Microsoft Word - Koscioly nie majace

Ks. Krzysztof Mikołajczuk

KATOLICKIE KO

CIOŁY WSCHODNIE

NIE MAJ

CE WŁASNEJ HIERARCHII

(wybrane zagadnienia) *

Tom XVIII, numer 1 – 2008 s. 177-192

wydane – luty 2009 r.

WST

Katechizm Ko

cioła Katolickiego poucza,

e: „Jest jedyny Ko

ciół

Chrystusowy, który wyznajemy w Symbolu wiary jako jeden,

ty, powszechny i

apostolski. Te cztery przymioty, nierozdzielnie ze sob

poł

czone, wskazuj

istotne rysy Ko

cioła i jego posłania…”

. Od zarania dziejów „…ten jeden Ko

ciół

ukazuje si

jednak w wielkiej ró

norodno

ci, która pochodzi zarówno z rozmaito

darów bo

ych, jak i wielo

ci otrzymuj

cych je osób. W jedno

ci Ludu Bo

ego

gromadzi si

ró

norodno

ść

narodów i kultur…”

Tematem niniejszej analizy s

cioły sui iuris, które prawodawca nazywa

„innymi” (pozostałymi)

. Kiedy dokonamy analizy norm kodeksowych nie sposób nie

Katechizm Ko

cioła Katolickiego, Pozna

1994, 811 (dalej cyt. KKK); tak

e: Kongregacja

tego

Oficjum, List do Biskupów Anglii (16 wrze

nia 1864), w: H. Denzinger, A. Schönmetzer, Enchiridion

symbolorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum, Fraiburg im Br. 1976, 2888;
tak

e: Sobór Watyka

ski II, konstytucja Lumen gentium, 8, w: Sobór Watyka

ski II. Konstytucje,

Dekrety, Deklaracje. Tekst polski. Nowe tłumaczenie, Pozna

2002. Wykorzystuj

c bogactwo

ró

norodnych dokumentów w wielu miejscach niniejszego artykułu b

korzystał z przypisów

zamieszczonych w ww. wydaniu dokumentów soborowych.

KKK 814. Katechizm przywołuj

c dyrektywy soborowe dodaje: „…St

d te

we wspólnocie ko

cielnej

(in ecclesiastica communione) prawomocnie istniej

cioły partykularne, korzystaj

ce z własnych

tradycji…”. Sobór Watyka

ski II, konstytucja Lumen gentium, 13.

Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium auctoritatem Ioannis Pauli PP. II promulgatus, AAS 82

(1990), VI Tytuł, Rozdział II (dalej cyt. KKKW). W niniejszym opracowaniu b

korzystał z wydania

polskiego kodeksu. Kodeks Kanonów Ko

ciołów Wschodnich, promulgowany przez papie

a Jana

Pawła II, Lublin 2002. Redaktor polskiego tłumaczenia L. Adamowicz we słowie wst

pnym zaznacza,

e: „Zamieszczono w nim oryginalny łaci

ski tekst Kodeksu z uwzgl

dnieniem zmian dokonanych

przez Ojca

tego listem apostolskim «Ad tuendam fidem» z 1998 roku. Towarzysz

mu: tekst

polskiego tłumaczenia oraz dodatkowy aparat naukowy, który obejmuje: odsyłacze do

ródeł KKKW

na podstawie watyka

skiego wydania Kodeksu Kanonów Ko

ciołów Wschodnich z 1995 roku;

odsyłacze do kanonów paralelnych kodyfikacji prawa Ko

cioła łaci

skiego z lat 1983 i 1917; odsyłacze

do kanonów paralelnych cz

ęś

ciowej kodyfikacji prawa Ko

ciołów wschodnich dokonanej przez

Papie

a Piusa XII w latach 1949-1957; odsyłacze do wypowiedzi Papieskiej Rady Interpretacji

Tekstów Prawnych odnosz

cych si

do kanonów KKKW b

do identycznych lub podobnych w tre

kanonów KPK z 1983 roku; wykaz podstawowych uzupełniaj

cych norm pozakodeksowych,

zauwa

e wła

ciwie tylko trzy kanony bezpo

rednio odnosz

do wskazanego

w temacie zagadnienia. S

to kan. 174, 175 i 176 KKKW. Powstaje pytanie, dlaczego

w tak skromny sposób prawodawca okre

lił ich status prawny.

