Kaletnik_744[01].O1.01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Tadeusz Gawlik

Przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,
ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska
744[01].O1.01

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Przepisy prawa dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy

4.1.1.  Materiał nauczania
4.1.2.  Pytania sprawdzające
4.1.3.  Ćwiczenia
4.1.4.  Sprawdzian postępów

8
8

10
10
11

4.2. Prawa i obowiązki pracodawcy i pracownika

4.2.1.  Materiał nauczania
4.2.2.  Pytania sprawdzające
4.2.3.  Ćwiczenia
4.2.4.  Sprawdzian postępów

12
12
15
16
16

4.3. Zagrożenia pożarowe, zasady ochrony przeciwpożarowej

4.3.1.  Materiał nauczania
4.3.2.  Pytania sprawdzające
4.3.3.  Ćwiczenia
4.3.4.  Sprawdzian postępów

18
18
23
24
24

4.4. Czynniki

środowiska

pracy:

mikroklimat,

skład

chemiczny

i zanieczyszczenie  powietrza,  hałas  i  wibracje,  wentylacja  i ogrzewanie
pomieszczeń
4.4.1.  Materiał nauczania
4.4.2.  Pytania sprawdzające
4.4.3.  Ćwiczenia
4.4.4.  Sprawdzian postępów

26
26
29
30
30

4.5. Zagrożenia chemiczne substancjami aktywnymi oraz roztworami

i zestawami roboczymi
4.5.1.  Materiał nauczania
4.5.2.  Pytania sprawdzające
4.5.3.  Ćwiczenia
4.5.4.  Sprawdzian postępów

32
32
34
34
35

4.6. Zagrożenia mechaniczne i ruchome części maszyn, ostrza noży

4.6.1.  Materiał nauczania
4.6.2.  Pytania sprawdzające
4.6.3.  Ćwiczenia
4.6.4.  Sprawdzian postępów

36
36
40
40
41

4.7. Środki ochrony indywidualnej

4.7.1.  Materiał nauczania
4.7.2.  Pytania sprawdzające
4.7.3.  Ćwiczenia
4.7.4.  Sprawdzian postępów

42
42
45
45
46

4.8. Ochrona środowiska przyrodniczego i jej znaczenie dla człowieka

4.8.1.  Materiał nauczania
4.8.2.  Pytania sprawdzające
4.8.3.  Ćwiczenia
4.8.4.  Sprawdzian postępów

47
47
51
51
52

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o przestrzeganiu przepisów

bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska.

W poradniku znajdziesz:

−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

– materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia założonych celów

kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej,

– zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy już opanowałeś określone treści,
– ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

– sprawdzian postępów,
– sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi opanowanie

materiału całej jednostki modułowej,

– literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

744[01].O1

Podstawy zawodu

744[01]. O1.04

Stosowanie maszyn, urz

ądzeń

i narz

ędzi kaletniczych

744[01]. O1.03

Sporz

ądzanie rysunków technicznych

i odr

ęcznych

744[01]. O1.02

Charakteryzowanie wyrobów

kaletniczych

744[01].O1.01

Przestrzeganie przepisów

bezpiecze

ństwa

i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

żarowej oraz ochrony

środowiska

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu nauczania jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z różnych źródeł informacji,

−

uczestniczyć w dyskusji, prezentacji i ochronie prezentowanego przez siebie stanowiska,

−

stosować technologię komputerową i informacyjną,

−

poczuwać się do odpowiedzialności za zdrowie i życie własne oraz innych,

−

stosować podstawowe zasady etyczne (rzetelnej pracy, punktualności, uczciwości,

odpowiedzialności),

−

współpracować w grupie,

−

rozwiązywać problemy w sposób twórczy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

zastosować podstawowe przepisy prawa dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy,

−

określić prawa i obowiązki pracownika i pracodawcy,

−

zastosować przepisy ochrony przeciwpożarowej,

−

zastosować podręczny sprzęt i środki gaśnicze zgodnie z zasadami ochrony

przeciwpożarowej,

−

określić czynniki środowiska pracy powodujące zagrożenie zdrowia i życia pracowników,

−

określić zasady zapobiegania wypadkom powodowanym przez czynniki środowiska

pracy,

−

określić zagrożenia występujące podczas stosowania substancji chemicznych,

−

zabezpieczyć dostęp do szkodliwych środków chemicznych,

−

wyjaśnić znaczenie wentylacji i klimatyzacji pomieszczeń produkcyjnych, biurowych

i magazynowych,

−

dobrać zabezpieczenia i osłony ruchomych części maszyn oraz urządzeń mechanicznych,

−

dokonać analizy instrukcji obsługi maszyn i urządzeń produkcyjnych,

−

zastosować sprzęt oraz środki ochrony indywidualnej na poszczególnych stanowiskach

pracy,

−

określić zagrożenia środowiska powstające podczas wytwarzania wyrobów kaletniczych,

−

wyjaśnić znaczenie ochrony środowiska przyrodniczego,

−

udzielić pierwszej pomocy osobom poszkodowanym,

−

przewidzieć konsekwencje z tytułu naruszenia przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy

w trakcie wykonywania zadań zawodowych,

−

wyjaśnić zasady zachowania się w razie wypadku przy pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Przepisy prawa dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy

4.1.1. Materiał nauczania

Przez „ochronę pracy” rozumie się ogół norm prawnych ustanowionych w celu

wyeliminowania zagrożeń utraty życia oraz wyeliminowanie lub zmniejszenia niekorzystnego
wpływu pracy na zdrowie.

Działania, dokonywane w ramach realizacji tych norm, mają na celu ochronę

pracowniczej zdolności do pracy przed zagrożeniami wynikającymi z materialnego
i społecznego środowiska pracy, a także przed zagrożeniami wynikającymi z małej
odporności danego pracownika na działanie środowiska pracy.

W zakres pojęcia „ochrona pracy” wchodzą normy zawarte w przepisach określających:

1.  wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy,
2.  skutki niedopełnienia tych wymagań,
3.  organizację i tryb postępowania organów nadzoru nad warunkami pracy.

Prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy ujęte zostało w katalogu

konstytucyjnych praw i wolności, a w płaszczyźnie prawa pracy podniesione zostało do
podstawowej zasady prawa pracy.

Usytuowanie tego prawa wśród podstawowych zasad prawnych, oznacza, że pracodawcy

przypisano  szczególną  rolę  w  zakresie  ochrony  życia  i  zdrowia  pracowników.  Jego  ogólne
sformułowanie  nakazuje pracodawcy  nie tylko przestrzegać generalnych  nakazów  i zakazów
wynikających  z  przepisów  prawa,  ale  także  uwzględnia  indywidualne  przeciwwskazania
zdrowotne  pracowników.  Dlatego  też,  mówiąc  o  przepisach  i  zasadach  bhp,  będziemy
głównie mówić o obowiązkach pracodawcy dotyczących tego zagadnienia.

Przypominamy, że w myśl art. 3 Kodeks pracy – pracodawcą jest jednostka

organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeśli
zatrudniają one pracowników.

Troska o bezpieczeństwo pracowników nie jest dyrektywą techniczną, lecz prawnym

obowiązkiem  każdego  pracodawcy,  który  ponosi  odpowiedzialność  za  stan  bezpieczeństwa
i higieny  pracy  w  zakładzie  pracy.  Obowiązki  dotyczące  tej  sfery  zostały  skonkretyzowane
w dziale  X  Kodeksu  pracy.  Szczegółowe  zakresy  obowiązków  precyzują  przepisy  zawarte
w aktach  wykonawczych,  wydawane  na  podstawie  upoważnień  (delegacji)  zawartych  w  art.
237

Kodeksu pracy. Przepis ten upoważnia:

–

Ministra  Pracy  i  Polityki  Socjalnej  w  porozumieniu  z  Ministrem  Zdrowia  i  Opieki
Społecznej  do  określenia,  w  drodze  rozporządzenia,  ogólnie  obowiązujących  przepisów
bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  dotyczących  prac  wykonywanych  w  różnych  gałęziach
pracy,

–

Ministrów  właściwych  dla  określonych  gałęzi  pracy  lub  rodzajów  prac  w  porozumieniu
z Ministrem  Pracy  i  Polityki  Socjalnej  oraz  Ministrem  Zdrowia  i  Opieki  Społecznej  do
określenia,  w  drodze  rozporządzenia,  przepisów  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy
dotyczących tych gałęzi lub prac.

Przepisy Kodeksu dotyczące bhp cechuje to, że mają one charakter prawa bezwzględnie

obowiązującego. Oznacza to, że przepisy te nie mogą być zmieniane, choćby obydwie strony
stosunku pracy (pracodawca i pracownik) ustalili inny sposób ich realizacji.

Charakter powinności pracodawcy związanych z bhp jest zróżnicowany. Niektóre z nich

stanowią bowiem generalne dyrektywy, ale większość z nich zobowiązuje pracodawcę do
konkretnych działań na rzecz zatrudnionych pracowników. Pracodawcę obciążają także

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

koszty związane z zapewnieniem bezpiecznej pracy, bez możliwości przerzucenia ich na
pracowników.

Przepisy regulujące podstawowe obowiązki pracodawców odnoszą się do wszystkich

zakładów pracy bez wyjątku. Także ochrona z tym związana rozciąga się na ogół
pracowników, przy czym niektóre grupy pracownicze podlegają ochronie szczególnej.

Poza przepisami o charakterze ogólnym wydano również wiele przepisów branżowych

dla  poszczególnych  działów  gospodarki,  jak  np.  dla  hut  szkła,  przemysłu  włókienniczego,
zakładów  graficznych,  a  także  przepisy  dotyczące  określonych  urządzeń,  które  mogą
znajdować  się  w  różnych  zakładach  pracy,  jak  np.  przepisy  dotyczące  obsługi  kotłów
parowych,  suwnic  elektrycznych,  urządzeń  acetylenowych  lub  dotyczące  określonych
substancji  chemicznych  mogących  szkodliwie  wpływać  na  zdrowie  pracownika,  jak  np.:
fosforu, bieli ołowianej, itd.

Poza aktami prawnymi poświęconymi wyłącznie bhp, normy w tym zakresie – mające

znaczenie  praktyczne  –  zawarte  są  w  prawie  budowlanym,  przemysłowym,  wodnym,
górniczym,  sanitarnym  oraz  w  przepisach  przeciwpożarowych.  Postanowienia  dotyczące
bezpieczeństwa  i higieny pracy zawierają również regulaminy pracy.

Zarówno przepisy ogólne, jak i branżowe lub dotyczące poszczególnych urządzeń

charakteryzują się konkretnością i realnością. Określają one dokładne wymogi w zakresie
bhp, starając się, gdzie to możliwe, ustalić warunki, jakim powinny odpowiadać poszczególne
urządzenia, oraz zasady postępowania pracowników, chroniące ich przed możliwością
wypadku przy pracy i szkodliwych oddziaływań środowiska pracy.

Wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy określone są również w Normach Polskich.

Dotyczą one w szczególności:

–

instalacji elektrycznych w obiektach budowlanych,

–

ochrony przeciwpożarowej budynków,

–

ochrony odgromowej obiektów budowlanych,

–

ochrony przed hałasem, w tym dopuszczalnych wartości poziomu dźwięku
w pomieszczeniach,

–

wentylacji naturalnej i mechanicznej oraz klimatyzacji,

–

ogrzewania pomieszczeń,

–

oświetlania wnętrz światłem dziennym i elektrycznym,

–

maszyn i urządzeń technicznych, w tym ich urządzeń zabezpieczających,

–

barw i znaków bezpieczeństwa.

Obowiązek pracodawcy zapewnienia bezpieczeństwa pracy jest obowiązkiem

bezwarunkowym, co oznacza, że bez względu na to, czy pracownik wywiązuje się ze swoich
powinności wobec pracodawcy, czy też nie, pracodawca musi zagwarantować mu bezpieczne
i higieniczne warunki pracy.

Obok norm prawnych pojęcie „ochrona pracy” obejmuje również postępowanie zgodne

z zasadami bezpieczeństwa pracy, wynikającymi zarówno z przesłanek naukowych lub
technicznych i doświadczenia życiowego pracownika.

Obowiązek przestrzegania zasad bezpieczeństwa i higieny pracy spowodowany jest

różnorodnością  procesów  produkcyjnych  i  technologicznych,  które  sprawiają,  że  nie  jest
możliwe  uregulowanie  wszystkiego  obowiązującymi  przepisami.  Ponadto  jest  oczywiste,  że
przepisy bhp nie nadążają za zmianami dokonującymi się w dziedzinie techniki i technologii
produkcji.  Zasady  bhp  należy  dostosowywać  do  aktualnych  warunków  pracy  zgodnie
z unormowaniami  istniejącymi  już  w  danej  dziedzinie  lub  zakładzie  pracy.  Niektóre  zasady
bezpiecznej pracy mogą wynikać także z instrukcji producenta oraz z przyjętych powszechnie
prawideł i metod pracy ukształtowanych w praktyce.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Podstawowymi przepisami prawnymi dotyczącymi bezpieczeństwa i higieny pracy, są:

–

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie
ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (tj. DzU z 2003 r. Nr 169 poz. 1650
z późn. zm.),

–

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie
bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe
(DzU Nr 148, poz. 973),

–

Rozporządzenie  Ministra  Zdrowia  z  dnia  30  maja  1996  r.  w  sprawie  przeprowadzania
badań  lekarskich  pracowników,  zakresu  profilaktycznej  opieki  zdrowotnej  nad
pracownikami  oraz  orzeczeń  lekarskich  wydawanych  dla  celów  przewidzianych
w Kodeksie pracy (DzU Nr 69, poz. 332 z późn. zm),

–

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych
posiłków i napojów (DzU Nr 60, poz. 279),

–

Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 30 października 2002 r. w sprawie
minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie używania
maszyn przez pracowników podczas pracy (DzU Nr 191, poz. 1596 z późn. zm.),

–

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie badań i pomiarów
czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (DzU Nr 73, poz. 645),

–

Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia
w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (DzU Nr 180, poz. 1860 z późn. zm.).

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co rozumiesz pod pojęciem „ochrona pracy”?
2.  Jakim celom służą normy prawa dotyczące bhp?
3.  Jaki akt prawny jest podstawowym źródłem prawa bezpieczeństwa i higieny pracy?
4.  Co rozumiesz przez „zasady bezpieczeństwa i higieny pracy”?
5.  Na  kogo  prawo  nałożyło  obowiązek  zapewnienia  bezpiecznych  i  higienicznych

warunków pracy?

6. Kto jest upoważniony do wydawania rozporządzeń w sprawach bhp?
7. Czy przepisy dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy mogą być zmieniane w drodze

umów indywidualnych?

8. Kto jest pracodawcą w rozumieniu prawa pracy?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przepisów działu X Kodeksu pracy wskaż podmioty zobowiązane do

zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przeczytać uważnie treść ćwiczenia,
2)  przeanalizować treść przepisów działu X Kodeksu pracy,
3)  wskazać  na  podstawie  przeanalizowanych  przepisów,  kto  jest  zobowiązany  do

zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

Kodeks pracy,

–

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Na podstawie przepisów działu X i działu XV Kodeksu pracy wskaż podmioty

uprawnione do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przeczytać uważnie treść ćwiczenia,
2)  przeanalizować treść przepisów działu X i XV Kodeksu pracy,
3)  wskazać  na  podstawie  przeanalizowanych  przepisów,  kto  jest  uprawniony  do

bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

Kodeks pracy,

–

komputer z dostępem do Internetu.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie „ochrona pracy”?



2) określić, akt prawny, który jest podstawowym źródłem prawa

bezpieczeństwa i higieny pracy?



3) określić, cele jakim służą normy prawne dotyczące bhp?



4) scharakteryzować „zasady bezpieczeństwa i higieny pracy”?



5) określić, na kogo prawo nałożyło obowiązek zapewnienia

bezpiecznych i higienicznych warunków pracy?



6) określić, kto jest upoważniony do wydawania rozporządzeń

w sprawie bhp?



7) określić, czy przepisy dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy

mogą być zawierane w drodze umów indywidualnych?



8) określić, jakim celom służą normy prawne dotyczące bhp?



9) określić, kto jest pracodawcą w rozumieniu prawa pacy?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Prawa i obowiązki pracodawcy i pracownika

4.2.1. Materiał nauczania

Obowiązki pracodawcy

Pracodawca jest obowiązany ochraniać zdrowie i życie pracowników poprzez

zapewnienie  bezpiecznych  i  higienicznych  warunków  pracy.  Granice  tego  obowiązku
wyznacza  aktualny  poziom  nauki  i  techniki.  Pracodawca  powinien  wykorzystywać
osiągnięcia tych dziedzin w sposób racjonalny i odpowiedni. Z uwagi na cel tego obowiązku,
korzystanie  z  osiągnięć  nauki  i  techniki  nie  powinno  być  traktowane  jedynie  w  sposób
formalny,  lecz  skłaniać  pracodawcę  do  dokonywania  własnej  oceny  stanu  bezpieczeństwa
w miejscu  pracy,  np.  gdy  jest  on  przekonany,  że  używanie  określonych  narzędzi,  mimo
pozytywnej oceny, nie gwarantuje bezpiecznego wykonywania pracy.

Kodeks pracy przypisując pracodawcy obowiązki organizatora pracy, wymaga od niego

takiej  dbałości,  która  zapewni  warunki  pracy  niezagrażające  życiu  i  zdrowiu  pracownika.
Chodzi  tu  zatem  nie  tylko  o  działania  własne  pracodawcy,  ale  także  o  sprawowanie
należytego kierownictwa w tym zakresie. Pracodawca powinien bowiem tworzyć w zakładzie
klimat  przestrzegania  przepisów  bhp  i  troski  o  bezpieczeństwo  u  wszystkich  uczestników
procesu pracy.

W ramach zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, na pracodawcy

ciąży

obowiązek

spełnienia

wielu

wymogów

dotyczących

pomieszczeń

pracy,

poszczególnych stanowisk pracy, maszyn i urządzeń użytkowanych przez pracowników.

W szczególności pracodawca jest obowiązany:

–

organizować pracę w sposób zapewniający bezpiecznie i higieniczne warunki pracy,

–

zapewnić przestrzeganie w zakładzie pracy przepisów oraz zasad bezpieczeństwa
i higieny pracy, wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolować
wykonanie tych poleceń,

–

zapewnić wykonanie nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń wydawanych przez organy
nadzoru nad warunkami pracy,

–

zapewnić wykonanie zaleceń społecznego inspektora pracy.
Przepisy zobowiązują pracodawcę do znajomości, w zakresie niezbędnych do

wykonywania ciążących na nim obowiązków, przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny
pracy.

Obok przepisów dotyczących ogólnych obowiązków pracodawców Kodeks pracy oraz

inne akty prawne nakładają na nich inne obowiązki szczegółowe. Są to obowiązki:
1.  związane z przygotowaniem pracownika do pracy,
2.  dotyczące organizacji stanowiska pracy,
3.  odnoszące się do procesów pracy.

ad  1.  Pracodawca  nie  może  dopuścić  do  pracy  pracownika  bez  aktualnego  orzeczenia
lekarskiego,  stwierdzającego  brak  przeciwwskazań  do  pracy  na  określonym  stanowisku.
Pracodawca  jest  obowiązany,  w  ramach  szkolenia  wstępnego  przeszkolić  pracownika
w zakresie  bezpieczeństwa  i  higieny pracy przed  dopuszczeniem do pracy, a także zapewnić
prowadzenie szkoleń okresowych w tym zakresie.

Pracodawca zatrudniający pracowników w warunkach narażenia na działanie substancji

i czynników rakotwórczych lub pyłów zwłókniających jest obowiązany zapewnić tym
pracownikom okresowe badania lekarskie także:

–

po zaprzestaniu pracy w kontakcie z tymi substancjami, czynnikami lub pyłami,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

po rozwiązaniu stosunku pracy, jeżeli zainteresowana osoba zgłosi wniosek o objęcie
takimi badaniami.
Nie wolno dopuścić pracownika do pracy, do której wykonywania nie posiada on

wymaganych kwalifikacji lub potrzebnych umiejętności, a także dostatecznej znajomości
przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.

Pracodawca jest zobowiązany do informowania pracownika o ryzyku zawodowym, które

wiąże się z wykonywaną pracą.

Pod pojęciem ryzyka zawodowego należy rozumieć prawdopodobieństwo wystąpienia

niepożądanych zdarzeń związanych z wykonywaną pracą, które mogą skutkować
wystąpieniem u pracownika dolegliwości zdrowotnych w wyniku zagrożeń zawodowych
występujących w środowisku pracy lub w sposobie wykonywania pracy. Ocena ryzyka polega
na oszacowaniu prawdopodobieństwa wystąpienia niepożądanych zdarzeń, określeniu stopnia
ich uciążliwości oraz wskazania sposobu postępowania w celu wyeliminowania zagrożenia.

