Podstawowe pojęcia chemiczne 

 

TERMIN – DEFINICJA LUB OBJAŚNIENIE 

KOMENTARZ 

molekuła (indywidua chemiczne, drobina) – 

elementy strukturalne substancji, których 

przekształcenia powodują reakcje chemiczne 

przykłady molekuł: atomy, jony, cząsteczki  

jądro atomowe – centralna część atomu, obdarzona 

ładunkiem dodatnim 

elementarny ładunek dodatni posiada proton, liczba 

protonów w jądrze atomowym to liczba z  

1 ładunek elementarny = 1,66 

*

 10 

–19

 C 

elektron – jeden ze składników atomu; cząstka 

obdarzona elementarnym ładunkiem ujemnym  

liczba elektronów w atomie jest równa ilości protonów 

atom – elektroobojętna drobina zawierająca jądro 

atomowe  

atom - najmniejsza część pierwiastka chemicznego 

zachowująca jego właściwości fizyko –  chemiczne. 

atomy różnych pierwiastków różnią się ilością 

protonów w jądrze atomowym 

jon – drobina obdarzona ładunkiem elektrycznym 

jon prosty – jon zawierający jedno jądro atomowe 

jon złożony – jon zwierający wiele jąder atomowych 

kation – jon o ładunku dodatnim 

anion – jon o ładunku ujemnym 

cząsteczka – elektroobojętna drobina, zawierająca dwa 

lub więcej jąder atomowych 

cząsteczka -  układ co najmniej dwóch atomów 

połączonych wiązaniami chemicznymi. 

 

istnieją cząsteczki pierwiastków chemicznych np.: P

4

, 

S

8

 i cząsteczki związków chemicznych: CH

4

, CO 

• 

homo atomowa (homo jądrowa) – zbudowana  

z identycznych atomów np. S

8

, O

2

 

• 

hetero atomowa (hetero jądrowa) – zbudowana   

z atomów różnych pierwiastków np. HCl, H

2

O 

ziarnistość materii – polegająca na braku ciągłości, 

właściwość materii wynikająca z drobinowej struktury 

materii  

 

opis makroskopowy – charakterystyka odwołująca się 

do zjawisk widocznych gołym okiem lub 

postrzeganych innymi zmysłami 

 

opis mikroskopowy – charakterystyka struktury 

materii, bądź przemian chemicznych na poziomie 

drobinowym, nie dostępnym bezpośredniej obserwacji 

za pomocą zmysłów 

 

substancja chemiczna w ujęciu makroskopowym – 

rodzaj materii, którego nie można rozdzielić metodami 

fizycznymi na prostsze składniki  

substancja chemiczna w ujęciu mikroskopowym – 

zbiór jednakowych drobin lub jednakowych 

elektroobojętnych zespołów jonów (jednostek 

formalnych) 

substancjami chemicznymi są pierwiastki i związki 

chemiczne 

związek chemiczny – w ujęciu mikroskopowym to 

zbiór cząsteczek hetero atomowych  (hetero 

jądrowych) 

związek chemiczny – w ujęciu makroskopowym to 
substancja złożona, która ulega rozkładowi podczas 

reakcji chemicznej na substancje prostsze  

 
 
 
 
 

 

atomowa jednostka masy (u) – stosowana do 
określania mas molekuł, równa 1,66 

* 

10

-27

kg 

 

masa atomowa – masa atomu wyrażona w atomowych 

jednostkach masy 

 

wzór związku chemicznego  - umowny 

międzynarodowy zapis cząsteczki związku 

chemicznego podający skład jakościowo – ilościowy 

jednej cząsteczki. 

rodzaje wzorów: 