Ojcowie Soborowi zwracaj

uwag

e „Instytucje Ko

ciołów Wschodnich, ich

obrz

dki liturgiczne, tradycje ko

cielne oraz porz

dek

ycia chrze

cija

skiego ciesz

wielkim szacunkiem Ko

cioła katolickiego. W nich bowiem, jako odznaczaj

cych

czcigodn

staro

ytno

, ja

nieje to, co pocz

wszy od Apostołów poprzez Ojców

tworzy Tradycj

, a co stanowi cz

ęść

objawionego przez Boga i niepodzielnego

dziedzictwa Ko

cioła powszechnego…”

. Nale

y zatem przeanalizowa

normy

kodeksowe, które w jakim

stopniu przybli

żą

nam to interesuj

ce zagadnienie.

Kodeks Kanonów Ko

ciołów Wschodnich w kan. 27-41 traktuje o statusie

prawnym Ko

cioła sui iuris. Tak zatem: „Ko

ciołem sui iuris uznaje si

wspólnot

chrze

cijan powi

zan

hierarchi

według prawa, któr

jako sui iuris wyra

nie lub

milcz

co uznała najwy

sza władza Ko

cioła”

. Dokonuj

c analizy tego przepisu,

wymieni

na trzy elementy prawne, które s

zasadnicze dla ka

dego typu

cioła sui iuris. S

nimi: wspólnota chrze

cijan, czyli cz

ęść

Ludu Bo

ego; własna

hierarchia, wspólnota chrze

cijan powi

zana z hierarchi

według prawa; wspólnota

uznana wyra

nie lub milcz

co przez najwy

władz

cioła. Inn

, wa

informacj

, znajdujemy w kan. 28, który stanowi,

e: „Obrz

dek jest dziedzictwem

liturgicznym, teologicznym, duchowym i dyscyplinarnym wyodr

bnionym przez

kultur

i okoliczno

ci historyczne narodów, wyra

cym sposób prze

ywania wiary,

wła

ciwy dla ka

dego Ko

cioła sui iuris”. Ko

cioły te posiadaj

c własne ryty,

który wyró

nia je od Ko

cioła katolickiego tradycji łaci

skiej.

Prawo Ko

ciołów wschodnich uznaje te obrz

dki, które pochodz

z tradycji:

aleksandryjskiej, antioche

skiej, arme

skiej, chaldejskiej, konstantynopolita

skiej

dotycz

cych Ko

ciołów wschodnich”. Tam

e, s. 5. Wspominam o tym, bowiem w poni

szym

opracowaniu b

wykorzystywał wszelkie

ródła zawarta w tym polskim wydaniu kodeksu.

Sobór Watyka

ski II, dekret Orientalium Ecclesiarium, 1; tak

e: Leon XIII, list apostolski Orientalium

dignitas, 30 listopada 1894, Leonis XIII Acta, t. XIV, s. 201 n.

KKKW, kan. 27; tak

e: Pius XII, motu proprio Postquam Apostolicis Litteris, 9 lutego 1952, 303 § 1 n.

1. Wiele interesuj

cych wiadomo

ci (z bogat

bibliografi

) dotycz

cych Ko

cioła sui iuris mo

odnale

źć

w artykule: O. Khortyk, Ko

ciół sui iuris. Kwestie natury prawnej, RNP 17 (2007) 1, s. 167-

185.

(bizantyjskiej)

. Mo

na wi

c powiedzie

e Ko

ciół sui iuris, to specyficzna

wspólnota wiernych. Dlatego te

, ze wzgl

du na t

specyfik

, stopie

rozwoju i

organizacji ko

cioła, mo

na wyró

trzy typy Ko

ciołów sui iuris:

- ko

cioły sui iuris ze struktur

patriarchaln

;

- ko

cioły sui iuris ze struktur

arcybiskupi

ksz

;

- ko

cioły sui iuris ze struktur

metropolitaln

;

- i czwarty typ, ko

cioły, które maj

szy stopie

organizacji wewn

trznej.

Podsumowuj

c nale

y stwierdzi

e Ko

ciołem sui iuris mo

na nazwa

wspólnot

wiernych chrze

cijan tworz

cych cz

stk

cioła powszechnego, którzy

według pi

ciu ro

nych tradycji wschodnich i tradycji łaci

skiej. Status tych

ciołów jest zatwierdzony s

przez najwy

władz

cioła, a ich elementami

konstytutywnymi s

: wierni – lud bo

y, ryt, władza – hierarchia.

Kodeks Kanonów Ko

ciołów Wschodnich:

Kan. 174 – Ko

ciół sui iuris, który nie jest ani patriarchalny, ani arcybiskupi

kszy, ani metropolitalny, powierza si

Hierarsze, który przewodzi mu według norm

prawa wspólnego i prawa partykularnego wydanego przez Biskupa Rzymskiego.