Na pracodawcy spoczywa również obowiązek zapewnienia pracownikom środków

ochrony  indywidualnej  oraz  odzieży  i  obuwia  roboczego,  przewidzianych  do  stosowania  na
danym  stanowisku  pracy.  W/w  środki  ochrony  muszą  mieć  odpowiednie  właściwości
ochronne i użytkowe. Pranie, konserwacja, naprawa, odpylanie i odkażanie środków ochrony
osobistej, odzieży i obuwia roboczego odbywa się na koszt pracodawcy.

ad  2.  Pracodawca  jest  obowiązany  zapewnić  pomieszczenie  pracy  odpowiednie  do  rodzaju
wykonywanych  prac  i  liczby  zatrudnionych  pracowników  oraz  utrzymywać  obiekty
budowlane  i  znajdujące  się  w  nich  pomieszczenia  pracy,  a  także  tereny  i  urządzenia  z  nimi
związane  w  stanie  zapewniającym  bezpieczne  i  higieniczne  warunki  pracy.  Pracodawca  jest
również  zobowiązany  zapewnić  pracownikom  pomieszczenia  higieniczno-sanitarne,  których
rodzaj,  liczba  i  wielkość  powinny  być  dostosowane  do  liczby  zatrudnionych,  stosowanych
technologii i rodzajów pracy oraz warunków, w jakich ta praca jest wykonywana.

ad 3. W procesie pracy pracodawca jest zobowiązany do stosowania maszyn i urządzeń, które
powinny:

–

zapewniać  bezpieczne  i  higieniczne  warunki  pracy,  w  szczególności  zabezpieczać
pracownika  przed  urazami,  działaniem  niebezpiecznych  substancji  chemicznych,
porażeniem  prądem  elektrycznym,  nadmiernym  hałasem,  szkodliwymi  wstrząsami,
działaniem  wibracji  i  promieniowania  oraz  szkodliwym  i  niebezpiecznym  działaniem
innych czynników środowiska pracy,

–

uwzględniać zasady ergonomii.
W przypadku, gdy w procesie technologicznym stosowane są substancje i preparaty

chemiczne, w tym niebezpieczne, rakotwórcze oraz emitujące promieniowanie jonizujące
obowiązuje:

–

zakaz stosowania przez pracodawcę materiałów i procesów technologicznych bez
uprzedniego ustalenia stopnia ich szkodliwości dla zdrowia pracowników i podjęcia
odpowiednich środków profilaktycznych,

–

zakaz  stosowania  substancji  i  preparatów  chemicznych  nie  oznakowanych  w  sposób
widoczny,  umożliwiający  ich  identyfikację  i  stosowania  niebezpiecznych  substancji
i niebezpiecznych  preparatów  chemicznych  bez  posiadania  aktualnego  spisu  tych
substancji  i  preparatów  oraz  kart  charakterystyki,  a  także  opakowań  zabezpieczających
przed ich szkodliwym działaniem.
Pracodawca  jest  obowiązany  stosować  środki  zapobiegające  chorobom  zawodowym

i innym chorobom związanym z wykonywaną pracą. Pracodawca obowiązany jest zapewnić
pracownikom zatrudnionym w warunkach szczególnie uciążliwych, nieodpłatnie odpowiednie
posiłki i napoje, jeśli jest to niezbędne ze względów profilaktycznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pracodawca prowadzący działalność, która stwarza możliwość wystąpienie nagłego

niebezpieczeństwa  dla  zdrowia  lub  życia  pracowników,  jest  obowiązany  zapewnić
odpowiednie  do  rodzaju  niebezpieczeństwa  urządzenia  i  sprzęt  ratowniczy  oraz  ich  obsługę
przez osoby  należycie przeszkolone. Pracodawca obowiązany  jest zapewnić, aby prace, przy
których  istnieje  możliwość  wystąpienia  szczególnego  zagrożenia  dla  zdrowia  lub  życia
ludzkiego, były wykonywane przez co najmniej dwie osoby – w celu zapewnienia asekuracji.

Obowiązki i prawa pracowników

Podstawowym obowiązkiem każdego pracownika jest sumienne i staranne świadczenie

pracy umówionego rodzaju, podczas której pracownik powinien przestrzegać przepisy
i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy.

W szczególności pracownik jest zobowiązany:

–

znać przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy,

–

brać udział w szkoleniu i instruktażu z tego zakresu oraz poddawać się wymaganym
egzaminom sprawdzającym,

–

wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny
pracy oraz stosować się do wydawanych w tym zakresie poleceń i wskazówek
przełożonych,

–

dbać o należyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i sprzętu oraz o porządek i ład w
miejscu pracy,

–

stosować środki ochrony zbiorowej, a także używać przydzielonych środków ochrony
indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego zgodnie z ich przeznaczeniem,

–

poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz innym zaleconym badaniom
lekarskim i stosować się do wskazań lekarskich,

–

niezwłocznie zawiadomić przełożonego o zauważonym w zakładzie pracy wypadku albo
zagrożeniu życia lub zdrowia ludzkiego oraz ostrzec współpracowników, a także inne
osoby znajdujące się w rejonie zagrożenia, o grożącym im niebezpieczeństwie,

–

współdziałać z pracodawcą i przełożonymi w wypełnianiu obowiązków dotyczących
bezpieczeństwa i higieny pracy.

Zgodnie z przepisami Kodeksu pracy, obok obowiązków pracownicy mają również prawa:

–

pracownik  ma  prawo  powstrzymać  się  od  wykonywania  pracy,  zawiadamiając  o  tym
niezwłocznie  przełożonego,  w  razie  gdy  warunki  pracy  nie  odpowiadają  przepisom
bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  oraz  stwarzają  bezpośrednie  zagrożenie  dla  zdrowia
i życia  pracownika  albo  gdy  wykonywana  przez  niego  praca  grozi  takim
niebezpieczeństwem  innym osobom.  Za  czas powstrzymania się od wykonywania pracy
lub oddalenia się z miejsca zagrożenia w przypadkach o których mowa wyżej, pracownik
zachowuje prawo do wynagrodzenia,

–

pracownik ma prawo oddalić się z miejsca zagrożenia (ale nie z miejsca pracy),
zawiadamiając niezwłocznie przełożonego o zaistniałej sytuacji, jeżeli powstrzymanie się
od wykonywania pracy nie usuwa bezpośredniego zagrożenia dla jego zdrowia lub życia,

–

pracownik  ma  prawo,  po  uprzednim  zawiadomieniu  przełożonego,  powstrzymać  się  od
wykonywania pracy wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej, w przypadku
gdy  jego stan  psychofizyczny  nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy  i  stwarza
zagrożenie dla innych osób. Pracownik, który zawiadomił pracodawcę o powstrzymaniu
się od pracy  z  powodu  złego samopoczucia psychicznego  lub  fizycznego nie  ma prawa
do wynagrodzenia, a jego oświadczenie nie może być kwestionowane przez pracodawcę.
Dodać należy, że  niedyspozycja psychofizyczna pracownika  nie  musi  być potwierdzona
przez  lekarza.  Pracodawca  może  powierzyć  pracownikowi,  który  złożył  oświadczenie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

nieprawidłowej  kondycji  psychofizycznej,  wykonywanie  innej  pracy  niewymagającej
specjalnej kondycji. Wykaz prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej,
przy  których  wykonaniu  pracownicy  mogą  korzystać  z  prawa  do  powstrzymania  się  od
pracy  z  uwagi  na  ich  niewłaściwy stan psychofizyczny  określony  jest  w  rozporządzeniu
Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28 maja 1996 r. (DzU Nr 62, poz. 287).
Ze  szczególnych  uprawnień  do  powstrzymania  się  od  wykonywania  pracy  nie  mogą

skorzystać pracownicy, których obowiązkiem pracowniczym jest ratowanie ludzkiego życia
lub mienia np. strażacy, lekarze i inni.

Podkreślić należy, że obowiązek przestrzegania przepisów i zasad bhp jest obowiązkiem

bezwarunkowym pracownika, co oznacza, że pracownik musi go wypełniać, niezależnie od
tego, czy pracodawca wypełnia w sposób należyty obowiązki wobec pracownika.

Przestrzeganie przepisów i zasad bhp jest obowiązkiem pracownika, którego naruszenie

może  mieć  poważne  konsekwencje  dla  niego  i  innych.  Oczywiście  lekceważenie  tych
przepisów  i  zasad  zagraża  przede  wszystkim  zdrowiu  i  życiu  pracownika,  który  ich  nie
stosuje.  Trzeba  pamiętać,  że  w  razie  wypadku  będącego  skutkiem  złamania  przepisów  bhp
przez pracownika, traci on szansę do ewentualnego odszkodowania.

Odpowiedzialności podlegają wszyscy pracownicy zakładu pracy. Wobec pracowników,

którzy nie przestrzegają przepisów bhp (ale nie zasad) stosuje się kary porządkowe: karę
upomnienia, karę nagany, karę pieniężną.

Obowiązek przestrzegania przepisów bhp został przez ustawodawcę podniesiony także

do rangi podstawowego obowiązku pracowniczego. Taka regulacja powoduje, że naruszenie
tego obowiązku przez pracownika powoduje spełnienie przesłanki rozwiązanie umowy bez
wypowiedzenia z winy pracownika.

Do odpowiedzialności za wykroczenie przeciwko prawom pracownika, zgodnie z art. 283

kp., może być pociągnięta osoba, która będąc odpowiedzialną za stan bezpieczeństwa
i higieny pracy albo kierując pracownikami (tj. pracodawca i kierujący pracownikami różnych
szczebli) nie przestrzega przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. W jakim akcie prawnym określone zostały podstawowe obowiązki pracodawcy

i pracownika w zakresie bhp?

2.  Jakie obowiązki ciążą na pracodawcy przed dopuszczeniem pracownika do pracy?
3.  Co rozumiesz pod pojęciem „ryzyko zawodowe”?
4.  Kto jest obowiązany do oceny ryzyka zawodowego?
5.  Jakie  obowiązki  ciążą  na  pracodawcy w  zakresie  zapewnienia  właściwych  pomieszczeń

pracy?

6.  Jakie są podstawowe obowiązki pracowników w zakresie bhp?
7.  W jakich okolicznościach pracownik ma prawo do wstrzymania się od pracy?
8.  Czy  pracownikowi,  zobowiązanemu  do  wykonywania  pracy  wymagającej  szczególnej

sprawności psychofizycznej, przysługuje wynagrodzenie za czas powstrzymywania się
od pracy?

9. Jakie konsekwencje może ponieść pracownik za naruszenie przepisów bhp?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przepisów Kodeksu pracy i rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny
pracy określ obowiązki pracodawcy w zakresie bhp.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przeanalizować treść przepisów wskazanych w poleceniu,
2)  na podstawie przepisów określić obowiązki pracodawcy w zakresie bhp,
3)  zreferować  obowiązki  pracodawcy  na  forum  grup,  ze  wskazaniem  odpowiednich

przepisów.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

Kodeks pracy,

–

rozporządzenie Ministra i Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie
ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,

–

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Na podstawie przepisów Kodeksu pracy określ obowiązki osoby kierującej pracownikami

i wskaż różnice między obowiązkami pracodawcy i obowiązkami osoby kierującej
pracownikami.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przeanalizować przepisy Kodeksu pracy,
2) określić na podstawie wybranych przepisów Kodeksu pracy obowiązki osoby kierującej

pracownikami,

3) wskazać różnice między obowiązkami pracodawcy i obowiązkami osoby kierującej

pracownikami,

4) przedstawić wyniki ćwiczenia na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska:

–

Kodeks pracy,

–

komputer z dostępem do Internetu.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować podstawowe akty prawne, w których określone zostały

podstawowe obowiązki pracodawcy i pracownika w zakresie bhp?



2) określić, jakie obowiązki ciążą na pracodawcy przed dopuszczeniem

pracownika do pracy?



3) zdefiniować pojęcie „ryzyko zawodowe”?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) określić, kto jest zobowiązany do oceny ryzyka zawodowego?



5) scharakteryzować obowiązki ciążące na pracodawcy w zakresie

zapewnienia właściwych pomieszczeń pracy?



6) określić, podstawowe obowiązki pracownika w zakresie bhp?



7) określić, w jakich okolicznościach pracownik ma prawo do wstrzymania

się od pracy?



8) określić, czy pracownikowi, zobowiązanemu do wykonywania pracy

wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej, przysługuje
wynagrodzenie za czas powstrzymania się od pracy?



9) określić jakie konsekwencje mogą ponosić pracodawcy i pracownicy za

nieprzestrzeganie przepisów i zasad bhp?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Zagrożenia pożarowe, zasady ochrony przeciwpożarowej

4.3.1. Materiał nauczania

Pożarem nazywamy niekontrolowany w czasie i przestrzeni proces spalania, stanowiący

zagrożenie dla człowieka i środowiska oraz powodujący straty dóbr materialnych
nieprzeznaczonych do zniszczenia w danym czasie i w taki sposób.

Aby skutecznie zapobiegać pożarom, należy znać zagrożenia pożarowe, środki i sposoby

ochrony przeciwpożarowej, a w razie zaistnienia pożaru umieć gasić w zarodku zarzewie
ognia.

Pod pojęciem zagrożenia pożarowego rozumie się istnienie takich warunków, w których

możliwe jest powstanie niekontrolowanego procesu spalania wymagającego zorganizowanej
akcji do jego likwidacji.

Na zagrożenie pożarowe składa się zwykle wiele elementów, w pewnym stopniu

obiektywnych,  ale  bezpośrednie  przyczyny  mają  charakter  subiektywny.  Są  one  najczęściej
uzależnione  od  działania  człowieka.  Wynikają  zwykle  z  niedbalstwa,  nieostrożności,
nieznajomości  lub  lekceważenia przepisów, często bezmyślności tj. czynników zależnych od
woli człowieka.

Groźba pożaru może wystąpić wszędzie. Nie ma bezpieczeństwa pracy bez

bezpieczeństwa pożarowego.

Do najczęstszych przyczyn pożarów w zakładach pracy zalicza się:

−

złe instalacje elektryczne, prace spawalnicze w czasie remontu pomieszczeń, iskrzenie
maszyn, zła wentylacja,

−

nieodpowiednie przechowywanie lub użytkowanie materiałów łatwopalnych,

−

niewłaściwe zabezpieczenie urządzeń do obróbki termicznej,

−

nieodpowiednie wykonywanie prac pożarowo niebezpiecznych,

−

nieprawidłowe eksploatowanie urządzeń mechanicznych,

−

nieprawidłowe przechowywanie paliw,

−

złe składowanie materiałów, zagracenie, iskry,

−

nieuwaga pracowników i przekraczanie zakazów, np. palenie tytoniu i używania ognia.
W określonych warunkach mogą nastąpić samozapalenia, którym ulegają takie materiały,

jak węgiel, siano, skóry, farby olejne, kleje. Zjawisko samozapalenia występuje, gdy w masie
materiału przy braku dopływu ciepła wzrasta temperatura, a dostęp wystarczającej ilości
powietrza, powoduje, że materiał zaczyna się żarzyć i zapalać płomieniem.

Ponieważ pożary powodują często olbrzymie straty materialne, a czasem również ofiary

ludzkie, problematyka ochrony przeciwpożarowej jest przedmiotem regulacji licznych aktów
prawnych. Najważniejsze z nich to:

−

ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (tekst jednolity DzU
z 2002 r. Nr 147, poz. 1229 z poźn. zm.) oraz

−

rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 kwietnia 2006 r.
w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych
i terenów (DzU Nr 80, poz. 563).

Przepisy te nakładają zarówno na pracodawców jak i pracowników szereg obowiązków.
Pracodawca

obowiązany

jest

zabezpieczyć

przeciwpożarowo

swój

zakład,

a w szczególności:

−

opracować i wydać instrukcje przeciwpożarowe,

−

zapewnić odpowiednie warunki ochrony przeciwpożarowej zakładu w zakresie
bezpieczeństwa ludzi, wymagań budowlanych, technologicznych i innych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zaznajomić załogę z instrukcjami i regulaminami przeciwpożarowymi oraz czuwać nad
ich przestrzeganiem,

−

wykonywać zarządzenia wydawane w związku z kontrolą stanu bezpieczeństwa
przeciwpożarowego na ternie zakładu.

Wszyscy pracownicy są obowiązani:

−

dbać i stosować instrukcje przeciwpożarowe, zwłaszcza na swoim stanowisku pracy,

−

znać i stosować instrukcje przeciwpożarowe, sposoby alarmowania straży, użytkowania
podręcznego sprzętu i środków gaśniczych,

−

niezwłocznie usuwać przyczyny mogące spowodować pożar,

−

odbyć szkolenie przeciwpożarowe,

−

brać udział w akcjach ratowniczych w przypadku pożaru.
Podstawowym obowiązkiem pracodawcy jest wydanie instrukcji przeciwpożarowej,

a pracownika jej przestrzeganie.

Nie ma instrukcji uniwersalnych. Każda instrukcja musi zawierać odzwierciedlenie

specyfiki danego obiektu i charakterystykę występujących tam zagrożeń.

Każda instrukcja przeciwpożarowa powinna zawierać następujące elementy:

1.  charakterystykę techniczno-budowlaną obiektu,
2.  potencjalne źródła powstania pożaru i drogi rozprzestrzeniania się,
3.  zasady zapobiegania możliwości powstawania niebezpieczeństwa pożaru lub wybuchu,
4.  zasady postępowania na wypadek pożaru,
5.  rozmieszczenie podręcznego sprzętu gaśniczego i agregatów gaśniczych oraz zasady jego

stosowania,

6.  organizację i zasady zaznajamiania pracowników z przepisami przeciwpożarowymi,
7.  wskazania w zakresie bezpieczeństwa pożarowego dla użytkowników budynku,
8.  wykaz telefonów alarmowych.

Instrukcja bezpieczeństwa przeciwpożarowego powinna być wprowadzona do użytku

służbowego stosownym aktem wewnętrznym.

Pracodawca ma również obowiązek:

1. utrzymywać urządzenia przeciwpożarowe i gaśnice w stanie pełnej sprawności

technicznej i funkcjonalnej,

2. umieszczać w widocznych miejsca instrukcje postępowania na wypadek pożaru wraz

z wykazem telefonów alarmowych,

3. oznakować zgodnie z Polskimi Normami dotyczącymi znaków bezpieczeństwa:

a) drogi ewakuacyjne oraz pomieszczenia, w których wymagane są co najmniej dwa

wyjścia ewakuacyjne,

b)  miejsca użytkowania urządzeń przeciwpożarowych i gaśnic,
c)  miejsca użytkowania elementów sterujących urządzeniami przeciwpożarowymi,
d)  miejsca  użytkowania  przeciwpożarowych  wyłączników  prądu,  kurków  głównych

instalacji gazowej oraz materiałów niebezpiecznych pomiarowo,

e) drabiny ewakuacyjne, rękawy ratownicze, pojemniki z maskami ucieczkowymi,

miejsca zbiórki ewakuacyjnej, itp.,

f) dźwigi dla ekip przeciwpożarowych,
g) przeciwpożarowe zbiorniki wodne.

(wybrane znaki ochrony przeciwpożarowej przedstawione zostały w tabeli 1, a wybrane znaki
ewakuacyjne w tabeli 2).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 1. Wybrane znaki ochrony przeciwpożarowej wg PN-93/N-01256/03

Palenie tytoniu zabronione

Alarmowy sygnalizator
akustyczny

Zakaz używania otwartego
ognia - palenie tytoniu
zabronione

Drabina pożarowa

Zakaz gaszenia wodą

Kierunek do miejsca
rozmieszczenia sprzętu
pożarniczego lub
urządzenia ostrzegającego

Nie zastawiać

Kierunek do miejsca
rozmieszczenia sprzętu
pożarniczego lub
urządzenia ostrzegającego

Zestaw sprzętu pożarowego

Uruchamianie ręczne

Hydrant wewnętrzny

Niebezpieczeństwo pożaru -
materiały łatwopalne

Gaśnica

Materiały utleniające

Telefon do użycia w stanie
zagrożenia

Niebezpieczeństwo
wybuchu - materiały
wybuchowe

Tabela 2. Wybrane znaki ewakuacyjne wg PN-93/N-01256/03

Kierunek drogi ewakuacyjnej;

Wyjście ewakuacyjne;

Drzwi ewakuacyjne;

Przesunąć w celu otwarcia;

Kierunek do wyjścia drogi w lewo;

Kierunek do wyjścia drogi w prawo;

Kierunek do wyjścia do drogi
ewakuacyjnej schodami w dół
w lewo;

Kierunek do wyjścia do drogi
ewakuacyjnej schodami w dół
w prawo;

Kierunek do wyjścia do drogi
ewakuacyjnej schodami w górę
w lewo;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kierunek do wyjścia do drogi
ewakuacyjnej schodami w górę
w prawo;

Pchać aby otworzyć;

Ciągnąć aby otworzyć;

Stłuc aby uzyskać dostęp;

Klucz do wyjścia ewakuacyjnego
znajduje się;

Miejsce zbiórki do ewakuacji;

Pojemnik z maskami ucieczkowymi;

Rękaw ratowniczy;

Drabina ewakuacyjna;

Telefon alarmowy do wezwania
pierwszej pomocy;

Pierwsza pomoc;

Ciągnąć;

Pchać;

Wyjście EXIT;

Emergency EXIT;

EXIT;

Droga ewakuacyjna;

Wyjście awaryjne;

Okno ewakuacyjne;

Uwaga stopień;

Pchać aby otworzyć;

Ciągnąć aby otworzyć;

Uwaga próg;

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w górę w prawo;

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej schodami w dół
w prawo;

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej schodami w dół
w lewo;

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej schodami w górę
w lewo;

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej schodami w górę
w prawo;

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej dla niepełnosprawnych
w prawo;

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej dla
niepełnosprawnych w lewo;

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w dół;

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w górę;

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w dół w prawo;

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w dół w lewo;

Kierunek do wyjścia drogi
ewakuacyjnej w górę w lewo;

Uwaga niski strop;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Uwaga strome schody;

Rejon bez wyjścia ewakuacyjnego;

Zakaz korzystania z dźwigu
osobowego w razie pożaru;

Pull – Ciągnąć;

Push – Pchać;

Prysznic;

Prysznic do przemywania oczu;

Nosze;

Niektóre instytucje, są zobowiązane do stosowania stałych urządzeń gaśniczych,

związanych na stałe z obiektem, zawierających zapas środka gaśniczego i uruchamianych
samoczynnie we wczesnej fazie rozwoju pożaru.

