwiązania
przesądzają o całym modelu polskiego prawa cywilnego.
Kodeks cywilny nie jest jedynym źródłem prawa cywilnego. Normy prawa cywilnego
zawarte są w wielu innych aktach normatywnych, wśród których w szczególności naleŜy
wymienić:
-
Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
-
Kodeks morski,
-
Kodeks spółek handlowych,
-
ustawa o księgach wieczystych i hipotece,
-
ustawa o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych,
-
ustawa o własności lokali,
-
Prawo autorskie,
-
Prawo wekslowe,
30
Por. Z. Radwański, Prawo..., op.cit., s. 33.
22
-
Prawo czekowe,
-
Prawo spółdzielcze,
-
ustawa o znakach towarowych,
-
ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji,
-
ustawa o samorządzie terytorialnym.
31
Wymienione akty normatywne, a takŜe inne niewymienione zawierające przepisy
mające charakter cywilnoprawny, zajmują względem kodeksu cywilnego pozycję przepisów
szczególnych, a więc nie wyłączają stosowania, poza zakresem w nich uregulowanych,
odpowiednich przepisów kodeksu cywilnego.
Ratyfikowane umowy międzynarodowe
Ratyfikowane umowy międzynarodowe mają moc powszechnie obowiązującą jeŜeli
regulują one wprost objęte nimi stosunki prawne, a więc gdy nadają się do bezpośredniego
stosowania. Po ogłoszeniu umowy w Dzienniku Ustaw RP stanowi ona część krajowego
porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba Ŝe jej stosowanie jest uzaleŜnione
od wydania ustawy. Gdy stosowanie umowy uzaleŜnione jest od wydania ustawy, moc
bezpośrednio obowiązującą ma nie umowa, ale ustawa ją wykonująca. NaleŜy pamiętać, Ŝe
umowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyraŜoną w ustawie ma pierwszeństwo przed
ustawą, jeŜeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową.
Rozporządzenia
Wydawane są one, zgodnie z art. 92 Konstytucji, wyłącznie przez organy władzy
publicznej wskazane w Konstytucji, na podstawie szczegółowego upowaŜnienia zawartego
w ustawie i w celu jej wykonania. UpowaŜnienie powinno określać organ właściwy do
wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne
dotyczące treści aktu.
W obszarze prawa cywilnego spotykamy się z rozporządzeniami wydanymi na
podstawie delegacji płynącej z kodeksu cywilnego lub ustaw odrębnych, np. art. 359§2kc.
Rozporządzenia nie są wprawdzie ustawami, jednak uŜywany w kodeksie cywilnym
i w innych aktach normatywnych zwrot odsyłający do „ustaw” odnosi się takŜe do
31
Z. Szczurek, op.cit., s. 39.
23
rozporządzeń, poniewaŜ termin „ustawa” rozumiano w szerszym znaczeniu, obejmującym
wszelkie powszechnie obowiązujące akty normatywne.
32
Akty prawa miejscowego
Mają one walor źródła prawa powszechnie obowiązującego tylko na obszarze
działania organów, które je ustanowiły i tylko w granicach przysługujących wspomnianym
organom kompetencji wskazanych właściwymi ustawami.
§ 3. Zwyczaje i prawo zwyczajowe
Zwyczajem jest powszechnie stosowana w danym okresie, w danym środowisku
i w danych stosunkach społecznych praktyka określonego, jednolitego lub zbliŜonego
postępowania. Dzięki nim system prawa cywilnego staje się bardziej elastyczny i podatny na
dokonujące się zmiany w praktyce społecznej. Zwyczajów nie moŜna zaliczyć do zdarzeń
prawotwórczych stanowiących samodzielne źródło prawa. Uzyskują one doniosłość prawną
przez to, Ŝe w wielu przypadkach źródła prawa stanowionego do nich odsyłają. W kodeksie
cywilnym i innych aktach prawnych ustawodawca wielokrotnie odsyła nas do „ustalonych”
zwyczajów (np. art. 56,65,69,354 kc), „przyjętych” zwyczajów (np. art. 384, 788, 801, 922
kc) czy teŜ „miejscowych” zwyczajów (np. art. 287, 298, 908 kc). Doniosłość prawną mają
tylko zwyczaje ustalone w danych stosunkach i ewentualnie w odniesieniu do określonych
bliŜej w przepisie prawnym kręgu osób lub na wskazanym obszarze.