Kan. 175 – Ko

cioły te s

zale

ne bezpo

rednio od Stolicy Apostolskiej; prawa

i obowi

zki, o których mowa w kan. 159 n. 3-8, wykonuje Hierarcha delegowany

przez Stolic

Apostolsk

KKKW, kan. 28 § 2; tak

e: Pius XII, motu proprio Postquam Apostolicis Litteris, 9 lutego 1952, 303 §

1 n. 1; tak

e: KKK 1203; tak

e: J. Gajek, K. Nitkiewicz, Wprowadzenie do dekretu o Katolickich

ciołach Wschodnich, w: Sobór Watyka

ski II. Konstytucje, Dekrety, Deklaracje, Pozna

2002, s.

175.

Przywołana norma kanonu 159 stanowi: „W Ko

ciele metropolitalnym sui iuris, któremu przewodzi,

Metropolita, oprócz tego, co przyznaje mu prawo wspólne lub partykularne ustanowione przez
Biskupa Rzymskiego, posiada nast

puj

ce kompetencje: 3º erygowa

trybunał metropolitalny; 4º

czuwa

, aby wiara i dyscyplina ko

cielna były dokładnie zachowywane; 5º odbywa

wizytacj

kanoniczn

w eparchiach, je

li zaniedbuje j

Biskup eparchialny; 6º mianowa

administratora eparchii

w przypadku okre

lonym w kan. 221 n. 4; 7º osob

prawnie przedstawion

na urz

d lub wybran

mianowa

lub zatwierdza

, je

li Biskup eparchialny w czasie okre

lonym przez prawo nie wykrywszy

przeszkody, tego nie uczynił, mianowa

ekonoma eparchialnego, je

li Biskup eparchialny upomniany

tej nominacji zaniedbał; 8º wraz z Biskupami eparchialnymi i innymi, do których to nale

y, ogłasza

akta Biskupa Rzymskiego, chyba

e Stolica Apostolska bezpo

rednio to uczyniła, i troszczy

, aby

rozporz

dzenia, które s

zawarte w tych aktach, były wiernie wypełnione”. KKKW, kan. 159 n. 3-8;

tak

e: Ant. can. 9. Syn. Zamosten. Ruthenorum, a. 1720, tit. V; Syn. prov. Alba-Iulien. et Fagarasien.

Rumenorum, a. 1872, tit. II, cap. III, 6; Constantinop. IV, can. 19. Syn. prov. Alba-Iulien. et
Fagarasien. Rumenorum, a. 1872, tit. II, cap. III, 6; Nic. II, can. 11.

Kan. 176 – Je

li prawo wspólne odsyła do prawa partykularnego albo do

najwy

szej władzy administracyjnej Ko

cioła sui iuris, władz

kompetentn

w tym

ciele jest Hierarcha, który przewodzi mu według prawa, za zgod

Stolicy

Apostolskiej, chyba

e co innego zostało wyra

nie postanowione.

Wielu kanonistów komentuj

c te kanony

wymienia nast

puj

ce Ko

cioły,

które w jakim

stopniu identyfikuj

z wy

ej wymienionymi normami

prawodawstwa Ko

ciołów wschodnich. To: Ko

ciół greckokatolicki w byłej Jugosławi

z eparchi

Križevcy w Chorwacji, z egzarchatem apostolskim w Czarnogórze oraz

egzarchatem apostolskim w Macedonii; grecki-bizantyjski katolicki Ko

ciół z

egzarchatem apostolskim dla Grecji w Atenach i egzarchatem apostolskim dla Turcji

w Istambule; Ko

ciół bizantyjsko-bułgarski z egzarchatem apostolskim w Sofii w

Bułgarii; Ko

ciół bizantyjsko-słowacki

z eparchi

w Preszowie na Słowacji,

egzarchatem apostolskim w Koszycach oraz eparchi

w. Cyryla i Metodego w

Toronto w Kanadzie; Ko

ciół italo-alba

ski z eparchi

w Lungro (Kalabria) we

Włoszech i eparchi

Piana degli Albanesi na Sycyli oraz monasterem egzarchalnym

Grottaferrata we Włoszech; bizantyjsko-w

gierski Ko

ciół z eparchi

w Hajdúdorog

oraz z egzarchatem apostolskim w Miszkolcu na W

grzech; alba

ski bizantyjski

ciół katolicki z administratorem apostolskim w południowej Albanii; Ko

ciół

bizantyjsko-białoruski; bizantyjsko-rosyjski i gruzi

ski.

Warto tu odnotowa

e te trzy ostatnie, wymienione wspólnoty s

okre

lane

jako te które nie posiadaj

swojej hierarchii. Po wnikliwej analizie powy

szych

kanonów, przypatruj

c si

tym Ko

ciołom okazuje si

e nawet te, które posiadaj

Por. J. Faris, Eastern Catholic Churches: Constitution and Governance. According to the Code of

Canons of the Eastern Churches, New York 1992, s. 397-399; tak

e: V. Pospishil, Eastern Catholic

Church Law. According to the Code of Canons of the Eastern Churches, New York 1993, s. 156.

Por. J. Limanówka, Grekokatolicy na Słowacji, Biuletyn KAI 45 (2001), s. 29.

Por. P. Pinto, Commento al Codice dei Canoni delle Chiese Orientali, Citta del Vaticano 2001, s.

161-162; tak

e: D. Salachas, Istituzioni di diritto canonico delle Chiese cattoliche orientali, Roma-

Bologna 1993, s. 203; tak

e: Gajek, Wprowadzenie do dekretu, s. 174; tak

e: L. Adamowicz,

Przynale

ść

do Ko

cioła sui iuris według obowi

zuj

cego prawa ko

cielnego, RNP 8 (1998), s.

133-134; tak

e: J. Gajek, Ogólna panorama Ko

ciołów wschodnich, w: Communio, wyd. polskie, 13

(1993) nr 4, s. 3-9; Faris, Eastern Catholic Churches, s. 54-64; tak

e: Pospishil, Eastern Catholic, s.

15-22; tak

e: R. Roberson, Chrze

cija

skie Ko

cioły Wschodnie, Kraków 2005, s. 205-219; tak

e: C.

Vasil, Etnicità delle Chiese sui iuris e l’Annuario Pontificio, w: Le Chiese sui iuris. Criteri di
individuazione e delimitazione, Venezia 2005, s. 97-108; L. Okulik, Configurazione canonica delle
Chiese orientali senza gerarchia, w: tam

e, s. 209-228.; I. Ceffalia, La Chiesa Italo-albanese, Chiesa

sui iuris?, w: tam

e, s. 193-208. Jako zał

cznik do niniejszego artykułu doł

czam zebrane w tabelach

informacje o tych

e Ko

ciołach sui iuris. Opracowania tego dokonałem na podstawie wykazu

zaczerpni

tego z Annuario Pontificio przez ks. Ronalda G. Robersona wybitnego ameryka

skiego

znawc

omawianego zagadnienia.

swoj

hierarchi

i ciesz

autonomi

, s

jednak niemal całkowicie i bezpo

rednio

zale

ne od Stolicy Apostolskiej.

Przywoływany ju

Sobór Watyka

ski II w Dekrecie o Ko

ciołach Wschodnich

Katolickich nauczał: „

ty i katolicki Ko

ciół, który jest Mistycznym Ciałem

Chrystusa, tworz

wierni organicznie zjednoczeni t

sam

wiar

, tymi samymi

sakramentami i tym samym kierowaniem w Duchu

tym, którzy ł

c si

ró

ne grupy spojone przez hierarchi

, stanowi

cioły partykularne albo obrz

dki.

Istnieje mi

dzy nimi niezwykła ł

czno

ść

, tak,

e zró

nicowanie w Ko

ciele nie tylko

nie szkodzi jego jedno

ci, lecz nawet j

podkre

la; zamierzeniem bowiem Ko

cioła

katolickiego jest, aby tradycja ka

dego Ko

cioła partykularnego czy obrz

dku,

pozostała bezpieczna i nienaruszona, a równocze

nie chce on dostosowa

swój

sposób

ycia do ró

nych potrzeb czasu i miejsca”

. Te za

„…Ko

cioły partykularne,

zarówno Wschodu, jak i Zachodu, chocia

ęś

ciowo ró

dzy sob

tak

zwanymi obrz

dkami, to znaczy liturgi

, dyscyplin

cieln

i dziedzictwem

duchowym, w równej jednak mierze powierzaj

duszpasterskiemu przewodnictwu

Biskupa Rzymu, który jest z woli Bo

ej nast

w. Piotra w sprawowaniu

zwierzchnictwa w całym Ko

ciele. Posiadaj

one jednakow

godno

ść

, tak

aden z

nich nie przewy

sza pozostałych z racji obrz

dku, korzystaj

z tych samych praw i

podlegaj

tym samym zobowi

zaniom, równie

gdy chodzi o głoszenie Ewangelii

całemu

wiatu (por. Mt 16,15) pod kierunkiem Biskupa Rzymu”

Ten sam dokument Ojców Soborowych podaje,

e „na całym

wiecie nale

c zadba

o zachowanie i wzrost wszystkich Ko

ciołów partykularnych i z tego te

wzgl

du trzeba ustanawia

parafie i własn

hierarchi

wsz

dzie tam, gdzie wymaga

tego dobro duchowe wiernych. Niech za

hierarchowie ró

nych Ko

ciołów

partykularnych, sprawuj

cy jurysdykcj

na tym samym terytorium, uzgodniwszy

stanowiska podczas okresowych spotka

, staraj

o to, by przestrzega

jedno

Sobór Watyka

ski II, dekret Orientalium Ecclesiarium, 2; tak

w. Leon IX, list In terra pax, r.

1053: „Ut enima”; Innocenty III, Sobór Laterane

ski IV, r. 1215, rozdz. IV: „Licet Graecos"; list Inter

quatuor, 2 sierpnia 1206: „Postulasti postmodum"; Innocenty IV, list Cum de cetero, 27 sierpnia 1247;
list Sub catholicae, 6 marca 1254, wst

p; Mikołaj III, instrukcja Istud est memoriale, 9 pa

dziernika

1278; Leon X, list apostolski Accepimus nuper, 18 maja 1521; Paweł III, list apostolski Dudum, 23
grudnia 1534; Pius IV, konstytucja Romanus Pontifex, 16 lutego 1564, § 5; Klemens VIII, konstytucja
Magnus Dominus, 23 grudnia 1595, § 10; Paweł V, konstytucja Solet circumspecta, 10 grudnia 1615,
§ 3; Benedykt XIV, encyklika Demandatam, 24 grudnia 1743, § 3; enciklika Allatae sunt, 26 czerwca
1755, §§ 3,6-19,32; Pius VI, encyklika Catholicae communionis, 24 maja 1787; Pius IX, list In
suprema, 6 stycznia 1848, §3; list apostolski Ecclesiam Christi, 26 listopada 1853; konstytucja Romani
Pontificis, 6 stycznia 1862; Leon XIII, list apostolski Praeclara qratulationis, 20 czerwca 1894, nr 7; list
apostolski Orientalium dignitas, 30 listopada 1894, wst

p; oraz inne.

Sobór Watyka

ski II, dekret Orientalium Ecclesiarium, 3.

działania i zgodnymi siłami wspomaga

wspólne inicjatywy w celu skuteczniejszego

rozwoju religii i zapewnienia wi

kszej dyscypliny duchowie

stwa

Czy zatem zalecenia Ojców Soborowych w tym

e Dekrecie s

tak trudne do

zrealizowania w Ko

ciele? Wydaje si

chyba zasadne nieco dokładniejsze zgł

bienie

tych zagadnie

, poczynaj

c od tych Ko

ciołów, które nie maj

swojej hierachii.

III

Przedmiotem niniejszej refleksji, b

dzie status prawny Ko

ciołów wschodnich

rytu bizantyjskiego, do których zaliczy

nale

y wiernych wspólnoty bizantyjskiej:

alba

skiej, białoruskiej, rosyjskiej i w jakim

stopniu gruzi

skiej

. Zasadnicze pytanie

jakie nale

y postawi

jako zagadnienie problemowe jest to: Czy, cztery z wy

wymienionych wspólnot wiernych greckokatolickich, mo

na uzna

jako wspólnoty

ciołów sui iuris? Aby udzieli

odpowiedzi na tak postawione pytanie nale

dokona

krótkiej charakterystyki tych

e wspólnot, które ze wzgl

du na sw

specyfik

wydaje si

e nie spełniaj

wymogów o których stanowi Kodeks Kanonów Ko

ciołów

Wschodnich okre

laj

c natur

i fizjonomi

jurysdykcyjn

ciołów sui iuris

Stolica Apostolska wykazuj

c zainteresowanie losem wiernych tych wspólnot

eklezjalnych podejmuje działania maj

ce na celu wypracowanie podstaw prawnych

dla uznania ich jako Ko

ciołów sui iuris. Obecnie jednak tylko w stosunku do dwóch z

tych wspólnot (alba

skiej i białoruskiej) zostały podj

te kroki kanoniczne, by

zapewni

duszpasterstwo wiernym, kiedy to Stolica Apostolska mianowała jednego

biskupa dla wiernych w Albanii i wizytatora apostolskiego na Białorusi

Dla wiernych wspólnoty bizanty

skiej w Albanii, Stolica Apostolska w 1939

roku, utworzyła administratur

apostolsk

, która była powierzona tymczasowo

delegatowi apostolskiemu w Albanii do 1945 roku, kiedy to został ze wzgl

dów

politycznych wydalony z Albanii. Dopiero po 50 latach, w roku 1996, Stolica

Apostolska mianowała dla administratury apostolskiej biskupa, którym został

franciszkanin Ojciec Hil Kabashi. Wydaje si

e w tym kontek

cie rodzi si

pytanie,

dlaczego Stolica Apostolska stworzyła administratur

apostolsk

, a nie egzarchat?

Por. Pius XII, motu proprio Cleri sanctitati, 2 czerwca 1957, kan. 4.

Ze wzgl

du na ograniczon

liczb

stron niniejszej publikacji ogranicz

jedynie do omówienia

tylko tych wspólnot. Informacja o pozostałych Ko

ciołach sui iuris b

dzie w najbli

szym czasie

przyczynkiem do kolejnych rozwa

Por. KKKW, kan. 174-176; Okulik, Configurazione canonica, s. 209-210.

Tam

e, s. 210.

Opieraj

c si

na danych, dotychczas sk

po publikowanych, wszyscy wierni

podlegaj

cy biskupowi H. Kabashi s

rytu łaci

skiego. Istniej

dane bardziej aktualne

z 1998 roku

wiadcz

ce,

e niektórzy spo

ród wiernych w Albanii identyfikuj

ciołem greckokatolickim (bizantyjsko-alba

skim), jednak nie maj

parafii ani

kapłana, który byłby ich duszpasterzem

. Przykładowo Annuario Pontificio z 2003

roku, zawiera informacj

e wła

nie brak wiernych jest przyczyn

, i

do tej pory nie

na było zaliczy

tego Ko

cioła w Albanii jako formy mniejszej Ko

cióła sui iuris.

Nale

y zauwa

e ta administratura apostolska w Annuario Pontificio została

umiejscowiona w

ród administratur apostolskich, a nie w kr

gu Ko

ciołów

wschodnich, do którego to nale

y mi

dzy innymi Ko

ciół greckokatolicki (bizantyjski)

italo-alba

ski. Ten fakt nasuwa przypuszczenie,

e sytuacja eklezjalna i jurydyczna

tej wspólnoty w Albanii nie została jeszcze obecnie zdefiniowana przez Stolic

Apostolsk

Nie mo

na po

wiadczy

istnienia wiernych grekokatolików w Gruzji. W

Annuario Pontificio nie wspomina si

ani o wiernych, ani w ogóle o tym ko

ciele.

Znajdziemy jednak odno

nik do jednej parafii wiernych w Istambule w Turcji, ale nie

maj

oni kapłana, który mógłby

wiadczy

im posług

duszpastersk

. W takim razie

powstaje w

tpliwo

ść

czy istnienie jednej parafii jest wystarczaj

ce, by mo

na mówi

o Ko

ciele sui iuris, zwłaszcza,

e na terytorium Gruzji nie istniał nigdy Ko

ciół

bizantyjski-gruzi

ski. Natomiast rozwin

ła si

tu znacznie wspólnota arme

ska, która

po uzyskaniu niepodległo

ci w 1991 roku podj

ła na nowo swoje

ycie ko

cielne.

Fakt,

e o tej wspólnocie nie ma mowy w Annuario Pontificio – jako wspólnocie

wschodniej – mo

na przypuszcza

e jurysdykcyjnie została powi

zana z

administratur

apostolsk

łaci

dla Rosji Południowej ze stolic

w Saratowie, a od

2002 r. z diecezj

w Saratowie. Takie powi

zanie jurysdykcyjne wspólnoty

wschodniej z administratur

apostolsk

łaci

miało ju

miejsce w historii, kiedy to

w 1919 roku, Stolica Apostolska zamierzał stworzy

okr

gi własne dla wspólnot

wschodnich, ale nale

żą

cych jednocze

nie do diecezji łaci

skiej Tyraspolu z

rezydencj

biskupa w Saratowie nad Wołg

Dla grekokatolików w Rosji zostały utworzone 2 egzarchaty. Pierwszy z nich

był egzarchat apostolski utworzony w 1917 roku przez metropolit

halickiego

Por. Roberson, Chrze

cija

skie Ko

cioły, s. 219.

Por. Okulik, Configurazione canonica, s. 210-211.

Tam

e, s. 211; tak

e: Roberson, Chrze

cija

skie Ko

cioły, s. 218-219; tak

e: Faris, Eastern

Catholic Churches, s. 54.

Andrzeja Szeptyckiego. Metropolita otrzymał specjalne upowa

nienia od papie

Piusa X dla grekokatolików uznawanych i wspomaganych przez edykt tolerancyjny

wydany przez cara Mikołaja II. Pierwszym egzarch

był ksi

dz Leonid Fedorow,

wkrótce jednak został on aresztowany i poddany prze

ladowaniu bolszewickiemu

tak,

e jego działalno

ść

duszpasterska została uniemo

liwiona. W 1940 roku

metropolita halicki Andrzej Szeptycki mianował swego brata Klemensa egzarch

dla

Rosji, był on tak

e prze

ladowany i zmarł w wi

zieniu we Włodzimierzu w 1952 roku.

Drugi egzarchat został utworzony w 1928 roku ze stolica w Harbinie (Chiny) dla

grekokatolików rosyjskich przebywaj

cych na terenie Chin. Papie

Pius XI mianował

marianina ksi

dza Fabiana Abrantowicza, administratorem apostolskim dla katolików

wschodnich rosyjskich przyznaj

c mu tytuł archimandryty. W 1939 roku, po swoim

powrocie z Rzymu, gdzie brał udział w Kapitule Generalnej Marianów, został

aresztowany i skazany na 10 lat łagrów. Zmarł w wi

zieniu w 1946 roku. Po

aresztowaniu archimandryty F. Abrantowicza, Stolica Apostolska mianowała

administratorem apostolskim w Harbinie ksi

dza Andrzeja Cikot

(marianina).

Prowadził działalno

ść

duszpastersk

on do grudnia 1948 roku, kiedy to został

aresztowany i wywieziony do łagru na Syberi

, gdzie zmarł w 1952 roku. Na skutek

tych prze

ladowa

, niektórzy wierni ze wspólnoty w Harbinie wyemigrowali za

granic

. Obecnie istniej

2 parafie wiernych grekokatolików rosyjskich w Montrealu

(Kanada) i Melbourne (Australia). Nale

y te

wspomnie

o obecno

ci wiernych

grekokatolików na ternie Rosji Centralnej i na Syberii pochodzenia ukrai

skiego i

białoruskiego, którzy zostali deportowani w czasie re

imu sowieckiego. Z nich to

powstały pierwsze zacz

tki wspólnot grekokatolickich, których j

zykiem liturgicznym

jest nadal j

zyk starocerkiewno-słowia

ski. Chocia

te wspólnoty nie maj

swojego

hierarchy i maj

mało ksi

ęż

y, jednak odwołuj

do egzarchatu utworzonego w

1917 roku.

ej wymienione wspólnoty greckokatolickie (bizantyjsko-rosyjskie) zostały

wspomniane przez Annuario Pontificio, wi

c nale

y wyci

ąć

wniosek,

e Stolica

Apostolska ma zamiar, chocia

jeszcze tego nie uczyniła, odtworzy

ich struktury

hierarchiczne. Mo

na wi

c uzna

e brak hierarchy, zwierzchnika ko

cielnego nie

jest przeszkoda, aby zaliczy wiernych do Ko

cioła siu iuris, albo przynajmniej do

ciołów, które maj

szy stopie

organizacji wewn

trznej.

Por. Okulik, Configurazione canonica, s. 212-213.

Dla wiernych grekokatolików białoruskich Stolica Apostolska w 1931 rok,

ustanowiła jako wizytatora apostolskiego biskupa bł. Mikołaja Czarneckiego, który

zmarł w 1959 roku, po 13 latach deportacji. W pa

dzierniku 1939 roku metropolita

halicki Andrzej Szeptycki odwołuj

c si

do specjalnych uprawnie

(przyznanych mu

przez Stolic

Apostolsk

), utworzył egzarchat białoruski, a egzarch

powołany został

Antoni Niemancewicz. Ten jednak wkrótce został aresztowany i wywieziony do

obozu koncentracyjnego, gdzie zmarł w 1942 roku. Wa

na jest informacja,

e 22

listopada 1941 roku, Papie

Pius XII zatwierdził nominacje, których dokonał

metropolita A. Szeptycki, w ten sposób zostały one uznane jako nominacje

papieskie. Uzna

nale

y wi

e wspólnota ta miała własnego hierarch

. Po II

wojnie

wiatowej, kiedy Białoru

została wchłoni

ta przez ZSSR, został zlikwidowany

ciół grekokatolicki białoruski, wła

ciwie został wchłoni

ty przez Ko

ciół

prawosławnym rosyjski. Wierni Ko

cioła greckokatolickiego białoruskiego, którym

udało si

wyjecha

za granic

, na obczy

nie stworzyli kilka wspólnot mi

dzy innymi

w Londynie, Pary

u, a tak

e w Ameryce Północnej – szczególnie w Chicago

Aktualnie, na terenach Białorusi obecnych jest nawet kilkana

cie wspólnot

greckokatolickich (parafii). W zwi

zku z powy

szym Ko

ciół grekokatolicki na

Białorusi mo

na zaliczy

do form mniejszych Ko

ciołów sui iuris poniewa

, w ro

nych

proporcjach, zawiera te elementy, które kwalifikuj

kanonicznie ten ko

ciół do

struktur ko

cielnych. Nast

pnym krokiem Stolicy Apostolskiej wydaje si

utworzenie

egzarchatu, który z czasem stałby si

eparchi

. Jednak taka decyzja mogłaby

wywoła

pewne opory, a nawet trudno

ci je

li chodzi o relacje ekumeniczne z

ciołem prawosławnym rosyjskim, poniewa

tytuł egzarchy Białorusi nale

y do

jurysdykcji patriarchatu moskiewskiego i w tej chwili nale

y do metropolity Mi

ska,

Filareta

ZAKO

CZENIE

Krótka charakterystyka tych czterech wspólnot bizantyjskich: alba

skiej,

gruzi

skiej, rosyjskiej i białoruskiej ukazuje,

e trudno jednoznacznie odpowiedzie

na pytanie: czy, cztery z wy

ej wymienionych wspólnot, mo

na uzna

jako wspólnoty

Por. Roberson, Chrze

cija

skie Ko

cioły, s. 217-218.

Por. Okulik, Configurazione canonica, s. 214-216; tak

e: J. Gajek, Ko

ciół gerckokatolicki na

Białorusi na granicy legalno

ci, Biuletyn KAI 14 (2003), s. 26

ciołów sui iuris? Nie mniej jednak, wszystkie te ko

cioły, maj

specyficzn

form

swojej struktury kanonicznej uznawan

przez Stolic

Apostolsk

, za wyj

tkiem

wspólnoty w Gruzji.

Trudno nie zauwa

e z ró

nych powodów, czy to ze wzgl

dów

historycznych, politycznych, społecznych i prawnych, wspólnoty te nie spełniały

warunków, by mogły by

uznane jako Ko

ciół sui iuris. Tak

e obecnie nie spełniaj

wszystkich warunków zawartych w kanonach KKKW, które upowa

niałby je do

nazwy Ko

cioła sui iuris. Natomiast bardzo istotnym jest to,

e s

to wspólnoty

odznaczaj

ce si

żą

ywotno

, a ich działalno

ść

jest po

wiadczeniem,

ciół jest winnic

Pana,

ywym organizmem. Wydaje si

, wi

e nadal mimo

brak umocowania prawnego tych

e wspólnot, które umo

liwiałoby uznanie ich

statusu jako Ko

ciołów sui iuris, to jednak Stolica Apostolska wykazuje

zainteresowanie losem wiernych tych

e wspólnot eklezjalnych.

W celu usankcjonowania prawnego statusu tych

e wspólnot, istnieje kilka

liwo

ci:

1. Stolica Apostolska kierowana wzgl

dami duszpasterskimi wyznacza wizytatora

apostolskiego, który nawi

zuje kontakty z wiernymi i zach

ca ich do organizowania

w parafie i wyznacza pasterza, który sprawowałby sakramenty, b

ce znakiem

ywotno

ci i jedno

ci Ko

cioła.

2. Stolica Apostolska powołuje delegata apostolskiego, który b

dzie kierował dan

wspólnot

cioła.

3. Stolica Apostolska wyrazi zgod

na powi

zanie jurysdykcyjne wspólnoty

wschodniej z Ko

ciołem partykularnym łaci

skim lub innego Ko

cioła sui iuris.

4. Mo

e zaistniej

z czasem okoliczno

ci prawne do stworzenia formalnych struktur

cielnych.

Nale

y zauwa

e odtwarzanie struktur tych

e Ko

ciołów mo

powodowa

e nale

y zastosowa

jak

ąś

form

wyj

tku od zasady, jednak pozostaje

pewno

ść

e najwy

sza władza w Ko

ciele – papie

, albo Sobór Powszechny s

jedyn

władz

, która mo

e wyznaczy

linie tworzenia i powstawania lub odtworzenia

cioła sui iuris.