1
Adam Asnyk Poezje, (PIW) wstęp Stefan Lichański
Młoda Polska zawdzięcza Asnykowi wiele, ale traktuje go niechętnie i lekcewaŜąco. Wyspiański
porównał go do „wypchanego orła”. Obiegowy obraz Asnyka:
•
sprawny rymopis
•
dobroduszny dydaktyk
•
czasem pisał filuterne piosneczki, czasem coś filozoficznego w duchu epoki (o rewolucji, o
walce o byt, o poŜytkach wspólnej pracy)
•
czasem nawiązywał do tonu wielkich romantyków (Grób Agamemnona, Oda do młodości)
KrzyŜanowski i Fik nazywają go jednak poetą tragicznym!
Asnyk tworzy między romantyzmem a pozytywizmem. Mówi się o nim, Ŝe jest zapóźnionym
romantykiem, przystosowującym się do stworzonej przez pozytywizm sytuacji kulturowo-społ.
•
bezpośrednie nawiązania do romantyzmu: Apostrofa (
Grób Agamemnona), Oda ( Oda
do młodości), Nieśmiertelni (
Przedświt)
•
i inne: Sen grobów, Pamięci Józefa P..., Przeminął czas, Na zgon poezji, Baśń tęczowa, Na
grobie Wincentego Pola, W dwudziestopięcioletnią rocznicę powstania 1863 roku, Zapomnij
o tem! Na obchód Słowackiego, W dzień złoŜenia zwłok Mickiewicza na Wawelu
•
romantyczna melodia organizowania obrazu poetyckiego i stylu wypowiedzi (Sonet
„Kiedym cię Ŝegnał...” – atmosfera liryków miłosnych Mickiewicza)
•
nie naśladuje po epigońsku, ale rekonstruuje romantyczny styl wypowiedzi
•
echa mesjanizmu są bardzo nieliczne, zrywa Asnyk z romantycznym indywidualizmem i
wiarą w posłanniczą dla ludzkości rolę jednostek wyjątkowych, traktowaniem poety jako
wieszzca-kapłana
Powiązania Asnyka z pozytywizmem:
•
zainteresowanie współczesną wiedzą i nowymi perspektywami światopoglądowymi,
moŜliwościami syntezy filozoficznej; gł. scjentyzm z zasadą ewolucji (cykl Nad głębiami)
•
demokratyzm – samodzielne dąŜenia wyzwoleńcze mas ludowych (Herakles)
realizm
spirytualistyczny Słowackiego w Beniowskim pieśni VII i Genezis z Ducha połączył z
koncepcją Darwina i spencera oraz z panpsychizmem Fechnera i konwergentyzmem
Boutroux
•
stawia zarzuty Dzisiejszym idealistom, pisze mocno zaangaŜowane wiersze (Bez odpowiedzi,
Wśród przełomu); atakuje artystowskie pięknoduchstwo (Wy się skarŜycie?, Szkic do
wspólnego obrazu)
•
inne: Daremne Ŝale, Do młodych, Miejmy nadzieję!, Ucisz się, serce!, Mgławice, Odpowiedź
przeszłości, Chór Oceanid, Krąg przemian, W walce o byt, Sonet („Smutni synowie...”)
•
w innych protestuje przeciw swojej epoce: XIX-emu wiekowi, Sen grobów, Apostrofa, Baśń
tęczowa, W 25-letnią rocznicę powstania 1863 roku, Na obchód Słowackiego, Sonet
(„Czego ci trzeba...”), W loŜy, Złoty cielec, Fragment
•
atak na pozytywizm nie uderza w jego filozoficzne i etyczne załoŜenia, ale w ich praktyczną
realizację, w formy Ŝycia społecznego, politycznego, obyczajowego, kulturalnego, w
filisterski konformizm, kramarską łapczywość sklepikarzy, w tchórzliwy trójlojalizm
ziemiańskich konserwatystów i mieszczańskich „postępowców”
•
widział klęskę pozytywizmu w małoduszności i przyziemności dąŜeń pozytywistów
•
ruinę nadziei opłakiwał Snem grobów w tonie elegijno-patetycznym, a skończył
szyderstwem (Fragment, W loŜy)
Asnyk ma tendencje do świadomego organizowania poezji w duchu klasycystycznym, zmierza ku
przedmiotowości, a nie subiektywności (nawet liryka osobista i miłosna jest oderwana od konkretu
osobistego).
2
Cechy zbliŜające Asnyka do parnasizmu:
staranna cyzelatura wersyfikacyjna i jęz-styl.
powściągliwość w wyraŜaniu uczuć
podmiotowość ujęcia
precyzyjne wypowiedzi
Z Leconte de Lislem, przedstawicielem parnasizmu, łączy go m.in.:
•
kunszt techniki, klasycystyczna jasność i precyzja wypowiedzi
•
częste sięganie po tematykę staroŜytną
•
rola w biografii niepowodzenia politycznego (Wiosna Ludów dla Lisle’a, powstanie
styczniowe dla Asnyka)
•
niechęć do współczesności, która ich zawiodła
•
erudycja filozoficzna i historyczna
•
zainteresowanie nauką, a gł. teorią ewolucji
Wiersze inspirowane stylem parnasizmu: Odłamowi „Psychy” Praksytelesa, Julian Apostata,
Asceta, Ociemniały Tamyris, Tetys i Achilles, Z egipskiego rytuału zmarłych, Fresk pompejański,
Król Juba.
Od parnasizmu róŜnią go: zainteresowania społeczne, czynny udział w bieŜącym Ŝyciu kulturalnym
i politycznym, uprawianie poezji dydaktycznej.
Inne źródła poezji Asnyka:
liryka społeczna (humanitaryzm i demokratyzm Victora Hugo)
wiersze antywojenne, np. Na pobojowisku (Ludwika Ackermann)
Do... (Kain i Abel; Litania do Szatana Baudleaire’a)
Krótki rys historyczno-literacki:
•
1848-49: Wiosna Ludów
•
1849: umiera Słowacki, Mickiewicz i Krasiński nic waŜnego juŜ nie napiszą, Goszczyński,
Zaleski, Pol i Ujejski teŜ kończą karierę
•
lata 40.: powstaje ruch entuzjastek i entuzjastów
•
działa cyganeria warszawska, obniŜa się poziom Ŝycia duchowego w kraju
•
1860-64: ostatnia fala porywów romantycznych (Ujejski, Berwiński, Zmorski, Sowiński...)
•
wkrótce Sowiński nazywa tę ostatnią generację pogrobowcami minionej epoki
Pojawiają się nowi pisarze, generacja 1850:
•
ś
michowska, Norwid, Lenartowicz, Syrokomla, Faleński
•
Syrokomla do gawędy wprowadza realizm, Ŝycie prowincji, Polski rolniczej w sferze
zarówno wsi, jak i dworu (Gomulicki będzie tak pisał o mieście, a Kasprowicz o chłopach)
•
motywy i poetykę pieśni Lenartowicza będzie naśladować Konopnicka
•
etyka jest dla nich waŜniejsza niŜ metafizyka, historia niŜ historiozofia, współczesność niŜ
rozrachunki z przeszłością i eschatologiczne wizje przyszłości
•
szanują wielkich poetów, ma cześć dla tradycji, postawę niepodległościową i demokratyzm
społeczny
•
jest to emancypująca się inteligencja (oderwanie od szlachetczyzny utrudnia kontakt z
konserwatywnym ziemiaństwem i pozytywistami-prekursorami, którymi byli „dobrze
urodzeni” przeniesieni z dziedzicznych dworków do miasta)
•
wyraz artystyczny uwaŜali nie za formę-szatę jak romantycy (dla których forma pochodziła
z natchnienia), ale za najdoskonalej zrealizowany w słowie kształt myśli
•
zamiast idealizmu – realizm; zamiast subiektywizmu – obiektywizm; zamiast irracjonalnej
gry emocji – wola zrozumienia istoty rzeczy; zamiast egocentryzmu – świadomość bycia
mandatariuszem epoki i społeczeństwa
•
są przedstawicielami rom. realizmu krytycznego (na jego przedłuŜeniu mieści się Asnyk)
3
Asnyk osiadł na stałe w Galicji, gdzie cenzura była mniejsza i gdzie mógł pracować społecznie,
politycznie i oświatowo. Był szanowany przez opinię społeczną, musiał więc z nią się liczyć,
musiał być bardem narodowym, reprezentantem sumienia społecznego – stąd tony dydaktyczne i
wierszowana publicystyka.
O Asnyku mówi się jako o intelektualiście w związku z jego wierszami refleksyjnymi i
problematyką społeczno-obywatelską.
Cykl filozoficzny to sonety z Nad głębiami:
•
mało tu obrazowania, podst. budulcem utworu jest pojęcie
•
nie chodzi o opiewanie gotowego systemu filozoficznego
•
Asnyk przetwarza przemyślenia ucznia romantyków, dodaje wiedzę pozytywistów i
filozofuje w stylu scentycznym
•
chciał stopić w jedno poezję i naukę, a nie tylko poezją opiewać zdobycze nauki
Inny ton jego poezji to liryzm kameralny o przewadze tonacji sentymentalno-lirycznej (wpływ
Heinego), juŜ np. w cyklu Z motywów ludowych. Odczuwał potrzebę umuzycznienia poezji. To
liryczne pieśniarstwo zrealizuje i przekaŜe Młodej Polsce Konopnicka. Muzyczność wspierał
dynamicznym tokiem relacji, rozluźnieniem składni, regularną anaforą, przyrodą akompaniującą
przeŜyciom duchowym (Między nami nic nie było).
Humor Asnyka to pogoda pojednania, zrozumienia, akceptującej nawet ból, rozczarowanie (Ty
czekaj mnie!). Klęska przemieniona w pieśń staje się zdobyczą – zdobyczą poezji. Poezja jest
pocieszeniem przez śpiew, harmonię, rytm – więc parnasizm (ład artystyczny) jest nie wyborem
poetyki, ale postawy autoterapeutycznej, stoickiej.
Dewiza Asnyka: wznieść się nad przeciwieństwa nie przez ich naiwne zanegowanie, ale przez
przezwycięŜenie w sobie tego rozgoryczenia i niepokoju, jaki w nas budzą (Nie mów).
Rok 1897 (śmierć Asnyka, załoŜenie krakowskiego „śycia”) to koniec okresu współistnienia
realizmu romantycznego i pozytywistycznego, naturalizmu i modernizmu.
Dla Langego Asnyk jest w ogóle ostatnim doniosłym artystycznie i myślowo poetą XIX wieku.
Asnyk oddziaływał silnie na Tetmajera, choć ten pozwalał sobie na złośliwości pod jego adresem:
•
XIX-mu wiekowi
Koniec XIX wieku; Młodości sen Na świat ten dusza przychodzi...;
Nadgrobek
De profundis; Bezimiennemu Grób poety; Sonet („Nie myśl o szczęściu”)
Dziś; Ucisz się, serce! Ty nie giń marnie...; Miejmy nadzieję Poeci idealiści;
Szkoda!
Co warte słońce...
•
Tetmajerowskie motywy tatrzańskie jest uformowana jak u Asnyka dwoiście – jako
przedmiot impresjonistycznego malarstwa (temat nastrojowych liryków) i jako stymulans
refleksji filozoficznej (obraz znalezienia się „nad głębiami”, na wyŜynach zmuszających do
wniknięcia w siebie i zmierzenia się z zagadką bytu)
Do Asnyka nawiązywali teŜ inni poeci pogranicza okresów Lange, Miriam i Kasprowicz.
Ukształtował on kulturę literacką, z której czerpali „młodopolanie” Rydel, Szukiewicz, Wyspiański
(Noc listopadowa), śeromski.
•
juŜ u Asnyka pojawia się rozterka myśli, tendencje symboliczne (nawet w utworach z
pozoru czysto opisowych, np. Noc na morzu, Pustynia, Zmarła oaza, Pointe du Raz) i
nastrojowo-impresjonistyczne
•
wiersze, gdzie uogólniająca refleksja jest wyraŜona nie słowem, ale obrazem (Limba
Schnąca limba Tetmajera; Dziwny sen – symbolika nawiązująca do psychoanalizy Freuda;
W noc czerwcową; Ta łza; Przychodzisz do mnie, Ach, powiedz!, Błąka się wicher w polu),
balladyzacja liryki, wprowadzanie elementu epickiego i dramatycznego
4
•
neoromantyczne ballady parafabularne - Przychodzi do mnie, Ta łza: liryczne epilogi
mgliście zaznaczonej przedakcji
•
ballady noeromantyczne - Czary, Nokturno, Rozłączenie, W wieczny cień: rozchwiana
fabuła, zaznaczająca jedynie akcję, zinstrumentowane rytmicznie tak, Ŝe melodia strofy i
składni działa emocjonalnie silniej niŜ obraz
•
tradycyjne ballady romantyczne – Odpoczywa, Wierzba na pustkowiu: element nastrojowy
jest równieŜ na pierwszym planie, spycha w cień fabułę
Nie tylko Asnyk był prekursorem modernizmu, ale inni byli odkryci późno (Norwid, Faleński),
znani w wąskim kręgu (Lenartowicz przez Kasprowicza i śeromskiego), niedoceniani jako poeci
(Gomulicki). Tylko oddziaływanie Konopnickiej było bardziej dostrzegane.
Asnyk, zlekcewaŜony przez koła elity, Ŝyje dziś jako poeta „ludowy” (w sensie ludzi-amatorów).
•
jego liryka jest uniwersalna, bezosobowa (co zaleca Norwid w Rzeczy o wolności słowa)
•
swoim Ŝyciem pokazał ideę stoicyzmu – od młodzieńczego buntu i rozgoryczenia
pokonanego Ŝołnierza i wygnańca, przez walki i klęski doszedł do postawy stoickiej (której
manifest moŜna znaleźć w wierszu Bolesławowi Prusowi – jest to ideowy testament poety)
•
zdecydowała teŜ przezroczystość formy i treści, jasność wypowiedzi
** E.Z.**