Grupy pożarów

Ze względu na rodzaj palących się zawartości pożary podzielono na 5 grup oznaczonych

literami od A do E.
Grupa A – pożary ciał stałych pochodzenia organicznego, przy spalaniu których występuje
zjawisko żarzenia się (węgiel, drewno, papier).
Grupa B – pożary cieczy palnych i substancji topiących się wskutek wydzielonego ciepła przy
pożarze (benzyna, oleje, smoła, parafina, smary).
Grupa C – pożary gazów palnych (propan, acetylen, metan, butan).
Grupa D – pożary metali lekkich (sód, magnez, potas).
Grupa E – pożary grypy A do D występujące w obrębie urządzeń elektrycznych pod
napięciem.

Podręczny sprzęt gaśniczy

Sprzęt i środki gaśnicze oznakowane są odpowiednimi symbolami literowymi

wskazującymi  do  jakiej  grupy  pożarów mogą  być stosowane. W  celu  zlikwidowania  pożaru
w zarodku stosuje się podręczny sprzęt gaśniczy. Do grupy tego sprzętu zaliczamy:
a)  koce gaśnicze,
b)  hydronetki,
c)  agregaty gaśnicze i gaśnice:

–

wodno-pianowe typu np. GWP-12 do gaszenia pożarów z grupy AB,

–

śniegowe CO

typu np. GS-5x, GS-6x do gaszenia pożarów grupy BCE,

–

proszkowe w zależności od rodzaju proszku typ np. GP-2x – ABCE (do gaszenia
grup pożarów ABCE, GP-6z do gaszenia grup pożarów BCE),

–

halonowe typu GH-1 do gaszenia grup BCE.

Użytkowanie sprzętu gaśniczego

Obiekty powinny być wyposażone w podręczny sprzęt gaśniczy i agregaty, dostosowane

do gaszenia tych grup pożarów, które mogą wystąpić w obiekcie.

Przy rozmieszczeniu sprzętu należy przestrzegać następujących zasad:

–

sprzęt powinien być umieszczony w miejscach łatwo dostępnych i widocznych, przy
wejściach i klatkach schodowych, przy przejściach i korytarzach, przy wyjściach na
zewnątrz pomieszczeń,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

w obiektach wielokondygnacyjnych sprzęt należy umieszczać w tych samych miejscach
na każdej kondygnacji,

–

oznakowanie miejsc użytkowania sprzętu powinno być zgodne z Polskimi Normami,

–

do sprzętu powinien być zapewniony dostęp o szerokości co najmniej 1 m,

–

sprzęt należy umieszczać w miejscach nie narażonych na uszkodzenia mechaniczne oraz
działanie źródeł ciepła,

–

odległość dojścia do sprzętu nie powinna być większa niż 30 m.

Obowiązki pracowników w razie wybuchu pożaru

Sposób zachowania się w razie zauważenia pożaru powinien być w zakładzie pracy ujęty

w odpowiedniej  instrukcji.  Instrukcja  powinna określać czynności  osób odpowiadających  za
bezpieczeństwo  w  zakładzie  w  momencie  wystąpienia  zagrożenia,  adresatów  ich  działań,
sposoby  powiadamiania  jednostek  ratowniczych,  postępowania  z zagrożonymi  ludźmi
i mieniem  itp.  Instrukcja  musi  być  umieszczona  w  widocznym  dla  wszystkich  miejscu,  być
czytelna i sporządzona przystępnym językiem oraz zawierać aktualne dane.

Niezależnie od tego pracownik, który pierwszy zauważy pożar obowiązany jest

natychmiast powiadomić wszelkimi dostępnymi środkami innych pracowników oraz straż
pożarną i kierownictwo zakładu.

Do czasu przybycia straży lub przełożonego – kierownictwo akcji ratowniczej powinien

objąć najbardziej energiczny i opanowany pracownik, który organizuje akcję i rozdziela
zadania. Pozostali pracownicy są obowiązani podporządkować się bez zastrzeżeń jego
poleceniom.

W przypadku powstania pożaru zachodzi konieczność jego gaszenia, łagodzenia skutków

jakie niesie ze sobą oraz zabezpieczenia miejsca jego powstania. Zabezpieczenie miejsca
zdarzenia obejmuje czynności, które powinny zmierzać do ochrony miejsca w czasie trwania
akcji ratowniczo-gaśniczej. W czasie trwania tej akcji czynności zabezpieczenia zmierzają do
złagodzenia i zapobieżenia dalszym jego skutkom poprzez:

–

udzielanie pierwszej pomocy osobom poszkodowanym,

–

spowodowanie wyłączenia dopływu gazu, prądu itp.,

–

współpraca ze służbami ratowniczymi,

–

organizowanie i pomoc w akcji ratowania mienia przed kradzieżą oraz przed skutkami
zniszczenia,

–

informowanie kierownika akcji gaśniczej o ewentualnych niebezpieczeństwach w danym
miejscu zdarzenia (np. występowanie materiałów łatwopalnych, wybuchowych itp.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest pożar?
2.  Na czym polega samozapalenie?
3.  Jakie podstawowe przepisy prawne służą ochronie przeciwpożarowej?
4.  Z jakich elementów powinna składać się instrukcja przeciwpożarowa?
5.  Jakie znasz znaki ochrony przeciwpożarowej?
6.  Jaki kolor mają znaki ewakuacyjne?
7.  W oparciu o jakie kryteria dokonuje się pożarów na grupy?
8.  Jaki znasz podręczny sprzęt gaśniczy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie odpowiednich przepisów i posiadanej wiedzy opracuj instrukcję

przeciwpożarową w szkole.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  wyszukać odpowiednie przepisy,
2)  na podstawie przepisów opracować instrukcję przeciwpożarową,
3)  przedstawić opracowaną instrukcję na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

wybrane akty prawne,

–

przykładowe instrukcje przeciwpożarowe,

–

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Dokonaj oceny prawidłowości rozmieszczenia sprzętu gaśniczego, znaków ochrony

przeciwpożarowej i znaków ewakuacyjnych w szkole.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przeanalizować treść przepisów dotyczących rozmieszczenia sprzętu gaśniczego, znaków

ochrony pożarowej i znaków ewakuacyjnych w szkole,

2) obejrzeć rozmieszczenie sprzętu gaśniczego, znaków ochrony przeciwpożarowej i

znaków ewakuacyjnych w szkole,

3) dokonać oceny prawidłowości rozmieszczenie sprzętu gaśniczego, znaków ochrony

przeciwpożarowej i znaków ewakuacyjnych w szkole,

4) przedyskutować prawidłowość rozmieszczenia sprzętu gaśniczego, znaków ochrony

przeciwpożarowej i znaków ewakuacyjnych w szkole na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

wybrane akty prawne,

–

komputer z dostępem do Internetu.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie „pożar”?



2) określić, na czym polega samozapalenie?



3) określić,

podstawowe

przepisy

prawne

służące

ochronie

przeciwpożarowej?



4) scharakteryzować obowiązki pracodawcy w zakresie zabezpieczenia

przeciwpożarowego?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Czynniki środowiska pracy: mikroklimat, skład chemiczny

i zanieczyszczenie powietrza, hałas i wibracje, wentylacja
i ogrzewanie pomieszczeń

4.4.1. Materiał nauczania

W procesie pracy mogą występować czynniki szkodliwe dla zdrowia, uciążliwe

i niebezpieczne.  Według  definicji  czynniki  szkodliwe  to  te,  których  oddziaływanie  na
pracującego  prowadzi  lub  może  prowadzić  do  schorzenia.  Czynniki  uciążliwe  to  takie,
których  oddziaływanie  na  pracującego  może  spowodować  złe  samopoczucie  lub  nadmierne
zmęczenie, nie powodujące jednak trwałego pogorszenia zdrowia.

Czynniki, których oddziaływanie na pracującego prowadzi lub może prowadzić do urazu

nazywamy czynnikami niebezpiecznymi.

Niebezpieczne i szkodliwe czynniki w procesie pracy dzielimy na cztery grupy:

1.  czynniki fizyczne,
2.  czynniki chemiczne,
3.  czynniki biologiczne,
4.  czynniki psychofizyczne.

Do czynników fizycznych, kształtujących środowisko należą m.in. mikroklimat, hałas

i wibracje.

Mikroklimat (zdefiniowany jako środowisko cieplne, w którym przebywa człowiek)

obejmuje zespół czynników fizycznych środowiska, a mianowicie: temperaturę, wilgotność
względną, prędkość ruchu powietrza i promieniowanie cieplne (podczerwone).

Wykaz czynników oddziałujących na człowieka jest o wiele szerszy i obejmuje ponadto

skład chemiczny powietrza (w tym zanieczyszczenie gazowe, parowe, pyłowe, organiczne,
promieniowanie elektromagnetyczne, ciśnienie barometryczne, itd.).

Analizując, z punktu widzenia higieny, środowiska powietrze na stanowisku pracy,

uwzględnia się przede wszystkim mikroklimat oraz skład chemiczny powietrza.

Temperatura powietrza, zapewniająca dobre samopoczucie człowieka, wykonującego

pracę, wynosi około 23

C w lecie oraz około 20

C w zimie, przy wilgotności względnej

w granicach 40–60 %. W pomieszczeniach o niewielkich zyskach ciepła uznaje się jako
najwłaściwszą prędkość powietrza 0,2–0,3 m/s.

Do prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego konieczne jest zrównoważenie

bilansu cieplnego i utrzymanie temperatury ciała w granicach 36,5–37,5

C. Stopień

uciążliwości środowiska cieplnego zależy nie tylko od wymienionych wyżej parametrów
mikroklimatu, ale również od ciężkości pracy (tj. od wydatku energetycznego) i od ubrania,
w którym praca jest wykonywana.

Warunki zapewniające równowagę cieplną można stworzyć dobierając różne wartości

parametrów mikroklimatu.

Zagrożenia na stanowisku pracy, związane z występowaniem niebezpiecznych gazów

i par w powietrzu, wynikają z ich właściwości toksycznych, palnych i wybuchowych.
Zasadniczy wpływ na stopień zagrożenia mają również niektóre fizykochemiczne
właściwości substancji.

Do najważniejszych można zaliczyć:

−

gęstość par i gazów w stosunku do powietrza,

−

lotność cieczy.
Inne parametry fizykochemiczne gazów i par, mające wpływ na powstanie zagrożeń to:

prężność par, współczynnik rozszerzalności objętościowej, ciepło parowania itd. Aby ocenić
stopień zagrożenia, należy równolegle ocenić dwa parametry:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

szkodliwe i niebezpieczne właściwości substancji,

−

warunki, w jakich te substancje występują w procesie technologicznym.
Najczęstszą przyczyną emisji par i gazów jest nieszczelność instalacji i urządzeń.

Przyczyną tego jest niewłaściwy dobór materiału konstrukcyjnego i jego niska odporność na
agresywne działanie stosowanych mediów.

Powietrze w warunkach naturalnych jest mieszaniną gazów. Stanowi jednak ośrodek

rozpraszania się różnych cząstek ciał stałych i cieczy, tworzących w nim układ zwany
aerozolem.

Pyły, obok mgieł i dymów stanowią składnik aerozolu. Wśród pyłów, stanowiących

zagrożenie dla człowieka wyróżnia się:

−

pyły o działaniu pylicotwórczym, do których należą pyły pochodzenia mineralnego,
zawierające krystaliczny dwutlenek krzemu oraz niektóre krzemiany jak: azbest, kaolin,
talk. Szczególnie niebezpieczny jest azbest, bowiem jego pył działa również rakotwórczo,

−

pyły o działaniu alergicznym pochodzenia organicznego (bawełna, konopie, tytoń, zboże,
jedwab itp.) oraz pyły pochodzenia chemicznego (leki, tworzywa sztuczne). Powodują
one dychawicę oskrzelową i nieżyty dróg oddechowych,

−

pyły o działaniu drażniącym pochodzące z nierozpuszczonych ciał stałych (pył szkła,
żelaza, węgla), które po wniknięciu do płuc wywołują choroby układu oddechowego,

−

pyły o działaniu toksycznym, będące głównie związkami chemicznymi. Należą do nich
związek berylu, ołowiu, rtęci, manganu, arsenu i wielu innych, które po wniknięciu do
organizmu dają objawy zatrucia,

−

pyły radioaktywne zawierające pierwiastki promieniotwórcze. Działanie ich na organizm
zależy głównie od radioaktywności.
Hałas jest określany jako nieprzyjemne, niekorzystne lub szkodliwe działanie

zewnętrznych zjawisk akustycznych na człowieka. W mowie potocznej pod określeniem hałas
rozumiemy  nieskoordynowane dźwięki, głośną, zakłócającą spokój rozmowę, krzyki, głośny
stuk,  trzask,  odgłosy  pracujących  maszyn  itp.  Hałas  utrudnia  możliwość  porozumienia,
przeszkadza  w pracy,  zwiększa  ryzyko  wypadkowe.  Przebywanie  w  hałasie  o  zbyt  dużej
intensywności  jest  szkodliwe  dla  zdrowia,  przyśpiesza  zmęczenie,  wpływa  ujemnie  na  cały
organizm, może spowodować uszkodzenie, a nawet utratę słuchu.

Hałas działa przede wszystkim na narządy słuchu, ale poprzez centralny układ nerwowy

i wegetatywny wpływa również na inne narządy. Hałas przekraczający 60 dB wywołuje
reakcje i zmiany w układzie krążenia, oddechowym, trawiennym i nerwowym. Przy 8-
godzinnej ekspozycji na hałas, dopuszczalny poziom dźwięku wynosi 85 dB.

Zwalczanie hałasu odbywa się przez wytłumienie źródeł hałasu, wytłumienie

pomieszczeń oraz stosowanie indywidualnych ochron słuchu.

Wibracje występują wówczas, jeżeli energia mechaniczna drgań posadzki, maszyn lub

narzędzi  przenosi  się  na  pracownika  i  wpływa  na  narządy  i  tkanki  organizmu.  Szczególnie
niebezpieczne dla człowieka  są drgania z częstotliwością do 35 Hz, bowiem  w tym  zakresie
występują  rezonansy  poszczególnych  narządów  i  części  ciała.  Wibracja  może  spowodować
występowanie  w  organizmie  różnych  zaburzeń  np.  równowagi,  zmiany  rytmu  serca,
zaburzenia  funkcji  przewodu  pokarmowego.  Aby  przeciwdziałać  tym  niekorzystnym
oddziaływaniom,  prowadzącym  do  choroby  wibracyjnej,  stosuje  się  ograniczenie
efektywnego  czasu  pracy,  amortyzację  podłoża,  rękawice  ochronne  i  specjalne  uchwyty  do
narzędzi.

Wentylacja i ogrzewanie pomieszczeń pracy

We wszystkich pomieszczeniach pracy należy zapewnić odpowiednią wymianę

powietrza przez zastosowanie wentylacji naturalnej lub mechanicznej albo łącznie jednej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i drugiej. Wielkość wymiany powietrza jest uzależniona od wielkości pomieszczenia, liczby
osób w nim zatrudnionych i od rodzaju prac w nim wykonywanych.

Wentylacja powinna zapewnić utrzymywanie w pomieszczeniach pracy wymaganej

czystości  powietrza,  temperatury  i  wilgotności  powietrza  (zgodnie  z  przepisami  w  sprawie
najwyższych  dopuszczalnych  stężeń  i  natężeń  czynników  szkodliwych  dla  zdrowia
w środowisku  pracy  (rozporządzenie  Ministra  Pracy  i  Polityki  Socjalnej  z  dnia  17  czerwca
1998 r. [DzU nr 79, poz. 513] oraz Polskimi Normami), a także bezpieczeństwa pożarowego.

Niezbędna wymiana powietrza w pomieszczeniach pracy powinna zapewnić:

–

w przypadku, gdy w pomieszczeniu wydziela się dwie lub więcej substancji szkodliwych,
a  działanie  każdej  z  nich  na  organizm  jest  inne  i  niezależne  od  działania  pozostałych
substancji  –  co  najmniej  ilość  powietrza  niezbędną  do  rozcieńczenia  stężenia  tej
substancji,  która  wymaga  największej  objętości  powietrza  do  rozcieńczenia  do  wartości
najwyższego dopuszczalnego stężenia,

–

w przypadku, gdy w pomieszczeniu wydziela się dwie lub więcej substancji szkodliwych,
a  ich  działanie  na  organizm  jest  analogiczne,  lub  gdy  jednoczesne  ich  występowania
wzmaga działanie poszczególnych substancji – co najmniej ilość powietrza równą sumie
jego  objętości  potrzebnych  do  rozcieńczenia  do  wartości  najwyższego  dopuszczalnego
stężenia.
Powietrze  doprowadzane  do  pomieszczeń  pracy  z  zewnątrz  za  pomocą  wentylacji

nawiewnej powinno być oczyszczone z pyłów i substancji szkodliwych dla zdrowia.
Przepływ powietrza wentylacyjnego między pomieszczeniami powinien odbywać się od
pomieszczenia mniej do bardziej zanieczyszczonego.

Nie należy przyłączać do wspólnych układów wentylacyjnych pomieszczeń o różnych

wymaganiach użytkowych i sanitarno-zdrowotnych.

W pomieszczeniu, w którym proces technologiczny jest źródłem miejscowych emisji

substancji szkodliwych, w celu zapewnienia w pomieszczeniu wymaganej czystości
powietrza należy stosować miejscowe odciągi wentylacyjne współpracujące z wentylacją
ogólną.

W pomieszczeniach pracy, w których możliwe jest wydzielanie się lub do których

możliwe  jest  przenikanie  z  zewnątrz  dużych  ilości  substancji  trujących  czy  niebezpiecznych
pod względem wybuchowym, powinna  być zainstalowana awaryjna  mechaniczna wentylacja
wyciągowa,  odpowiadająca  wymaganiom  bezpieczeństwa  pod  względem  wybuchowym,
łatwa do uruchomienia zarówno od wewnątrz, jak i z zewnątrz zagrożonego pomieszczenia.
Wentylacja  awaryjna  powinna  zapewniać  co  najmniej  10-krotną  wymianę  powietrza  na
godzinę.

Wentylacja nie powinna powodować przeciągów, wyziębienia lub przegrzewania

pomieszczeń pracy (nie dotyczy to wentylacji awaryjnej). Strumień powietrza pochodzący
z urządzeń wentylacji nawiewnej nie może być skierowany bezpośrednio na stanowisko
pracy.

W pomieszczeniach pracy, w których występuje narażenie na mikroorganizmy

chorobotwórcze lub znajdują się substancje trujące, cuchnące albo możliwe jest nagłe
zwiększenie stężenia szkodliwych substancji, a także w przestrzeniach zagrożonych
wybuchem – nie powinna być stosowana recyrkulacja powietrza.

Czerpnie powietrza do urządzeń wentylacyjnych i klimatyzacyjnych powinny być

zlokalizowane  w  sposób  umożliwiający  pobieranie  i  wprowadzanie  do  wentylowanych
pomieszczeń  powietrza  nie  zanieczyszczonego.  Czerpnie  powietrza  i  wyrzutnie  powietrza
zanieczyszczonego  należy  sytuować  poza  strefami  zagrożenia  wybuchem,  zachowując
między  nimi  odległość  nie  mniejszą  niż  10  m  (w  rzucie  poziomym),  przy  czym  wyrzutnia
powinna być usytuowana powyżej poziomu czerpni.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyrzutnie wentylacji mechanicznej powinny być wyprowadzone na wysokość co

najmniej  0,4  m  ponad  powierzchnię,  na  której  są  zamontowane,  oraz  na  wysokość  co
najmniej  0,3  m  ponad  linię  łączącą  najwyższe  punkty  przeszkód  (wystające  części  budynku
znajdujące  się  w odległości  do  10  m  od  wyrzutni,  mierząc  w  rzucie  poziomym).  Odległość
wyrzutni  wentylacji  mechanicznej  od  okien  budynku  przeznaczonego  na  pobyt  ludzi  nie
powinna  być  mniejsza  niż 3  m w rzucie poziomym i 1  m w rzucie pionowym.  W przypadku
usuwania substancji szkodliwych dla zdrowia ludzi i środowiska, odległość pozioma powinna
być zwiększona co najmniej do 6 m.

