Pszczelarz_612[01].Z1.04

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Czynniki wpływające na zdrowie i produkcyjność zwierząt

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Lokalizacja budynków inwentarskich

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Przyczyny chorób zwierząt i profilaktyka

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć ucznia

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o wykonywaniu zabiegów

zoohigienicznych, czynnikach wpływające na zdrowie i produkcyjność zwierząt, prawidłowej
lokalizacji budynków inwentarskich, przyczynach chorób zwierząt oraz ich profilaktyce.

W poradniku znajdziesz:

—

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane,

abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

—

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

—

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia założonych celów

kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej,

—

zestaw zadań, abyś mógł sprawdzić, czy już opanowałeś określone treści,

—

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
umiejętności praktyczne,

—

sprawdzian postępów,

—

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi

opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

—

literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

612[01].Z1.01

Wykonywanie zabiegów

agrotechnicznych

612[01].Z1.02

Prowadzenie produkcji roślin

uprawnych

Moduł 612[01].Z1
Produkcja rolnicza

612[01].Z1.03

Żywienie zwierząt gospodarskich

612[01].Z1.04

Wykonywanie zabiegów

zoohigienicznych

612[01].Z1.05

Prowadzenie produkcji zwierzęcej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu nauczania jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z różnych źródeł informacji,

−

zastosować odpowiednie zabezpieczenia terenu gospodarstwa rolnego,

−

określić czynniki wpływające na rozwój produkcji zwierzęcej w Polsce,

−

określić cechy charakterystyczne gatunków zwierząt gospodarskich,

−

scharakteryzować instalację wodociągową i elektryczną w budynkach inwentarskich
i pasiecznych oraz określić sposoby ich zabezpieczania,

−

scharakteryzować budowę zasady działania obsługi i konserwacji silników elektrycznych
oraz spalinowych stosowanych w rolnictwie,

−

określać topografię ważniejszych narządów u zwierząt,

−

charakteryzować rolę poszczególnych narządów zmysłu,

−

określać czynniki wpływające na rozwój zwierząt,

−

stosować zasady zachowania się przy zwierzętach,

−

dostrzegać zagrożenia związane z wykonywaną pracą,

−

zastosować zasady ochrony środowiska,

−

dobierać i zastosować odzież ochronną oraz środki ochrony osobistej do określonych
prac.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

scharakteryzować czynniki klimatyczne i mikroklimatyczne wpływające na zdrowie oraz
produkcyjność zwierząt,

−

scharakteryzować wpływ higieny żywienia i pojenia na zdrowie oraz produkcyjność
zwierząt,

−

określić wymagania dotyczące warunków zoohigienicznych i lokalizacji budynków
inwentarskich,

−

wykonać prace porządkowe w budynkach inwentarskich,

−

określić zasady transportu zwierząt,

−

zorganizować transport zwierząt gospodarskich,

−

wymienić drobnoustroje oraz pasożyty wywołujące choroby zwierząt,

−

rozróżnić rodzaje chorób zwierząt oraz określić przyczyny i drogi zakażenia,

−

zapobiec zachorowaniom oraz udzielić pierwszej pomocy chorym zwierzętom,

−

scharakteryzować zasady zapewnienia dobrostanu zwierząt,

−

wykonać zabiegi zoohigieniczne zgodnie z przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy,
ochrony przeciwpożarowej, ochrony środowiska oraz przepisami weterynaryjnymi
dotyczącymi zwalczania chorób zwierząt.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Czynniki wpływające na zdrowie i produkcyjność zwierząt

4.1.1. Materiał nauczania

Zoohigiena, higiena zwierząt, nauka zajmująca się ochroną zdrowia zwierząt przez

badanie powiązań występujących pomiędzy organizmem zwierzęcia i warunkami środowiska.
Głównym celem zoohigieny  jest eliminowanie wpływu czynników szkodliwych dla zwierząt
i kształtowanie  warunków  otoczenia  w  sposób  umożliwiający  utrzymanie  ich  w  dobrej
kondycji  zdrowotnej  i  psychicznej,  co  w  przypadku  zwierząt  gospodarskich  zapewnia
uzyskanie wysokiej  wydajności.  Zoohigiena  bada wszelkie czynniki  środowiska,  np.  klimat,
glebę, intensywność i rodzaj promieniowania, powietrze, rodzaj i jakość paszy, budynki i inne
pomieszczenia  inwentarskie, sposoby pielęgnacji  zwierząt, określa wymogi,  jakie  muszą być
spełnione  dla  stworzenia  właściwych  warunków  hodowli  zwierząt.  Środowisko  zewnętrzne
jest  zespołem  elementów  otaczających  organizm;  współdziałając  z  jego  genotypem,
determinują  one  zakres  jego  funkcji.  Poszczególne  elementy  środowiska  zewnętrznego
oddziałują na organizmy z różną siłą, bezpośrednio lub pośrednio i są pozachromosomalnym
źródłem zmienności organizmów.

Między środowiskiem a organizmami istnieje powiązanie: określone środowisko

warunkuje istnienie określonych organizmów, które z kolei oddziałują na nie i zmieniają je.
Wzajemnym oddziaływaniem środowiska i organizmów, ze szczególnym uwzględnieniem
stosunków między- i wewnątrzgatunkowych, zajmuje się ekologia.

W hodowli zwierząt gospodarskich zwraca się uwagę na te elementy środowiska

zewnętrznego, które oddziałują z dużą siłą i bezpośrednio na organizm. Można je podzielić na
3 grupy: czynniki klimatyczne, glebowe i jako wypadkowa tych dwu grup - zasoby paszowe.
Czynniki  te  są  w  mniejszym  lub  większym  stopniu  kształtowane  przez  człowieka.
W mniejszym  stopniu  człowiek  oddziałuje  na  czynniki  klimatyczne,  aczkolwiek  może
tworzyć  mikroklimat  pomieszczeń  inwentarskich.  W  większym  natomiast  stopniu  może
oddziaływać  na  glebę  przez  zabiegi  agrotechniczne,  oraz  na  gromadzenie  zasobów
paszowych, technologię ich przygotowywania, skarmiania itp.

Atmosfera, jej skład chemiczny warunkuje oddychanie i spełnia funkcję osłony przed

promieniowaniem szkodliwym dla zdrowia zwierząt. Powietrze atmosferyczne składa się:

−

78 % azot – N

−

21 % tlen – O

−

0,02-0,04 dwutlenek węgla – CO

−

inne składniki śladowe.
Ciśnienie atmosferyczne, gdy przekroczy 770 mm słupka rtęci, zaczyna ujemnie

wpływać  na  funkcje  rozrodcze  przeżuwaczy,  a  opadając  poniżej  740  mm,  wywołuje  tzw.
chorobę  górską,  objawiającą  się  przyspieszonym  tętnem,  zawrotami  głowy,  utratą
przytomności.  Niewielki  spadek  ciśnienia  sprzyja  zwiększaniu  się  liczby  erytrocytów  we
krwi.

Temperatura może spowodować przegrzanie lub przeziębienie organizmu. W sposobie

reagowania  na  zmiany  termiczne  i  w  zdolnościach  przystosowania  się  do  wysokiej
temperatury  i  nasłonecznienia  stwierdzono u zwierząt znaczne różnice, zarówno gatunkowe,
jak  i  osobnicze.  Na  ogół  stwierdza  się,  że  zwierzęta  gospodarskie  lepiej  znoszą  niskie
temperatury  aniżeli  wysokie,  bo  ich  układ  termoregulacji  jest  przystosowany  przede
wszystkim  do  wytwarzania  i  zachowania  ciepła,  a  nie  do  jego  oddawania.  Im  mniejsze
zwierzę, tym większą ma w stosunku do masy ciała powierzchnię oddawania ciepła, dlatego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

pomieszczenia dla małych zwierząt muszą zapewnić ochronę przed nadmierną utratą ciepła.

Temperatura otoczenia przekraczająca 24° wykazuje ujemny wpływ na płodność bydła

europejskiego;  nasienie  buhajów  jest  wtedy  gorszej  jakości,  mniej  żywotne  plemniki.
Polepszenie  jakości  nasienia  buhajów  i  kozłów  w  takiej  temperaturze  uzyskano  po  ich
ostrzyżeniu. Temperatura przekraczająca 40° wywołuje u  bydła europejskiego zanik apetytu,
wskutek czego następuje chudnięcie, a u krów zanik wydzielania mleka.

Optimum temperatury dla koni zależy od ich typu użytkowego. Konie szlachetne,

orientalne,  wykazują  wyższy  współczynnik  tolerancji  cieplnej  i  mogą  być  z powodzeniem
hodowane  w  klimacie  podzwrotnikowym.  Temperatura  klimatu  umiarkowanego  odpowiada
stępakom,  koniom  ciężkim,  roboczym,  zaś  temperatura  charakterystyczna  dla  rejonów
północnych i górskich, o chłodniejszym klimacie, odpowiada koniom typu jucznego, kucom.

Promieniowanie wykazuje różny wpływ na organizmy, zależnie od długości fali.

Promieniowanie o długości fali 770 nm do 1 mm jest źródłem ciepła, zaś o fali krótszej, 500-
100  nm,  działa  bakteriobójczo,  pobudza  wytwarzanie  się  pigmentu  w skórze  osobników
niealbinotycznych oraz witaminy D. Pobudza ono też metabolizm, stymuluje wzrost i rozwój
oraz odporność  zwierząt  w  młodym  wieku, a płodność  –  w dojrzałym.  U  zwierząt łaciatych,
z tzw.  lokalnym  albinizmem,  zjadających  grykę  lub  koniczynę  szwedzką,  pod  wpływem
promieni słonecznych występują objawy fotopatologiczne w postaci wyprysków na miejscach
niepigmentowanych.  Rośliny  te  bowiem  zawierają  substancje  światłoczułe,  które  działają
w organizmie jako katalizatory.

Światło, czyli widzialna część promieniowania, o długości fali 380-770 nm oddziałuje na

organizm  poprzez  nerwy  wzrokowe.  Wywiera  ono  wpływ  na  dobowe  i sezonowe  zmiany
działalności  wegetatywnego  układu  nerwowego.  Promienie  świetlne  są  bodźcem
wywołującym  wydzielanie  hormonów  gonadotropowych  przez  przedni  płat  przysadki
mózgowej, co sprzyja dojrzewaniu pęcherzyków Graafa i występowaniu wyraźnych objawów
rui  u  samic.  Niedostatek  światła  sprzyja  odkładaniu  się  tłuszczu  u  opasów,  a  u  zwierząt
futerkowych wpływa na jakość okrywy włosowej.

Rytm sezonowy objawia się u zwierząt pobudzaniem i hamowaniem instynktu

rozmnażania. Jest on też bodźcem powodującym wędrówkę ptaków przelotnych, linienie
ssaków i pierzenie się ptaków, który także wywiera wpływ na produktywność zwierząt.

Wilgotność powietrza zbyt wysoka przy niskiej temperaturze powoduje wychładzanie

organizmu oraz  sprzyja zapaleniu dróg oddechowych, a przy wysokiej - wywołuje zaburzenia
w  przewodzie  pokarmowym,  osłabienie  sprawności  aparatu  chłonnego  i  rozwój  czynników
chorobotwórczych.  Duża  wilgotność  w  oborach,  stajniach,  chlewniach,  przekraczająca  85%
wilgotności  względnej,  doprowadza  do  wydelikacenia  zwierząt  i  zwiększa  ich  podatność  na
gruźlicę.  Staje  się  ona  najbardziej  dokuczliwym  czynnikiem  środowiska,  szczególnie
w budynkach  wykonanych  ze  stali  i  betonu,  nie  posiadających  ogrzewanego  stropu.
Występuje  wówczas  intensywne  skraplanie  się  pary  wodnej  na  suficie,  która  opada  na
zwierzęta.  Skraplaniu  się  pary  wodnej  można  zapobiec,  przechowując  na  strychu  budynku,
w którym  znajdują  się  zwierzęta,  siano  lub  słomę.  Gromadzeniu  się  pary  wodnej
w pomieszczeniach zapobiega sprawna wentylacja i ograniczenie podawania płynnych pasz.

