Leksykalna sfera wyborów stylistycznych 



  Morfem – elementarna jednostka znaczeniowa.  



 

Leksyka stanowi tworzywo zdań. 



  Syntagma – łączenie wyrazów w większe całości znaczeniowe, które polega na zastosowaniu 

wielu zabiegów słowotwórczych, fleksyjnych, składniowych. 



 

Słowo – jednostka znaczeniowa tekstu.  



  Jednostka leksykalna -  oznacza klasę desygnatów, np. wyraz „uniwersytet” nie oznacza UŁ, 

ale wszystkie uniwersytety. 



 

Słownik  ma  char.  klasyfikacyjny  i  posługuje  się  szerokimi  zakresami  semantycznymi,  co 
nazywane jest SŁOWNIKOWE znaczenie słowa  my raczej rzadko się tym posługujemy.  



 

Kontekst = słowo nie występuje w izolacji, ale w towarzystwie innych słów.  
 
 

Znaczenie kontekstowe – znaczenie słów pośród innych wyrazów. 
 
Oddziaływanie kontekstu na słowo polega na: 

a)  zawężeniu znaczenia wyrazu,  np. „Dzieci idą do szkoły.” ogranicza się do  „dzieci” w wieku 

szkolnych oraz „szkoła” – taki typ szkół, których uczniami są dzieci, a nie np. dorośli. 

b)  poszerzeniu  znaczenia  wyrazu,  co  następuje  wtedy,  gdy  np.  zamiast  „uniwersytet”  mówimy 

„szkoła”, czyli pojęcia o szerszym znaczeniu 

c)  przeniesieniu znaczenia, gdy używa się wyrazu w jakimś konkretnym kontekście i ustala jego 

nowe znaczenie, np. „białe szaleństwo” nie oznacza szaleństwa, ale sport narciarski, ale także 
w kontekście szkolnej stołówki oznacza (uwaga!) makaron!  

 
Leksyka dzieli się na: 



  wyrazy pełnoznaczne („znaczą” rzeczownik, czasownik, przymiotnik) 



 

wyrazy niepełnoznaczne(„nie znaczą” spójnik, przyimek) 

 
„DOM”  denotacja(ustalone i respektowane znaczenie) = budynek mieszkalny, mieszkanie 

  konotacje  (jakość  i  subiektywne  wyposażenie  semantyczne  słowa)  =  nasz  dom,  dom      
rodzinny, rodzina, szczęśliwe dzieciństwo… 

 
Charakterystyka ilościowa słownika 



 

ułożenie  wyrazów  wg  częstotliwości  ich  pojawiania  się  w  tekstach  =  słownik 
FREKWENCYJNY 



 

najczęściej  używane  wyrazy  wykazują  największe  możliwości  łączenia  z  innymi  wyrazami 
to  tłumaczy  częściowe  większą  lub  mniejszą  frekwencję  danego  wyrazu;  ale  nie  tylko, 
ponieważ decyduje o tym też: określona, i w końcu mniejsza, niż się na ogół wydaje, liczba 
sytuacji  komunikacyjnych  oraz  ograniczona  liczba  związków  składniowych,  w  jakie  mogą 
wchodzić ze sobą wyrazy tudzież niezmienność leksykalna zw. frazeologicznych 

 
Funkcja  kontekstu  –  bardzo  istotna  i  polega  na  wybraniu  jednego  z  wielu  znaczeń  wyrazu  przez 
ograniczenie, poszerzenie lub oderwanie go od związku z desygnatem (przeniesienie znaczenia). 
 

Oryginalność  stylistyczna  w  zakresie  leksyki  uzyskuje  się  przez  wprowadzenie  do  kontekstu 
wyrazów  rzadkich,  ale  NIE  TYLKO!,  bo  także  przez  wynajdywanie  oryginalnych  połączeń 
wyrazowych i sytuowanie ich w coraz to innych kontekstach. 

tajemnica  poezji  =  umiejętność  zestawiania  słów  prostych  w  celu  wyrażenia  uczuć 
(wzruszenia) 

 



 

Stosunek indywidualnego użytkownika języka do słownika języka może przejawiać się w: 

o 

preferowaniu niektórych słów 

o 

unikaniu niektórych kategorii słów 

o 

przenoszeniu  znaczeń  wyrazów,  czyli  odrywaniu  ich  do  przypisanych  im  prze  społ. 
umowę desygnatów 

o 

sięganiu  do  zasobów  leksykalnych  j.  epok  dawniejszych  (czyli  co?  używam 
archaizmów,  by  być  fajna??  oo  ,pamiętam,  że  chłopcy  w  gimnazjum  lubili  mówić 
„zacne” ;p) 

o 

sięganiu po słownictwo pochodzące z rozmaitych podsystemów języka 

o 

tworzeniu nowych wyrazów 

 



 

Można  uznać,  że  pisarz  też  używa  jakichś  słów  częściej  a  innych  rzadziej.  Te,  które  są 
najczęściej nazywamy słowami-kluczami.  



 

Słowa-klucze  mogą  pomóc  badaczowi  stylu  pisarza,  gdyż  słowa-klucze  organizują  jakości 
estetyczne  tekstu,  a  ich  konteksty  mówią,  czy  słownik  danego  autora  jest 
bierny(przyjmowanie słowa ze słownika bez żadnych ingerencji w jego znaczenie i używanie 
go  zgodnie  z  powszechnie  przyjętym  zwyczajem  językowym)  lub  czynny(wynajdywanie 
nowych kontekstów dla słowa, a czasem nawet tworzenie nowych słów) <znam i takich, co 
nie są pisarzami a tworzą neologizmy, ach, złośliwość…> 



 

stosunek użytkownika do leksyki języka może przejawiać się również w preferowaniu słów o 
zabarwieniu emo(cjonalnym) dodatnim lub ujemnym oraz w „kompromitującym” połączeniu 
słów np. „serwus madonna” 



 

Zwiększona frekwencja słów – uzależniona od wyobraźni twórcy oraz tematu wypowiedzi. 

 

na marginesie: Gałczyński = nasycenie terminologią muzyczną, Herbert = terminologia naukowa, Różewicz = 
prozaizmy 



 można poznać ich po stylu pisania 

 

Kręgi  semantyczne  –  wyrazy  szukają  dodatkowego  oparcia  semantycznego  i  tworzą  w  obrębie 
poszczególnych tekstów charakterystyczne grupy wyrazów.