Ogrzewanie pomieszczeń pracy

Instalacje i urządzenia do ogrzewania budynków powinny umożliwiać dotrzymywanie

w poszczególnych  pomieszczeniach  budynków  temperatury  obliczeniowej  (umowna
temperatura  powietrza  w  pomieszczeniu,  którą  należy  przyjmować  przy  projektowaniu
urządzeń  ogrzewania  do  określania  obliczeniowego  zapotrzebowania  ciepła)  przy
obliczeniowych warunkach zapotrzebowania ciepła.

Wartości obliczeniowych temperatur w ogrzewanych pomieszczeniach oraz temperatur

przy odbiorze oraz warunki ich sprawdzania określone są w Polskiej Normie PN-82/B-02402.
Ogrzewnictwo. Temperatury ogrzewanych pomieszczeń w budynkach; (norma ta nie dotyczy
temperatur eksploatacyjnych).

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września

1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa  i higieny pracy – w pomieszczeniach
pracy  należy  zapewnić  temperaturę  odpowiednią  do  rodzaju  wykonywanej  pracy  (metod
pracy  i wysiłku  fizycznego  niezbędnego  do  jej  wykonania)  nie  niższą  jednak  niż  14°C
(287 K).  Niższe  wartości  temperatury  mogą  występować  w  pomieszczeniach,  w  których  ze
względu  na  prowadzone  procesy  technologiczne  nie  może  być  zapewniona  ww.  temperatura
(np.  w chłodniach,  magazynach  artykułów  spożywczych,  w  niektórych  pomieszczeniach,
w których odbywa się przetwórstwo mięsa).

W pomieszczeniach pracy, w których jest wykonywana lekka praca fizyczna

i w pomieszczeniach biurowych temperatura nie może być niższa niż 18°C (291 K).

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to są czynniki szkodliwe dla zdrowia?
2.  Co to są czynniki uciążliwe dla zdrowia?
3.  Na jakie grupy dzielimy niebezpieczne i szkodliwe czynniki w procesie pracy?
4.  Co rozumie się pod pojęciem mikroklimat?
5.  Jakie parametry składają się na mikroklimat?
6.  Jakie czynniki zanieczyszczają powietrze w środowisku pracy?
7.  Jakie zagrożenia niesie ze sobą zanieczyszczenie powietrza w środowisku pracy?
8.  Jakie zagrożenia powoduje hałas?
9.  Jakie zagrożenia powodują wibracje?
10.  Jakim celom służy wentylacja?
11.  W  jakich  pomieszczeniach  powinna  być  zainstalowana  wyrzutnia  wentylacji

mechanicznej?

12. Jaka minimalna temperatura musi być zapewniona w pomieszczeniach biurowych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Korzystając z przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26

września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy określ
podstawowe parametry pomieszczeń pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przeanalizować treść podanego rozporządzenia,
2)  określić, podstawowe parametry pomieszczeń pracy,
3)  przedyskutować parametry pomieszczeń pracy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

Kodeks pracy,

–

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie
ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,

–

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Opisz minimalne wymogi dotyczące ogrzewania i wentylacji pomieszczeń pracy na

podstawie znanych ci przepisów prawnych.
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przeanalizować przepisy dotyczące ogrzewania i wentylacji pomieszczeń pracy,
2)  określić, minimalne wymogi dotyczące ogrzewania i wentylacji pomieszczeń pracy,
3)  opisać wymogi w wyznaczonym miejscu,
4)  przedyskutować opisane wymogi na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

Kodeks pracy,

–

komputer z dostępem do Internetu.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować czynniki szkodliwe dla zdrowia?



2) określić, co to są czynniki uciążliwe dla zdrowia?



3) określić, na jakie grupy dzielimy niebezpieczne i szkodliwe czynniki

w procesie pracy?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) określić, co rozumiemy pod pojęciem „mikroklimat”?



5) określić, jakie czynniki zanieczyszczają powietrze w środowisku

pracy?



6) określić, jakie zagrożenia niesie za sobą zanieczyszczenie powietrza

w środowisku pracy?



7) określić, czy przepisy dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy

mogą być zawierane w drodze umów indywidualnych?



8) określić, jakie zagrożenia powoduje hałas?



9) określić, jakie zagrożenia powodują wibracje?



10) określić, jakiem celom służy wentylacja?



11) określić, jakie zasady obowiązują przy instalowaniu wyrzutni

wentylacji mechanicznej?



12) określić, jaka minimalna temperatura musi być zapewniona

w pomieszczeniach biurowych?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Zagrożenia chemiczne substancjami aktywnymi oraz

roztworami i zestawami roboczymi

4.5.1. Materiał nauczania

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie

ogólnych  przepisów  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  definiuje  prace  szczególnie
niebezpieczne  jako  prace,  które  wymienione  są  nie  tylko  w powyższym  rozporządzeniu,  ale
także w innych przepisach, które dotyczą bezpieczeństwa i higieny pracy, Polskich Normach,
instrukcjach eksploatacji  instalacji oraz urządzeń jak również takie, które pracodawca uznaje
za  niebezpieczne. Są to prace, przy wykonywaniu których występuje zwiększone zagrożenie
życia lub zdrowia pracownika.

Do prac szczególnie niebezpiecznych, cytowane wyżej rozporządzenie, zalicza również

prace przy użyciu materiałów niebezpiecznych.

Materiałami niebezpiecznymi, w rozumieniu rozporządzenia, są w szczególności

substancje i preparaty chemiczne zaliczane do niebezpiecznych, na podstawie przepisów
w sprawie substancji chemicznych stwarzających zagrożenie dla życia lub zdrowia.

Przepisy w powyższej sprawie zawarte są głównie w ustawie z dnia 11 stycznia 2001 r.

o substancjach i preparatach chemicznych (DzU Nr 11, poz. 84 z późn. zm.)

Zgodnie z tą ustawą:

–

substancje chemiczne to pierwiastki chemiczne i ich związki w stanie, w jakim występują
w  przyrodzie  lub  zostają  uzyskane  za  pomocą  procesu  produkcyjnego,  ze  wszystkimi
dodatkami  wymaganymi  do  zachowania  ich  trwałości,  oprócz  rozpuszczalników,  które
można  oddzielić  bez  wpływu  na  stabilność  i  skład  substancji  i  wszystkimi
zanieczyszczeniami powstałymi wyniku zastosowanego procesu produkcyjnego,

–

preparaty chemiczne to mieszaniny lub roztwory składające się z co najmniej dwóch
substancji.

Substancjami niebezpiecznymi i preparatami niebezpiecznymi są substancje i preparaty

zakwalifikowane do co najmniej jednej z 15 wymienionych w ustawie kategorii.

Materiały zaś, które mają nieznane właściwości mogą być stosowane tylko w warunkach

laboratoryjnych w celach doświadczalnych oraz badawczych przy zachowaniu wzmożonych
środków ostrożności do czasu, gdy zostaną zbadane.

Do obowiązków pracodawcy należy przede wszystkim poinformowanie pracowników

nie tylko o rodzajach stosowanych w zakładzie pracy substancjach, wyrobach gotowych czy
półfabrykatach, ale też o ich właściwościach biologicznych, fizycznych i chemicznych. Musi
on także poinformować o stopniu szkodliwości materiałów niebezpiecznych, sposobach
postępowania z nimi w razie sytuacji awaryjnych.

Materiały niebezpieczne należy przechowywać w miejscach i opakowaniach, które są do

tego  celu  przeznaczone,  a  także  odpowiednio  oznakowane.  Opakowania  takie  powinny  być
szczelne  oraz  zabezpieczone  w  taki  sposób,  by  nie  wydostawała  się  z  niego  niebezpieczna
zawartość  jak  również  w  tym  celu,  by  do  jego  wnętrza  nie  dostały  się  substancje,  które
podczas kontaktu z zawartością opakowania mogłaby stworzyć zagrożenie. Ponadto materiał,
z  którego  wykonuje  się  opakowania  nie  może  powodować  niebezpiecznych  reakcji
chemicznych jak również nie może ulegać uszkodzeniu w wyniku działania znajdującego się
w  nim  materiału  niebezpiecznego.  Stopień  wypełnienia  zaś  powinien  zapewnić  wolną
przestrzeń  odpowiednio  do  możliwości  termicznego  rozszerzenia  się  cieczy  w  warunkach
stosowania, przechowywania oraz transportu.

Niedopuszczalne natomiast jest przechowywanie takich materiałów w pojemnikach

i opakowaniach służących do środków spożywczych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób w jaki substancje niebezpieczne są składowane i stosowane powinien zapewniać:

–

odpowiednie ich rozmieszczenie, które umożliwia kontrolę ich składowania,

–

stosowanie dodatkowych specyficznych wymagań w zakresie ich składowania
i stosowania,

–

w zależności od właściwości i rodzaju niebezpiecznych materiałów należy zachować
odpowiednią temperaturę, ochronę przed nasłonecznieniem oraz wilgotność,

–

ograniczenie ilości jednocześnie składowanych materiałów do ilości dopuszczalnej dla
danego materiału oraz określonego pomieszczenia,

–

stosowanie oraz przestrzeganie ograniczeń, które dotyczą wspólnego stosowania
i składowania materiałów,

–

przestrzeganie zasad rotacji oraz dopuszczalnego czasu składowania poszczególnych
materiałów.
Aparatura, opakowania i środki transportu w miejscach gdzie stosowane są materiały

niebezpieczne  muszą  być  odpowiednio dobrane  do  ich  właściwości,  a w  czasie  składowania
i transportu  należy  stosować  środki  ochrony  zbiorowej  i  indywidualnej.  Dodatkowo
pakowanie, składowanie  i transport nie może odbywać się w sąsiedztwie  innych  materiałów,
które mogłyby stwarzać zagrożenie.

W przypadku przechowywania materiału niebezpiecznego w stanie ciekłym należy

zapewnić:

–

ograniczony dostęp niepowołanych osób do miejsc gdzie znajdują się zbiorniki,

–

odpowiednie

zabezpieczenia

(np.

wanny,

koryta),

które

chronią

przed

rozprzestrzenianiem i rozlaniem się cieczy w razie uszkodzenia zbiornika,

–

urządzenia umożliwiające bezpieczny pomiar cieczy, która znajduje się w zbiorniku.
Tylko i wyłącznie w sytuacjach wymuszonych można umieszczać zbiorniki zawierające

takie  materiały  nad  stanowiskami  pracy  lub  przejściami,  ale  wówczas  należy  zastosować
urządzenia,  które  ochronią  pracowników  w  przypadku  rozlania  cieczy.  Jeśli  zaś
w pomieszczeniach  znajdują  się  zbiorniki  ze  sprężonymi  pod  ciśnieniem,  rozpuszczonymi
albo skroplonymi gazami, organizowanie stanowisk pracy nad nimi jest niedopuszczalne.

W magazynach gdzie znajdują się materiały niebezpieczne powinny być wywieszone

instrukcje, które określają właściwy sposób zarówno składowania, załadunku, pakowania jak
i transportu.

Pomieszczenia, w których składuje się lub stosuje materiały niebezpieczne pod względem

wybuchowym lub pożarowym oraz takie, które z powietrzem tworzą wybuchowe mieszaniny
powinny być wyposażone w:

–

odpowiedni sprzęt, środki neutralizujące, gaśnice, apteczki oraz środki ochrony
zbiorowej i indywidualnej,

–

urządzenia, które zapewniają sygnalizację o zagrożeniach,

–

środki łączności na wypadek awarii, pożaru lub wybuchu,

–

awaryjną  wentylację  wyciągową,  którą  uruchamia  się  od  wewnątrz  i  z  zewnątrz
pomieszczeń  zapewniającą  odpowiednią  wymianę  powietrza  dostosowaną  do
przeznaczenia tych pomieszczeń.
W  sytuacji,  gdy  w  procesach  pracy  występują  czynniki  rakotwórcze,  biologiczne

o działaniu zakaźnym oraz inne, które mogłyby przyczynić się do powstania zagrożenia dla
zdrowia i życia pracowników, do obowiązków pracodawcy należy podjęcie takich kroków,
które spowodują zastąpienie procesów pracy takimi, w których nie występują takie czynniki.

Jeśli takie działania nie są możliwe z punktu widzenia technicznego obowiązkiem

pracodawcy jest:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. umieścić oznaczenie (napisy, znaki ostrzegawcze) miejsc, które stwarzają ryzyko dla

zdrowia pracowników związane z występowaniem czynników rakotwórczych,

2.  ograniczyć do minimum występowanie tych czynników w środowisku pracy,
3.  ograniczyć do minimum liczbę pracowników narażonych na te czynniki,
4.  w instrukcjach określić właściwe zasady postępowania na wypadek powstania w nagłych

sytuacjach niebezpiecznych dla pracowników,

5. zapewnić środki ochrony zbiorowej w razie potrzeby także środki ochrony

indywidualnej,

6. zapewnić instalacje, urządzenia i pomieszczenia, które zapewniają skuteczne

oczyszczanie,

7. zapewnić stosowanie wymagań higieny przez pracowników (m.in. nie dopuszczać do

spożywania posiłków, palenia tytoniu).
W przypadku powstania zagrożenia, do czasu jego usunięcia można dopuścić do pracy

tylko pracowników, których obecność jest niezbędna do usunięcia awarii, ale zapewniając im
przy tym odpowiednie środki ochrony i ograniczyć do minimum czas przebywania w tych
warunkach. Innym pracownikom należy zakazać wstępu.

W pomieszczeniach, w których występuje niebezpieczeństwo oblania pracowników

środkami  żrącymi  lub  zapalenia  odzieży  powinny  być  zainstalowane  wodne  natryski
ratunkowe  do  obmycia  całego  ciała  i  oddzielnie  do  płukania  oczu.  Natryski  zaś  powinny
umożliwiać  ich  natychmiastowe  uruchomienie  w  sposób  samoczynny  lub  też  inny,  ale
uwzględniający  ograniczoną  sprawność  osób,  które  z  niego  korzystają,  natomiast  zasilane
powinny  być  wodą  nie  ogrzewaną.  Działanie  natrysków  powinno  być  niezawodne  nawet
w przypadku trudnych warunków atmosferycznych.

Dodatkowo przy wyjściu z pomieszczenia, gdzie odbywa się praca z użyciem materiałów

toksycznych lub zakaźnych, powinna znajdować się umywalka (minimum jedna na 20
pracowników) z doprowadzoną ciepłą wodą.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to są prace szczególnie niebezpieczne?
2.  Co to są substancje chemiczne?
3.  Co to są preparaty chemiczne?
4.  Jakie  obowiązki  spoczywają  na  zakładzie  pracy  stosującym  substancje  i  preparaty

chemiczne?

5. Jak należy przechowywać materiały niebezpieczne?
6. Jakie są wymogi dotyczące pomieszczeń, w których składuje się materiały

niebezpieczne?

7. Jakie warunki muszą spełniać opakowania materiałów niebezpiecznych?
8. Jakie obowiązki spoczywają na pracodawcy, zatrudniającym pracowników przy pracach

gdzie występują czynniki rakotwórcze?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przepisów prawa określ jakie wymogi muszą spełniać zbiorniki, naczynia

i inne opakowania służące do przechowywania materiałów niebezpiecznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) odszukać i przeanalizować przepisy prawa określające wymogi, jakie muszą spełniać

zbiorniki, naczynia i inne opakowania służące do przechowywania materiałów
niebezpiecznych,

2) określić wymogi, jakie muszą spełniać zbiorniki, naczynia i inne opakowania służące do

przechowywania materiałów niebezpiecznych,

3) przedyskutować na forum grupy wymogi, jakie muszą spełniać zbiorniki i inne

opakowania służące do przechowywania materiałów niebezpiecznych.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

wybrane przepisy prawne,

–

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Określ jakie obowiązki ciążą na pracodawcy, u którego procesy pracy powodują

występowanie czynników rakotwórczych?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) odszukać i przeanalizować przepisy prawa określające obowiązki ciążące na pracodawcy,

u którego procesy pracy powodują występowanie czynników rakotwórczych,

2) określić obowiązki pracodawcy, u którego procesy pracy powodują występowanie

czynników rakotwórczych,

3) przedyskutować wyniki ćwiczenia na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

wybrane akty prawne,

–

komputer z dostępem do Internetu.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić, co to są prace szczególnie niebezpieczne?



2) określić, co to są substancje chemiczne?



3) określić, co to są preparaty chemiczne?



4) określić, jakie obowiązki spoczywają na zakładzie pracy stosującym

substancje i preparaty niebezpieczne?



5) określić

jaki

sposób

należy

przechowywać

materiały

niebezpieczne?



6) określić, jakie są wymogi dotyczące pomieszczeń, w których składuje

się materiały niebezpieczne?



7) scharakteryzować, jakie warunki muszą spełniać opakowania

materiałów niebezpiecznych?



8) określić, obowiązki jakie spoczywają na pracodawcy, zatrudniającym

pracowników przy pracach gdzie występują czynniki rakotwórcze?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Zagrożenia mechaniczne i ruchome części maszyn, ostrza

noży

4.6.1. Materiał nauczania

Wśród czynników występujących w procesie pracy istotną grupę stanowią czynniki

mechaniczne. Do tej grupy należą narzędzia, maszyny, oprzyrządowanie i wyposażenie
stanowiska pracy, surowce, materiały i półfabrykaty. Mogą one powodować zagrożenia,
głównie urazami.

Niebezpieczne czynniki mechaniczne można podzielić na kilka grup, z których

najważniejsze to:
a)  przemieszczające się maszyny oraz transportujące przedmioty,
b)  ruchome elementy,
c)  elementy ostre (kłujące i tnące),
d)  elementy wystające i spadające,
e)  płyny pod ciśnieniem,
f)  śliskie, nierówne, chybotliwe powierzchnie.

Zagrożenie wymienionymi wyżej czynnikami zależy od różnych czynników, wśród

których można wyróżnić:

–

rodzaj, kształt, gładkość powierzchni elementów, z którymi może się stykać człowiek
(elementy tnące, ostre krawędzie itp.),

–

położenie względem siebie elementów mogących przy poruszaniu się tworzyć strefy
niebezpieczne, np. obcinanie, wciąganie,

–

energia kinetyczna elementów urządzeń i maszyn itp.
Zagrożenia mogą być powodowane przez czynniki niebezpieczne występujące podczas

normalnego  funkcjonowania  maszyn  oraz  przez  czynniki  powstające  w  skutek  zakłóceń.
Dlatego  też,  przedsięwzięcia  podejmowane  w  celu  wyeliminowania  lub  ograniczenia
aktywności  niebezpiecznych  czynników  mechanicznych  powinny  dotyczyć  zarówno
normalnego funkcjonowania jak i sytuacji anormalnych.

Przedsięwzięcia dotyczące normalnego funkcjonowania maszyn są ukierunkowane

bezpośrednio na ochronę życia i zdrowia człowieka, natomiast przedsięwzięcia dotyczące
sytuacji anormalnych zapewniają ochronę w sposób pośredni głównie poprzez zapobieganie
drganiom maszyn i urządzeń.

Normalnie funkcjonujące maszyny i inne urządzenia mechaniczne mogą być przyczyną

wielu wypadków. Szczególnie niebezpieczne są wszelkie części maszyn elementy wirujące.
Odnosi się to m.in. do kół pasowych, linowych, łańcuchowych, obracających się sprzęgieł,
wałów oraz przekładni.

Wyjątkowo prawidłowej i fachowej obsługi wymagają narzędzia tnące oraz skrawające.

Zagrożenia występują również przy wszystkich maszynach i urządzeniach ruchomych
w miejscach stykania się napędów.

Miejsce i części maszyn, które najczęściej stanowią tzw. źródła wypadków dzielimy na:

–

miejsca zbiegania się części wirujących,

–

miejsca zbliżania się części ruchomych i stałych,

–

nie osłonięte części ruchome.
Trzeba tu jednak wyraźnie zauważyć, że podany podział nie obejmuje wszystkich

elementów maszyn, które stwarzają możliwość urazów. Należy przyjąć, że nawet najprostsza

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

maszyna może mieć przynajmniej kilka miejsc o potencjalnym zagrożeniu. Miejsca takie
powinny być zabezpieczone lub osłonięte.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa pracy jest zatem najlepiej, gdy najbardziej

niebezpieczne  miejsca  maszyn  są  obudowane  i  ukryte  w  korpusach  maszyn.  Jednakże
warunek ten nie zawsze może być spełniony ze względu na procesy produkcyjne, eksploatację
maszyn i ich systemy sterowania. Dlatego też konstrukcje oraz działania zabezpieczeń i osłon
powinny  być  ściśle  przystosowane  do  rozwiązań  konstrukcyjnych  poszczególnych  maszyn
oraz  przyjętych  procesów  technologiczno-produkcyjnych  i  metod  pracy  załogi,  czy  też
obsługi określonych urządzeń.

Ogół zabezpieczeń stosowanych wyłącznie ze względu na realizowaną bezpośrednio lub

pośrednio, ochronę przed zagrożeniem człowieka nazywamy urządzeniami ochronnymi.
Można je podzielić na dwie zasadnicze grupy.

Osłony rozumiane jako wszelkiego rodzaju urządzenia stanowiące materialną przegrodę

między człowiekiem, a niebezpiecznym czynnikiem mechanicznym, zastosowane specjalnie
w celu zapewnienia ochrony człowieka. Funkcję osłony mogą spełniać również pokrywy,
drzwi, ogrodzenia itp.