Opady atmosferyczne - deszcz, śnieg, grad i rosa. Opady deszczowe są korzystne dla

zwierząt,  oczyszczają  bowiem  powietrze  z  zanieczyszczeń  mechanicznych  i zmywają  brud
z powierzchni  ciała,  co  ułatwia  oddychanie  przez  pory  skóry.  Uderzenia  kropli  deszczu  są
swoistym  masażem  skóry,  co  dodatnio  wpływa  na  produkcję  i  reprodukcję,  jeśli  występuje
przy  optymalnej  temperaturze.  Stwierdzono  np.,  że  w  sezonach  deszczowych  osiągnięto
lepsze przyrosty ciężaru u krów niż w okresie suchym. Wykazano również dodatnią korelację
między opadami deszczu a płodnością bydła, bawołów, owiec i kóz. Natomiast opady śniegu
wywierają ujemny wpływ na samopoczucie zwierząt.

Ruchy powierza w pomieszczeniach inwentarskich spełniają rolę wentylatora, a na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wybiegach, stanowią swoisty masaż i ochładzają organizm w dni upalne. Działanie chłodnych
wiatrów sprzyja wzmożonej produkcji ciepła. Jeśli zwierzęta nie są zgrzane (spocone), to
silniejszy ruch powietrza w pomieszczeniach nie jest szkodliwy, jednakże należy unikać
przeciągów, czyli wąskich strumieni powietrza o dużej szybkości.

Energia elektryczna, a właściwie cząsteczki powietrza niosące ładunek dodatni wzmagają

oddychanie, ciśnienie krwi, tętno, ujemne natomiast wywołują zjawiska przeciwne - obniżają
tempo oddychania, ciśnienie krwi i tętno, zwiększają wrażliwość obwodowego układu
nerwowego.

Gleba jest elementem środowiska zewnętrznego oddziałującym na organizm zwierząt

głównie  za  pośrednictwem  roślin  przez  nie  zjadanych.  Znajdujące  się  w niej:  woda,  makro
i mikroelementy, mikroorganizmy i drobne zwierzęta wywierają wpływ na jej żyzność, skład
botaniczny  i  chemiczny  roślin.  Niedobór  jednego  z  tych  czynników  powoduje  często
obniżenie  plonów  lub  pogorszenie  jakości  uzyskiwanych  produktów.  U  zwierząt  żywionych
paszami  wykazującymi  niedobór  mikroelementów  występują  wady  rozwoju,  obniża  się
produkcyjność  i płodność.  Poza  tym  mechaniczne  właściwości  gleby  mogą  oddziaływać  na
niektóre  cechy  zwierząt.  I  tak  np.  na  glebach  suchych  i  kamienistych  kopyta  koni  są
niewielkie, twarde, na murszach zaś - duże i płaskie.

Wraz z rozwojem chemii i techniki człowiek skuteczniej ingeruje w procesy zachodzące

w glebie, kształtuje jej żyzność i stosunki wodne. Dzięki temu możliwe staje się powiększanie
plonów roślin, a tym samym produkcji zwierzęcej.

Od zasobności gleby i czynników klimatycznych zależą zasoby paszowe jako element

środowiska a z kolei od ilości i jakości paszy zależy ilość i jakość produktów pochodzenia
zwierzęcego. Na przykład brak w glebie miedzi i kobaltu wywołuje ich niedobór w paszy,
a przez to schorzenia zwierząt, Obniżenie ich płodności oraz wydajności.

W celu ułatwienia poznania wpływu czynników środowiskowych na zwiększanie

wydajności zwierząt niezbędna jest znajomość niektórych zagadnień z fizjologii i anatomii
oraz wzajemnych relacji organizmu i czynników środowiskowych. Bardzo dużą rolę odgrywa
tu układ powłokowy, nerwowy oraz działanie hormonów.

Układ powłokowy składa się z powłoki ogólnej czyli skóry, i narządów pochodnych

skóry. Główna rola układu powłokowego polega na:
1)  ochronie organizmu przed szkodliwym wpływem czynników zewnętrznych,
2)  nawiązywaniu łączności z otoczeniem,
3)  regulowaniu wewnętrznej temperatury ciała.

Skóra składa się z trzech warstw: naskórka, skóry właściwej i warstwy podskórnej.

Naskórek stanowi zewnętrzną warstwę skóry. Zbudowany jest z nabłonka wielowarstwowego
płaskiego.  Najbardziej  powierzchowna  warstwa  naskórka  jest  zrogowaciała,  dzięki  czemu
ochrania on skórę właściwą  i tkanki  leżące głębiej przed wpływem czynników szkodliwych.
Głębsze  warstwy  naskórka  mają  zakończenia  nerwowe  i ciałka  dotykowe  -  narządy  czucia
bólu, ciepła i zimna.

Warstwa rozrodcza naskórka wytwarza włosy, puszki kopytowe i raciczne, pochwy

rogowe oraz gruczoły skórne. W komórkach i między komórkami głębszych warstw naskórka
występują ziarenka barwnika - melaniny - od którego zależy zabarwienie skóry. Melanina
ochrania organizm przed nadmiernym działaniem promieni słonecznych. Produkują ją
komórki barwnikowe - melanocyty, leżące w warstwie rozrodczej naskórka.

Skóra właściwa zbudowana jest z tkanki łącznej włóknistej zbitej. Włókna klejodajne

połączone są we wiązki ułożone w różnych kierunkach, co nadaje skórze dużą wytrzymałość.
Przebiegające  między  nimi  włókna  sprężyste  czynią  ze  skóry  narząd  elastyczny  i  mocny.
W części  skóry  właściwej  przylegającej  do  naskórka  występują  liczne  pętle  naczyń
krwionośnych.  W  skórze  właściwej  układają  się  gruczoły,  naczynia  krwionośne  i  chłonne
oraz  włókna  nerwowe.  Tu  też  znajdują  się  korzenie  włosów.  Masa  skóry  właściwej  wynosi

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ok. 88% masy całej skóry. Skóra właściwa po odpowiedniej przeróbce w garbarni jest
wykorzystywana jako cenny surowiec do wyrobu artykułów skórzanych.

Warstwa podskórna zbudowana jest z tkanki łącznej luźnej. W przestrzeniach między

włóknami  klejodajnymi  odkłada  się  tkanka  tłuszczowa.  Największą  zdolność  odkładania
tłuszczu pod skórą mają świnie, a ich podściółka tłuszczowa nosi nazwę słoniny. W tłuszczu
warstwy  podskórnej  znajduje  się  związek  organiczny  (prowitamina  D  - dehydrocholesterol),
z którego  pod  wpływem  promieni  ultrafioletowych  słońca  lub  lampy  kwarcowej  powstaje
przeciwkrzywicza witamina D.

Od stopnia utkania warstwy podskórnej zależy zdolność przesuwania się (przesuwalność)

skóry w stosunku do leżących pod nią narządów oraz jej marszczenia się.

Spośród zwierząt domowych najgrubszą skórę ma bydło, a najcieńszą owce i kozy.

U wszystkich gatunków zwierząt najgrubsza jest skóra na grzbiecie i karku. Masa skóry bez
włosów stanowi u krowy od 6 do 8% masy ciała.

Skóra wytwarza wiele narządów takich jak: włosy, racice, kopyta, gruczoły potowe,

gruczoły łojowe, gruczoł mlekowy.

Włosy są wytworem warstwy rozrodczej naskórka. Mają one postać twardych, a zarazem

sprężystych nici, które pokrywają prawie całą powierzchnię ciała zwierząt. U bydła i koni
włosy nazywamy sierścią, u świni - szczeciną, u owiec - wełną (z wyjątkiem włosów
pewnych części głowy i kończyn).

W każdym włosie rozróżnia się łodygę (trzon), wystającą ponad skórę, i korzeń, tkwiący

w skórze  właściwej.  Korzeń  włosa  zakończony  jest zgrubieniem zwanym  opuszką  (cebulką)
włosa.  Do  cebulki  włosa  wpukla  się  brodawka  włosa  z  naczyniami  krwionośnymi,  które
dostarczają  włosom  substancji  odżywczych.  W  cebulce  włosa  znajdują  się  komórki
nabłonkowe,  dzięki  którym  rośnie  on  na  długość.  Środek  włosa  tworzy  rdzeń,  zbudowany
z komórek  bezbarwnych.  U  starszych  zwierząt  między  komórkami  gromadzi  się  powietrze
i włos  siwieje.  Na  rdzeniu  włosa  leży  kora,  zbudowana  z  komórek  przylegających  ściśle  do
siebie.  Kora  włosa  zawiera  barwnik,  od  którego  zależy  kolor  włosów.  Najbardziej
zewnętrznie  znajduje  się  powłoczka  włosa,  zbudowana  z  jednej  warstwy  płaskich,
zrogowaciałych komórek. Korzenie i trzony włosów ustawione są pod kątem do powierzchni
skóry.  W  kącie  ostrym  między  powierzchnią  skóry  a  korzeniem  włosa  biegnie,  również
ukośnie,  pasemko  włókien  mięśniowych gładkich, tworzących  mięsień  stroszący  włosy.  Pod
wpływem  zimna  mięśnie  te  kurczą  się  i  włosy  z  ustawienia  skośnego  przyjmują  położenie
prostopadłe do powierzchni skóry. W związku z tym znane są określenia: "włosy zjeżone" lub
"stojące  dęba".  Skurcz  wymienionych  mięśni  powoduje  tzw.  gęsią  skórkę,  a  ponadto  także
wyciskanie  łoju  z  gruczołów  łojowych  i  zamykanie  ujść  gruczołów  potowych.  Wszystko  to
chroni organizm przed nadmierną utratą ciepła.

U zwierząt rozróżnia się kilka rodzajów włosów: pokrywowe, wełniste, długie,

dotykowe. Włosy pokrywowe, czyli rdzeniowe, są głęboko osadzone, dość sztywne i twarde.
Włosy wełniste  (puchowe)  nie  mają  rdzenia, są  cienkie  i  częstokroć poskręcane.  Tak zwane
runo  owiec  składa  się  głównie  z  włosów  wełnistych.  Włosy  długie  występują  w  niektórych
okolicach  ciała  i  tworzą  grzywę,  ogon,  szczotki  pęcinowe.  Włosy  dotykowe  wyrastają  na
wargach,  policzkach  i  powiekach.  Są  one  długie,  grube  i  sztywne.  Ich  torebki  mają  liczne
zakończenia  nerwowe,  stąd  ich  duża  wrażliwość  na  dotyk.  Stare  włosy  odłączają  się  od
brodawek  włosowych  i  wypadają,  a na  ich  miejsce  wyrastają  nowe.  Proces  ten  nazywa  się
linieniem.  Rozróżnia  się  linienie  ciągłe,  trwające  przez  cały  rok,  i  linienie  okresowe  -  na
wiosnę i w jesieni, podczas którego cała okrywa zmienia się w dość krótkim czasie. Spośród
ssaków domowych jedynie owce ras szlachetnych nie przechodzą linienia okresowego.

Gruczoły potowe są wytworem naskórka wgłębionego w skórę właściwą. Mają kształt

długich, cienkich cewek, zwiniętych w głębi skóry w kłębek lub skręconych wężykowato. Ich
przewody wyprowadzające otwierają się na powierzchni skóry małymi porami potowymi. Ze

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zwierząt  domowych  najlepiej  rozwinięte  gruczoły  potowe  ma  koń  i  dlatego  poci  się  całą
powierzchnią  skóry.  Bydło  także  ma  dużo  gruczołów  potowych,  lecz  znacznie  słabiej
rozwiniętych  i dlatego pocenie się  jest u niego nieco mniejsze. Gruczoły potowe wytwarzają
płynną  wydzielinę  zwaną  potem.  W  skład  potu  wchodzi  woda  (92–99%),  sole  mineralne,
produkty  przemiany  materii  i  małe  ilości  innych  związków  chemicznych.  Pot konia zawiera
nieco więcej białka aniżeli pot innych gatunków zwierząt i dlatego się pieni.

Gruczoły łojowe powstają, podobnie jak gruczoły potowe, z wypuklonego w skórę

naskórka.  Ze  względu  na  budowę  są  gruczołami  pęcherzykowymi.  Trzony  gruczołów
łojowych  leżą w skórze właściwej, a przewody  wyprowadzające otwierają się do pochewki
włosa. Komórki gruczołów  łojowych produkują tłustą substancję zwaną  łojem. Przy skurczu
mięśni  stroszących  włosy  następuje  wyciskanie  łoju  na  powierzchnię  skóry.  Łój  natłuszcza
włosy  i  skórę,  ochrania  ją  z  jednej  strony  -  przed  nadmiernym  wysychaniem,  a  z  drugiej  -
przed wnikaniem do skóry wilgoci.

U owiec łój wydalany jest razem z potem i tworzy tłuszczopot. Szczególnie dużo

wytwarza się go u owiec o cienkim runie. Tłuszczopot chroni runo przed wilgocią i nie
dopuszcza do poplątania się poszczególnych pasemek wełny.

Gruczoły mlekowe są również gruczołami pochodnymi skóry.
Kopyta stanowią końcowy odcinek palców, którymi konie opierają się o podłoże.

W skład kopyta wchodzą narządy będące wytworem skóry i narządy, w których wytwarzaniu
skóra nie bierze udziału.

Do narządów kopyta będących pochodnymi skóry należą: puszka kopytowa, tworzywo

kopytowe i strzałka gąbczasta (opuszka palcowa konia). Drugą grupę narządów
występujących w kopycie, nie będących pochodnymi skóry, stanowią: kość kopytowa, nasada
dolna kości koronowej, trzeszczka kopytowa, chrząstki kopytowe, więzadła, ścięgna,
naczynia krwionośne oraz nerwy.

Puszka kopytowa zwana też puszką rogową, stanowi silnie zrogowaciałą warstwę

naskórka. Składa się ze ściany rogowej, podeszwy rogowej i strzałki rogowej. Ściana rogowa
ogranicza kopyto z przodu i z boków, a od tyłu zagina się w kierunku podeszwy, tworząc tzw.
wspory.  Największą  wysokość  osiąga  ściana  puszki  kopytowej  z przodu,  a  ku  tyłowi
stopniowo  się  zmniejsza.  Grubość  jej  wynosi  kilka  milimetrów.  Od  zewnątrz  ścianę  puszki
tworzy  róg,  zwany  glazurą,  widoczny  dobrze  u  koni,  których  kopyta  są  należycie
pielęgnowane.  Na  wewnętrznej  powierzchni  puszki  kopytowej  występuje  około  600  blaszek
rogowych, które wklinowują się między blaszki tworzywa ściennego kopyta. Tak duża liczba
blaszek  zwiększa  powierzchnię,  pozwalając  na  bardzo  silne  zespolenie  puszki  kopytowej
z kością  kopytową.  Środkową,  najgrubszą  warstwę  ściany  puszki  kopytowej  tworzy  róg
rureczkowy i międzyrureczkowy.

Podeszwa rogowa wraz ze strzałką rogową zamyka puszkę kopytową od dołu. Podeszwa

ma kształt półksiężycowatej  płytki  zrastającej  z  dolną  krawędzią  ściany  kopytowej.  Miejsce
tego  zrośnięcia  jest  widoczne  na  podeszwie  rogowej  w  postaci  jasnej  smugi  przebiegającej
równolegle do krawędzi kopyta  i  nosi  nazwę  linii białej.  W  linię białą wbija się podkowiaki
przy  kuciu  koni.  Przekroczenie  linii  białej  w  kierunku  środka  podeszwy  przy  nieostrożnym
przybijaniu  podkowy  powoduje  uszkodzenie  tworzywa  kopytowego  i  wywołuje  kulawiznę
zwierzęcia.

Strzałka rogowa ma kształt klina wciskającego się w podeszwę. Tworzywo kopytowe

leży pod puszką kopytową. Składa się z warstwy rozrodczej naskórka i skóry właściwej. Jest
mocno  unaczynione  i  unerwione.  Wewnątrz  kopyta  między  kością  kopytową  a  strzałką
rogową występuje strzałka gąbczasta, kształtem przypominająca strzałkę rogową. Zbudowana
jest z tkanki  łącznej włóknistej  i tkanki tłuszczowej oraz zawiera dużo włókien sprężystych.
Dzięki  tym  właściwościom  stanowi  ona  rodzaj  sprężystej  poduszeczki,  łagodzącej  wstrząsy
powstające przy uderzaniu kopyta o twarde podłoże.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ściana kopyta dzięki tworzywu kopytowemu narasta stale od góry z szybkością

8–9 mm  na  miesiąc.  Podobnie,  choć  w  mniejszym  tempie,  narasta  róg  podeszwy  i strzałki.
Przy chodzeniu róg puszki kopytowej stopniowo się ściera  i kopyta zachowują mniej  więcej
taki  sam  kształt.  U  koni  pociągowych,  poruszających  się  często  po  twardym  i nierównym
podłożu, ścieranie rogu puszki kopytowej jest większe niż jego przyrost. W celu zapobieżenia
nadmiernemu ścieraniu się rogu do kopyt przybija się podkowy. Nadmiar wyrośniętego, a nie
starego rogu usuwa się przy okresowym przekuwaniu koni.

Racice. Występują one u zwierząt parzystkokopytnych (u bydła, świń, owiec). Mają

budowę podobną do kopyt, lecz różnią  się od nich kształtem  i  brakiem strzałki rogowej oraz
znacznie  cieńszym  rogiem  ścian  racic.  Opuszka  palcowa  występuje  z  tyłu  podeszwy  racicy
(u konia wewnątrz kopyta) i tworzy piętki raciczne. Jej zewnętrzna powierzchnia pokryta jest
grubą  warstwą  zrogowaciałego  naskórka,  który  jest  bardziej  miękki  aniżeli  róg  podeszwy.
Spełnia ona podobną rolę jak strzałka gąbczasta w kopycie konia.

Róg puszek racicznych narasta i ściera się podobnie jak róg puszek kopytowych koni.

W razie braku dostatecznej ilości ruchu i właściwego pielęgnowania, ściany racic nadmiernie
wyrastają i zniekształcają się, co w poważnym stopniu utrudnia normalne chodzenie.

Rogi są to wytwory skóry charakterystyczne dla niektórych przeżuwaczy. Osadzone są na

wyrostkach kostnych kości czołowych, tzw. możdżeniach, na których znajduje się skóra
właściwa i warstwa rozrodcza naskórka wytwarzająca pochwę rogową.

W pochwie rogowej rozróżnia się podstawę, trzon i wierzchołek. Ściany pochwy rogowej

są  zbudowane  z  podobnych  warstw  jak  ściany  puszki  kopytowej.  U  krów  w obrębie  trzonu
rogu  pojawiają  się  charakterystyczne  pierścienie  rogowe,  między  którymi  występują
przewężenia,  będące  wynikiem  zmian  w  nasileniu  produkcji  rogu.  W ostatnich  miesiącach
ciąży  róg  rośnie  znacznie  słabiej,  co  powoduje  powstawanie  przewężenia.  Po  porodzie
aktywność  naskórka  wzrasta  i  powstaje  więcej  rogu,  co  wyraźnie  widać  w  postaci
uwypuklenia.

Skóra jest zewnętrznym narządem organizmu, spełniającym wiele czynności ważnych dla

życia  i  zdrowia  zwierzęcia.  Przede  wszystkim  dzięki  znacznej  wytrzymałości  na  działanie
czynników  mechanicznych  skóra  zapobiega  uszkodzeniu  miękkich tkanek  leżących  pod  nią.
Zrogowaciała  warstwa  naskórka  chroni  organizm  przed  wnikaniem  do  wewnątrz
drobnoustrojów chorobotwórczych oraz szkodliwych substancji chemicznych. Silne trucizny,
jak np. cyjanek potasu, nie działają na organizm, jeśli skóra nie jest uszkodzona. Wszelkie jej
skaleczenia powinny być odkażane.

Naskórek

zabezpiecza

organizm

także

przed

nadmierną

ilością

promieni

ultrafioletowych.  W  miesiącach  letnich,  kiedy  promieniowanie  jest  silniejsze,  w naskórku
gromadzi  się  więcej  melaniny,  która  zatrzymuje  promienie  i  chroni  organizm  przed
ewentualnym  przegrzaniem  czy  oparzeniem.  Jest  to  szczególnie  ważne  u zwierząt  mających
mało barwnika w skórze, np. u świń.

Bardzo ważny jest udział skóry w regulacji temperatury organizmu. Funkcję tę spełnia

dzięki  obecności  w  niej  włosów  i  gruczołów  potowych,  które  chronią  organizm  tak  przed
utratą  ciepła,  jak  też  przed  przegrzaniem.  Gdy  temperatura  otoczenia  staje  się  zbyt  niska,
podrażnia  zakończenia  nerwowe  w  skórze,  co  powoduje  nastroszenie  włosów  i  zwiększenie
grubości  zalegającej  między  nimi  warstwy  powietrza.  Powietrze  jest  złym  przewodnikiem
ciepła,  chroni  zatem  organizm  przed  jego  utratą.  Dlatego  na  zimę  wyrastają  włosy  dłuższe,
grubsze i gęstsze.

Pod wpływem zimna następuje zwężenie naczyń krwionośnych skóry, co powoduje

zmniejszenie  przepływu  krwi  i  oddawania  ciepła.  Jednocześnie  zwężają  się  przewody
gruczołów  potowych  i  ustaje  na  jakiś  czas  wydzielanie  potu.  W  zabezpieczeniu  organizmu
przed  utratą  ciepła  dużą  rolę  odgrywa  również  tkanka  tłuszczowa,  która  odznacza  się
kilkakrotnie mniejszym przewodnictwem ciepła niż tkanka mięśniowa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Gdy temperatura otoczenia jest wysoka, skóra bierze udział w ochładzaniu organizmu,

głównie  przez  rozszerzenie  naczyń  krwionośnych.  Ponieważ  temperatura  organizmu  jest
z reguły wyższa niż temperatura otoczenia, krew dopływająca do skóry ochładza się i obniża
tym  samym  temperaturę  ciała.  Rozszerzenie  naczyń  krwionośnych  skóry  zwiększa  także
wydzielanie  potu,  który  parując  pochłania  ciepło  z  organizmu;  na  wyparowanie  1  l  potu
organizm  zwierzęcia  zużywa  około  2679,7  kJ  (640  kcal).  W  czasie  pracy  fizycznej  lub
nasilonego  ruchu  pot  wydzielany  jest  w  dużych  ilościach.  Ma  on  kwaśny  odczyn  i  niszczy
bakterie znajdujące się na powierzchni skóry.