- 

sumaryczne - podają tylko skład chemiczny 

- 

strukturalne – podają skład i zaznaczone są w nim 

wszystkie wiązania chemiczne 

- 

grupowe - podają skład i zaznaczone są w nim 

niektóre wiązania chemiczne 

wzór empiryczny (elementarny) – wzór, w którym 

dla glukozy: C

6

H

12

O

6

 wzór elementarny ma postać 

indeksy stechiometryczne pozostają w stosunku 

możliwie najmniejszych liczb całkowitych 

CH

2

O 

wiązanie chemiczne – siła oddziaływania między 

atomami, powodująca przekształcanie się atomów  

w inne drobiny pierwiastków lub związków 

chemicznych  

 

wartościowość – liczba wiązań chemicznych 

tworzonych przez atom w cząsteczce 

wartościowością  jonu w związku jonowym jest 

bezwzględna wartość jego ładunku 

indeksy stechiometryczne – liczby naturalne, 

zapisywane we wzorze chemicznym drobiny w dolnym 

indeksie, po prawej stronie symbolu pierwiastka 

indeksy stechiometryczne wyrażają liczbę atomów 

określonego pierwiastka wchodzącego w skład 

związku chemicznego 

mieszanina – rodzaj materii złożonej z dwu lub 

większej ilości substancji, zmieszanych w dowolnym 

stosunku 

mieszanina jednorodna (roztwór) – mieszanina, 

której składników nie można rozróżnić metodami 

optycznymi 

mieszanina niejednorodna – mieszanina, której 

składniki można rozróżnić metodami optycznymi  

 
 
 

mieszanie odbywa się na poziomie drobinowym 

pierwiastek chemiczny – w opisie makroskopowym to 

substancja, która podczas reakcji chemicznych nie 

ulega rozkładowi na prostsze  

 

pierwiastek chemiczny – w opisie mikroskopowym to 

zbiór identycznych połączonych lub niepołączonych  

w cząsteczki atomów o jednakowych własnościach 

chemicznych  

pierwiastek chemiczny – to zbiór atomów 

 o identycznej liczbie protonów w jądrze atomowym 

lub cząsteczek zbudowanych z atomów o tej samej 

liczbie Z 

symbol chemiczny pierwiastka – umowny, 

międzynarodowy znak złożony z jednej, dwu lub trzech 

liter w celu wygodnego zapisania wzorów substancji 

chemicznych i ich przemian 

 

sedymentacja – opadanie na dno fragmentów fazy 

stałej rozproszonej w cieczy pod wpływem  sił 

grawitacji  

 

dekantacja – zlewanie cieczy z nad osadu 

 

chromatografia – metoda rozdziału mieszanin 

wykorzystująca różnice w szybkości poruszania się 

drobin w ośrodkach porowatych (względem 

nieruchomej fazy stałej) 

 

destylacja – metoda rozdzielania mieszanin 

wykorzystująca różnicę temperatur wrzenia 

poszczególnych składników 

 

krystalizacja – proces tworzenia się i wzrostu 

substancji stałej z jej nasyconego roztworu w ciekłym 

rozpuszczalniku 

 

rozpuszczanie – proces czysto fizyczny lub połączony 

z dysocjacją elektrolityczną polegający na rozpadzie 
sieci krystalicznej substancji chemicznej i otaczaniu 

powstających drobin (cząsteczek lub jonów) 

cząsteczkami rozpuszczalnika 

 

roztwarzanie – proces rozpuszczania substancji 

połączony z reakcją chemiczną  

roztwarzanie metali w kwasach: 

Zn + 2HCl = ZnCl

2

 + H

2

 

solwatacja – otaczanie cząsteczek substancji 
rozpuszczonej cząsteczkami rozpuszczalnika 

hydratacja – otaczanie cząsteczkami wody 

 

dysocjacja elektrolityczna – rozpad cząsteczek na 

jony pod wpływem wody lub innego rozpuszczalnika  

o podobnej budowie 

 

reakcja chemiczna – w ujęciu mikroskopowym – 

proces, w którym powstają nowe substancje chemiczne 

reakcja chemiczna – w ujęciu makroskopowym - 

proces, w którym powstają nowe drobiny 

 

równanie reakcji chemicznej – symboliczny zapis 

reakcji , na przykład: 

aA + bB              cC + dD 

gdzie a, b, c, d to współczynniki stechiometryczne 

A, B to wzory substratów 

C, D  - to wzory produktów  

oznacza kierunek reakcji chemicznej 

Oznaczenia reakcji: „=” dla  uzgodnionych procesów 

„          ” dla reakcji biegnących praktycznie w jedną 

stronę 

 