Pod względem wymagań i zależnie od potrzeb zwykle przyjmuje się następujący podział

osłon:
1. osłony stałe, stosowane do osłonięcia ruchomych części maszyn (silników napędowych,

wrzecion roboczych, śrub pociągowych, narzędzi trących, dźwigni sterujących), które nie
wymagają stałego dostępu pracowników. Osłony takie są wykonywane z blach, siatek
metalowych, prętów i mas przezroczystych.

2. osłony stałe uniemożliwiające dostęp do elementów ruchomych znajdujących się poza

sferą roboczą,

3. osłony blokujące z lub bez ryglowania,
4. osłony ruchome, najczęściej z blokadą.

Urządzenia zabezpieczające rozumiane jako wszystkie, inne niż osłony, urządzenia

ochronne.  Podczas  normalnego  funkcjonowania  maszyn  uniemożliwiają  one  uaktywnienie
czynnika  mechanicznego wówczas, gdy człowiek lub części  jego ciała znajduje się w  strefie
niebezpiecznej. Uniemożliwiają one również wtargnięcie człowieka do tej strefy. Urządzenia
zabezpieczające  zapobiegają  także  naruszeniu  normalnego  funkcjonowania  maszyny  lub
innego  obiektu  technicznego.  Do  tej  grupy  zalicza  się  urządzenia  oburęcznego  sterowania,
urządzenia  fotoelektryczne,  maty  czułe  na  nacisk,  ograniczniki  udźwigu  oraz  urządzenia
blokujące, regulujące, zezwalające na uruchomienie maszyny i inne.

Z punktu widzenia funkcjonowania można podzielić je na:

–

urządzenia zabezpieczające, wybrane pod kątem konieczności dostępu do strefy
niebezpiecznej,

–

urządzenia ograniczające dostęp do elementów roboczych ruchomych w strefach do
których dostęp ten jest konieczny ze względu na proces pracy.
Dobór osłon i innych urządzeń ochronnych do określonej maszyny musi być dokonany

na podstawie oceny ryzyka.

Przy projektowaniu i doborze osłon i urządzeń zabezpieczających należy uwzględnić

przede wszystkim zagrożenia czynnikami mechanicznymi, nie pomijając jednak innych
zagrożeń związanych z procesem pracy.

Osłony i inne urządzenia służące zapewnieniu bezpieczeństwa powinny zatem:

–

być „mocnej” konstrukcji,

–

być trudne do usunięcia lub wyłączenia,

–

być umieszczone w odpowiedniej odległości od strefy niebezpiecznej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

powodować jak najmniej utrudnień w procesie pracy,

–

nie

powodować

powstawania

dodatkowych

czynników

niebezpiecznych

lub

szkodliwych,

–

umożliwiać wykonywanie, jeżeli to możliwe – bez ich usuwania, koniecznych prac
związanych z instalowaniem i/lub wymianą narzędzi czy konserwacją przy ograniczonym
dostępie tylko do obszaru, w którym prace te mają być wykonywane.
Schemat doboru osłon i innych urządzeń ochronnych przedstawiamy poniżej.

Rys. 1. Schemat doboru osłon i innych urządzeń ochronnych [wg: Gierasimich J., Wróbel J.: Czynniki
zagrażające urazami mechanicznymi [w] Bezpieczeństwo pracy i ergonomia t. 1, CIOP, Warszawa 1999]

Noże

Ostry, poręczny, bezpieczny, to trzy podstawowe cechy, które powinien spełniać

bezpieczny nóż techniczny.

Zakres zastosowań noży technicznych jest wręcz nieograniczony. W pracy kaletnika jest

jednym z podstawowych narzędzi.

Nóż ze swej natury jest narzędziem niebezpiecznym.

NIEBEZPIECZNY

CZYNNIK

MECHANICZNY

ruchome elementy napędu

ruchome elementy robocze

•

osłony stałe

•

osłony blokujące
z lub bez
ryglowania

•

osłony stałe

•

osłony blokujące
z lub bez
ryglowania

•

urządzenia
zabezpieczające
wybrane pod
kątem
konieczności
dostępu do strefy
niebezpiecznej

•

osłony stałe uniemożliwiające
dostęp do elementów ruchomych
znajdujących się poza strefą
roboczą

•

osłony ruchome (najczęściej
z blokadą) lub inne urządzenia
ograniczające dostęp do
elementów roboczych ruchomych
w strefach, doktórach dostęp ten
jest konieczny ze względu na
proces pracy

Czy mogą być całkowicie

niedostępne podczas pracy?

TAK

NIE

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Aby można go było uznać za narzędzie bezpieczne powinien:

–

posiadać automatyczne zabezpieczenie krawędzi ostrza po zakończeniu cięcia,

–

zapewniać bezpieczną wymianę ostrza,

–

rękojeść noża musi być zaprojektowana tak, by zapewniała bezpieczne i ergonomiczne
użytkowania,

–

mieć solidnie zamontowane ostrze.
Kaletnicy stosują noże ręczne z automatyczną blokadą ostrza oraz noże, w których ostrze

jest chowane w oprawce w sposób uniemożliwiający zranienie się.

Instrukcje użytkowania maszyn

Pracodawca jest obowiązany wydawać szczegółowe instrukcje i wskazówki dotyczące

bezpieczeństwa i higieny pracy (art. 237

§ 2 k.p.).

Zgodnie z przepisami, maszyny i inne urządzenia techniczne powinny spełniać

wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy przez cały okres ich użytkowania.
W szczególności powinny być tak konstruowane, aby zabezpieczały pracownika przed
oddziaływaniem pyłu i niebezpiecznych substancji chemicznych.

Producenci maszyn powinni dokonać identyfikacji zagrożeń i ocenić przewidywalne

ryzyko powodowane ich eksploatacją.

Maszyny winny być wyposażone w instrukcje użytkowania.
W instrukcjach użytkowania maszyn, opracowywanych przez producenta, muszą być

wymienione  niebezpieczne  substancje  mogące wystąpić  przy  ich  stosowaniu.  Muszą  być  też
podane  parametry  i  warunki  pracy  maszyny,  dzięki  którym  można  osiągną  zmniejszenie
ryzyka.  Konieczne  są  również  informacje  o  niezbędnych  środkach  ochrony  indywidualnej
oraz  zalecenia  dotyczące  higieny.  Należy  określić  poziom  kwalifikacji  obsługi  oraz  zakres
ewentualnego  szkolenia.  Jeżeli  maszyna  jest  wyposażona  w  urządzenie  zabezpieczające,
należy  przedstawić  informacje  o  ich  prawidłowym  stosowaniu  oraz o  czynnikach  mogących
mieć  ujemny  wpływ  na  ich  działanie.  Dotyczy  to  w  szczególności  elementów  wentylacji
miejscowej.  Jeżeli  nie  ma  narzędzi  zabezpieczających,  należy  określić  stosowane
i sprawdzone  sposoby  zmniejszania  ryzyka  i  wykaz  niezbędnych  badań.  Jeżeli  można
przewidzieć

prawdopodobieństwo

wystąpienia

przenikowych

wycieków

lub

niekontrolowanego  uwolnienia  się  substancji  niebezpiecznych,  producent  powinien  podać
informacje o sposobach zmniejszenia ryzyka dla zdrowia, postępowania w przypadku sytuacji
awaryjnej,  bezpiecznego  usuwania  substancji  oraz  zalecone  wyposażenie  pracowników
w środki  ochrony  indywidualnej.  Producent  maszyny  powinien  dostarczyć  instrukcje
niezbędne do konserwacji maszyny, a użytkownik posiadać program konserwacji.

Podstawa prawna:

–

Kodeks Pracy, dział X,

–

Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 10 kwietnia
2003 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla maszyn i elementów bezpieczeństwa
(DzU Nr 91, poz. 858),

–

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 26 kwietnia 1997 r.
w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (tj. DzU z 2003 r. Nr 169,
poz. 1650 z późn. zm.)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie przepisy regulują bezpieczne użytkowanie urządzeń mechanicznych?
2.  Jakie niebezpieczne czynniki mechaniczne występują w procesie pracy?
3.  Które miejsca i części maszyn są najczęstszymi przyczynami wypadków?
4.  Co to są urządzenia zabezpieczające?
5.  Jakie znasz rodzaje osłon?
6.  Jakim kryterium powinny odpowiadać osłony?
7.  Jakie kryteria powinny spełniać noże?
8.  Kto opracowuje instrukcje obsługi maszyn?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj na podstawie odpowiednich przepisów prawnych wymagania jakie muszą

spełniać urządzenia ochronne stosowane przy maszynach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) wyszukać przepisy prawne regulujące wymagania, jakie muszą spełniać urządzenia

ochronne stosowane przy maszynach,

2) przeanalizować wyszukane przepisy,
3) scharakteryzować wymagania jakie muszą spełniać urządzenia ochronne stosowane przy

maszynach,

4) przedstawiciel grupy prezentuje wypracowane rozwiązania na forum.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

wybrane akty prawne,

–

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Na podstawie wyszukanej w Internecie instrukcji obsługi np. maszyny do szycia wskaż jej

podstawowe elementy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  wyszukać w Internecie instrukcję obsługi maszyny,
2)  przeanalizować wyszukaną instrukcję,
3)  wskazać jej podstawowe elementy,
4)  scharakteryzować wyszukaną instrukcję na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

komputer z dostępem do Internetu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.4 Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić, jakie przepisy regulują bezpieczne użytkowanie urządzeń

mechanicznych?



2) określić, jakie niebezpieczne czynniki mechaniczne występują

w procesach pracy?



3) wskazać, które miejsca i części maszyn są najczęstszymi

przyczynami wypadków?



4) scharakteryzować urządzenia zabezpieczające?



5) wymienić rodzaje osłon?



6) określić, kryteria jakim powinny odpowiadać osłony?



7) określić, kryteria jakim powinny odpowiadać noże?



8) określić, kto opracowuje instrukcje obsługi maszyn?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Środki ochrony indywidualnej

4.7.1. Materiał nauczania

Środki ochrony indywidualnej

Pracodawca jest prawnie zobowiązany dostarczyć zatrudnianym przez siebie

pracownikom  nieodpłatne  środki  ochrony  indywidualnej  zabezpieczające  przed  działaniem
niebezpiecznych  i  szkodliwych  dla  zdrowia  czynników  występujących  w  jego  środowisku
pracy.  Powinność  zapewnienia  pracownikom środków ochrony  indywidualnej  stanowi  jeden
z obowiązków,  jakie  nakładają  na  pracodawcę  przepisy  prawa  pracy.  Środkom  ochrony
indywidualnej  poświęcony  jest  rozdział  IX  działu  X  Kodeksu  pracy,  jak  również  przepisy
wykonawcze do Kodeksu.

Definicja środków ochrony indywidualnej

Definicję środków ochrony indywidualnej zawiera rozporządzenie Ministra Pracy

i Polityki  Socjalnej  z  26  września  1997  r.  w  sprawie  ogólnych  przepisów  bezpieczeństwa
i higieny pracy (DzU z 2003 r. nr 169, poz. 1650,).
Przez środki ochrony indywidualnej rozumie się wszystkie środki noszone lub trzymane przez
pracownika  w  celu  jego  ochrony  przed  jednym  lub  większą  liczbą  zagrożeń  związanych  z
występowaniem  niebezpiecznych  lub  szkodliwych  czynników  w środowisku  pracy,  w  tym
również wszystkie akcesoria i dodatki przeznaczone do tego celu (§ 2 pkt 9 rozporządzenia).

Rodzaje środków ochrony indywidualnej oraz wykaz prac, przy których niezbędne jest ich

stosowanie, wymienia załącznik nr 2 do rozporządzenia. Są to:

•

odzież  ochronna  np.  ubrania,  kombinezony,  fartuchy  (stosowane  przy  pracach
w narażeniu  na  działanie  wody,  czynników  chemicznych,  pyłowych,  mechanicznych
i biologicznych oraz wysokiej i niskiej temperatury – stwarzające ryzyko dla zdrowia lub
bezpieczeństwa  pracowników,  w  tym  np.  przy  pracach  w  narażeniu  na  działanie
substancji  rakotwórczych;  przy  pracach  w  kanałach  ściekowych,  rowach,  podziemnych,
kryptach,  studzienkach,  cysternach,  kadziach,  zbiornikach  lub  innych  podobnych
miejscach – w narażeniu na kontakt z wilgotnymi lub mokrymi ściankami),

•

środki  ochrony  głowy,  np.  hełmy  ochronne  (  przy  pracach  budowlanych,  zwłaszcza  na
rusztowaniach  i  w  ich  sąsiedztwie,  przy  wznoszeniu  i  demontażu  szalowania,  przy
rozbiórkach  obiektów  budowlanych,  pracach  montażowych  i  instalacyjnych),  nakrycia
głowy  (przy  pracach  stwarzających  ryzyko  pochwycenia  włosów,  zmoczenia  głowy  lub
zanieczyszczenia  substancjami  i  materiałami  toksycznymi,  drażniącymi,  żrącymi,
podatnymi na gnicie lub mogącymi być źródłem infekcji oraz wykonywane w warunkach
niskiej  i  wysokiej  temperatury,  a  w  szczególności  np.  przy  pracach  w  narażeniu  na
działanie pyłów toksycznych albo substancji żrących lub drażniących),

•

środki  ochrony  kończyn  dolnych,  np.  buty,  kalosze  (stosowane  przy  pracach
stwarzających  ryzyko  urazów  kończyn  dolnych,  w  tym  oparzenia,  zamoczenia  lub
zanieczyszczenia  substancjami  i  materiałami  toksycznymi,  drażniącymi,  żrącymi,
podatnymi na gnicie lub mogącymi być źródłem infekcji oraz wykonywane w warunkach
niskiej  i  wysokiej  temperatury,  a  w  szczególności  przy  pracach  przy  rozbiórce,  pracach
budowlanych,  pracach  przy  wznoszeniu  rusztowań,  pracach  przy  deskowaniu  lub
zdejmowaniu  deskowania  konstrukcji  betonowych  oraz  innych  pracach  na  budowie
w narażeniu na zranienie stóp przez gwoździe lub ostre przedmioty),

•

środki  ochrony  kończyn  górnych,  np.  rękawice  ochronne,  ochraniacze  nadgarstka
i przedramienia  (stosowane przy pracach  stwarzających ryzyko urazów rąk, związanych
również  z  działaniem  wysokiej  temperatury,  wibracji  oraz  substancji  chemicznych;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

pracach w kontakcie z wodą, substancjami toksycznymi, żrącymi lub drażniącymi,
z materiałami podatnymi na gnicie i innymi mogącymi być źródłem infekcji oraz pracach
w niskiej temperaturze, w tym w szczególności np. przy pracach z użyciem przedmiotów
lub materiałów ostrych, tnących, kłujących, parzących lub szczególnie chropowatych
albo innych narażających na uszkodzenie rąk, z wyłączeniem prac przy obsłudze maszyn,
przy których istnieje niebezpieczeństwo wciągnięcia rękawicy),

•

środki ochrony twarzy i oczu, np. okulary, gogle (stosowane przy pracach, przy których
twarz lub oczy pracowników są narażone na urazy albo podrażnienia w wyniku działania
czynników niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia, przykładowo: przy pracach, przy
których oczy narażone są na kontakt z substancjami o wrażliwym działaniu drażniącym
wzrok, jak pył paku, pył węglowy i inne cząsteczki lub opary substancji żrących),

•

środki ochrony układu oddechowego, np. sprzęt oczyszczający do pracy ciągłej, w tym
filtrujący,  pochłaniający  i  filtrująco-pochłaniający,  sprzęt  izolujący  do  pracy  ciągłej,
w tym  autonomiczny  i  stacjonarny  (wykorzystywane  przy  pracach  w  warunkach  ryzyka
narażenia  na  nadmierne  zanieczyszczenie  powietrza  czynnikami  szkodliwymi  lub
w warunkach  niedoboru  tlenu  w  powietrzu,  w  tym  w  szczególności  np.  przy  pracach
w zbiornikach,  w  ograniczonym  obszarze  i  w  gazowych  piecach  przemysłowych,  gdzie
może występować szkodliwy gaz lub niedobór tlenu),

•

środki ochrony słuchu, np. wkładki przeciwhałasowe, nauszniki przeciwhałasowe
(stosowane przy pracach w warunkach, w których poziom hałasu przekracza najwyższe
dopuszczalne natężenie, np. przy pracach przy obsłudze pras do metalu),

•

środki  ochrony  przed  upadkiem,  np.  uprzęże,  w  tym  szelki  bezpieczeństwa  i  pasy
biodrowe,  urządzenia  samohamowne  (stosowane  przy  pracach  wykonywanych
w warunkach  narażających  na  upadek  z  wysokości,  np.  przy  pracach  na  rusztowaniach,
na masztach, słupach),

•

dermatologiczne  środki  ochrony  indywidualnej,  np.  środki  osłaniające  skórę-  kremy,
pasty,  maści,  środki  regenerujące  skórę  (stosowane  przy  pracach  narażających  na
podrażnienia  skóry,  np.  przy  pracach  w  narażeniu  na  działanie  pyłu  paku  albo  innych
pyłów  lub  oparów  wywierających  na  skórę  podobne  działanie  drażniące,  przy
przetwarzaniu materiałów powlekanych).

Do środków ochrony indywidualnej nie zalicza się:

•

odzieży roboczej i mundurów, które są specjalnie przeznaczone do zapewnienia
bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracownika,

•

środków ochrony indywidualnej używanych przez wojsko, policję i inne służby
utrzymania porządku publicznego,

•

wyposażenia stosowanego przez służby pierwszej pomocy i ratownicze,

•

środków ochrony indywidualnej stosowanych na podstawie przepisów prawa o ruchu
drogowym,

•

wyposażenia sportowego,

•

środków służących do samoobrony lub do odstraszania,

•

przenośnych urządzeń do wykrywania oraz sygnalizowania zagrożeń i naruszania
porządku publicznego.

Przed wykorzystaniem danego środka ochrony indywidualnej musi on uzyskać znak

bezpieczeństwa  wydany  przez  Polskie  Centrum  Badań  i  Certyfikacji.  Nadanie  znaku
gwarantuje,  że  przedmiot  jest  zgodny  z  określoną  normą  lub  właściwymi  przepisami  prawa
(art. 5 pkt 8-12 ustawy o systemie zgodności).
Pojęcie  „środków  ochrony  indywidualnej”  należy  odróżnić  od  terminu  „środków  ochrony
zbiorowej”, które stanowią środki przeznaczone do jednoczesnej ochrony grupy ludzi, w tym
pojedynczych  osób,  przed  niebezpiecznymi  i  szkodliwymi  czynnikami  występującymi

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

pojedynczo  lub  łącznie  w  środowisku  pracy,  będące  rozwiązaniami  technicznymi
stosowanymi w pomieszczeniach pracy, maszynach i innych urządzeniach.

Zasady stosowania środków ochrony indywidualnej
Środki  ochrony  indywidualnej  powinny  być  stosowane  w  sytuacjach,  kiedy  nie  można
uniknąć  zagrożeń  lub  nie  można  ich  wystarczająco ograniczyć  za  pomocą  środków  ochrony
zbiorowej lub odpowiedniej organizacji pracy.
Dostarczane pracownikom do stosowania środki ochrony indywidualnej powinny:

•

być odpowiednie do istniejącego zagrożenia i nie powodować same z siebie
zwiększonego zagrożenia,

•

uwzględniać warunki istniejące w danym miejscu pracy,

•

uwzględniać wymagania ergonomii oraz stan zdrowia pracownika,

•

być odpowiednio dopasowane do użytkownika – po wykonaniu niezbędnych regulacji.

W przypadku występowania więcej niż jednego zagrożenia i konieczności jednoczesnego

stosowania kilku środków ochrony indywidualnej, środki te powinny dać się dopasować
względem siebie bez zmniejszenia ich właściwości ochronnych.

W zależności od stopnia zagrożenia, częstości narażenia na zagrożenie, cech stanowiska

pracy każdego pracownika i skuteczności działania środków ochrony indywidualnej,
pracodawca powinien określić warunki stosowania środków ochrony indywidualnej,
a w szczególności czas i przypadki, w których powinny być używane.

Środki ochrony indywidualnej powinny być przeznaczone do osobistego użytku.
W wyjątkowych przypadkach środek ochrony indywidualnej może być używany przez

więcej niż jedną osobę, o ile zastosowano działania wykluczające niepożądany wpływ takiego
użytkowania na zdrowie lub higienę użytkowników.

Środki ochrony indywidualnej należy stosować zgodnie z ich przeznaczeniem,

z wyłączeniem szczególnych i wyjątkowych sytuacji – zgodnie z instrukcją (zrozumiałą dla
pracowników, ponadto określającą sposoby używania środków ochrony indywidualnej, ich
kontroli i konserwacji) przekazaną przez pracodawcę. W razie potrzeby – w celu zapewnienia
właściwego używania środków ochrony indywidualnej – pracodawca powinien zorganizować
pokazy używania tych środków.