Skóra spełnia pomocnicze funkcje również w wydalaniu szkodliwych produktów

przemiany  materii,  w  pocie  bowiem  znajdują  się  końcowe  produkty  przemiany  białka
(mocznik,  kwas  moczowy,  amoniak).  Gruczoły potowe  biorą  udział  w regulacji  ilości  wody
i soli  mineralnych  w  organizmie.  Stąd  wynika  ścisła  zależność  czynnościowa  między
gruczołami  potowymi  a  nerkami.  W  zimie  więcej  wody  wydalają  nerki,  a  latem  -  gruczoły
potowe.  Przy  nieprawidłowej  czynności  nerek  w  pocie  pojawia  się  większa  niż  normalnie
ilość składników moczu. Skóra odgrywa rolę także w procesie oddychania. Przez znajdujące
się w niej pory dostaje się do organizmu tlen, a wydzielany jest dwutlenek węgla. U zwierząt
domowych  oddychanie  skórne  nie  przekracza  kilku  procent  wymiany  gazów.  Zwiększa  się
ono  w  czasie  pracy  fizycznej  i  w  wyższej  temperaturze  otoczenia.  W  skórze  znajdują  się
zakończenia  nerwowe  -  swoiste  narządy  dotyku  czucia  ciepła,  zimna  i  bólu.  Dzięki  tym
zakończeniom organizm za pośrednictwem skóry nawiązuje ścisły kontakt z otoczeniem.

Wszystkie wymienione względy uzasadniają konieczność higienicznego utrzymania

skóry zwierząt, co jest podstawowym warunkiem jej prawidłowego funkcjonowania. Dlatego
takie zabiegi, jak czyszczenie i mycie (kąpiele) zwierząt, usuwają pot, złuszczony naskórek,
drobnoustroje, brud i inne zanieczyszczenia, co wpływa korzystnie na ich zdrowie
i samopoczucie.

Układ nerwowy zbudowany jest z tkanki nerwowej. Pod względem anatomicznym,

można  rozróżnić  w  nim  dwie  zasadnicze  części:  układ  nerwowy  ośrodkowy  albo  centralny
i układ  nerwowy obwodowy. Układ ośrodkowy  składa  się z mózgowia  i rdzenia kręgowego,
a więc  położonych  centralnie  w  stosunku  do  reszty  ciała  i  sprawujących  funkcję  nadrzędną
stosunku do układu obwodowego.

Układ nerwowy reguluje czynności wszystkich pozostałych narządów i układów, dzięki

czemu mogą one działać sprawnie, harmonijnie i zgodnie z aktualnymi potrzebami
organizmu.

Biorąc pod uwagę funkcję, jakie poszczególne części układu nerwowego spełniają

w organizmie, a więc z punktu widzenia czynnościowego, można mówić o układzie
somatycznym i układzie autonomicznym (wegetatywnym).

Układ somatyczny unerwia częściowo narządy, których funkcje wiążą się ze

,,świadomością”  zwierzęcia  i których działalność zależna  jest od jego woli (głównie  mięśnie
szkieletowe).  Układ  autonomiczny  unerwia  narządy  wewnętrzne –  serce,  układ  pokarmowy,
wydalniczy  i  inne,  których  czynności  przebiegają  niezależnie  od  woli  zwierzęcia  (np.
uderzenia serca).

Układ nerwowy zbudowany jest z ogromnej liczby komórek nerwowych i glejowych.

Komórki  nerwowe  stanowią  podłoże  dla  czynności  całego  układu  nerwowego.  Komórki
glejowe tworzą zrąb dla komórek nerwowych pełniąc zarazem funkcje ochronne i odżywcze.
Komórki  nerwowe  w  ośrodkowym  układzie  nerwowym  tworzą  istotę  szarą.  Skupienia
komórek  nerwowych  w  ośrodkowym  układzie  nerwowym  pełniących  jednakowe  funkcje
noszą  nazwę  jąder,  czyli  ośrodków  nerwowych.  Skupienia  komórek  w  układzie  nerwowym
obwodowym  noszą  nazwę  zwojów  nerwowych.  Włókna  nerwowe  skupione  w  istocie  białej
ośrodkowego  układu  nerwowego  tworzą  drogi  ośrodkowe  przewodzące,  natomiast  włókna
w obwodowym układzie nerwowym tworzą nerwy, czyli drogi przewodzące obwodowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Układ nerwowy ma specjalnie przystosowane narządy służące do odbierania

i przekazywania podniet ze środowiska zewnętrznego. Są to narządy zmysłów.

Rozróżnia się narządy: wzroku, słuchu, równowagi, węchu, smaku i dotyku. Jedne z nich

odbierają podniety przy bezpośrednim zetknięciu się ciała zwierzęcia z bodźcem, inne
pozwalają na odbieranie ich z pewnej odległości.

Narząd wzroku przystosowany jest on do odbierania podniet świetlnych. Składa się

z: rogówki, twardówki, naczyniówki, ciała rzęsowego, tęczówki, siatkówki, ciałka szklistego,
przednia i tylna komora oka wypełniona jest cieczą wodnistą.

Narządami dodatkowymi gałki ocznej są: powieki, gruczoł łzowy z drogami łzowymi

oraz  mięśnie  poruszające  gałką  oczną. Narządy  dodatkowe  chronią oko,  wydzielają  słonawą
substancję  –  łzy,  które  zwilżają  rogówkę  i  zapobiegają  jej  wysychaniu.  Mięśnie
przymocowują  gałkę  oczną  do  kości  ograniczających oczodół  i poruszają  nią  we wszystkich
kierunkach,  decydujących  o  prawidłowym  widzeniu.  Narząd  wzroku  pozwala  zwierzętom
rozpoznawać przedmioty, ich wielkość, wygląd i odległość.

Narząd słuchu jest przystosowany do odbierania podniet dźwiękowych, a narząd

równowagi  –  do  odbierania  podniet  z  przestrzeni,  co  umożliwia  zwierzęciu  zachowanie
równowagi  i  orientowanie  się  w położeniu,  jak  też  i  właściwą  składność,  czyli  koordynację
ruchów.  Narząd  ten  składa  się  z ucha  zewnętrznego,  środkowego  i  wewnętrznego.  Ucho
zewnętrzne  tworzą  małżowina  uszna  i  przewód  słuchowy  zewnętrzny.  Małżowina  uszna
wychwytuje  dźwięki,  a  przewód  słuchowy  przewodzi  je  ku  błonie  bębenkowej  ucha
środkowego. Ucho środkowe znajduje się w tzw. jamie bębenkowej, a od ucha zewnętrznego
oddzielone  jest  błoną  bębenkową.  W jamie  bębenkowej  mieszczą  się  kostki  słuchowe:
młoteczek,  kowadełko  i  strzemiączko.  Ich  zadaniem  jest  przenoszenie  drgań  błony
bębenkowej do ucha wewnętrznego.

Ucho wewnętrzne mieści się w tzw. błędniku kostnym. Wewnątrz jego znajduje się

błędnik błoniasty. W błędniku błoniasty rozróżnia się przedsionek, kanały półkoliste i ślimak.
Wewnątrz części przedsionka i w kanałach półkolistych znajduje się narząd równowagi,
a w ślimaku – narząd słuchu.

Narząd węchu jest przystosowany do odbierania podniet chemicznych. Odgrywa dużą

rolę  przy  pobieraniu  pokarmów  stałych  i  płynnych,  rozpoznawaniu  osobników  płci
przeciwnej itd. Receptory węchowe znajdują się w tylno – górnej części jamy nosowej zwanej
okolicą  węchową.  W  bonie  śluzowej  znajdują  się    receptory  węchowe,  odbierające
podrażnienia  z  dostającego  się  do  jamy  nosowej  powietrza.  Spokojne  oddychanie podrażnia
mniej  receptorów,  dlatego  niektóre  zwierzęta  w  czasie  obwąchiwania  karmy  czy  innych
przedmiotów  wykonują  szereg  krótkich  oddechów,  co  sprzyja  podrażnieniu  większej  liczby
receptorów.

Narząd smaku podobnie jak narząd węchu, przystosowany jest on do odbierania podniet

chemicznych.  Narządem  smaku  są  kubki  smakowe,  występują  w  niektórych  brodawkach
języka, w błonie śluzowej gardła i podniebienia miękkiego. W kubkach smakowych znajdują
się  receptory  smakowe.  Warunkiem  ich  podrażnienia  jest  rozpuszczenie  składników
pokarmowych  w  ślinie.  Podniety  smakowe  zostają  następnie  przekazane  do  mózgowia.
Narząd  smaku  służy  zwierzęciu  do  poznawania  jakości  paszy  i  napojów.  Przyjmowane
wrażenia smakowe wpływają pobudzająco na wydzielanie soków trawiennych, a tym samym
na lepsze trawienie.

Hormony. Wydzieliny gruczołów dokrewnych nazywa się hormonami. Są to substancje

chemiczne  czynne,  wywierające  pobudzający  albo  hamujący  wpływ  na  przebieg  procesów
życiowych  organizmu.  Regulacja  tych  procesów  za  pośrednictwem  hormonów  nosi  nazwę
regulacji  hormonalnej,  jest  ona  wolniejsza  od  nerwowej,  ale  ściśle  z  nią  związana.  Układ
nerwowy  może  przyspieszać  lub  opóźniać  wytwarzanie  albo  uwalnianie  hormonów,
a hormony z kolei  mogą oddziaływać  na układ  nerwowy. Hormony w organizmie wpływają

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

na przemianę materii, regulują jego gospodarką wodną i mineralną, wpływają na procesy
związane z rozrodem i kształtowaniem się cech osobniczych zwierząt, wspomagają
w tworzeniu ciał odpornościowych.

Gruczoły dokrewne razem z układem nerwowym tworzą system regulacji

neurohormonalnej, od której zależą funkcje życiowe organizmu.

Hormony odznaczają się swoistością działania na określone narządy, natomiast często nie

maja swoistości gatunkowej i dlatego ten sam hormon może być stosowany w celach
leczniczych u różnych gatunków zwierząt.

Gruczoły wydzielania wewnętrznego to: przysadka, szyszynka, tarczyca, gruczoły

przytarczycowe, grasica, nadnercze, część dokrewna trzustki i część dokrewna gruczołów
płciowych.

Hormony wydzielane są również przez komórki i tkanki wielu innych narządów, np.

przez błonę śluzową przewodu pokarmowego. Są to tzw. hormony tkankowe, które wywierają
wpływ na wiele czynności życiowych organizmu.

Do ważniejszych hormonów należą:

a) Hormon wzrostowy (somatotropina), wpływający na przemianę materii i w efekcie na

większy wzrost ciała. Zmniejszenie jego wydzielania powoduje karłowatość zaś
zwiększenie prowadzi do tzw. gigantyzmu.

b) Hormony gonadotropowe, regulują czynności gruczołów płciowych. U samic rozróżnia

się:  hormon  dojrzewania  pęcherzyków  jajnikowych,  hormon  wpływający  na  tworzenie
się  ciałka  żółtego  –  hormon  luteinizacyjny.  U  samców  hormony  gonadotropowe
wpływają  pobudzająco  na  kanaliki  nasieniotwórcze  i  komórki  śródmiąższowe  jądra,
wytwarzające hormony płciowe męskie.

c)  Hormon laktogenny – prolaktyna.
d)  Hormon regulujący czynność wydzielniczą tarczycy (tyreotropowy).
e)  Hormon  regulujący  czynności  kory  nadnerczy  (kortykotropina,  ACTH)  –  pośrednio

wpływa na przemianę węglowodanów. Razem z hormonami kory nadnerczy wpływa on
na przystosowanie się organizmu do niekorzystnych warunków otoczenia.

f) Hormon regulujący ciśnienie krwi i ilość wody w organizmie (wazopresyna).
g) Hormon wpływający na błonę mięśniową macicy i komórki nabłonkowo – mięśniowe

gruczołu mlekowego (oksytocyna).
Wyżej wymienione hormony wytwarzane są przez przysadkę.

a) Hormon melatonina, wydzielany przez szyszynkę. Zapobiega on zbyt wczesnemu

osiąganiu dojrzałości płciowej.

b) Hormon tyroksyna i trójjodotyronina, wytwarzany przez gruczoł tarczowy (tarczyca).

Wpływają one na przemianę białek, tłuszczów i węglowodanów, a tym samym na rozwój
fizyczny organizmu.

c) Hormon parathormon, produkowany przez gruczoły przytarczycowe. Regulują ilość

wapnia i fosforu we krwi.

d) Hormony grasicy tj. tymozyna i tymopoetyna, wpływają one na mechanizmy obronne

organizmu skierowane przeciwko wirusom i komórkom nowotworowym. Grasica to
gruczoł, który jest szczególnie wykształcony u noworodków i młodych osobników, po
osiągnięciu przez organizm dojrzałości płciowej stopniowo zanika.

e) Hormony kory nadnercza regulują gospodarkę wodną i mineralną organizmu, inne

wpływają na przemianę węglowodanów, a jeszcze inne regulują czynności gruczołów
płciowych i wpływają na kształtowanie się drugorzędnych cech płciowych samczych
i samiczych.

f) Hormon adrenalina, wytwarzany przez rdzeń nadnercza wpływa na układ krążenia.

Adrenalina podnosi poziom glukozy we krwi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

g) Insulina i glukagon, produkowany jest przez trzustkę. Insulina obniża poziom glukozy we

krwi. Glukagon prowadzi do wzrostu stężenia glukozy we krwi.

h) Hormony pęcherzykowe, hormon ciałka żółtego i relaksyna wytwarzane są przez jajniki.

Hormony płciowe żeńskie wpływają na wykształcenie się drugorzędnych cech płciowych
samiczych.

i) Testosteron i androsteron, wytwarzane są przez jądra. Powodują one wykształcenie się

charakterystycznych cech fizycznych i psychicznych samców.
U osobników kastrowanych w młodym wieku następuje zahamowanie rozwoju narządów

rozrodczych, zanik popędu płciowego. Spadek temperamentu i zwolnienie tempa przemiany
materii.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie czynniki klimatyczne wpływają na zdrowie i produkcyjność zwierząt?
2.  W jaki sposób wpływa gleba na zdrowie zwierząt?
3.  Jaki jest wpływ temperatury i wilgotności na zwierzęta?
4.  Jaki jest wpływ promieniowania na zwierzęta?
5.  Jak zbudowana jest skóra?
6.  Jaka jest rola skóry?
7.  Co to są hormony?
8.  Jaki jest wpływ hormonów na zdrowotność zwierząt?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznawanie szkodliwych czynników klimatycznych w gospodarstwie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) obejrzeć foliogramy, rysunki i przeźrocza szkodliwych czynników klimatycznych

w przykładowym gospodarstwie,

2)  dokonać pomiaru temperatury,
3)  dokonać pomiaru wilgotności,
4)  dokonać analizy nasłonecznienia i ruchu powietrza,
5)  określić szkodliwość czynników klimatycznych,
6)  zaprezentować wyniki ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

foliogramy,

–

rysunki i przeźrocza,

–

rzutnik,

–

termometr,

–

higrometr.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Ocenianie stanu zdrowia zwierząt.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zgromadzić materiały i przybory potrzebne do wykonania ćwiczenia,
2)  sporządzić arkusz oceny stanu zdrowia,
3)  dokonać obserwacji wybranych zwierząt,
4)  zanotować zauważone objawy:

a)  stan apetytu,
b)  częstotliwość oddechu,
c)  tętno,
d)  stan skóry,
e)  zachowanie zwierzęcia,
f)  inne zauważone zachowania niepożądane,

5) omówić wyniki obserwacji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

film,

–

przeźrocza,

–

foliogramy,

–

rysunki,

–

arkusz papieru,

–

ubranie ochronne,

–

rękawice,

–

przybory pisania.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić

czynniki

klimatyczne

wpływające

zdrowie

zwierząt?



2) jak wpływa gleba na stan zdrowia zwierząt?



3) rozpoznać nadmierną wilgotność?



4) wymienić wytwory skóry i określić ich znaczenie?



5) wymienić narządy zmysłu oraz scharakteryzować ich rolę?



6) określić znaczenie hormonów?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Lokalizacja budynków inwentarskich

4.2.1. Materiał nauczania

Wymagania w stosunku do lokalizacji budynku zależą zarówno od wymagań

technicznych,  jak  i od tych odnoszących się do funkcji. W celu zaprojektowania  najlepszego
możliwego systemu produkcji niezwykle ważne jest systematyczne podejście do tego zadania.
W wielu przypadkach wymagania i życzenia w stosunku do systemu utrzymania są sprzeczne;
ważne  jest  zatem  poszukiwanie  rozwiązań  kompromisowych  tam,  gdzie  nie  będą  one  miały
niekorzystnego  wpływu  na  produkcję  i stronę  finansową.  Podczas  wyboru  lokalizacji
budynków należy uwzględniać wiele czynników takich jak krajobraz, klimat, teren itp.

Krajobraz i rodzaje budynków Podczas decydowania o rodzaju budynku należy pamiętać,

że nie wszystkie budynki pasują do każdego rodzaju krajobrazu. Polska wieś charakteryzuje
się  znacznym  zróżnicowaniem  krajobrazowym,  rozciągając  się  na  obszarze  od  podmokłych
równin  na  północnym  zachodzie  po  tereny  wyżynne  oraz  góry  na  południowym  wschodzie.
Ponadto  krajobraz  urozmaicony  jest  wielkimi  rzekami.  Wszystkie  te  elementy  należy  brać
pod  uwagę  przy  planowaniu  produkcji,  rekreacji  i turystyki.  Zasadniczo  budynki  długie
i niskie  dobrze  pasują  do  krajobrazu  nizinnego,  podczas  gdy  wysokie  (dwukondygnacyjne)
lepiej  prezentują  się  na  wyżynach  i w górach.  Różnice  w  wysokości  można  wykorzystać  na
przykład do ułatwienia dostępu maszyn do wyższej kondygnacji budynku. Dokonując wyboru
projektu i typu budynku należy też uwzględniać miejscowe tradycje w tym zakresie.

Klimat. Różnice klimatyczne pomiędzy północą i południem oraz zachodem i wschodem

należy  uwzględniać  przy  wyborze  zarówno  konstrukcji,  jak  i  projektu  budynku.  W  rejonach
występowania obfitych opadów śniegu, zarówno nachylenie dachu, jak i jego długość należy
dobrać tak, aby uniknąć zagrożeń i niedogodności powodowanych przez śnieg. Przy wyborze
lokalizacji  budynku  należy także  brać pod uwagę nasłonecznienie oraz dominujący kierunek
wiatru. Słońce może być źródłem dodatkowego ciepła w okresie letnim przez okna i kalenice.
Kierunki  wiatru  są  także  ważne  z  punktu  widzenia  ich  wpływu  na  wentylację  oraz
przenoszenie pyłu i odoru na obszarze wokół gospodarstwa.

Teren. Decydując o wyborze terenu pod budowę należy skupić się na wyborze obszaru

suchego  i  stabilnego,  w  miarę  równego.  Nieodpowiednie  jest  stawianie  budynków
w miejscach  zagłębionych,  stanowiących  zlewnie  wód  opadowych  gdyż  grozi  to  nadmierną
wilgocią oraz utrudnia dostęp. Poziom wód gruntowych powinien być niski, najlepiej poniżej
2  metrów,  a  także  powinna  istnieć  możliwość  łatwego  i skutecznego  odprowadzenia  wód
powierzchniowych  od  budynku.  Nie  wskazane  jest  także  stawianie  budynków  na  szczytach
pagórków,  gdyż  naraża  je  na  nadmierne  wiatry.  Wybierając  teren  pod  budowę  należy  wziąć
pod  uwagę  zabezpieczenie  w  czystą  wodę  oraz  właściwe  usytuowanie  na  gnojownię,
zbiorniki  na  gnojowice  a  także  miejsca  na  składowanie  pasz  objętościowych  a  więc  silosy,
sterty.

Wybór materiałów. Podczas dokonywania wyboru materiałów budowlanych należy

wziąć pod uwagę rodzaj produkcji, jaka ma być prowadzona w danym budynku. Należy także
uwzględnić  koszty  prowadzenia  produkcji  i  konserwacji.  Bez  tych  ustaleń  niemożliwe  jest
wykonanie  właściwego  projektu.  Cegły,  beton  i  gazobeton  są  bardzo  dobrymi  tradycyjnymi
materiałami budowlanymi i pozostaną jedną z możliwych opcji przy wyborze materiałów dla
nowych  budynków  także  w  przyszłości.  Nadal  stosowane  będą  także  prefabrykowane
elementy  betonowe  w  postaci  np.  poziomo  układanych  bloków  o  szerokości  0,6  m  lub
elementów ściennych na wysokość całej kondygnacji. Stosowanie izolacji cieplnej zależy od
wymogów planowanej produkcji zwierzęcej.

W projektowanych budynkach należy stworzyć system zapewniający optymalny klimat

pomieszczeń oraz zapewnić wystarczającą przestrzeń umożliwiającą np. rozprowadzanie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

paszy i usuwanie nawozu. Klimat panujący w pomieszczeniach zależy od temperatury,
wilgotności, wymiany powietrza oraz oświetlenia naturalnego. Optymalna temperatura zależy
od gatunku zwierząt oraz od ich wieku. Znacznie wyższej temperatury wymagają zwierzęta
młode zwłaszcza prosięta np. 1–3 dni od 25 do 34

C. Przy rozpatrywaniu klimatu panującego

w  pomieszczeniu  należy  zwracać  uwagę  na  temperaturę  jak  i  na  wilgotność  powietrza.
Wysoka temperatura tak przy  niskiej  jak  i przy wysokiej wilgotności oraz  niska temperatura
przy wysokiej wilgotności są  niekorzystne dla zwierząt. Wilgotność powietrza w  budynkach
określana  jest  jako  wilgotność  względna,  czyli  rzeczywista  ilość  pary  wodnej  znajdująca  się
w powietrzu  o  danej  temperaturze  wyrażona  w  procentach  wilgotności  maksymalnej.
Wilgotność optymalna dla świń wynosi od 60 do 70 % a dla bydła 80 %.

Urządzenia wentylacyjne powinny zapewnić odpowiednią wymianę powietrza wewnątrz

budynku w  celu  utrzymania  stałej  temperatury, sprawnego  odprowadzania pary  wodnej  oraz
szkodliwych  gazów.  Na  mikroklimat  pomieszczenia  wpływa  też  pomieszczenie,  określane
stosunkiem  powierzchni  okien  do  powierzchni  podłogi.  W  celu  odpowiedniego  oświetlenia
całego wnętrza budynki powinny być stawiane na osi północ – południe, tzn. tak aby dłuższe
ściany  były  od  strony  wschodniej  i zachodniej,  wówczas  w  dni  słoneczne  pomieszczenie
naświetlane  jest  przez  cały  dzień,  a  jednocześnie  nie  powoduje  nadmiernego  nagrzewania
budynku w godzinach południowych.

Aby zapewnić właściwą architekturę fasady, okna, drzwi i otwory wentylacyjne należy

rozmieścić  z  zachowaniem  pewnej  symetrii.  Uporządkowany  wygląd  i  harmonię  nadają
fasadzie  poziome  linie  proste  w  postaci  np.  równej  linii  dolnego  i  górnego  brzegu  okien.
Charakter  fasadzie  i  całemu  budynkowi  może  też  nadać  zastosowanie  różnych  kolorów
i struktur. Ta sama sytuacja zachodzi przy projektowaniu ścian szczytowych, z tym, że ściany
te  muszą  zawsze  pasować  do  całości  budynku.  Dla  podkreślenia  linii  pionowych  w  ścianie
szczytowej  można  na  przykład  zastosować  specjalną  strukturę  tej  ściany  ponad  bramą  lub
drzwiami albo też inny kolor jej powierzchni dopasowany do kolorystyki całości.

Planowanie krajobrazu. Planując budowę nowego budynku lub rozbudowę istniejącego

należy  wziąć  pod  uwagę  planowanie  krajobrazu.  Sadzenie  drzew  pozwala  na  połączenie
budynku  z  krajobrazem.  Szczególnie  pionowe  linie  drzew  mogą  równoważyć  poziome  linie
współczesnych budynków gospodarskich. Oczywiście sadzenie drzew nie eliminuje potrzeby
dobrej  architektury  przez  zakrycie  budynku,  ale ogólny wygląd  gospodarstwa będzie  lepszy.
Wszystkie  drzewa  stanowią  pewną  ochronę  przed  wiatrem,  ale  najlepszy  efekt  osiąga  się
stosując  pas  drzew  o  szerokości  15-20  metrów.  Poniżej  drzew  należy  zasadzić  krzewy,  aby
powstrzymać  powiew  wiatru  między  drzewami.  Pas  roślinności  o  takiej  strukturze  zapewni
efektywną ochronę przed wiatrem w położonej za drzewami strefie o długości odpowiadającej
20-krotnej wysokości drzew. Dodatkowo oprócz ochrony przed wiatrem, drzewa zmniejszają
przenoszenie odoru, hałasu i pyłu w otoczeniu budynku. Szczególną uwagę należy zwrócić na
ten  fakt  wówczas,  gdy  budynek  położony  jest  blisko  granicy  z  sąsiednią  działką.  Wysoce
skutecznym  sposobem  ograniczania  wszelkiego  rodzaju  zanieczyszczeń  powietrza  (kurz,
gazy,  mikroorganizmy),  pochodzących  z  budynków  gospodarskich,  oczyszczalni  ścieków
i zbiorników kanalizacyjnych, jest tworzenie stref ochronnych w postaci pasów zieleni. Jest to
najbardziej naturalny ze wszystkich środków ochronnych, oparty na podstawowych zasadach
rolnictwa  ekologicznego.  Niektóre  gatunki  drzew,  krzewów  i  roślin  łąkowych  mają
właściwości  bakteriobójcze  i bakteriostatyczne.  Zaleca  się  tworzenie  stref  izolacyjnych
i ochronnych z udziałem drzew wysokich, drzew średniej wysokości i krzewów.

Pasy zieleni mogą mieć strukturę zwartą, ażurową bądź luźną. Odpowiednio

zaaranżowane  strefy  ochronne  są  najlepszym  sposobem  odizolowania  od  otoczenia
szkodliwych  dla  środowiska  budynków  gospodarskich.  Zaleca  się  utrzymywanie  odległości
min. 20 metrów między budynkami a drzewami, aby uniknąć uszkodzeń konstrukcji budynku.
Jeżeli utrzymanie odległości  20  metrów nie  jest możliwe, gatunki drzew dobiera  się według

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

struktury ich korzeni. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia
7  października  1997  r.  (Dz.  U.  Nr  132, poz. 877)  w sprawie  warunków  technicznych,  jakim
powinny  odpowiadać  budowle  rolnicze  i  ich  usytuowanie,  zawiera przepis  dotyczący pasów
zieleni  wokół  takich  budowli.  Budowle  rolnicze  uciążliwe  dla  otoczenia  powinny  być
odizolowane od przyległych terenów pasami zieleni średnio i wysokopiennej.

Proces planowania. Planowanie jest procesem bardzo złożonym i obejmuje wiele różnych

życzeń i wymogów, jakie należy spełnić. W celu uproszczenia i ustrukturyzowania tego
procesu, można posłużyć się metodą czteroetapową.

Pierwszy krok polega na określeniu skali planowanej produkcji, w czym pomaga schemat

funkcji  wymieniający  poszczególne  jednostki  i  wielkości.  Różne  funkcje  łączą  się  ze  sobą;
pokazano  w  ten  sposób  linie  transportowe  (przemieszczanie  paszy,  zwierząt  i  nawozu)
i produkcyjne.  Następnym  działaniem  jest  przekształcenie  schematu  funkcji  w  schemat
przepływu.

Drugi krok to przekształcenie schematów funkcji i przepływu. Następnie należy

przedstawić diagramy funkcji i przepływów w postaci planu lokalizacji budynków
potrzebnych do prowadzenia produkcji. Nacisk kładzie się przy tym na położenie budynków
względem siebie i tym samym na optymalne wytyczenie linii produkcji i transportu.

Trzeci krok polega na opracowaniu planu rozmieszczenia budynków i obszarów wokół

budynków,  tzn.  dróg,  magazynów  itp.  Jedną  z  najważniejszych  kwestii  powinna  być
lokalizacja  magazynów  nawozu  naturalnego.  Jest  niezwykle  istotne,  by  usytuowanie
magazynów  obornika  i  zbiorników  na  gnojowicę  nie  uniemożliwiało  rozbudowy
gospodarstwa w przyszłości. Należy też zwrócić uwagę na odpowiednie położenie budynków
inwentarskich i magazynów względem budynku mieszkalnego i sąsiednich działek z uwagi na
możliwe uciążliwości związane z odorem, hałasem i kurzem.

Czwarty i ostatni krok polega na przyszłościowym spojrzeniu na plan i odpowiednim

doborze kształtu budynków. Chodzi tu o zbadanie wszelkich możliwych rozwiązań
alternatywnych i o dokonanie właściwego wyboru tak w krótszej, jak i w dłuższej
perspektywie czasowej.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie czynniki należy wziąć pod uwagę przy lokalizacji budynku?
2.  Jaką rolę pełnią pasy zieleni przy budynkach inwentarskich?
3.  Jaki grunt jest wskazany przy wyborze lokalizacji budynków inwentarskich?
4.  W jaki sposób powinny być usytuowane budynki?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określenie wymagań dotyczących lokalizacji budynków inwentarskich.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5) zaprojektować położenie obory dla 20 krów, wraz silosem, paszarnią, zbiornikiem na

gnojówkę i gnojowicę, oraz płytą gnojową,

6) zaprezentować swój projekt i uzasadnić zastosowane rozwiązania.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

filmy, przeźrocza,

–

plansze,

–

plany istniejącej zabudowy.

Ćwiczenie 2

Określenie wymagań dotyczących lokalizacji chlewni.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zgromadzić materiały i przybory potrzebne do wykonania ćwiczeń,
2)  zgromadzić przepisy dotyczące lokalizacji budynków inwentarskich,
3)  dokonać analizy planu istniejącej zabudowy,
4)  dokonać analizy uwarunkowań terenu i innych czynników klimatycznych,
5)  zaprojektować położenie chlewni dla stu tuczników,
6)  zaprezentować swój projekt i uzasadnić zastosowane rozwiązania.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru,

–

filmy, przeźrocza,

–

plan gospodarstwa z istniejącą zabudową na arkuszu papieru,

–

linijka, przybory do pisania.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić jakie czynniki bierze się pod uwagę przy planowaniu

budynków inwentarskich?



2) określić jaki grunt jest wskazany przy wyborze lokalizacji budynków

inwentarskich?



3) wskazać w jaki sposób powinny być usytuowane budynki?



4) wymienić zadania wentylacji?



5) wyjaśnić jaką rolę pełnią pasy zieleni przy budynkach inwentarskich?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.

Przyczyny chorób zwierząt i profilaktyka

4.3.1. Materiał nauczania

Zwalczanie chorób ma duże znaczenie ekonomiczne, ponieważ powodują one

zahamowanie  rozwoju  zwierząt,  zmniejszenie  przyrostów  i  pogorszenie  produkcyjności.
Chorobą  nazywamy  zachwianie  równowagi  w  czynnościach  życiowych  organizmu,  czyli
w normalnych  procesach  przemiany  materii,  spowodowane  przez  czynnik  chorobotwórczy.
Choroby  zakaźne  są  wywoływane  przez  drobnoustroje  chorobotwórcze  –wirusy,  bakterie
i pierwotniaki.

Stwierdzenie choroby zwierząt jest możliwe dzięki zauważeniu u zwierzęcia jej

objawów.  Zwykle  na  początku  dostrzega  się  jedynie  objawy  tzw.  zwiastunowe,  a  dopiero
potem  objawy  swoiste  dla  danej  choroby.  Zauważenie  objawów  zwiastunowych  jest  bardzo
ważne,  gdyż  umożliwia  szybkie  rozpoznanie  choroby  i  wcześniejsze,  a  tym  samym  zwykłe
skuteczniejsze leczenie. Do najczęstszych objawów choroby należą: brak apetytu, osowiałość,
ociężałość,  osłabione  reagowanie  na  czynniki  zewnętrzne,  podwyższona  temperatura,  silne
rozszerzenie  nozdrzy,  zapadanie  się  skóry  między  żebrami  i  słabizn,  przyspieszone  tętno,
zwiększona  częstotliwość  oddechów.  Zwierzę  stoi  z  szeroko  rozstawionymi  kończynami
i z wyciągniętą szyją, łapiąc z trudem powietrze. Zachowanie się chorych zwierząt jest różne
w zależności  od  gatunku.  Chora  krowa  wstaje  niechętnie,  a  czasem  nie  chce  się  podnieść,
przestaje  przeżuwać  i  wydziela  mało  mleka.  Chora  owca  jest  ospała,  odłącza  się  od  stada.
Chore  świnienie  przyjmują  pokarmu,  zagrzebują  się  w  słomę  i  nie  wstają.  Chory  koń  tylko
przy niektórych chorobach zdradza objawy bólu, oglądając się na boki, tarzając. Przy innych
chorobach jest osowiały i apatyczny. Chory drób niechętnie opuszcza pomieszczenia , często
odłącza się od stada, jest osowiały, pióra ma nastroszone.

Do powstania choroby zakaźnej nie wystarczy tylko obecność zarazków; muszą one

trafić na wrażliwy na daną chorobę organizm i wniknąć do niego. Wniknięcie i rozmnożenie
się  zarazków  w  organizmie  często  jest  uzależnione  od  swoistych  dla  różnych  zarazków
czynników,  które  warunkują  przenoszenie  i  rozpowszechnienie  się  choroby,  np.  przez
kontakt, paszę lub przez żywych przenosicieli - owady (muchy, komary, wszy) lub pajęczaki
(kleszcze). Ponadto w powstawaniu i rozwoju chorób zakaźnych, szczególnie wywoływanych
przez  drobnoustroje  warunkowo  chorobotwórcze,  ważną  rolę  odgrywają  czynniki
środowiskowe,  czyli  warunki  bytowania  zwierząt.  Miejsce  pobytu  i  rozmnażania  się
zarazków nazywamy  źródłem zakażenia. Źródłem zakażenia może też być organizm zdrowy
będący  nosicielem.  Natomiast  wtórnym  źródłem  zakażenia  może  być  skupienie  zarazków
poza organizmem, np. pastwisko zarażone wąglikiem lub szelestnicą bądź teren z kleszczami
zakażonymi zarazkami piroplazmozy.

Zarazki wnikają do organizmu różnymi drogami, czyli wrotami zakażenia. W niektórych

chorobach  zakaźnych  zakażenie  wywołuje  zetknięcie  się  zwierzęcia  zdrowego  z chorym,
czyli  kontakt  bezpośredni.  W  wielu  chorobach  zwierzęta zakażają  się  drogą  pośrednią.  Rolę
pośrednika  w  przekazywaniu  zakażenia  spełnia  tu  środowisko  zewnętrzne  zanieczyszczone
wydalinami  i  wydzielinami  chorych  zwierząt.  Do  przedmiotów  mających  praktyczne
znaczenie w przenoszeniu zarazków ze zwierząt chorych na zdrowe należą narzędzia służące
do pielęgnowania karmienia zwierząt, uprząż, worki i inne opakowania paszy. Zarazki  mogą
być  przenoszone  na  ubraniach.  Mogą  znajdować  się  na  ścianach  i podłodze  środków
transportu  służących  do  przewozu  zwierząt.  Zakażenie  niektórymi  chorobami  jest  możliwe
tylko  w  wypadku  przeniesienia  zarazków  przez  kleszcze  bądź  inne  stawonogi.  Również
pasożyty wewnętrzne, gryzonie, ptaki i zwierzęta dzikie odgrywają niekiedy dość znaczą rolę
jako  czynniki  przenoszące  choroby  zakaźne.  Najczęściej  to  szczury  lub  gołębie,  a  przy
wściekliźnie - lisy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Niektóre drobnoustroje chorobotwórcze mogą rozwijać się u wszystkich gatunków

zwierząt  gospodarskich  (np.  zarazki  wąglika),  inne  zaś  są  chorobotwórcze  tylko  u  zwierząt
jednego lub kilku gatunków (np. nosacizna – u koni, pomór – u świń, pryszczyca – u zwierząt
racicowych  itp.)  Zwierzęta  zdrowe,  dobrze  odżywione  i  utrzymane  są  w  zasadzie  mniej
wrażliwe  na  choroby  zakaźne  niż  zwierzęta  słabe,  wychudzone  i  źle  pielęgnowane.  Zarazki
w różny

sposób rozprzestrzeniają się w

organizmie: naczyniami krwionośnymi

i chłonnymi, wzdłuż nerwów, a także przez kontakt narządów zdrowych z chorymi.
Choroby zakaźne występujące masowo w określonym czasie i na znacznej przestrzeni
nazywamy chorobami zaraźliwymi albo zarazami.

Około 80-90 % wszystkich zachorowań zwierząt gospodarskich jest wynikiem

nieodpowiedniego  żywienia  i  złych  warunków  utrzymania.  Chorobom  należy  zapobiegać
przede  wszystkim  przez  ścisłe  przestrzeganie  zasad  higieny,  przez  zapewnienie  zwierzętom
właściwych  pomieszczeń  i  warunków  bytowania,  ruchu  na  świeżym  powietrzu  oraz  przez
prawidłowe żywienie i pojenie oraz użytkowanie.

Wielkość pomieszczeń inwentarskich powinna być taka, aby zwierzęta miały swobodę

poruszania się, wygodne legowisko i dostateczną ilość powietrza. W ciasnych
pomieszczeniach jest zwykle duszno i wilgotno, często zdarzają się urazy, zwierzęta nie mają
możliwości niezbędnego odpoczynku. Jako materiału do budowy należy używać jak najmniej
kamienia i betonu, gdyż pomieszczenia są wówczas zimne i często stają się przyczyną chorób
układu oddechowego, szczególnie prosiąt, które zapadają wówczas na grypę.

Ściółka (słoma, torf itp.), w zasadzie codziennie zmieniana lub uzupełniana, powinna

zapewnić zwierzętom ciepłe i suche legowisko, chłonąć wilgoć i gazy oraz nie drażnić skóry.
Odpowiednie urządzenia kanalizacyjne i ściółka stanowią ważny element w ochronie zdrowia
zwierząt gospodarskich.

W pomieszczeniach dla zwierząt gospodarskich powinna być odpowiednia liczba

dostatecznie dużych okien. Na każde 10–15 m

podłogi powinien przypadać 1 m

okna,

światło słoneczne bowiem sprzyja rozwojowi i zdrowiu zwierząt, zapobiega krzywicy, działa
bakteriobójczo. Okna muszą być utrzymywane w czystości, gdyż przez brudne szyby światło
słoneczne się nie przedostaje.

W źle przewietrzanych pomieszczeniach inwentarskich gromadzi się dużo dwutlenku

węgla i innych szkodliwych gazów, pary wodnej, kurzu i zarazków, co powoduje
powstawanie różnych schorzeń. Niezmiernie ważne jest zapewnienie we wszystkich
pomieszczeniach dla zwierząt odpowiedniej wymiany powietrza przez prawidłowo działające
urządzenia wentylacyjne.

Przeziębieniom i schorzeniom układu oddechowego zapobiega się też przez utrzymanie

w pomieszczeniach  odpowiedniej  temperatury,  zależnie  od  gatunku  i  liczebności  zwierząt.
Niezbędne  jest  utrzymanie  w  czystości  pomieszczeń  dla  zwierząt  oraz  naczyń  do  ich
karmienia  i  pojenia.  Zasadą  powinno  być  staranne  usuwanie  resztek  nie  zjedzonej  karmy
z koryt i żłobów po każdym karmieniu i wyparzanie naczyń, z których karmi się przychówek.
Co najmniej dwa razy do roku: wiosną – po wyjściu zwierząt na pastwisko i jesienią – przed
rozpoczęciem  okresu  zimowego  wszystkie  pomieszczenia  dla  zwierząt  powinny  być
oczyszczone  i  odkażone  mlekiem  wapiennym,  a  chlewnie  i  kurniki  znacznie  częściej.
Pomieszczenia  inwentarskie  trzeba  obowiązkowo  odkażać  również  po  wybuchu  choroby
zaraźliwej,  zwykle  1–2  –procentowym  roztworem  sody  żrącej  przez  opryskiwanie  pod
ciśnieniem przy użyciu motopompy i węża gumowego.

Do najczęstszych nagłych wypadków u bydła należą zadławienia i wzdęcia. Zadławienie

zdarza się najczęściej w jesieni w wyniku uwięźnięcia w przełyku buraka, ziemniaka lub
jabłka, zbyt łapczywie połkniętego przez zwierzę. Objawem zadławienia jest niepokój,
wyciąganie szyi, ślinienie, postękiwanie i kaszel. Z lewej strony szyi występuje uwypuklenie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

a  potem  dość  szybko  dochodzi  do  wzdęcia,  gdyż  zamknięte  światło  przełyku  uniemożliwia
odbijanie  się  gazów.  Przedmiot,  który  utkwił  blisko gardła,  można  –  uciskając  szyję  rękami
powyżej  uwypuklenia  –  przesunąć  kierunku  gardła  i  wyciągnąć  z  pyska  zwierzęcia  ręką
owiniętą w  ręcznik.  Jeżeli  to  się  nie  uda, uwięźnięty  przedmiot  przesuwa się  dalej  specjalną
sondą  przełykową.  Wymaga  to  dużej  wprawy,  dlatego  zabieg  ten  powinien  wykonywać
w miarę  możliwości  pracownik  fachowy  służby  weterynaryjnej.  Jeżeli  zwierzęciu  grozi
uduszenie z powodu silnego wzdęcia, należy przebić żwacz.

Zadławieniu zapobiega się przez niepodawanie roślin okopowych wygłodniałym

zwierzętom, niewypuszczanie bydła na kartofliska i niepłoszenie zwierząt w czasie jedzenia.

Wzdęcie żwacza powstaje ono u przeżuwaczy w wyniku zjedzenia nadmiernej ilości pasz

szybko fermentujących, szczególnie spasania po deszczu koniczyny czerwonej i innych roślin
motylkowych,  zjedzenia  niektórych  roślin  trujących  lub  pasz  zepsutych  oraz  przy
zadławieniu.  Chore  zwierzę  staje  się  osowiałe,  później  niepokoi  się,  poci  i  ogląda  na  boki,
przy  czym  brzuch  ma  wzdęty,  zwłaszcza  po  lewej  stronie.  W  razie  braku  pomocy  zwierzę
ginie z uduszenia, gdyż powiększający się żwacz uciska na przeponę, płuca i serce. Jeżeli nie
można szybko uzyskać pomocy weterynaryjnej, należy ustawić chore zwierzę przodem wyżej
niż  zadem,  polewać  mu  boki  zimną  wodą,  żwacz  masować  i  uciskać  pięściami,  założywszy
uprzednio  zwierzęciu  grube  powrósło  ze  słomy  między  szczękę  a  żuchwę  oraz
przywiązawszy  je  do  rogów.  Butelką z grubego  szkła  można też  wlać  mu  do  przełyku  takie
środki przeciwfermentacyjne, jak woda wapienna lub wódka.

W wypadku silnego wzdęcia należy zastosować sondę przełykową dla bydła, a jeżeli jej

brak –  przebić  żwacz  trójgrańcem  (trokarem).  Przebija  się  dół  głodowy  po  lewej  tuż  za
ostatnim  żebrem  na  wysokości  guza  biodrowego.  W  miejscu  tym  trzeba  wystrzyc  sierść
i skórę  odkazić  spirytusem.  Odkażony  przez  wygotowanie  trójgraniec  przykłada  się  grotem
do skóry i mocno uderzając ręką lub drewnianym młotkiem w rękojeść narzędzia, przebija się
powłoki  brzuszne.  Następnie  wyciąga  się  sztylet,  pozostawiając  w  rance  tylko  pochewkę,
przez  którą  wydobywa  się  gaz.  Nie  należy  dopuścić  do zbyt  gwałtownego  uchodzenia  gazu,
dlatego  początkowo  trzeba  przymykać  częściowo  otwór  pochewki  palcem.  Powinna  ona
pozostawać w żwaczu przez 1-2 godz., przy czym dobrze  jest wlewać przez nią wymienione
uprzednio środki przeciwfermentacyjne. Pochewkę trokara wyciąga się energicznym ruchem,
uciskając jednocześnie drugą ręką skórę wokół miejsca przebicia. Rankę po przebiciu należy
odkazić.  Zapobieganie  wzdęciom  żwacza  polega  na  stopniowym  przechodzeniu  z  pasz
suchych  na  soczyste,  zachowaniu  szczególnej  ostrożności  przy  wypędzaniu  bydła  na
koniczynę i inne zielonki, szczególnie mokre.

Ochwat – jest to choroba koni pojawiająca się nagle. Najczęściej jest wynikiem

karmienia  zwierzęcia  ziarnem  świeżo  zebranych  zbóż,  karmienia  ziarnem  bezpośrednio  po
powrocie  z  pracy  lub  napojenia  zgrzanego  konia  zimną  wodą.  Schorzeniu  ulegają  zwykle
kopyta  kończyn  przednich;  są  gorące  i  bolesne,  koń  z  trudem  odrywa  je  od  podłoża,  a  po
zatrzymaniu  się  wysuwa  nogi  do  przodu.  Chorego  konia  należy  zwolnić  od  pracy,  rozkuć
i kopyta  okładać  zimną  wodą,  lodem  lub  gliną  rozrobioną  wodą  z  octem.  Dalsze  leczenie
należy  powierzyć  lekarzowi  weterynarii.  Nie  należy  podawać  wody  i  pasz  soczystych.
Zapobieganie polega na unikaniu skarmiania młodego żyta i pojenia koni zgrzanych.

Mięśniochwat porażenny (tzw. Choroba poświąteczna). Najczęściej zdarza się u koni

dobrze  odżywionych,  wyprowadzanych  na  powietrze    z  ciepłej  stajni  po  dniu  wolnym  od
pracy.  Koń  chory  obficie  się  poci  i  drży,  mięśnie  zadu  są  silnie  napięte  i  twarde,  kończyny
tylne  usztywnione,  chód  chwiejny.  W  razie  wypadku  zwierzę  się  nie  podnosi.  Jego  mocz
przybiera  barwę  czerwoną.  Konia  z  objawami  mięśniochwatu  porażennego  należy  wyprząc,
okryć  derką  i  zaprowadzić  do  stajni.  Nie  wolni  go  zmuszać  do  jakiegokolwiek  wysiłku.  Na
jego lędźwie , krzyż i zad stosuje się gorące okłady, a potem skrapia zad terpentyną z olejem
i rozciera.  Dalsze  leczenie  należy  powierzyć  lekarzowi  weterynarii.  Zapobieganie  polega  na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zmniejszaniu dawki pokarmowej w dniu wolnym od pracy oraz wyprowadzaniu na świeże
powietrze.

Rany i krwotoki. Rany, a w ich zastępstwie krwotoki – mogą powstać wskutek nadziania

się zwierzęcia na ostry przedmiot, zaczepienia o źle zamocowane żłoby lub łańcuchy.
Zależnie od rodzaju uszkodzenia rany dzieli się na szarpane, kłute, rozwarte itp.

Okolice rany oczyszcza się i usuwa z rany zanieczyszczenia oraz uszkodzone tkanki,

nożyczkami  wystrzyga  się  dookoła  sierść  i  miejsce to odkaża  się  spirytusem  lub  jodyną,  tak
jednak, żeby  środek odkażający  nie dostał się do rany. Samą ranę odkaża się  zwitkiem  waty
zmoczonej  łagodnym  środkiem  odkażającym,,  np.  wodą  utlenioną  lub  1-  procentowym
roztworem nadmanganianu potasu albo rywanolu. Jeżeli nie ma większego krwotoku, na ranę
kładzie  się  gazę  tak,  aby  sięgała  parę  centymetrów  poza  brzegi  rany,  a  na  nią  watę,  którą
przyciska się bandażem.

Przy niewielkim krwawieniu z rany tamowanie sączącej się krwi nie jest konieczne. Przy

większych  krwotokach  zwierzę  umieszcza  się  w  chłodzie  lub  na  opatrunek  daje  się  okłady
z lodu.  Na  skaleczone,  silnie  krwawiące  kończyny  nakłada  się  opaskę  uciskową:  powyżej
rany  – przy  krwotoku tętniczym  (jasnoczerwona  krew tryska  strumieniem),  a poniżej  rany  –
przy krwotoku żylnym (krew ciemnoczerwona). Opaska uciskowa może pozostawać na ranie
tylko 1 godz. Krwotok w miejscu, w którym opaski założyć  nie  można, tamuje się twardym
tamponem z waty owiniętej gazą. Opatrunek do czasu wyleczenia trzeba codziennie zmieniać.

W celu jak najszybszej reakcji na stany zagrożeń w gospodarstwie niezbędna jest

apteczka weterynaryjna w której będą znajdowały się podstawowe środki i sprzęt:
1.  środki dezynfekujące (wodę utlenioną, jodynę, rywanol),
2.  altacet –  do okładów,
3.  zasypka alantanowa,
4.  opatrunki, plaster,
5.  opaska uciskowa,
6.  penseta,
7.  nożyczki z zaokrąglonymi, tępymi końcami,
8.  ostry nóż,
9.  termometr lekarski (weterynaryjny),
10.  sonda przełykowa dla bydła,
11.  trójgraniec (trokar).

Zwierzęta powinny być transportowane wyłącznie samochodami, transportu konnego

zwierząt należy unikać ze względu na czas jego trwania i niewygodę, a ciągnikowego ze
względu na duże wstrząsy przyczepy.

Pojazd do transportu musi być specjalnie przystosowany, w zależności od rodzaju

zwierząt.  W  przedniej  części  skrzyni  samochodu  powinno  być  wygodne  stanowisko  dla
konwojenta, odgrodzone od zwierząt mocną. przegrodą i zabezpieczające go przed wpływami
atmosferycznymi.  Pozostałą  część  skrzyni  przygotowuje  się  według  wymagań  stawianych
przy  przewozie  danego  gatunku  zwierząt,  które  muszą  mieć  dostateczną  przestrzeń,  aby
mogły  swobodnie  stać.  Konie  i  krowy  powinny  być  w  czasie  transportu  ustawione  wzdłuż
samochodu, głowami do kierunku jazdy, i starannie przywiązane.

Boki skrzyni samochodu muszą być podwyższone do wysokości guzów biodrowych

zwierząt wiązanych; a przy przewozie zwierząt nie wiązanych do wysokości
uniemożliwiającej im wyskoczenie. Konie powinny być oddzielone od siebie mocną barierą,
a zwierzęta bardzo duże, płochliwe lub złośliwe oraz buhaje należy przewozić pojedynczo.

W celu ochrony zwierząt przed okaleczeniem i obtłuczeniem w czasie transportu boki

skrzyni i przegrody pomiędzy zwierzętami wykłada się słomianymi matami lub okręca
powrósłami ze słomy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zwierzęta ładuje się na samochód przy użyciu rampy lub pochylni dostosowanej do

wysokości  podłogi  skrzyni  samochodu.  W  czasie  ładowania  trzeba  obchodzić  się  ze
zwierzętami łagodnie, unikając bicia i krzyku. Jeżeli przestraszone zwierzę nie chce wejść na
pochylnię  lub  do  samochodu,  to  trzeba  je  przeprowadzać  aż  do  uspokojenia,  a  następnie
ponowić  próbę  wprowadzenia,  łagodnie  zachęcając  do  wejścia.  Zwierzętom  bardzo
płochliwym należy przed wprowadzeniem na pojazd zasłonić oczy płachtą lub workiem.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co nazywamy chorobą?
2.  Jakie czynniki wywołują choroby?
3.  Jakie są objawy chorób u zwierząt?
4.  Jakie czynniki wpływają na rozprzestrzenianie się chorób?
5.  Jakie są sposoby udzielania pierwszej pomocy u zwierząt?
6.  Co powinno się znajdować w apteczce weterynaryjnej?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Analizowanie warunków higienicznych żywienia i pojenia zwierząt.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) ocenić czystość wody pod względem zanieczyszczeń mechanicznych oraz innych

widocznych zanieczyszczeń,

2)  ocenić zapach wody,
3)  ocenić czystość poideł, żłobów i pojemników na paszę,
4)  ocenić stan paszy,
5)  omówić wyniki.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusz papieru,

−

przybory do pisania,

−

menzurka do pobrania wody,

−

próbki paszy,

−

próbki wody.

Ćwiczenie 2

Planowanie wyposażenia apteczki weterynaryjnej w podręczne leki i materiały

opatrunkowe.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obejrzeć przykładową apteczkę,
2)  dokonać analizy niezbędnych leków, materiałów opatrunkowych,
3)  określić  wygląd  i  zastosowanie  przyrządów  weterynaryjnych:  sondy  przełykowej,

trójgrańca,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) zaprezentować zaproponowane wyposażenie apteczki weterynaryjnej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru,

–

przybory do pisania,

–

przykładowa apteczka wetenaryjna.

Ćwiczenie 3

Udzielanie pierwszej pomocy zwierzętom gospodarskim w stanach zagrożenia ich

zdrowia i życia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) obejrzeć film dotyczący udzielania pierwszej pomocy zwierzętom gospodarskim

w stanach zagrożenia ich zdrowia i życia,

2) dokonać prezentacji na modelu założenia opatrunku w przypadku różnych urazów:

krwawienia tętniczego i żylnego kończyn, innych krwawień,

3) dokonać na modelu prezentacji udzielania pomocy w przypadku wzdęcia,
4) dokonać na modelu prezentacji udzielania pomocy w przypadku zadławienia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

materiały opatrunkowe,

–

trójgraniec,

–

sonda przełykowa,

–

modele zwierząt.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić co nazywamy chorobą?



2) wymienić czynniki wywołujące choroby?



3) wskazać czynniki wpływające na rozprzestrzenianie się chorób



4) wymienić sposoby udzielania pierwszej pomocy u zwierząt



5) wymienić objawy chorób u zwierząt?



6) wymienić skład apteczki weterynaryjnej?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ UCZNIA

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
3.  Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi.
4.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
5.  Test  zawiera  20  zadań.  Do  każdego  zadania  dołączone  są  4  możliwości  odpowiedzi.

Tylko jedna jest prawidłowa.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 30 minut.

Powodzenia!

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Zoohigiena to

a)  nauka zajmująca się budową komórek.
b)  metoda oceny genetycznej.
c)  nauka zajmująca się zdrowiem zwierząt.
d)  proces ewolucyjny.

2. Duża wilgotność w połączeniu z niską temperaturą powoduje

a)  utrudnienia w oddawaniu ciepła.
b)  wychładzanie organizmu.
c)  zwiększenie wydajności u krów.
d)  urazowe zapalenia czepca.

3. Optymalna temperatura dla prosiąt 1–3 dni wynosi

a) 25–34

b) 10–15

c) 15–20

d) 39

4. Jaka jest zawartość tlenu w powietrzu

78%

b)  21%
c)  50%
d)  15%

5. Pod wpływem światła powstaje

a)  kwas foliowy.
b)  prowitamina A
c)  witamina C.
d)  witamina D.

6. Układ ośrodkowy składa się

a)  narządów zmysłu.
b)  włókna surowego.
c)  nerwów rdzeniowych.
d)  mózgowia i rdzenia kręgowego.

7. Największą zdolność odkładania tłuszczu pod skórą mają

a)  świnie.
b)  bydło.
c)  owce.
d)  konie.

8. Runo owiec składa głównie z włosów

a)  pokrywowych.
b)  wełnistych.
c)  długich.
d)  dotykowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9. Do narządów kopyta będących pochodnymi skóry należą

a)  puszka kopytowa.
b)  kość kopytowa.
c)  nasada dolna kości koronnej.
d)  chrząstki kopytowe.

10. Budynek inwentarski powinien być ustawiony na osi

a)  wschód-zachód.
b)  północ-południe.
c)  nie ma żadnego znaczenia.
d)  okna od strony północnej.

11. Hormon laktogenny to

a)  insulina.
b)  parathormon.
c)  prolaktyna.
d)  androsteron.

12. Hormon wazopresyna wytwarzany jest przez

a)  tarczycę.
b)  szyszynkę.
c)  grasicę.
d)  przysadkę.

13. Ochwat jest to choroba

a)  koni.
b)  kóz.
c)  owiec.
d)  bydła.

14. Nosacizna jest chorobą

a)  wszystkich zwierząt.
b)  koni.
c)  bydła.
d)  zwierząt futerkowych.

15. Przyczyną wzdęć u krów jest

a)  zjedzenie nadmiernej ilości paszy szybko fermentującej.
b)  napojenie zimną wodą.
c)  nadmierna ilość siana.
d)  zjedzenie pasz treściwych.

16. Trokar jest to

a)  narzędzie do usuwania pokarmu w przypadku zadławienia.
b)  narzędzie służące do przebijania żwacza w przypadku silnego wzdęcia.
c)  środek przeciw fermentacyjny.
d)  lek stosowany przy ochwacie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ...............................................................................

Wykonywanie zabiegów zoohigienicznych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedzi

Punkty

Razem: