Preliminaria

Teoria znaków

Znaki są w naszym Ŝyciu wszechobecne. Język, którym się posługujemy, to zbiór 

znaków. Znaki słuŜą nam do porozumowania się z innymi ludźmi (i nie tylko), do 

komunikowania przekonań, wyraŜania uczuć i informowania o przeŜyciach 

wolitywnych. Znaki słuŜą nam do zdobywania wiedzy o świecie i do jej 

przekazywania. Co więcej – nasze myśli składają się ze swego rodzaju znaków.

Teoria znaków – to semiotyka. 

Semiotyka a logika

Semiotyka logiczna jest częścią szeroko rozumianej logiki.

LOGIKA

LOGIKA 

FORMALNA

SEMIOTYKA

LOGICZNA

METODOLOGIA

Wszystkie części logiki «przenikają się» wzajemnie; w metodologii 

wykorzystuje się pewne elementy semiotyki (np. teoria funkcji semiotycznych 

wyraŜeń jest podstawą teorii definicji) i logiki formalnej (np. na teorii 

konsekwencji logicznej zasadza się teoria rozumowań). 

Działy semiotyki

SEMIOTYKA

SYNTAKTYKA

dotyczy struktury znaków

SEMANTYKA

dotyczy relacji między 

znakami a rzeczywistością

pozajęzykową

PRAGMATYKA

dotyczy relacji między 

znakami a ich 

odbiorcami

Pojęcie znaku

ZałóŜmy, Ŝe osoba O spostrzega napis „Nieczynne do odwołania”. JeŜeli ten jest 

znakiem dla osoby O, gdy osoba ta przyporządkowuje temu napisowi pewien inny 

przedmiot (jakkolwiek abstrakcyjnie ów przedmiot byłby pojmowany). 

Ogólnie:

JeŜeli obiekt x jest znakiem obiektu y dla osoby O, to osoba O przyporządkowuje 

obiekt y obiektowi x.

NaleŜy  pamiętać,  Ŝe  nie  kaŜde  przyporządkowanie  jakiegoś obiektu  innemu 
obiektowi  – to  przyporządkowanie  znakowi  jego  korelatu.  Tylko  niektóre 
przyporządkowania mają charakter semiotyczny. 

Pojęcia semiotyczne

ZNAK

NADAWCA

KORELAT

ODBIORCA

(interpretator)

Sygnały i symptomy

Wśród znaków wyróŜnia się m.in. sygnały i symptomy. Pierwsze – to znaki, które 

posiadają świadomego nadawcę. Sygnałem jest np. wyciągnięta na powitanie ręka, 

ostrzegawczy znak drogowy ustawiony przy jezdni, czy dzwonek w szkole –

oznajmiający przerwę. Symptomami z kolei są np. czerwona wysypka jako znak 

choroby, łzy jako znak smutku, czy krzyk jako znak strachu.

Sygnały i symptomy

Granica między symptomami a sygnałami w pewnej fazie ich «uŜywania» zaciera 

się: niektóre znaki, «pierwotnie» symptomatyczne, z czasem stają się uŜywanymi 

ś

wiadomie sygnałami. Pod względem intencji trudno zakwalifikować niektóre 

gesty mimiczne wykonywane świadomie, np. przez aktora na scenie lub przez 

kogoś, kto ukrywa prawdziwe emocje. Osoba taka świadomie naśladuje znaki 

nieświadome. 

Sygnifikatory i symbole

Interpretator przyporządkowuje znak jego korelatowi na jakiejś

podstawie. Ta podstawa moŜe być albo rzeczowa, albo konwencjonalna.

W związku z tym wśród znaków wyróŜniamy sygnifikatory i symbole. 

Sygnifikator to obiekt, który jest znakiem czegoś ze względu na więź rzeczową, 

w szczególności przyczynową lub quasi-przyczynową. Na przykład ślad na piasku 

jest znakiem przechodzącego człowieka, a czyjeś zmarszczone czoło – znakiem 

niezadowolenia. Symbol to obiekt, który jest znakiem czegoś na mocy konwencji, 

a więc bez względu na ewentualną więź rzeczową z tym, do czego się odnosi. 

Symbolami są np. wyraŜenia językowe i znaki nutowe. 

Sygnifikatory i symbole

TakŜe granica między sygnifikatorami a symbolami jest  płynna. Niekiedy 

konwencjonalizacji ulegają znaki, których więź z korelatami była pierwotnie 

niekonwencjonalna. Na przykład odgrodzenie własnego terytorium jako 

sygnifikator przekształciło się z czasem w konwencjonalną granicę. Podobną

historię mają niektóre wyraŜenia języka naturalnego.

Znaki ikoniczne

Podstawą ustanowienia więzi między znakiem a jego korelatem bywa teŜ

podobieństwo znaku do jego korelatu. Obiekty, które są przyporządkowywane 

swoim korelatów ze względu na ich podobieństwo (pod jakimś względem) do 

owych korelatów, to znaki ikoniczne. 

Trzeba pamiętać, Ŝe podobieństwo jakiegoś obiektu do innego obiektu bywa 

takŜe podstawą ustanowienia konwencji spajającej oba obiekty w relację

symboliczną. 

Znaki ikoniczne

Zazwyczaj przyjmuje się, Ŝe podobieństwo między znakiem ikonicznym a jego 

korelatem – to podobieństwo struktury albo wyglądu. Na przykład portret 

Fryderyka Chopina jest podobny do Fryderyka Chopina pod względem 

wyglądu «wzrokowego», a „Kukułka” Jeana-Clauda Daquina jest podobna do 

kukania – pod względem wyglądu «słuchowego». Mapa jest podobna do 

terenu, który obrazuje pod względem struktury, podobnie jak pod względem 

struktury wykres formy fugi – jest podobny do samej fugi. 

Znaki wzięte partykularnie i 

uniwersalnie

Przedmiot partykularny – to przedmiot umiejscowiony w 

czasie i przestrzeni. Przedmiot niepartykularny – nie ma 

takiego umiejscowienia. Wśród przedmiotów 

niepartykularnych wyróŜnia się przedmioty uniwersalne –

będące wynikiem abstrakcji z przedmiotów 

partykularnych. 

Znaki partykularne – to znaki, które są obiektami 

partykularnymi. Znaki uniwersalne – to znaki, które są

obiektami uniwersalnymi. 

Znakiem partykularnym jest np. rzeczywisty znak nakazu 

skrętu w prawo ustawiony na jakimś skrzyŜowaniu – albo 

uśmiech pewnej osoby  wyraŜający w pewnym momencie 

spontaniczną radość tej osoby. 

Kiedy mówimy, Ŝe zieleń jest znakiem nadziei – to mamy 

na myśli nie jakąś zieleń partykularną, lecz zieleń-w-ogóle

– obiekt uniwersalny. 

Znaki partykularne i uniwersalne

TakŜe wyraŜenia językowe moŜna rozpatrywać bądź jako pewne obiekty 

partykularne – tj. wypowiedzenia lub napisy – bądź jako pewne obiekty 

uniwersalne (niekiedy interpretowane jako zbiory wyraŜeń partykularnych). 

WyraŜenia partykularne – nazywa się „wyraŜeniami-egzemplarzami”, a wyraŜenia-

uniwersalne – „wyraŜeniami-typami”. 

Znaki konkretne i abstrakcyjne

Konkret – to indywiduum czasoprzestrzenne, czyli rzecz lub osoba.

Abstrakt – to przedmiot niebędący konkretem, czyli własość, relacja, stan rzeczy, 

proces etc.

Znak konkretny – to znak, który sam jest przedmiotem konkretnym. Na przykład –

znakiem konkretnym małŜeństwa są obrączki.

Znak abstrakcyjny – to znak, który jest abstraktem. Znakiem abstrakcyjnym 

wzburzenia jest krzyk (czyli pewien proces).