Przed nabyciem środków ochrony indywidualnej pracodawca powinien ocenić, czy

środki, które zamierza stosować, spełniają określone wymagania. Dokonana przez
pracodawcę ocena powinna obejmować:

•

analizę i ocenę zagrożeń, których nie można uniknąć innymi metodami,

•

określenie cech, jakie muszą posiadać środki ochrony indywidualnej, aby skutecznie
chroniły przed zagrożeniami, uwzględniając wszelkie ryzyko, jakie mogą stwarzać te
środki same z siebie,

•

porównanie cech dostępnych na rynku środków ochrony indywidualnej z cechami
o których mowa w punkcie poprzedzającym.

Ocenę należy powtórzyć w sytuacji wystąpienia zmian któregokolwiek z elementów.

Określenie zasad doboru ze środków ochrony indywidualnej

Pracodawca ustala rodzaje środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia

roboczego,  których  stosowanie  jest  niezbędne  na  określonych  stanowiskach.  W  Polskiej
Normie PN-N-18002 przedstawiono dwie metody szacowania ryzyka (w skali trójstopniowej
oraz  pięciostopniowej),  związanego  z  narażeniem  pracownika  na  czynniki  szkodliwe.  Dla
potrzeb  doboru  środków  ochrony  indywidualnej  lepsza  oraz  łatwiejsza  do  zastosowania
wydaje  się  metoda  szacowania  ryzyka  w  skali  trójstopniowej.  Metoda  ta  pozwala  w  prosty
sposób  na  oszacowanie  ryzyka  zawodowego  na  podstawie  wartości  charakteryzujących
narażenie (Prawdopodobieństwo. Mała ciężkość następstw. Średnia ciężkość następstw. Duża
ciężkość następstw).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

•

Następstwa o małej szkodliwości – są to urazy i choroby, niepowodujące długotrwałych

dolegliwości i absencji w pracy (czasowe pogorszenie stanu zdrowia, np. niewielkie
stłuczenia, zranienia, podrażnienia oczu, objawy niewielkiego zatrucia, bóle głowy itp.).

•

Następstwa o średniej szkodliwości – są to urazy i choroby, które powodują niewielkie,

ale długotrwałe lub nawracające okresowo dolegliwości, związane z okresami absencji
(np. oparzenia II stopnia na niewielkiej powierzchni ciała, alergie skórne,
nieskomplikowane złamania, zespoły przeciążeniowe układu mięśniowo szkieletowego).

•

Następstwa o dużej szkodliwości – są to urazy i choroby powodujące ciężkie i stałe

dolegliwości  i  /lub  śmierć  (np.  oparzenia  III  stopnia,  rozległe  oparzenia  II  stopnia,
amputacje,  skomplikowane  złamania  z  następową  dysfunkcją,  choroby  nowotworowe,
toksyczne uszkodzenia narządów wewnętrznych i układu nerwowego w wyniku narażenia
na czynniki chemiczne, zespół wibracyjny, zawodowe uszkodzenia  słuchu, astma, zaćma
itp.).
Pracodawca  zobowiązany  jest  wskazać  w  szczególności  przewidywane  okresy

użytkowania odzieży i obuwia roboczego.

Nie może tego dokonać bez porozumienia z zakładową organizacją związkową. Za

niedopełnienie tego obowiązku pracodawca ponosi odpowiedzialność karno-administracyjną,
jeżeli w wyniku niepodjęcia odpowiednich w tym celu kroków wyrządził szkodę.
Kwestię wyposażenia pracowników w odzież i obuwie robocze oraz w środki ochrony
indywidualnej i higieny osobistej powinny precyzyjnie regulować postanowienia regulaminu
pracy.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co oznacza pojęcie „środki ochrony indywidualnej”?
2.  Jakie znasz środki ochrony głowy?
3.  Jakie znasz środki ochrony kończyn dolnych?
4.  Jakie są wymogi prawne dotyczące środków ochrony indywidualnej?
5.  Czym różnią się „środki ochrony indywidualnej” od „środków ochrony zbiorowej”?
6.  Kiedy powinny być stosowane środki ochrony indywidualnej?
7.  Kto ponosi koszty zakupu i konserwacji środków ochrony indywidualnej?
8.  Kto określa rodzaj  niezbędnych środków ochrony indywidualnej  i przewidywane okresy

ich użytkowania?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Korzystając z przepisów załącznika Nr 2 do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (szczegółowe
zasady stosowania środków ochrony indywidualnej) oraz wskazań zawartych w tabelach
określ rodzaje zagrożeń występujących w pracy kaletnika i środki ochrony indywidualnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przeanalizować treść załącznika Nr 2 do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2) określić rodzaje zagrożeń występujących w pracy kaletnika i środki ochrony

indywidualnej,

3) przedyskutować zagrożenia występujące w pracy kaletnika i środki ochrony

indywidualnej na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

komputer z dostępem do Internetu,

–

wybrane akty prawne.

Ćwiczenie 2

Określ zakres obowiązków pracodawcy dotyczących wyposażenia pracowników w odzież

i obuwie ochronne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przeanalizować akty prawne w zakresie obowiązków pracodawcy dotyczących

wyposażenia pracowników w odzież i obuwie ochronne,

2) określić zakres obowiązków pracodawcy w zakresie obowiązków wyposażenia

pracowników w odzież i obuwie ochronne,

3) przedstawić zakres obowiązków pracodawcy w zakresie obowiązków wyposażenia

pracowników w odzież i obuwie ochronne na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

wybrane akty prawne,

–

komputer z dostępem do Internetu.

4.7.4 Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie „środki ochrony indywidualnej”?



2) wymienić środki ochrony głowy?



3) wymienić środki ochrony kończyn dolnych?



4) określić wymogi prawne dotyczące środków ochrony indywidualnej?



5) określić, czym różnią się „środki ochrony indywidualnej” od

„środków ochrony zbiorowej”?



6) wskazać,

kiedy

powinny

być

stosowane

środki ochrony

indywidualnej?



7) określić, kto ponosi koszty zakupu i konserwacji środków ochrony

indywidualnej?



8) określić, jakim celom służą normy prawne dotyczące bhp?



9) określić, kto określa rodzaj niezbędnych środków ochrony

indywidualnej i przewiduje okresy ich użytkowania?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Ochrona środowiska przyrodniczego i jej znaczenie dla

człowieka

4.8.1. Materiał nauczania

Ochrona środowiska, polega na działaniu lub zaniechaniu umożliwiającym zachowanie

bądź  przywrócenie  równowagi  przyrodniczej  koniecznej  do  zapewnienia  współczesnemu
i przyszłym  pokoleniom  korzystnych  warunków  życia  oraz  realizacji  prawa  do  korzystania
z zasobów  środowiska  i  zachowania  jego  wartości.  Zgodnie  z  przepisami  ustawy  z  dnia  27
kwietnia  2001  r.  –  Prawo  ochrony  środowiska  (DzU  Nr  62,  poz.  627  z  późn.  zm.)  –
środowiskiem  jest  ogół  przyrodniczych,  a  w  szczególności  powierzchnia  ziemi,  kopaliny,
wody,  powietrza,  świat  roślinny  i  zwierzęcy,  krajobraz  oraz  klimat  –  zarówno  w  stanie
naturalnym,  jak  też  przekształcone  przez  człowieka.  Ochrona  środowiska  wyraża  się
w szczególności w racjonalnym gospodarowaniu  zasobami środowiska, przeciwdziałaniu  lub
zapobieganiu  szkodliwym  wpływom  na  środowisko  powodującym  jego  zniszczenie,
uszkodzenie,  zanieczyszczenie,  zmianę  cech  fizycznych  lub  charakteru  elementów
przyrodniczych.  Ochrona  środowiska  jest  obowiązkiem  każdego  obywatela,  organów
administracji publicznej, a także jednostek organizacyjnych oraz osób prawnych i fizycznych
prowadzących  działania  wpływające  na  środowisko (wykaz przepisów  dotyczących  ochrony
środowiska zamieszczono na końcu rozdziału).

Obowiązki przedsiębiorców

Każdy przedsiębiorca, prowadząc działalność gospodarczą, korzysta ze środowiska, musi

więc podporządkować się wymaganiom związanym z jego ochroną.

Do najważniejszych obowiązków przedsiębiorców należy:

–

ochrona jakości środowiska i jego zasobów, a więc ochrona jakości powietrza, wód,
gleby

ziemi,

ograniczenie

hałasu,

promieniowania

jonizującego

pól

elektromagnetycznych, kontrola wytwarzania i gospodarowania odpadami,

–

uzyskanie odpowiednich decyzji administracyjnych (np. pozwolenia na wprowadzenie
gazów lub pyłów do powietrza),

–

ochrona

środowiska przed zanieczyszczeniami, czyli podejmowanie przez

przedsiębiorców działań umożliwiających zachowanie lub przywrócenie równowagi
przyrodniczej albo zaniechanie działań naruszających tę równowagę,

–

ponoszenie opłat za korzystanie ze środowiska (np. w związku z emisją pyłów do
powietrza, odprowadzaniem ścieków do zbiornika, poborem wody, składowaniem
odpadów),

–

wnoszenie opłat produktowych, eksploatacyjnych, koncesyjnych (np. za wydobywaną
kopalinę),

–

prowadzenie ewidencji rodzajów i wielkości korzystania ze środowiska (np. ewidencja
odpadów, poboru wody, emisji substancji do powietrza, ścieków do wód lub do ziemi),

–

prowadzenie pomiarów emisji pyłów i gazów wprowadzanych do powietrza, ścieków
wprowadzanych do wód lub do ziemi,

–

opracowania dokumentów związanych z możliwością wystąpienia poważnych awarii,

–

przedkładania sprawozdań dotyczących korzystania ze środowiska do właściwych
organów (np. do wojewódzkiego inspektora środowiska, marszałka województwa,
wojewody, starosty, wójta).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przedsiębiorca, który chce wprowadzić: gazy lub pyły do powietrza, ścieki do wód lub do

ziemi, wytwarzać odpady – musi uzyskać odpowiednią decyzję administracyjną. Decyzja jest
również potrzebna, gdy przedsiębiorca zamierza przekroczyć dopuszczalne poziomy hałasu.

Uzyskanie decyzji wymagane jest również, aby prowadzić pobór wody z własnych ujęć

oraz  prowadzić  działalność  w  zakresie  zbierania,  odbioru,  transportu,  odzysku  lub
unieszkodliwienia  odpadów.  Wykonanie  decyzji  nadzorują  organy  administracji  publicznej
(starosta,  wojewódzki  inspektorat  ochrony  środowiska,  dyrektor  regionalnego  zarządu
gospodarki wodnej).

Występują dwa rodzaje aktów administracyjnych reglamentujących prowadzenie

działalności wpływającej  na środowisko: pozwolenia i zezwolenia. Pozwolenie  ma charakter
decyzji  ograniczającej  prowadzenie  określonego  rodzaju  działalności  gospodarczej.
Zezwolenie  jest  warunkiem  prowadzenie  działalności  gospodarczej  w  określony  sposób  –
poprzez użytkowanie  instalacji,  która  powoduje  wprowadzenie  do  środowiska  substancji  lub
energii.  Obie  decyzje  muszą  być  uzyskane  przed  rozpoczęciem  prowadzenia  działalności
gospodarczej.

Postępowanie z odpadami i truciznami

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach określa tryb postępowania z odpadami.

W pierwszej  kolejności  wskazuje  na  konieczność  zapobiegania  powstawaniu  odpadów  lub
ograniczenia  ich  ilości  i  negatywnego  oddziaływania  na  środowisko  przy  wytwarzaniu
produktów,  podczas  i  po  zakończeniu  ich  użytkowania.  W  dalszej  kolejności  wskazuje  na
odzysk  odpadów,  ich  unieszkodliwianie,  tak  aby  składowane  były  tylko  te  odpady,  których
unieszkodliwienie  w  inny  sposób  nie  było  możliwe  z  przyczyn  technologicznych  lub
nieuzasadnione  z  przyczyn  ekologicznych  lub  ekonomicznych.  Zasadą  jest,  że  odpady
powinny  być  poddawane  odzyskowi  lub unieszkodliwieniu  przede  wszystkim  w miejscu  ich
powstania,  a  dopiero  w  przypadku  braku  takiej  możliwości  przekazywania  do  najbliżej
położonych  miejsc,  w  których  mogą  zostać  poddane  tym  procesom.  Transport  odpadów
niebezpiecznych z  miejsc  ich powstania do miejsca odzysku  lub unieszkodliwienia powinien
odbywać  się  z  zachowaniem  przepisów  obowiązujących  przy  transporcie  materiałów
niebezpiecznych.

Biorąc pod uwagę kategorie oraz rodzaje odpadów, Minister Środowiska określił

w drodze  rozporządzenia  katalog  odpadów  z  podziałem  na  grupy,  podgrupy  i  rodzaje,
uwzględniając  źródła  powstawania  odpadów  oraz  listę  odpadów  niebezpiecznych  i  sposoby
klasyfikowania  tych  odpadów,  a  w  drodze  oddzielnego  rozporządzenia  warunki,  w  których
uznaje się, że odpady wymienione  na  liście odpadów niebezpiecznych  nie mają właściwości
lub składników powodujących, że stanowią odpady niebezpieczne, a także sposoby ustalenia
spełnienia tych warunków.

Opakowania i odpady opakowaniowe

Opakowaniami są wprowadzone do obrotu wyroby wykonane z jakichkolwiek

materiałów,  przeznaczone  do  przechowywania,  ochrony,  przewozu,  dostarczania  lub
prezentacji  wszelkich  produktów,  a  także  części  opakowań  i  elementy  połączone
z opakowaniami.  Są  to  zarówno  opakowania  jednostkowe,  hurtowe,  jak  i  transportowe.
Obowiązki związane z właściwym przygotowaniem opakowań kierowane są do producentów
(importerów) tego typu wyrobów.

Sposób wykonania opakowania powinien zapewniać jego wielokrotny użytek,

a następnie recycling, ograniczenie masy i objętości opakowań, ograniczenie w składzie
opakowań ilości substancji i materiałów zagrażających życiu i zdrowiu człowieka lub
zagrażających środowisku.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Gospodarka wodno-ściekowa

Rozporządzenia wykonawcze do ustawy Prawo wodne ustalają standardy określające

wymagania  dotyczące  substancji  w  ściekach  przemysłowych  oraz  wymagania  związane
z ograniczeniem  wprowadzania  do  wód  substancji  uznanych  za  szczególnie  szkodliwe.
Ogólną  zasadą  dotyczącą  ścieków  jest  założenie,  że  ścieki  nie  powinny  wywoływać
w wodach  zmian  fizycznych,  chemicznych  i  biologicznych,  które  uniemożliwiałyby
prawidłowe funkcjonowanie ekosystemów wodnych. Ustawa Prawo wodne w art. 39 zawiera
ograniczenia  i  zakazy  dotyczące  wprowadzania  bezpośredniego  i  pośredniego  ścieków  do
wód  podziemnych,  do  wód  stojących,  jezior  i  ich  odpływów  oraz w obrębie  kąpielisk  i  plaż
publicznych,  a  także  ograniczenia  i  zakazy  dotyczące  wprowadzania  odpadów  do  wód,
spławiania  śniegu  wywożonego  z  terenów  zanieczyszczonych  i  mycia  pojazdów  w  wodach
powierzchniowych.

Zakłady wprowadzające ścieki do wód lub do ziemi są obowiązane zapewnić ochronę

wód przed zanieczyszczeniem, w szczególności przez budowę i eksploatację urządzeń
służących tej ochronie, a tam gdzie jest to celowe, powtórne wykorzystanie oczyszczonych
ścieków.

Pozwolenie wodnoprawne to decyzja administracyjna uprawniająca do korzystania z wód

lub  wykonywania  eksploatacji  urządzeń  wodnych,  wydawana  na  czas  oznaczony,  na
podstawie  przedłożonego  przez  wnioskodawcę  tzw.  operatu  wodnoprawnego.  Pozwolenie
wodnoprawne  wymagane  jest  m.in.  na  regulację  wód  lub  zmianę    ukształtowania  terenu  na
gruntach  przylegających  do  wód,  mająca  wpływ  na  warunki  przepływu  wody,  odwodnienie
obiektów  lub  wykopów  budowlanych,  wykonywanie  urządzeń  wodnych.  Pozwolenie
wydawane jest na czas określony, nie krótszy niż dziesięć lat.

Podmioty korzystające ze środowiska za pobór wód podziemnych, pobór wód

powierzchniowych oraz wprowadzania ścieków do wód lub do ziemi, na podstawie art. 273
ust. 1 pkt 2, 3 oraz art. 284 ustawy Prawo ochrony środowiska wnoszą samodzielne opłaty na
rachunek urzędu marszałkowskiego właściwego dla miejsca lokalizacji emisji.

Emisja szkodliwych substancji do środowiska

Zakłady, które mogą powodować znaczne zanieczyszczenie środowiska lub składników

przyrody, muszą uzyskać specjalne zintegrowane pozwolenie.

Pozwolenie zintegrowane ma obejmować całość oddziaływania na środowisko.
Uzyskanie pozwolenia zintegrowanego wymaga prowadzenia instalacji, której

funkcjonowanie  ze  względu  na  rodzaj  i  skalę  prowadzonej  działalności  może  powodować
znaczne  zanieczyszczenie  poszczególnych  elementów  przyrodniczych  lub  środowiska  jako
całości.  Ustalając  treść  pozwolenia  zintegrowanego  należy  więc  pamiętać,  że  ma  ono
obejmować  całość  oddziaływania  instalacji  na  środowisko,  a  więc  wszystkie  emisje,  a  także
pobór  wody.  Pozwolenie  powinno  obejmować  wszystkie  instalacje  funkcjonujące  na  terenie
danego  zakładu,  które  takiego  pozwolenia  wymagają.  Pojęcie  zakład  zostało  zdefiniowane
w art.  3  pkt  47  ustawy  Prawo  ochrony  środowiska  jako  zespół  instalacji  i  urządzeń
znajdujących się na terenie, do którego prowadzący instalację ma tytuł prawny.

Przez pojęcie „technika” ustawa nakazuje rozumieć nie tylko rozwiązania

technologiczne,  ale  także  projektowe  i  organizacyjne  mające  wpływ  na  funkcjonowanie
danego  rodzaju  instalacji,  biorąc  pod  uwagę  wszystkie  fazy  jej  działalności,  poczynając  od
projektu,  a  kończąc  na  likwidacji.  W  każdym  z  etapów  powinny  być  zastosowane
najkorzystniejsze rozwiązania z punktu widzenia obowiązku eliminowania bądź ograniczania
emisji.

Zagadnienia ochrony jakości powietrza w sposób całościowy uregulowane są w ustawie

Prawo ochrony środowiska. Zgodnie z tą ustawą ochrona powietrza ma polegać na
zapewnieniu możliwości najlepszej jego jakości, określonej za pomocą poziomów substancji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Poziomy substancji mają charakter standardu emisyjnego. Działania ochronne mają zmierzać
do  utrzymania  w  powietrzu  ilości  substancji  poniżej  poziomów  dopuszczalnych  lub  co
najmniej  na  tych  poziomach  bądź  gdy  są  przekroczone  –  dążyć  do  zmniejszenia  substancji
w powietrzu  do  poziomu  dopuszczalnego.  Dopuszczalne  poziomy  substancji  w  powietrzu
ustalono  w  rozporządzeniu  ministra  środowiska  z  dnia  6  czerwca  2002  r.  w  sprawie
dopuszczalnych  poziomów  niektórych  substancji  w  powietrzu,  alarmowych  poziomów
niektórych substancji w powietrzu oraz dopuszczalnych poziomów niektórych substancji.

W rozporządzeniu uwzględniono następujące substancje: benzen, dwutlenek azotu,

dwutlenek siarki, ołów, ozon, pył zawieszony i tlenek węgla.

Wśród wielu obowiązków spełnianych przez podmioty prowadzące działalność

gospodarczą  istotną  rolę  informacyjną  i  kontrolną  odgrywa  obowiązek  wykonywania
pomiarów  emisji.  Wymagania  dotyczące  wykonywania  takich  pomiarów  określa
rozporządzenie  Ministra  Środowiska  z  23  czerwca  2004  r.  w  sprawie  wymagań  w  zakresie
prowadzenia  pomiarów  wielkości  emisji.  Rozporządzenie  ustala  wymagania  dotyczące
pomiarów emisji  do powietrza, natomiast wymagania w zakresie pomiarów wielkości emisji
do  wód  lub  do  ziemi,  do  których  prowadzenia  są  obowiązani  prowadzący  instalację  oraz
użytkownicy  urządzeń,  określa  rozporządzenie  Ministra  Środowiska  z  dnia  8  lipca  2004  r.
w sprawie warunków,  jakie  musi  spełniać przy wprowadzaniu  ścieków do wód lub do ziemi
oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego.

Zagrożenia środowiska powstające podczas wykonywania wyrobów kaletniczych

Wytwarzaniem wyrobów kaletniczych zajmuje się z powodzeniem wiele większych

i mniejszych zakładów. Równolegle z wytwórczością istnieją usługi w zakresie napraw
i renowacji wyrobów kaletniczych.

Ponadto istnieje produkcja różnego rodzaju dodatków, okuć i innych niezbędnych w tej

branży akcesoriów.

Szczególną uwagę należy zwrócić na właściwą wentylację. Przy pracach kaletniczych

używa  się  materiały  skórzane,  tworzywa  sztuczne,  guma,  nici,  kleje  i  rozpuszczalniki.
Najważniejszym  problemem  w  pracy  kaletnika  jest  zanieczyszczenie  środowiska  pracy
czynnikami  chemicznymi  stanowiącymi  składniki  różnego  typu  klejów,  w  tym  również
czynnikami  rakotwórczymi.  Przepisy  rozporządzenia  Ministra  Zdrowia  i  Opieki  Społecznej
z dnia  11.09.1996  r.  w  sprawie  czynników  rakotwórczych  (DzU  Nr  121,  poz.  572)  uznają
produkcję i naprawę wyrobów skórzanych za proces produkcyjnych, w toku którego dochodzi
do zanieczyszczenia środowiska pracy czynnikami rakotwórczymi.

Ostrożność należy zachować przy obsłudze różnego rodzaju maszyn i narzędzi do

krojenia  skór,  szycia,  klejenia  oraz taśm produkcyjnych.  Rozmieszczenie  maszyn  i urządzeń
na  terenie  zakładu  musi  być  usytuowane  tak,  aby  zapewnić  właściwe  i  bezpieczne  ich
wykorzystanie. Nie można pominąć wymagań ergonomii, które usprawniają i ułatwiają pracę
na danym stanowisku.  Warunki pracy kaletnika wymagają używania odzieży ochronnej oraz
sprzętu  ochrony  osobistej  w  zależności  od  stanowiska  pracy.  Warunki  pracy  w  małych
zakładach  rzemieślniczych  muszą  być  również  zgodne  ze  wszystkimi  wymaganiami
bezpieczeństwa i higieny pracy.

Podstawa prawna

–

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (tj. DzU z 2006 r. nr 129,
poz. 902, z późn. zm),

–

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 22 grudnia 2004 r. w sprawie rodzajów
instalacji, których eksploatacja wymaga zgłoszenia (DzU nr 238, poz. 2839),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 22 grudnia 2004 r. w sprawie przypadków,
w których wprowadzenie gazów lub pyłów do powietrza z instalacji nie wymaga
pozwolenia (DzU nr 238, poz. 2840),

–

Ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (tj. DzU z 2005 r. nr 239, poz. 2019
z późn. zm.),

–

Rozporządzenie  Ministra  Środowiska  z  dnia  26  lipca  2002  r.  w  sprawie  rodzajów
instalacji  mogący  powodować  znaczące  zanieczyszczenie  poszczególnych  elementów
przyrodniczych albo środowiska  jako całości (DzU nr 122, poz. 1055),

–

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 6 czerwca 2002 r. w sprawie
dopuszczalnych poziomów niektórych substancji w powietrzu, alarmowych poziomów
niektórych substancji w powietrzu oraz dopuszczalnych poziomów niektórych substancji
(DzU nr 87, poz. 796),

–

Rozporządzenie ministra środowiska z dnia 23 czerwca 2004 r. w sprawie wymagań
w zakresie prowadzenia pomiarów wielkości emisji (DzU nr 238, poz. 2842),

–

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie warunków, jakie
należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie
substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego (DzU nr 168, poz. 1763),

–

Ustawa z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska (DzU nr 49,
poz. 196),

–

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie warunków, jakie
należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie
substancji szkodliwych dla środowiska wodnego (DzU nr 168, poz. 1763),

–

Rozporządzenie ministra środowiska z dnia 27 lipca 2004 r. w sprawie dopuszczalnych
mas substancji, które mogą być odprowadzane w ściekach przemysłowych (DzU nr 180,
poz. 1867),

–

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 r. w sprawie katalogu
odpadów (DzU nr 122, poz. 1206),

–

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (DzU nr 62, poz. 628 z późn. zm.).

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie znasz podstawowe przepisy prawne dotyczące ochrony środowiska?
2.  Jakim celom służy ochrona środowiska?
3.  Jakie  obowiązki  związane  z  ochroną  środowiska  ciążą  na  pracodawcy,  prowadzącym

działalność gospodarczą?

4.  Jakie zasady obowiązują w zakresie postępowania z odpadami?
5.  Jakie zasady obowiązują w gospodarce odpadami?
6.  Jakie ograniczenia obowiązują przy odprowadzaniu ścieków?
7.  Co to jest „pozwolenie wodnoprawne”?
8.  Na czym polega ochrona powietrza?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wyszukaj w Internecie przepisy wykonawcze do ustawy o odpadach. Wypisz

rozporządzenia, które twoim zdaniem, mają zastosowanie w działalności zakładu
kaletniczego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  wyszukać w Internecie przepisy wykonawcze do ustawy o odpadach,
2)  wypisać rozporządzenia mające zastosowanie w działalności zakładu kaletniczego,
3)  przedyskutować wybrane przepisy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Wypisz z „katalogu odpadów” odpady powstające w procesie produkcji kaletniczej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przeanalizować „katalog odpadów”,
2)  wybrać z „katalogu odpadów” odpady powstające w procesie produkcji kaletniczej,
3)  wypisać z „katalogu odpadów” odpady powstające w procesie produkcji kaletniczej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

„katalog odpadów”,

–

komputer z dostępem do Internetu.

4.8.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić, podstawowe przepisy prawne dotyczące ochrony

środowiska?



2) określić, jakim celom służy ochrony środowiska?



3) określić, jakie obowiązki związane z ochroną środowiska ciążą na

pracodawcy, prowadzącym działalność gospodarczą?



4) określić, jakie zasady obowiązują w gospodarce odpadami?



5) określić, jakie zasady obowiązują w zakresie podstępowania

z odpadami?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Przewidywanie

skutków

zagrożeń

(ocena

ryzyka

zawodowego)

4.9.1. Materiał nauczania

W myśl przepisów prawa pracy pracodawca obowiązany jest nie tylko zapewnić

bezpieczne warunki pracy, ale również:
1.  Ocenić wielkość ryzyka zagrażającego bezpieczeństwu i zdrowiu pracowników,
2.  Podejmować działania zapobiegające niebezpieczeństwu,
3.  Informować pracowników o ryzyku zawodowym związanym z wykonywaną pracą a także

szkolić ich w tym zakresie,

4. Analizować przyczyny wypadków przy pracy, chorób zawodowych i na podstawie tych

analiz stosować właściwe środki zapobiegawcze.

Definicje związane z ryzykiem zawodowym
Ocena  ryzyka  –  proces  analizowania  ryzyka  i  wyznaczania  dopuszczalności  ryzyka.
Wydawanie  opinii  (sądu)  o  ryzyku  obejmujące:  analizę  ryzyka,  wartościowanie  ryzyka,
decyzję o akceptacji ryzyka lub działaniach w celu zmniejszenie (redukcji) ryzyka.
Ryzyko  zawodowe  –  prawdopodobieństwo  wystąpienia  niepożądanych  zdarzeń  związanych
z wykonywaną  pracą  powodującą  straty,  w  szczególności  wystąpienia  u  pracowników
niekorzystnych  skutków  zdrowotnych  w  wyniku  zagrożeń  występujących  w  środowisku
pracy lub sposobu wykonywania pracy.
Stanowisko  pracy  –  przestrzeń  pracy,  wraz  z  wyposażonym  w  środki  i  przedmioty  pracy,
w której pracownik lub zespół pracowników wykonuje pracę.
Środki ochronne – środki ochrony zbiorowej, środki ochrony indywidualnej lub inne środki
techniczne i organizacyjne, stosowane w celu zmniejszenia ryzyka zawodowego.

Podstawy prawne analizy ryzyka zawodowego

Wymagania dotyczące oceny ryzyka zawodowego przez pracodawcę i działania z tego

zakresu określają następujące akty prawne:
a) Kodeks pracy z dnia 26 czerwca1974 r., który w art. 226 stwierdza, że pracodawca:

–

ocenia i dokumentuje ryzyko zawodowe związane z wykonywaną pracą oraz stosuje
niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko,

–

informuje pracownika o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywaną pracą,
oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami,

b) Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie

ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. DzU z 2003 r. Nr 129, poz. 844),
które w § 39 ust. 1 stwierdza: „Pracodawca jest zobowiązany oceniać i dokumentować
ryzyko zawodowe, występujące przy określonych pracach oraz stosować niezbędne środki
profilaktyczne zmniejszające ryzyko. W szczególności pracodawca jest zobowiązany:

–

zapewnić organizację pracy i stanowisk pracy w sposób zabezpieczający
pracowników przed zagrożeniami wypadkowymi oraz oddziaływaniem czynników
szkodliwych dla zdrowia i uciążliwości,

–

zapewnić likwidację zagrożeń dla zdrowia i życia pracowników głównie przez
stosowanie technologii, urządzeń, materiałów i substancji nie powodujących takich
zagrożeń,

c) ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (DzU nr 96, poz. 593), która

obok  określenia  zadań  służby  medycyny  pracy  w  dziedzinie  ochrony  zdrowia  podaje
w art.4  pkt  4  następującą  definicję  ryzyka  zawodowego:  „Należy  przez  to  rozumieć
możliwość  wystąpienia  niepożądanych,  związanych  z  wykonywaną  pracą  zdarzeń

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

powodujących straty, w szczególności niekorzystnych skutków zdrowotnych będących
wynikiem zagrożeń zawodowych występujących w środowisku pracy lub związanych ze
sposobem wykonywania pracy”.

Ogólne zasady przygotowania ryzyka zawodowego

Poziom jakości bezpieczeństwa pracy oraz wielkość natężenia ryzyka zagrożeń

zawodowych można oceniać na wiele sposobów. Każdy pracodawca może samodzielnie
dokonać tej oceny i analizy. W tym procesie pomocna jest Norma Polska PN-N-18002, która
określa ogólne zasady przygotowywania oceny ryzyka zawodowego.

W cytowanej Normie zaleca się przeprowadzić ocenę ryzyka zawodowego okresowo

i zawsze wówczas, gdy wykorzystywane do jego oceny informacje straciły swą aktualność,
a w szczególności w następujących sytuacjach:

–

przy tworzeniu nowych stanowisk pracy,

–

przy

wprowadzaniu

zmian

stanowiskach

pracy

(np.

technicznych

lub

organizacyjnych),

–

po zmianie obowiązujących wymagań, odnoszących się do ocenianych stanowisk pracy,

–

po wprowadzeniu zmian w stosowanych środkach ochronnych.
Sposób przeprowadzania i dokumentowania oceny ryzyka zawodowego zależy przede

wszystkim od wielkości, organizacji i rodzaju zagrożeń.

Podstawowe cele oceny ryzyka zawodowego

Jeżeli mamy już określone podstawowe zasady przygotowania oceny ryzyka

zawodowego możemy przystąpić do określenia celów. Możemy tu posłużyć się ogólnymi
zapisami w PN-N-18002 jednak należy pamiętać, że są one jedynie tylko wskazówkami do
określenia własnych celów.

Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu:

–

sprawdzenie, czy występujące na stanowiskach pracy zagrożenia zostały zidentyfikowane
i czy jest znane związane z nimi ryzyko zawodowe,

–

wykazanie, zarówno pracownikom i/lub ich przedstawicielom, jak i organom nadzoru
i kontroli, że przeprowadzono analizę zagrożeń i zastosowano właściwe środki ochrony,

–

dokonanie odpowiedniego wyboru wyposażenia stanowisk pracy, materiałów oraz
organizacji pracy,

–

ustalenie priorytetów w dziedzinach zmierzających do eliminowania lub ograniczania
ryzyka zawodowego,

–

zapewnienie ciągłej poprawy bezpieczeństwa i higieny pracy.
Ocena ryzyka zawodowego odgrywa istotną rolę w procesie monitorowania stanu

bezpieczeństwa i higieny pracy, dostarczając informacji niezbędnych do planowania działań
korygujących i zapobiegawczych w stosunku do niezgodności zidentyfikowanych w tym
procesie.

Pamiętać należy również, że celem oceny ryzyka zawodowego jest nie tylko jego

oszacowanie, ocena i analiza, ale również analiza zagrożeń wypadkowych i podjęcie takich
działań, które pozwolą na ich eliminowanie bądź ograniczenie.

Przebieg oceny ryzyka zawodowego

PN-N-18002 zaleca przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego metodę zwaną „krok po

kroku”.

Na ocenę ryzyka zawodowego składa się sześć elementów (kroków):

–

zbieranie informacji,

–

identyfikacja i rejestracja zagrożeń,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

ocena poziomu zagrożeń,

–

opracowanie planu poprawy warunków pracy,

–

wyznaczenie terminów realizacji planów oraz osób odpowiedzialnych za ich realizację,

–

kontrola realizacji programów poprawy warunków pracy.

Informacje potrzebne do oceny ryzyka zawodowego

Chcąc prawidłowo dokonać oceny ryzyka zawodowego niezbędne jest uzyskanie

potrzebnych informacji oraz dokumentów, które pozwolą na wstępne przygotowanie danych.
Nie  wszystkie  informacje  potrzebne  do  prawidłowego  przygotowania  oceny  ryzyka
zawodowego  są  ogólnodostępne.  Dlatego  też,  wydaje  się  zasadnym  w  ich  zbieraniu
posługiwanie  upoważnieniem  zawartym w zarządzeniu  pracodawcy  o  powołaniu  zespołu  do
opracowywania  oceny  ryzyka  zawodowego.  Celowym  i  zasadnym  jest  podział  obowiązków
pośród  członków  zespołu  i  rozplanowanie,  kto  i  jakie  informacje  pozyskuje.  Ważne  jest  też
ustalenie jakie informacje będą potrzebne do oceny ryzyka zawodowego.

Zaleca się aby do oceny ryzyka zawodowego były wykorzystane informacje dotyczące:

–

lokalizacji stanowiska pracy i/lub realizowanych na nim zadań,

–

osób pracujących na stanowisku, ze szczególnym uwzględnieniem tych osób, dla których
przyjmuje się inne szczególne kryteria, takich np. jak kobiety w ciąży, młodociani lub
osoby niepełnosprawne,

–

wykonywanych czynności oraz sposobu i czasu ich wykonywania przez pracujące na
stanowisku osoby,

–

wymagań przepisów prawnych i norm, odnoszących się do analizowanego stanowiska,

–

zagrożeń, które już zostały zidentyfikowane, i ich źródeł,

–

możliwych skutków występujących zagrożeń,

–

stosowanych środków ochronnych,

–

wypadków przy pracy, zdarzeń potencjalnie wypadkowych, chorób zawodowych oraz
innych związanych z warunkami pracy, a także awarii.
Źródłami tych informacji mogą być:

–

dane techniczne o stosowanych na stanowiskach maszynach i urządzeniach,

–

dokumentacja techniczno-ruchowa i instrukcje stanowiskowe,

–

wyniki pomiarów czynników szkodliwych i/lub niebezpiecznych, a także uciążliwych
występujących na stanowisku pracy,

–

dokumentacja dotycząca wypadków przy pracy, zdarzeń potencjalnie wypadkowych,
chorób zawodowych oraz awarii,

–

przepisy prawne i inne dokumenty normatywne,

–

literatura naukowo-techniczna,

–

karta charakterystyk substancji chemicznych itp.
Informacji o analizowanym stanowisku mogą dostarczyć również:

–

obserwacja stanowiska pracy,

–

obserwacja zadań wykonywanych poza stanowiskiem pracy,

–

wywiad z pracownikami,

–

obserwacja czynników zewnętrznych, które mogą wpłynąć na stanowisko pracy (np. prace
wykonywane

przez

pracowników

innych

stanowiskach

pracy,

czynniki

atmosferyczne),

–

analiza organizacji działań, których celem jest zapewnienie właściwych warunków pracy.

Większość tych informacji powinna być w posiadaniu pracownika służby bhp, pozostałe

powinny być dostępne w jednostkach organizacyjnych powoływanych do prawidłowego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

działania struktury przez pracodawcę. Ważnym jest to aby dane były aktualne
i odzwierciedlały rzeczywistość.

Identyfikacja zagrożeń

Na potrzeby analizy ryzyka zawodowego możemy wyróżnić zagrożenia szkodliwymi

czynnikami związanymi ze środowiskiem pracy oraz zagrożenia związane z uciążliwością
pracy.

Do identyfikacji zagrożeń można zastosować metodę list kontrolnych, które mogą być

opracowywane  na  przykład  z  wykorzystaniem  wykazów  czynników  szkodliwych  i/lub
niebezpiecznych,  zawartych  w  odpowiednich  przepisach  i  normach.  W  niektórych
przypadkach  może  okazać  się  potrzebne  przyjęcie  bardziej  zaawansowanych  metod
identyfikacji zagrożeń.

Identyfikacja zagrożeń jest procesem rozpoznawania, czy zagrożenia istnieją oraz czy

zidentyfikowano ich charakterystyki. Identyfikując zagrożenia stwierdza się, jaki jest stan
środowiska pracy, który może spowodować wypadek, chorobę lub inną szkodę.

Do identyfikacji zagrożeń powinno się wykorzystać:

–

listy kontrolne,

–

dokumentację techniczną,

–

normy określające wymagania bezpieczeństwa pracy,

–

dokumenty pomiarów czynników środowiska pracy.

Oszacowanie ryzyka zawodowego związanego z poszczególnymi zagrożeniami

zidentyfikowanymi na stanowiskach pracy polega na ustaleniu:

–

prawdopodobieństwa wystąpienia zagrożeń,

–

ciężkości szkodliwych następstw tych zagrożeń.

Oszacowanie  ryzyka  zawodowego  można  przeprowadzić  w  różny  sposób,  w  zależności  od
potrzeb  organizacji.  Zaleca  się  przede  wszystkim  takie  sposoby  oszacowania  ryzyka
zawodowego,  których  stosowanie  nie  wymaga  wiedzy  specjalistycznej  i  które  mogą  być
w prosty sposób wykorzystany przez osoby przeprowadzające ocenę.

Ocena ryzyk zawodowych może odbywać się dowolnymi metodami pozwalającymi na

określenie dopuszczalności poziomu zagrożeń, a tym samym ryzyka zawodowego. Literatura
przynosi wiele metod oceny ryzyka zawodowego. Rodzaj metody zależy głównie od celu
oceny, stopnia szczegółowości oceny i typy wyników. Determinowany jest także specyfiką
poszczególnych gałęzi przemysłu.

Działania wynikające z oceny ryzyka zawodowego

Wyniki oceny ryzyka zawodowego stanowią podstawę planowania działań korygujących

i zapobiegawczych w celu eliminacji lub ograniczania zagrożeń i związanego z nimi ryzyka
zawodowego, zaleca się stosować środki ochronne w następującej kolejności:

–

środki techniczne eliminujące lub ograniczające zagrożenie u źródła,

–

środki ochrony zbiorowej,

–

środki organizacyjne i proceduralne (procedury lub instrukcje bezpiecznej pracy),

–

środki ochrony indywidualnej.
Przed realizacją wynikającego z oceny ryzyka zawodowego planu działań korygujących

i/lub zapobiegawczych zaleca się dokonać przeglądu tego planu w celu stwierdzenia:

–

czy proponowane działania doprowadzą do wymaganego ograniczania ryzyka
zawodowego,

–

czy w wyniku realizacji planu nie powstaną nowe zagrożenia,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

czy można wybrać inne, bardziej skuteczne działania,

–

co sądzą pracownicy o potrzebie realizacji i skuteczności planowanych działań.
O zagrożeniach zidentyfikowanych w trakcie oceny należy pracowników poinformować.

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Co to jest ocena ryzyka zawodowego?
2. Jakie obowiązki nakładają na pracodawcę przepisy dotyczące oceny ryzyka

zawodowego?

3.  Jakie są cele dokonywania oceny ryzyka zawodowego?
4.  Jakie elementy składają się na proces dokonywania oceny ryzyka zawodowego?
5.  Jakie informacje są niezbędne do dokonywania oceny ryzyka zawodowego?
6.  Jakie są źródła informacji o istniejących zagrożeniach?
7.  Jakie źródła wykorzystuje się do identyfikacji zagrożeń?
8.  Do jakich celów wykorzystuje się ocenę ryzyka zawodowego?

4.9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Uwzględniając informacje zawarte w materiale nauczania i przepisach kodeksu pracy

oraz spostrzeżeniach z wizyty w zakładzie kaletniczym opracuj projekt informacji dla
pracowników o występującym ryzyku zawodowym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przeanalizować materiał nauczania dotyczący „oceny ryzyka zawodowego”,
2)  odwiedzić funkcjonujący w okolicy zakład kaletniczy,
3)  opracować projekt informacji dla pracowników o występującym ryzyku zawodowym,
4)  przedyskutować opracowany projekt informacji na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

Poradnik dla ucznia,

–

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Wykorzystując informacje wynikające z poprzedniego ćwiczenia określ środki

techniczne eliminujące lub ograniczające zagrożenia występujące w zakładzie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przeanalizować informacje z poprzedniego ćwiczenia,
2) określić środki techniczne eliminujące lub ograniczające zagrożenia występujące

w zakładzie,

3) przedyskutować wypracowane rozwiązanie na forum grupy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

komputer z dostępem do Internetu,

–

Poradnika dla ucznia.

4.9.4 Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić, co to jest ocena ryzyka zawodowego?



2) określić, jakie obowiązki nakładają na pracodawcę przepisy

dotyczące oceny ryzyka zawodowego?



3) określić, jakie są cele dokonywania oceny ryzyka zawodowego?



4) scharakteryzować

elementy,

jakie

składają

się

proces

dokonywania oceny ryzyka zawodowego?



5) określić, jakie informacje są niezbędne do dokonywania oceny

ryzyka?



6) określić, źródła informacji o istniejących zagrożeniach?



7) określić, jakei źródła wykorzystuje się do identyfikajci zagrożeń?



8) określić, jakim celom służy ocena ryzyka zawodowego?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10. Wypadki przy pracy. Postępowania na miejscu wypadku.

Pierwsza pomoc

4.10.1 Materiał nauczania

Obowiązującą definicję wypadku przy pracy podaje ustawa z dnia 30 października

2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych
(DzU nr 199, poz. 1673 z późn. zm.). Jest ona następująca:
1. Za wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną

powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą:

–

podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności albo
poleceń przełożonych,

–

podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz
pracodawcy, nawet bez polecenia,

–

w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między
siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku
pracy.

2. Na równi z wypadkiem przy pracy traktuje się – w zakresie uprawnień do świadczeń –

wypadek, któremu pracownik uległ:

–

w czasie trwania podróży służbowej, w okolicznościach innych niż określone wyżej,
chyba że wypadek spowodowany został postępowaniem pracownika, które nie
pozostawało w związku z wykonywaniem powierzonych mu zadań,

–

podczas szkolenia w zakresie powszechnej samoobrony,

–

przy wykonywaniu zadań zleconych przez działające u pracodawcy organizacje
związkowe.

Przytoczona powyżej definicja wskazuje wyraźnie, że zdarzenie może być uznane za
wypadek przy pracy tylko wtedy, gdy spełnione są jednocześnie wymienione poniżej
warunki:

–

zdarzenie jest nagłe,

–

wystąpiła przyczyna zewnętrzna,

–

nastąpił uraz lub śmierć,

–

ma związek przyczynowy z pracą.

Nagłość  zdarzenia  –  występuje  wtedy,  gdy  czas  zdarzenia  nie  przekracza  jednej  dniówki
roboczej.  Przez  pojęcie  dniówka  robocza  należy  rozumieć  czas  pracy  od  jej  rozpoczęcia  do
zakończenia, bez względu na ilość godzin. Z nagłością zdarzenia mamy do czynienia  również
wtedy, gdy  działanie  przyczyny  zewnętrznej  nie  jest jednorazowe, lecz  trwa  przez  okres  nie
przekraczający jednej dniówki roboczej, z uwzględnieniem czasu drogi do pracy lub z pracy.
Przyczyna zewnętrzna – za przyczynę taką uważa się działanie czynników materialnych, np.
maszyn  i  urządzeń,  narzędzi,  energii  elektrycznej,  skrajnych  temperatur,  promieniowania,
wstrząsów  itp.  Za  przyczynę  zewnętrzną  należy  uznać również  nadmierny wysiłek  fizyczny.
Jeśli zdarzenie nastąpiło wyłącznie na skutek działania czynników wewnętrznych (schorzenie
samoistne), zdarzenie takie nie może być uznane za wypadek przy pracy. Tego typu sytuacje
występują zwłaszcza w przypadku ataków padaczki (epilepsja).
Uraz  –  zgodnie  z  cytowaną  wyżej  ustawą  (art.  2  pkt  13),  urazem  jest  „uszkodzenie  tkanek
ciała lub narządów człowieka wskutek działania czynnika zewnętrznego”.
Jeżeli  nasuwają  się  wątpliwości,  czy  w  wyniku  wydarzenia  wystąpił  uraz,  należy  uzyskać
opinię  odpowiedniej  placówki  służby  zdrowia.  Taka  opinia  może  stanowić  podstawę  do
uznania wydarzenia jako wypadek przy pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dla oceny związku z pracą czynności podejmowanych przez pracownika z własnej inicjatywy
czy  też  na  polecenie  przełożonego,  istotne  znaczenie  mają  akty,  na  podstawie  których
powstają  stosunki  pracy.  Przeciwieństwem  „zwykłych”  czynności  będą  czynności
podejmowane  w  osobistym  interesie  pracownika  lub  osób  trzecich.  Tak  więc  np.  jeżeli
pracownik, będąc na terenie zakładu pracy i w czasie godzin pracy, opuści samowolnie swoje
stanowisko  pracy  i  wykonuje  czynności  w  swoim  osobistym  interesie,  to  ewentualny
wypadek  nie  będzie  miał  związku  z  pracą,  a  tym  samym  nie  będzie  mógł  być  uznany  za
wypadek przy pracy.

Wypadki, z racji ich skutków, dzielimy na: śmiertelne, ciężkie, zbiorowe

Za śmiertelny wypadek przy pracy uważa się wypadek, w wyniku którego nastąpiła śmierć
w okresie nieprzekraczającym 6 miesięcy od dnia wypadku.
Za  ciężki  wypadek  przy  pracy  uważa  się  wypadek,  w  wyniku  którego  nastąpiło  ciężkie
uszkodzenie  ciała,  takie  jak:  utrata  wzroku,  słuchu,  mowy,  zdolności  rozrodczej  lub  inne
uszkodzenie ciała albo rozstrój zdrowia, naruszające podstawowe funkcje organizmu, a także
choroba  nieuleczalna  lub  zagrażająca  życiu,  trwała  choroba  psychiczna,  całkowita  lub
częściowa  niezdolność  do  pracy  w  zawodzie  albo  trwałe,  istotne  zeszpecenie  lub
zniekształcenie ciała.
Za  zbiorowy  wypadek  przy  pracy  uważa  się  wypadek,  któremu  w  wyniku  tego  samego
zdarzenia uległy co najmniej dwie osoby.
Ustalenie  okoliczności  i  przyczyn  wypadku  przy  pracy,  jakiemu  uległ ubezpieczony,  będący
pracownikiem, następuje w trybie określonym przepisami Kodeksu pracy.

Tryb postępowania pracodawcy w razie wypadku przy pracy został sprecyzowany

w przepisach  rozporządzenia  Rady  Ministrów  z  dnia  28  lipca  1998  r.  w  sprawie  ustalenia
okoliczności  i  przyczyn  wypadków  przy  pracy  oraz  sposobu  ich  dokumentowania,  a  także
zakresu  informacji  zamieszczonych  w  rejestrze  wypadków  przy  pracy  (Dz.U.  Nr  115,  poz.
744  z  późn.  zm.).  Pracodawca,  który  nie reaguje na  powstałe  zdarzenie  albo  uchybia swoim
obowiązkom musi liczyć się z odpowiedzialnością wykroczeniową lub karną.

Pracodawca w razie wypadku przy pracy powinien podjąć niezbędne działania

eliminujące lub ograniczające zagrożenia, zapewnić udzielenie pierwszej pomocy osobom
poszkodowanym, ustalić okoliczności oraz przyczyny wypadku, a także zastosować
odpowiednie środki zapobiegające wystąpieniu podobnych wypadków.

Pracodawca poinformowany o wypadku przy pracy musi zabezpieczyć miejsce

zdarzenia. Powinno ono nastąpić w taki sposób, by uniemożliwić:

–

dopuszczenie do miejsca wypadku osób niepowołanych,

–

uruchomienie bez koniecznej potrzeby maszyn i innych urządzeń technicznych, które
w związku z wypadkiem zostały wstrzymane,

–

dokonywanie zmiany położenia maszyn i innych urządzeń technicznych, jak również
zmiany położenia innych przedmiotów, które spowodowały wypadek bądź pozwalają
odtworzyć okoliczności.

Po zaistnieniu wypadku ponowne uruchomienie maszyn i innych urządzeń technicznych

bądź  dokonywanie  zmian  na  miejscu  zdarzenia  wymaga  każdorazowej  zgody  pracodawcy.
Przed podjęciem decyzji pracodawca powinien dokonać oględzin miejsca wypadku, a w razie
konieczności  sporządzić  jego  szkic  lub  fotografię.  Trzeba  podkreślić,  że  decyzji
w przedmiocie uruchomienia maszyn bądź dokonanie zmian na miejscu wypadku pracodawca
nie  podejmuje  samodzielnie.  Jego  akceptacja  musi  być  bowiem  poprzedzona  uzgodnieniem
ze  społecznym  inspektorem  pracy,  a  w  razie  wypadku  śmiertelnego,  ciężkiego  lub
zbiorowego  –  z  właściwym  inspektorem  pracy  lub  prokuratorem.  Dokonywanie  zmian  na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

miejscu wypadku bez uzyskania zgody powyższych organów jest dopuszczalne, jeżeli
zachodzi konieczność ratowania osób lub mienia albo zapobieganiu grożącemu
niebezpieczeństwu.

Schemat postępowanie na miejscu wypadku

Po zabezpieczeniu miejsca zdarzenia pracodawca powinien ustalić okoliczności oraz

przyczyny  zaistniałego  wypadku.  Zadanie  to  należy  do  powołanego  przez  pracodawcę
zespołu powypadkowego. Zespół powypadkowy  powinien  między  innymi dokonać oględzin
miejsca  wypadku,  stanu  technicznego  maszyn  oraz  urządzeń  technicznych  i  ochronnych,
a ponadto  zbadać  warunki  wykonywani  pracy  i  inne  okoliczności,  które  mogły  mieć  wpływ
na powstanie wypadku, przesłuchać poszkodowanego (jeżeli pozwoli na to stan jego zdrowia)

Zabezpieczenie miejsca wypadku

Przegląd poszkodowanych (liczba ofiar

wypadku, ew. dalsze zagrożenie)

Ewakuacja z zagrożonego terenu

Tamowanie dużych krwawień

Określenie stanu świadomości poszkodowanych

Brak przytomności

Świadomość utrzymana

Kontrola oddechu

Tamowanie większych

krwawień

Samoistny

oddech

Słaby oddech,

bezdech

Ułożenie

boczne

Odgięcie głowy

do tyłu

Dalsze

czynności

ratunkowe w

ramach

pierwszej

pomocy

Sztuczne

oddychanie

W razie

konieczności

masaż serca

Dalsze czynności w ramach

pierwszej pomocy (postępowanie

przeciwwstrząsowe,

unieruchamianie złamań,

opatrywanie ran, stała kontrola

czynności życiowych)

Jak najszybciej wezwać pogotowie ratunkowe

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

oraz świadków wypadku – tych ostatnich po uprzedzeniu o odpowiedzialności karnej za
składanie fałszywych zeznań.

Efektem pracy zespołu powypadkowego powinno być sporządzenie w ciągu 14 dni od

uzyskanie zawiadomienia o wypadku stosowanego protokołu. W sytuacji, gdy członkowie
zespołu nie mogą dojść do porozumienia odnośnie brzmienia protokołu, co powinno nastąpić
w terminie 5 dni od dnia jego sporządzenia.

Pracodawca

obowiązek

doręczyć

zatwierdzony

protokół

powypadkowy

poszkodowanemu bądź członkom rodziny zmarłego wskutek wypadku pracownika.

Pracodawca, u którego doszło do wypadku, musi niezwłocznie zawiadomić właściwego

inspektora pracy oraz prokuratora o śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym wypadku przy
pracy, a także, każdym innym wypadku, który wywołał wymienione skutki.

Konsekwencją wypadku przy pracy jest obowiązek prowadzenia przez pracodawcę

stosownej dokumentacji. Na podstawie wszystkich protokołów powypadkowych pracodawca
powinien prowadzić tzw. rejestr wypadków. Okres przechowywania przez pracodawcę
protokołów powypadkowych wraz z pozostałą dokumentacją wynosi 10 lat.

Pracodawca, który nie reaguje na wystąpienie wypadku przy pracy, ponosi konsekwencje

przewidziane prawem.

Pierwsza pomoc przedmedyczna

Pod pojęciem „pierwsza pomoc przedmedyczna” (ppp) należy rozumieć doraźne

(podstawowe) czynności (pomoc doraźną) wykonywane przez ratownika do momentu
przybycia lekarza, mające na celu utrzymanie poszkodowanego przy życiu lub zapobiegnięcie
nasileniu się zagrożenia życia w sytuacji nagłego wypadku.

Pomoc doraźna udzielana jest poszkodowanym, u których w wyniku doznanego urazu,

doszło do zaburzenia funkcjonowania organizmu (zatrzymania oddechu, pracy serca) lub gdy
występuje możliwość zagrożenia zdrowa czy życia.

Wśród czynności doraźnych wymienić należy:

1. Postępowanie przeciwwstrząsowe.
2. Usunięcie czynnika powodującego uraz – zagrożenie (jeżeli zachodzi potrzeba –

ewakuacji poszkodowanego z miejsca zagrożenia).

3.  Przystąpienie do reanimacji – sztuczne oddychanie i masaż serca.
4.  Zatamowanie krwotoków.
5.  Bezpieczne ułożenie poszkodowanego.

Łańcuch ratunkowy

Przebieg czynności na miejscu wypadku można przedstawić za pomocą tzw. „Łańcucha

ratunkowego”, według którego następujące po sobie czynności ratunkowe zachodzą na siebie
jak ogniwa łańcucha i sprowadzają się do wykonywania najprostszych, poprzedzając
działania specjalistyczne.

Na „łańcuch ratunkowy” składają się następujące działania:

CZYNNOŚCI DORAŹNE ► WEZWANIE POMOCY ► PIERWSZA POMOC ►

TRANSPORT ► POMOC LEKARSKA

4.10.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co rozumie się pod pojęciem „wypadek przy pracy”?
2.  Jakie wypadki są zrównane z wypadkami przy pracy?
3.  Jakie elementy składają się na pojęcie „wypadek przy pracy”?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.  Co rozumiesz pod pojęciem „nagłość zdarzenia”?
5.  Jak definiowane jest pojęcie „ciężki wypadek przy pracy”?
6.  Jaki jest tryb postępowania w razie wypadku przy pracy?
7.  Na czym polega zabezpieczenie miejsca wypadku?
8.  Co należy do zadań zespołu powypadkowego?
9.  Jakie czynności składają się na „łańcuch ratunkowy”?

4.10.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przedstaw obowiązki pracodawcy związane z zaistnieniem w jego zakładzie zbiorowego

wypadku przy pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przeczytać uważnie materiał nauczania dotyczący wypadków przy pracy,
2) przedstawić obowiązki pracodawcy związane z zaistnieniem w zakładzie zbiorowego

wypadku przy pracy,

3) scharakteryzować przedstawione obowiązki pracodawcy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

Poradnik dla ucznia,

–

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 lipca 1998 r.

w sprawie ustalenia okoliczności wypadków przy pracy..., określ zadania zespołu
powypadkowego oraz elementy protokołu powypadkowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przeanalizować przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 lipca 1998 r.

w sprawie ustalenia okoliczności wypadków przy pracy...,

2) określić zadania zespołu powypadkowego oraz elementy protokołu powypadkowego,
3) przedyskutować wypracowane rozwiązania na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 lipca 1998 r. w sprawie ustalenia okoliczności
wypadków przy pracy ....

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10.4 Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie „wypadek przy pracy”?



2) określić, jakie wypadki są zrównane z wypadkiem przy pracy?



3) określić, jakie elementy składają się na pojęcie „wypadek przy

pracy”?



4) określić, znaczenie pojęcia „nagłość zdarzenia”?



5) zdefiniować pojęcie „ciężki wypadek przy pracy”?



6) określić, tryb postępowania w razie wypadku przy pracy?



7) określić, na czym polega zabezpieczenie miejsca wypadku?



8) określić, zadania zespołu powypadkowego?



9) określić, jakie czynności składają się na „łańcuch ratunkowy”?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań.  Do  każdego  zadania  dołączone  są  4  możliwości  odpowiedzi.

Tylko jedna jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce

znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 45 min.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Zasady bezpieczeństwa i higieny pracy są określone w

a)  Kodeksie pracy.
b)  ogólnych przepisach bhp.
c)  regulaminach pracy.
d)  nie są określone w aktach prawnych.

2. Przepisy bhp stanowią integralną część

a)  prawa pracy.
b)  prawa cywilnego.
c)  prawa ochrony środowiska.
d)  prawa administracyjnego.

3. Przepisy bhp są

a)  bezwzględnie obowiązujące.
b)  jednostronnie bezwzględnie obowiązujące.
c)  względnie obowiązujące.
d)  uzależnione od treści umowy między pracodawcą i pracownikiem.

4. Podstawowym obowiązkiem pracodawcy jest

a)  osobiste prowadzenie szkoleń pracowników z zakresu bhp.
b)  zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.
c)  zapewnienie pracownikom wyżywienia.
d)  zapewnienie najnowocześniejszego wyposażenia stanowiska pracy.

5. Pomieszczenia pracy nie muszą

a)  być dobrze oświetlone.
b)  dostosowane do upodobań pracowników.
c)  być dobrze wentylowane.
d)  być zabezpieczone przed nadmiernym nasłonecznieniem.

6. Na podstawie przepisów bhp osoba kierująca pracownikami jest obowiązana

a)  dbać o estetykę stanowisk pracy.
b)  egzekwować punktualne rozpoczynanie i zakańczanie pracy.
c)  organizować stanowiska pracy zgodnie z przepisami i zasadami bhp.
d)  pozostawić pracownikom dobór środków ochrony  indywidualnej.

7. Pracownik nie jest zobowiązany

a)  brać udział w szkoleniu bhp.
b)  stosować środki ochrony zbiorowej.
c)  poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym badaniom lekarskim.
d)  wykonywać  pracę  mimo,  że  warunki  pracy  stwarzają  bezpośrednie  zagrożenie  dla

ludzi.

8. Maszyny i urządzenia techniczne, w które jest wyposażony zakład pracy powinny

spełniać następujące warunki.
a)  powinny być najnowszej generacji.
b)  powinny być ładne i estetyczne.
c)  powinny być łatwe w obsłudze oraz ergonomiczne.
d)  powinny  zapewnić  bezpieczne  i  higieniczne  warunki  pracy  oraz  zabezpieczyć

pracownika przed urazami.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9. Znaki ewakuacyjne mają kolor

a)  niebieski.
b)  zielony.
c)  czerwony.
d)  biały.

10. Co określamy wypadkami przy pracy

a) jest to zdarzenie ciężkie lub śmiertelne.
b) jest to zdarzenie nagłe, wywołane przyczyną zewnętrzną, która powoduje uraz lub

śmierć, która nastąpiła w związku z pracą.

c) jest to zdarzenie nagłe wywołane pracą, które powoduje uraz lub śmierć

u pracownika.

d) jest to utrata zdolności psycho – fizycznych.

11. Poszczególne grupy pożarów oznacza się

a)  wielkimi literami.
b)  cyframi arabskimi.
c)  cyframi rzymskimi.
d)  piktogramami.

12. Dostęp do sprzętu gaśniczego winien mieć szerokość

a)  30 cm.
b)  50 cm.
c)  1 m.
d)  2 m.

13. W pomieszczeniach pracy kaletnika temperatura nie może być niższa niż

a)  15°C.
b)  16°C.
c)  18°C.
d)  23°C.

14. Materiały niebezpieczne nie mogą być przechowywane w

a)  odpowiednio dobranych i oznakowanych miejscach i opakowaniach.
b)  szczelnych oraz odpowiednio zabezpieczonych opakowaniach.
c)  opakowaniach wchodzących w reakcje chemiczne z materiałem.
d)  pojemnikach służących do środków spożywczych.

15. Środkiem ochrony indywidualnej nie są

a)  nakrycia głowy.
b)  okulary ochronne.
c)  nauszniki przeciwhałasowe.
d)  wyposażenie sportowe.

16. Definicja wypadku przy pracy jest zamieszczona w

a)  Kodeksie Pracy.
b)  Rozporządzeniu o ogólnych przepisach bhp.
c)  ustawie o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy.
d)  regulaminach pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

17. Politykę ekologiczną państwa przyjmuje się na

a)  2 lata.
b)  4 lata.
c)  5 lat.
d)  10 lat.

18. Jakie znaczenie ma przestrzeganie przepisów o ochronie środowiska w miejscu pracy?

a)  zapobiega awariom i wypadkom w miejscu pracy.
b)  zapobiega pożarom.
c)  nie ma znaczenie.
d)  ochrona środowiska wpływa na jakość wykonywanej pracy przez pracowników.

19. Pracodawca prowadzący szkolenia bhp dla pracowników ma obowiązek zapewnić

pracownikom:

a) warunki lokalowe oraz wykładowców i instruktorów, wyposażenie dydaktyczne oraz

programy szkoleniowe.

b)  warunki lokalowe.
c)  wykładowców i szkoleniowców.
d)  odpowiednie broszury i materiały bhp.

20. W razie zaistnienia w zakładzie pracy wypadku bezpośredni przełożony pracownika,

który uległ wypadkowi obowiązany jest:

a) zacząć dochodzenie kto spowodował wypadek lub co było przyczyną wypadku.
b) niezwłocznie zabezpieczyć miejsce wypadku do czasu ustalenia jego okoliczności

i przyczyn.

c) zamknąć zakład pracy.
d) powiadomić policję.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ...............................................................................

Przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony
przeciwpożarowej oraz ochrony środowiska

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedzi

Punkty

Razem: