2009-02-12

1

NOWOCZESNE 

PIELĘGNIARSTWO

mgr  Michał Mandecki

Katedra Nauk Społecznych

Za umowną datę początku nowoczesnego pielęgniarstwa uznaje 
się rok 1860 tj. rok założenia pierwszej szkoły pielęgniarskiej 
przy szpitalu św. Tomasza w Londynie, szkoły powstałej 
według nowatorskiej koncepcji Florencji Naghtinagle. 
Koncepcja ta zawierała wiele założeń aktualnych do dnia 
dzisiejszego, a za sprawą swe innowacyjności w krótkim czasie 
wyparła stary system sprawowania opieki pielęgniarskiej na 
całym świecie. 
Do jej przyjęcia i rozpowszechniania, a także do dalszego 
rozwoju pielęgniarstwa przyczyniło się wiele czynników 
obiektywnych, należały do nich między innymi: 

•

rozwój nauki, a szczególnie nauk medycznych, 

•

techniki oraz 

•

rozwój społeczny. 

Niewątpliwie jednak, w sposób bardziej bezpośredni, 
do przyjęcia nowej koncepcji i rozwoju nowoczesnego 
pielęgniarstwa przyczyniły się: 

•

ruch feministyczny, 

•

zmiany, w zakresie ochrony zdrowia człowieka, 

•

zmiany wprowadzane w szpitalach,

•

ówczesne wojny, 

•

pielęgniarska działalność reformatorska 
zapoczątkowana wcześniej.

Ruch feministyczny w swoim początkowym okresie 
miał charakter krucjaty. Pierwsze bojowe feministki 
domagały się zrównania w przywilejach z 
mężczyznami, a więc:

•

udziału w życiu politycznym, głównie prawa do 
głosowania i własności, 

•

możliwości kształcenia się i 

•

możliwości robienia kariery zawodowej. 

Ruch ten przybierał różne formy, np. organizowanie 
zjazdów, propagowanie idei za pośrednictwem 
czasopism i wojowniczych wystąpień kobiet przy 
różnych okazjach. 

Dzięki rozwojowi medycyny dużego znaczenia 

nabierała wówczas działalność mająca na celu 

zapobieganie chorobom i zmniejszenie śmiertelności 

między innymi poprzez: 

•

reformy socjalne jako element walki   

śmiertelnością niemowląt i opanowania gruźlicy. 

•

organizowanie akcji szczepień przeciw ospie 

nadal bardzo nękającej ludzi,

•

działania wychowawcze w celu wpływania na 

podnoszenie poziomu higieny osobistej i higieny 

mieszkań,

•

wprowadzenie higieny szkolnej. 

Do podejmowania tych wszystkich zadań potrzebni 

byli ludzie odpowiednio przygotowani. 

Rozwój medycyny zapewnił naukowe podstawy do skutecznego 

leczenia. Podejmowanie przez wykształconych lekarzy pracy w 

szpitalu zmieniało całkowicie jego charakter. Z instytucji 

charytatywnej, z przytułku dla biednych, z miejsca do 

umierania, zmieniał się on w miejsce, w którym podejmowano 

studia nad chorobą, pozwalające na coraz wnikliwsze jej 

poznawanie i doskonalsze leczenie. Charakterystycznym dla 

tego okresu podejściem lekarzy do pacjentów było studiowanie 

"ciekawszych przypadków". Opierało się ono na wnikliwej 

obserwacji chorego oraz na autopsji zwłok. Lekarze mieli także 

wpływ na rozwiązania architektoniczne budowanych szpitali, 

na ich wyposażenie i organizację. Zmienił się również status 

niektórych osób. Miejsce siostry jako osoby głównej zajął 

lekarz. Choć możliwości leczenia nie były jeszcze duże, to 

jednak bardzo wyraźnie dawało o sobie znać zwątpienie co do 

metod dotychczas stosowanych, takich jak upusty krwi, środki 

przeczyszczające. Nowe metody diagnozowania pozwalały na 

coraz lepsze rozpoznawanie chorób.

2009-02-12

2

Wnikliwa obserwacja chorych przez lekarzy, a także 
wprowadzenie takich narzędzi, jak:

•

termometr lekarski, powszechnie używany przez 
lekarzy po 1850 r., 

•

igła do wstrzykiwań podskórnych, w celu 
precyzyjniejszego dawkowania leków, 

•

zegarek z sekundnikiem, przydatny w pomiarach 
tętna, 

•

aparat do mierzenia ciśnienia krwi, 

stwarzały konieczność lepszego przygotowania osób, 
które zajmowały się pielęgnowaniem. 
W chirurgii potrzebę tę stwarzały nowe możliwości 
operacyjne: znieczulenie, postępowanie antyseptyczne, 
nowe narzędzia i techniki operacyjne.

Na zrozumienie konieczności lepszego przygotowania 
pielęgniarek wpłynęły także wojny:  

•

napoleońskie (1800 - 1815), 

•

krymska (1853-1856), 

•

francusko-włoska z Austrią (1859 r.). 

Idea humanitaryzmu wskazywała na konieczność 
zapewnienia lepszej opieki nad rannymi i chorymi 
żołnierzami. W czasie wojen potrzeba ta dawała o 
sobie znać w sposób o wiele bardziej dramatyczny 
aniżeli w czasie pokoju w szpitalach cywilnych. 
Opieka nad rannymi żołnierzami, sprawowana przez 
pielęgniarki, budziła w społeczeństwie dużą 
przychylność.

Florencja Nightingale 

ur.12.05.1820
zm.13.08.1910

Florencja Nightingale urodziła się we Florencji, w 
zamożnej arystokratycznej rodzinie angielskiej. Pod 
kierunkiem ojca, człowieka wszechstronnie 
wykształconego i wielkiego społecznika, otrzymała 
staranne wychowanie i wszechstronne wykształcenie. 
Opanowała znajomość języków obcych: francuskiego, 
niemieckiego, a także łaciny i greki. Studiowała nauki 
przyrodnicze, historię i matematykę. Interesowała się 
muzyką i sztukami plastycznymi, przejawiała 
zdolności literackie. Od najwcześniej szych lat 
cechowała ją jasność umysłu oraz siła charakteru. 
Była głęboko religijna, ale równocześnie bardzo 
tolerancyjna w stosunku do wierzeń innych. 

W ciągu licznych podróży, zarówno po Anglii, jak i poza jej 
granicami (Francja, Włochy, Szwajcaria, a później także 
Grecja, Egipt, Niemcy), poznawała ówczesny świat, a 
także wielu wybitnych ludzi. Od wczesnego dzieciństwa jej 
główne zainteresowanie było jednak ukierunkowane na 
pielęgniarstwo oraz na pracę wychowawczą z młodzieżą i 
ludźmi trudnymi, wykolejonymi. W czasie podróży zawsze 
zwiedzała szpitale. Kierowało ją tam wielkie współczucie 
oraz poszukiwanie własnej drogi życia. Droga ta odbiegała 
daleko od tej, na którą wprowadzało ją urodzenie, 
wychowanie i wykształcenie. Pomimo kategorycznych 
sprzeciwów ze strony rodziny w wieku 25 lat podjęła 
ostateczną decyzję poświęcenia się pielęgnowaniu. W 
związku z tą decyzją dążyła do zdobywania coraz więcej 
doświadczeń. 

•

W 1849 r. i 1851 r. krótkie pobyty w ośrodku 
szkolenia diakonis w Kaiserswerth nad Renem. 
Ośrodek ten wzbudził jej wielki zachwyt i umocnił w 
postanowieniu. 

•

Rok1853 . Florencja za zgodą matki obejmuje 
stanowisko przełożonej w Domu Zdrowia dla 
nauczycielek. W ciągu krótkiego czasu wprowadziła 
tam wiele znaczących zmian organizacyjnych i 
zapewniła poprawę opieki. Wprowadziła np. 
kontrolę czasu pobytu chorych w tym domu, a 
opuszczającym go zapewniła dalszą opiekę w domu. 

2009-02-12

3

•

1854 r. toczyła się wojna krymska. Anglia i Francja stanęły 

wówczas po stronie Turcji i wypowiedziały wojnę Rosji. 

•

Ważna rola korespondentów wojennych którzy składali w Londynie 

sprawozdania z placu boju. Wśród ich relacji znalazły się wieści o 

tragicznych warunkach, w jakich znajdowali się ranni i chorzy 

żołnierze oraz apele do podjęcia natychmiastowego działania na 

rzecz ich ratowania. 

•

Już wówczas opiekę nad rannymi i chorymi na froncie sprawowały 

zarówno po Francuskiej, jak i Rosyjskiej stronie siostry 

miłosierdzia. 

•

Florencja Nightingale podejmuje decyzję wyjazdu na Krym i 

zorganizowania opieki nad żołnierzami armii brytyjskiej. O 

podjęcie się tej misji zwrócił się do niej lord Sidney Herbert, 

ówczesny minister wojny, a równocześnie bliski jej znajomy. 

Przyjmując ją Florencja Nightingale zastrzegła sobie prawo 

przyjmowania i zwalniania pielęgniarek oraz kierowania ich pracą. 

Warunek został przyjęty, a minister przez cały czas jej działalności 

na Krymie służył pomocą i oparciem.

•

Październik 1854 roku Florencja z 38 dobranymi przez siebie 
pielęgniarkami wyruszyła na front. 

•

W grupie znajdowało się:

•

10 sióstr katolickich, 

•

8 sióstr miłosierdzia państwowego szpitala 
anglikańskiego, 

•

6 pielęgniarek z instytutu św. Jana i 

•

14 pielęgniarek z różnych szpitali londyńskich. 

•

Florencja Nightingale dotarła Skutari na Krymie.

•

Ogromny trzypiętrowy szpital, dawne koszary tureckie, 
pozbawiony był kanalizacji, otoczony wielkimi dołami 
kloacznymi, był wypełniony po brzegi rannymi i chorymi 
żołnierzami. Przy szpitalu nie było pralni ani odpowiedniej 
kuchni. Sale były brudne i pełne różnego rodzaju robactwa. 

•

O powietrzu w tych salach tak napisała w swoim 

raporcie: ,,( ... ) nigdy nie doświadczyłam niczego, co 

można by porównać z powietrzem, jakie panowało w nocy 

w szpitalu w Skutari ( ... )”. 

•

Ranni i chorzy leżeli razem na brudnych i cuchnących 

łóżkach, w mundurach przesiąkniętych krwią, potem i 

brudem, a żywieni byli ochłapami na wpół surowego 

solonego mięsa, które dawano im jeden raz w ciągu dnia. 

Talerzy ani sztućców nie było. Żadnej innej pomocy 

właściwie nie otrzymywali. 

•

Śmiertelność wynosiła 50 – 80 %. 

•

Pod względem organizacyjnym w szpitalu panował 

całkowity chaos, królowała biurokracja. Grupa 

przybyłych pielęgniarek została przyjęta z niechęcią i 

podejrzliwością, a nawet wrogością ze strony wszystkich 

oficerów, urzędników i lekarzy.

•

Florencja Nightingale dokonała całkowitego przewrotu. 

•

We wszystkich sprawach dotyczących pielęgnowania 

pielęgniarki były podporządkowane wyłącznie Florencji, 

a w sprawach leczenia - lekarzom. 

•

Pracę rozpoczęła Florencja od likwidowania brudu i 

stworzenia podstawowych warunków sanitarnych i 

wygody dla chorych, a także oddzielenia chorych 

zakaźnie od rannych. Zorganizowała pralnię i kuchnię. 

•

To co wówczas robiła, opisywała słowami: 

"Jestem obecnie kucharką, ekonomką, czyścicielką ustępów, 

praczką, sklepikarką ( ... ) jestem pewnego rodzaju 

handlarką towarów mieszanych, noży i widelców, łyżek 

drewnianych, sienników, koszul, wanien cynkowych, 

stołów i ławek, kapusty i marchwi, stołów operacyjnych, 

ręczników i mydła, małych grzebieni i środków do 

niszczenia wszy, nożyczek, nocników ( ... )". 

•

W krótkim czasie, dzięki działalności Florencji 

Nightingale, śmiertelność wśród żołnierzy - pacjentów 

szpitala z około 50% do 80% zmniejszyła się do ok 2%. 

•

Duże zmiany zachodziły także w tych, którymi się 

opiekowała: zmniejszyła się demoralizacja, żołnierze 

mniej się upijali, a oszczędzone pieniądze wysyłali do 

rodzin w Anglii – za sprawą kasy oszczędności założonej 

przez Florencję. Ona sama stała się dla nich kimś 

uwielbianym. To wielkie uznanie przeniosło się także do 

Anglii, gdzie jej popularność stawała się coraz większa.

•

Florencja Nightingale w czasie swojego pobytu na 

Krymie zreformowała także francuskie i tureckie 

szpitale wojskowe. 

•

W 1856r. Florencja została mianowana generalną 

przełożoną wszystkich szpitali wojskowych armii 

brytyjskiej przez Sidneya Herbert .

•

Po zakończeniu wojny Florencja Nightingale powróciła do 
Anglii i podjęła dalszą działalność zmierzającą do 
poprawy warunków zdrowotnych żołnierzy w armii.

•

Warunki te były wówczas bardzo złe zarówno w 
koszarach, jak i w szpitalach wojskowych. 

•

Śmiertelność w koszarach angielskich była w tym czasie 
2-krotnie większa aniżeli wśród ludności cywilnej. Po 
zwiedzeniu szpitala wojskowego w Chatham powiedziała: 
„Tak, to jest jeszcze jeden obraz systemu, który na Krymie 
spowodował śmierć 1600 ludzi”. 

•

Jej starania doprowadziły do powołania komisji, która 
zajęła się sprawą poprawy stanu sanitarnego w armii. 
Dla tej komisji przygotowała raport „Uwagi o 
zdrowotności, wydajności i administracji sanitarnej w 
armii brytyjskiej”. 

2009-02-12

4

•

W ciągu wielu lat życia Florencja Nightingale działała 

także na rzecz reformy szpitalnictwa cywilnego. 

•

1849 r. wydała anonimowo małą broszurkę na temat 

opieki pielęgniarskiej w Kaisenwerth, opracowaną 

porównawczo w stosunku do sytuacji w tej dziedzinie w 

Anglii. 

•

1859 r. wydała „Uwagi o szpitalnictwie”. Opracowanie to 

było efektem jej 13-letnich studiów prowadzonych w 

wielu różnych szpitalach. Zawierało ono cenne uwagi 

dotyczące budowy, rozwiązań architektonicznych, 

wyposażenia i organizacji szpitala. Szczególną uwagę 

poświęciła oddziałom położniczym, ze względu na 

panującą w nich bardzo dużą śmiertelność. Oddzielnie 

zajęła się szpitalami dziecięcymi. We wszystkich swoich 

pracach bardzo dużą uwagę zwracała na izolację chorych 

zakaźnie i zachowanie czystości. 

•

Przez kilkadziesiąt lat Florencja Nightingale zajmowała się 

problemami zdrowotnymi i społecznymi w Indiach. 

•

1863 r. wydała pracę pt. „O stanie zdrowotności w armii w 

Indiach”, 

•

1873 r. „Życie czy śmierć w Indiach”. Wygłaszała również na ten 

temat liczne referaty. 

•

Florencja Nightingale interesowała się także sprawami socjalnymi 

robotników. 

•

Opracowała np. plan, który miał na celu zapewnienie każdemu 

robotnikowi własnego mieszkania i kawałka ziemi. 

•

Wzięła udział w walce z nierządem. 

•

Wypowiadała się za nadaniem kobietom prawa głosu i wyboru do 

parlamentu. 

Od 1912 roku przyznawany jest zasłużonym pielęgniarkom z całego 

świata Medal im. Florence Nightingale.

POMNIK 
FLORENCE 
NIGHTINGALE 
LONDYN

2009-02-12

5

Koncepcja pielęgniarstwa 
Florencji Nightingale

Florencja Nightingale nie miała żadnego formalnego 

przeszkolenia pielęgniarskiego, była pielęgniarką 

samoukiem. Wielka reforma opieki pielęgniarskiej była 

jednak jej wielką pasją życiową. 

•

Nową koncepcję pielęgniarstwa charakteryzowało to, że : 

•

odbiegała całkowicie od wszystkiego, co w sprawach 

pielęgnowania funkcjonowało w ówczesnej 

rzeczywistości, 

•

bardzo szeroko ujmowała zadania związane z 

pielęgnowaniem, wskazywała na odrębność i potrzebę 

samodzielności tej dziedziny, 

•

wskazywała i uzasadniała potrzebę opierania 

pielęgnowania na prawach naukowych, 

•

potrzebę rozwoju naukowego pielęgniarstwa i 

kształcenia pielęgniarek, 

•

była całkowicie świecka, była głęboko humanitarna, 

•

uznawała pielęgnowanie jako domenę kobiet.