„           „ dla reakcji biegnących do stanu równowagi 

chemicznej 

„                                     „  

 

dla zaznaczenia stanu równowagi chemicznej 

współczynniki stechiometryczne – liczby zapisywane 

przed wzorami reagentów w równaniu reakcji 

chemicznej 

współczynniki określają liczbę drobin reagentów  

w równaniu reakcji 

reagenty – substancje biorące udział w reakcji 

 

substraty – reagenty ulegające przemianie chemicznej 

zapisywane po lewej stronie równania 

produkty 

– 

reagenty 

powstające 

w 

procesie 

chemicznym  

zapisywane po prawej stronie równania 

synteza – reakcja, w wyniku której z jednej substancji 
powstaje jednen produkt 

 

analiza (rozkład) – reakcja w wyniku której z jednego 
substratu powstaje kilka produktów 

 

reakcja  wymiany  pojedyńczej  –  reakcja  biegnąca 
według schematu: 

A + BC = AC + B 

 

reakcja  wymiany  pojdwójnej–  reakcja  biegnąca 
według schematu: 

AB + CD = AC + BD 

 

hydrat  –  substancja  zawierająca  w  swoim  składzie 
cząsteczki  wody,  przy  czym  ich  ilość  jest  ściśle 
określona 

hydraty występują w stanie stałym i mają budowę 

krystaliczną 

np.: CuSO

4

  

* 

5H

2

O – to 

siarczan (VI) miedzi (II) – woda – (1/5) 

alotropia  -    zjawisko      występowania    tego    samego  
pierwiastka        chemicznego  w  odmianach  różniących 
się pomiędzy sobą budową cząsteczki (O

2

, O

3

) lub sieci 

krystalicznej (siarka rombowa, jednoskośna) 

odmiany alotropowe różnią się właściwościami 

fizycznymi i reaktywności chemiczną 

polimorfizm  -  zjawisko  występowania  tego  samego 
związku 

chemicznego 

w 

różnych 

odmianach 

krystalograficznych ( CaCO

3

 –kreda i marmur). 

 

izomorfizm - zjawisko tworzenia przez różne związki 

chemiczne identycznych sieci krystalograficznych  

o zbliżonych rozmiarach, przez co  nie da się ich 

rozdzielić przez krystalizację (zawsze powstaje 

kryształ mieszany, drobiny wzajemnie się zamieniają 

w swoich sieciach ) 

 

właściwości chemiczne – zdolność do reagowania  

z innymi substancjami 

 

właściwości fizyczne – najważniejsze to: barwa, 

temperatury przemian fazowych, stan skupienia, 

przewodnictwo cieplne i elektryczne, gęstość,  

kowalność, kruchość, twardość 

 

proces fizyczny – proces, w wyniku którego zmieniają 

się własności fizyczne ale nie zmieniają się substancje 

budujące układ 

 

układ – część przestrzeni poddawana obserwacji 

 

warunki normalne – warunki fizyczne odpowiadające 

temperaturze 0

0

C (273K), i ciśnieniu 1013 hPa (1 atm) 

 

skala Celsjusza  - skala temperatur opracowana na 

podstawie temperatury topnienia lodu i wrzenia wody 

pod ciśnieniem atmosferycznym 

 

skala Kelvina – skala temperatur opracowana na 

podstawie teoretycznych obliczeń, rozpoczyna się od 

0K czyli najniższej temperatury, która może istnieć na 

Ziemi   

0K = -273,16 

0

C 

T(K) = t(

0

C) + 273,16 

tablica Mendelejewa – układ okresowy 

pierwiastków – tablica w której umieszczono symbole 

wszystkich pierwiastków chemicznych, 

uporządkowanych  tak by w grupie i okresie wzrastał 

ładunek jądra atomowego  

 

grupa – pionowa kolumna zawierająca pierwiastki  
o zbliżonych właściwościach fizyko - chemicznych   

nazwa wywodzi się od nazwy 1 pierwiastka w grupie 

(wyjątek grupa 1) 

okres – poziomy wiersz zawierający symbole 

pierwiastków, których własności zmieniają się 

 w sposób stopniowy i systematyczny 

 

przemiana fazowa – przemiana stanu skupienia – 

proces fizyczny polegający na zmianie stanu skupienia 

materii danej substancji chemicznej 

topnienie – przejście ciała stałego w ciecz 

krzepnięcie – przejście cieczy w ciało stałe 

parowanie – przejście cieczy w gaz 
skraplanie – przejście gazu w ciecz 

sublimacja   - przejście ciała stałego w stan gazowy z 

pominięciem fazy ciekłej 

resublimacja – przejście gazu w stan stały z 

pominięciem fazy ciekłej 

*           - szczególnym przypadkiem parowania jest 

wrzenie, czyli parowanie całą objętością cieczy 

( zachodzi, gdy ciśnienie pary nasyconej jest równe 

ciśnieniu zewnętrznemu) 

para nasycona – to para pozostająca w równowadze 

termodynamicznej ze swoją cieczą (w tej samej 

jednostce czasu taka sama ilość drobin substancji 

przechodzi ze stanu ciekłego w gazowy jak i odwrotnie) 

stan skupienia materii – określenie form 

uporządkowania drobin tej samej substancji  względem 

siebie 

ciało stałe 

a)  anizotropowe  

• 

ściśle określona temperatura topnienia zależna 
wyłącznie od ciśnienia 

• 

budowa uporządkowana, krystaliczna 

• 

zależność właściwości fizyko-chemicznych od 
kierunku 

    w krysztale(łupliwość, przewodnictwo elektryczne) 
b)  izotropowe 

• 

topiąc się przechodzą przez stan półpłynny ( szkło, 
asfalt) 

• 

brak uporządkowanej budowy 

• 

właściwości fizyko-chemiczne nie zależą od 
kierunku 

 

ciała stałe – w chemii i fizyce rozumiemy jako 

substancję  anizotropową 

sieć krystaliczna - pojęcie abstrakcyjne, matematyczne 

oznaczające periodycznie powtarzające się 

w przestrzeni uporządkowanie drobin (ściśle określone 

są kąty i odległości ). 

Molekułą (drobiną) może być: 

- 

atom (sieć atomowa – grafit, diament, 
fullereny, poliyny, nanorurki) 

- 

jon (sieć jonowa - NaCl) 

- 

cząsteczka (sieć cząsteczkowa, 
molekularna – piasek, skroplony CO

2

 ) 

komórka 

elementarna 

– 

najmniejsza 

figura 

elementarna,  której  przestrzenne  rozmieszczenie 
umożliwia  odtworzenie  sieci  krystalicznej  danej 
substancji 
liczba  koordynacji  –  liczba  drobin  (atomów,  jonów 
przeciwnego  znaku,  cząsteczek,  które  otaczają  daną 
drobinę w sieci krystalicznej)  

 

warunki  skroplenia  gazu  –  wysokie  ciśnienie  (by  do 
głosu  doszły  siły  miedzy  cząsteczkowe,  które  działają 
na  bardzo  niewielkich  odległościach)  oraz  niska 
temperatura (by drobiny nie posiadały energii większej 
od energii sił międzycząsteczkowych, czyli by zbliżone 
do siebie pozostały obok)  

Podział substancji chemicznych 

• 

substancje proste (pierwiastki chemiczne) 

pierwiastki chemiczne 
w temperaturze pokojowej są gazami: H

2

, O

2

, O

3, 

N

2

, 

F , Cl  gazy szlachetne jako pojedyncze atomy  

• 

substancje złożone (mieszaniny i związki 
chemiczne) 

 

F

2

, Cl

2,

 gazy szlachetne jako pojedyncze atomy  

w temperaturze pokojowej są cieczami: Br

2

, Hg 

w  temperaturze  pokojowej  są  ciałami  stałymi: 
wszystkie pozostałe 

 

 

Metody rozdziału mieszanin 

• 

niejednorodnych 
sedymentacja  (opadanie  na  dno  pod  wpływem  sił 
grawitacji),  sączenie,  dekantacja  (zlewanie  znad 
osadu), odparowanie rozpuszczalnika, wymrożenie 
składnika, 

...  inne  wykorzystujące  różnice  

w temperaturach przemian fazowych 

• 

jednorodnych  

destylacja, ekstrakcja (wypłukiwanie), chromatografia 

 

 

mieszaniny 

 

związki chemiczne 

fizyczne 

metody otrzymywania 

i rozdziału 

chemiczne 

dowolne 

stosunki stechiometryczne 

ściśle określone 

takie same 

własności składników (substratów) 

zupełnie inne