Aby zwyczaje mogły pełnić jakąkolwiek rolę o doniosłości prawnej i wskazywać jak
powinien postąpić uczestnik stosunku cywilnoprawnego w określonej sytuacji naleŜy ponadto
poddać je same ocenie wartościującej, a więc zbadać czy są to dobre zwyczaje,
nie pozostające w sprzeczności z ogólnie akceptowanymi zasadami moralnymi. Tylko takie
zwyczaje mogą pełnić rolę normatywną. Dlatego zwyczaje powinno się zawsze rozpatrywać
łącznie z zasadami współŜycia społecznego, które wskazują moralne kryteria ocenne.
W przeciwieństwie do zwyczaju przez prawo zwyczajowe rozumie się normę prawną,
a faktem prawotwórczym jest wówczas praktyka stałego stosowania przez organy państwowe
określonej reguły postępowania. W chwili obecnej Ŝadne przepisy prawa stanowionego nie
regulują kwestii dopuszczalności prawa zwyczajowego w polskim systemie prawnym.
Konstytucja w rozdziale o źródłach prawa wymienia jedynie prawo stanowione, a więc
32
Z. Radwański, Prawo..., op.cit., s. 35.
24
zamknięty katalog źródeł prawa przepisami Konstytucji odnosi się do prawa stanowionego,
co nie wyklucza kształtowania się norm prawa zwyczajowego obok, a nie przeciwko prawu
stanowionemu.
33
§ 4. Zasady współŜycia społecznego
Zasady współŜycia społecznego to powszechnie uznane w kulturze naszego
społeczeństwa wartości, normy moralne, będące zarazem dziedzictwem i składnikiem kultury
europejskiej. Zasad nie moŜna zaliczyć do zdarzeń prawotwórczych stanowiących
samodzielne źródło prawa. Uzyskują one doniosłość prawną przez to, Ŝe w wielu
przypadkach źródła prawa stanowionego do nich odsyłają. W prawie cywilnym ustawodawca
wielokrotnie odsyła nas do zasad współŜycia społecznego, jednakŜe z uwagi na to, Ŝe są
czymś zmiennym, są funkcją miejsca i czasu, nie są one skodyfikowane. Pozwala to na
elastyczność norm prawnych odsyłających do zasad współŜycia społecznego.
W odniesieniu do zakresu zasad współŜycia społecznego występują dwa ograniczenia:
1.
zasady odnoszą się jedynie do postępowania jednych osób wobec innych. Nie dotyczą
wiec wyłącznie przeŜywanych postaw, które same przez się nie mają doniosłości dla
stosunków prawnych, jeŜeli nie stanowią motywu działań ludzkich;
2.
przedmiotem zainteresowania prawników nie są zasady współŜycia społecznego
będące zarazem obowiązującymi normami prawnymi, poniewaŜ takie równobrzmiące
normy rozwaŜa się po prostu jako normy prawne.
34
Zakres stosowania zasad współŜycia społecznego jest określony w przepisach
prawnych. Mając na uwadze funkcję, którą w ramach przepisów odwołujących się do zasad
mają one spełnić moŜemy wyróŜnić następujące grupy:
1.
jako element słuŜący do elastycznego doprecyzowania treści poszczególnych
instytucji prawa cywilnego z prawem własności na czele (np. art. 140, 233, 287, 298
kc) lub konkretnych stosunków prawnych (np. art. 56,354 kc);
2.
przy kwalifikowaniu pewnych zdarzeń kreujących stosunki cywilnoprawne. Poza
przepisami wyraźnie powołującymi zasady współŜycia społecznego (np. art. 410, 428,
827 kc) powinny one być brane pod uwagę takŜe przy precyzowaniu elementów
33
Por. TamŜe, s. 37-38.
34
Por. TamŜe, s. 39.
25
innych pojęć prawnych, jak np. istotnego dla powstania odpowiedzialności deliktowej
pojęcia „winy” sprawcy szkody (art. 415 kc);
3.
przy wykładni oświadczeń woli (art. 65 kc);
4.
jako instrument zapobiegający powstawaniu konsekwencji prawnych, które ze
względu na szczególny kontekst sytuacyjny – budziłyby powszechną dezaprobatę
moralną i tym samym prowadziłyby do naruszenia spójności aksjologicznej porządku
prawnego (np. art. 5, 58, 93, 94, 412, 754,902, 1008 kc).
35
§ 5. Orzecznictwo sądów oraz nauka prawa
Orzecznictwo sądów, nie będące samodzielnym źródłem prawa, przez swą działalność
interpretacyjną, a zwłaszcza inferencyjną (wnioskowanie z norm o normach) oraz przez
uznawanie zwyczajów moŜe wpłynąć na ustalanie (konkretyzację) treści norm prawnych.
Orzecznictwo sądów nie stanowi źródła prawa, a więc odrzuca się koncepcję prawotwórczą
funkcji sądów. Zadaniem sądów nie jest tworzenie norm prawnych, lecz ich stosowanie do
konkretnych stosunków społecznych. Wypowiedzi sądowe nie są aktami tworzenia prawa,
lecz zawierają jedynie jego wykładnię i są przejawem jego stosowania.
36
Poglądy nauki nie stanowią źródła prawa cywilnego, natomiast inspirują działalność
legislacyjną, w szczególności poprzez formułowane w pracach naukowych postulaty. Ponadto
wpływ następuje poprzez udział w stanowieniu prawa. Szczególna jej wartość to pomoc przy
stosowaniu prawa poprzez dokonywanie pogłębionej wykładni całokształtu obowiązujących
przepisów, a tym samym współudział w prawidłowym rozumieniu porządku prawnego.
35
Por. TamŜe, s. 41.
36
A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo ..., op.cit., s. 69-71.
26
27
Wykaz waŜniejszych skrótów
art.
artykuł
Dz. U.
Dziennik Ustaw
Konstytucja RP
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r.
kc
Kodeks cywilny z 1964 r.
kpc
Kodeks postępowania cywilnego z 1964 r.
s.
strona
OSNCP
Orzecznictwo Sądu najwyŜszego Izby Cywilnej, Pracy
i Ubezpieczeń
OSNAPiUS
Orzecznictwo Sądu NajwyŜszego Izby Administracyjnej, Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych
28
29
Literatura
1.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 02 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78,
poz. 483).
2.
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93
z późn. zm.).
3.
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks Postępowania Cywilnego (Dz. U. Nr 42,
poz. 296 z późn. zm.).
4.
S. Dmowski, S. Rudnicki, Komentarz do Kodeksu Cywilnego – Księga pierwsza-
Część ogólna, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 2003.
5.
E. Gniewek, Podstawy prawa cywilnego i handlowego, Wydawnictwo Uniwersytetu
Wrocławskiego, Wrocław 1998.
6.
P. Kubiński, Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. Zarys wykładu,
Olsztyn 1996.
7.
M. Piotrowski, Prawo cywilne. Krótki wykład. Wydawnictwo WSB, Poznań 2002.
8.
Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, wyd. 6 zmienione i poszerzone,
Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2003.
9.
Z. Radwański, J. Panowicz-Lipska, Zobowiązania – część szczegółowa, wydanie 4
zmienione i zaktualizowane, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2004.
10.
Z. Szczurek, Prawo cywilne dla studentów administracji, Zakamycze 2001.
11.
A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo Cywilne – Zarys części ogólnej, wyd. 2
zmienione, Wydawnictwa Prawnicze PWN, Warszawa 2000.
12.
A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo Cywilne – Zarys części ogólnej, wyd. 2
zmienione, Wydawnictwa Prawnicze PWN, Warszawa 2001.