•

Odcięcie się od ówczesnej rzeczywistości w dziedzinie 

pielęgnowania wyrażało się w tej koncepcji ostrą krytyką i 

wyraźnym odrzucaniem pielęgnowania podejmowanego po 

amatorsku, przypadkowo, przez ludzi niewłaściwych i do tej 

roli nie przygotowanych. 

•

Pielęgniarstwo według tej koncepcji stawało się dziedziną, 

dla której ideą przewodnią powinno być dążenie do tego, 

"aby było lepiej".

•

Pielęgnowanie powinno mieć na celu pomaganie 

człowiekowi, aby mógł żyć lepiej i zachować zdrowie, a 

wówczas gdy choruje, powinno przyczyniać się do tego, żeby 

procesy zdrowienia przebiegały jak najkorzystniej. Powinno 

służyć także ludziom umierającym. 

•

Przebywając na Krymie Florencja Nightingale wiele czasu 

poświęcała opiece nad umierającymi żołnierzami. Według 

niej pielęgnowanie człowieka chorego to nie tylko podawanie 

leków i wykonywanie okładów, ale także: 

•

zapewnienie świeżego powietrza, 

•

światła, 

•

ciepła, 

•

czystości, 

•

diety,

•

właściwe podawanie pożywienia, 

•

zapewnianie spokoju, 

•

uwalnianie od lęku, 

•

uwzględnianie indywidualności człowieka i 

•

poszanowanie jego godności.

•

Koncepcja ta zakładała potrzebę roztaczania różnorodnej 

opieki również nad zdrowiem psychicznym człowieka.

•

W pielęgnowaniu chorego Florencja Nightingale bardzo 

dużą wagę przywiązywała do umiejętności obserwacji i 

właściwej interpretacji zauważonych objawów oraz 

wykorzystywania ich zarówno w zapewnieniu właściwej 

opieki, jak i w przekazywaniu odpowiednich informacji 

lekarzowi.

•

Florencja Nightingale bardzo mocno podkreślała 

konieczność odrębności i samodzielności pielęgniarstwa. 

Według niej ta szeroka dziedzina działalności dla dobra 

człowieka wymaga w praktyce szpitalnej odrębności 

systemu organizacyjnego, w którym pielęgniarki 

podlegają pielęgniarkom, a nie, jak to miało miejsce 

dotychczas, lekarzom i pracownikom administracji, 

którzy kontrolowali rutynowe czynności i dyscyplinę 

pielęgniarek. Choć bowiem ówczesne przełożone 

pielęgniarek w szpitalach angielskich formalnie miały 

duże uprawnienia, to ich władza była wyraźnie 

limitowana przez zarząd szpitala. 

•

Z odrębnością i samodzielnością w sprawach dotyczących 

pielęgnowania Florencja Nightingale łączyła 

podporządkowanie pielęgniarek lekarzom w sprawach 

leczenia i zobowiązywała je do lojalnego wykonywania 

zleceń oraz nabywania koniecznego do tego 

przygotowania. 

•

Próby oparcia pielęgnowania na zdobyczach nauki były 

wówczas czymś nowym. Według panujących przekonań, 

aby dobrze pielęgnować, wystarczało być kobietą, mieć 

trochę doświadczeń życiowych oraz przejawiać gotowość 

do poświęcania się.

•

Wszystkie wcześniejsze propozycje w sprawie szkolenia 

pielęgniarek i próby ich realizacji były bardzo skromne. 

Ona pierwsza stwierdziła, że pielęgnowanie musi 

opierać się na prawach, które rządzą życiem i śmiercią, 

kierować się zasadami naukowymi.

2009-02-12

6

•

Pomimo, iż założenia naukowego podejścia w szkoleniu 
pielęgniarek były realizowane na początku w bardzo małym 
zakresie, to jednak już w tym wymiarze tworzyły warunki do 
rozwijania wnikliwości i dociekliwości, umiejętności 
poszukiwania związków pomiędzy faktami, a także do 
bogacenia wiedzy. Ten system kształcenia stwarzał warunki 
i zachęcał pielęgniarki do prowadzenia celowej obserwacji, 
gromadzenia materiałów i ich analizowania. Na tę potrzebę 
Florencja Nightingale wskazywała wielokrotnie w różnych 
swoich pismach i wystąpieniach. Przekonanie to wyrażała 
także w przyjmowaniu do szkoły pielęgniarskiej kobiet, w 
miarę możliwości wykształconych (szkoła dla "pań 
pielęgniarek"). 

•

Humanitaryzm koncepcji Florencji Nightingale wynikał z 

uznawania przez jej autorkę praw człowieka do opieki.

Znalazł on swój żywy wyraz w działalności Florencji 

Nightingale w szpitalach wojskowych w czasie wojny 

krymskiej oraz w całej działalności przeciwko krzywdzie i 

niewłaściwym warunkom, w których żyli ludzie, zarówno 

zdrowi, jak i chorzy. Wyrażał się w akcentowaniu potrzeby 

poszukiwania możliwie najlepszych sposobów pomagania i 

nieodmawiania pomocy nikomu. 

•

Nightingale głosiła, że pielęgniarstwo jest: 

•

powołaniem,  

•

wykonywanie zawodu wymaga od pielęgniarki bardzo 

wysokiego poziomu moralnego, 

•

pielęgniarka zawsze powinna wysuwać na pierwszy plan 

dobro chorego, 

•

budzić zaufanie i być godną zaufania, 

•

traktować jednakowo wszystkich ludzi oraz okazywać w 

stosunku do nich wyrozumiałość. 

•

Florencja Nightingale zakładała:

•

świeckość pielęgniarstwa, 

•

tolerancję w sprawach wierzeń, 

•

odcięcie się od ówczesnych waśni religijnych i sekciarskich. 

•

Świeckość ta wyraża się w przyjmowaniu do szkoły 

kandydatek bez względu na wyznanie, a także w podkreślaniu 

potrzeby tolerancji w stosunku do wierzeń i przekonań 

religijnych pacjentów. 

•

Florencja Nightingale powtarzała wielokrotnie, że 

pielęgniarstwo jest domeną kobiet. 

Swoje "Notes on Nursing" adresowała więc do kobiet. 

Pielęgnowaniem opartym na zdobyczach wiedzy pragnęła 

zainteresować wszystkie kobiety. Według niej to właśnie 

kobiety powinny znać dobrze zasady ochrony zdrowia, aby 

uniknąć błędów, które popełniają obecnie. Uważała, iż właśnie 

przygotowanie kobiet do opiekowania się zdrowiem przyczyni 

się w sposób znaczący do podniesienia poziomu zdrowotności w 

społeczeństwie. 

•

Jako kandydatki do zawodu pielęgniarskiego 
przyjmowała tylko kobiety. W ówczesnym okresie 
walki kobiet o prawa, w tym o prawo do nauki, 
miało to nie bagatelne znaczenie. Możliwość 
zdobywania zawodu opartego na wykształceniu 
sprzyjała podniesieniu kultury ogólnej i statusu 
społecznego kobiet, a także co miało ogromne 
znaczenie otwierała przed nimi perspektywy 
niezależności, możliwości kariery zawodowej, a 
także uzyskiwania satysfakcji z nią związanej. 

2009-02-12

7

Pierwsza szkoła pielęgniarstwa

•

4 czerwca 1860 r. rozpoczęła swoją działalność nowoczesna 

szkoła pielęgniarstwa zorganizowana według założeń 

Florencji Nightingale. W pierwszej grupie znalazło się 15 

kandydatek do zawodu, a 13 z nich szkołę ukończyło.

•

Cel szkoły został jasno określony: przygotowanie 

pielęgniarek zdolnych do podjęcia pionierskiej pracy 

reformatorskiej, takich, które potrafią tworzyć i rozwijać 

właściwy system pielęgnowania w szpitalu, wprowadzać 

odnowę w zarządzaniu szpitalem, pielęgnować chorych i 

uczyć innych pielęgnowania. Podstawę programu szkoły 

Florencji Nightingale stanowiły 2 podstawowe zasady:

•

szkolenie pielęgniarek powinno odbywać się w szpitalu 

specjalnie do tego celu przygotowanym, 

•

uczennice powinny mieszkać w internacie, aby zapewnić im 

warunki konieczne do kształtowania ich rozwoju moralnego i 

zdyscyplinowania.

•

Przygotowania do otwarcia szkoły trwały dość 

długo, a koncentrowały się wokoło gromadzenia 

funduszy, wyboru miejsca, pokonywania licznych 

przeciwności, a także opracowywania programu.

•

Na fundusz złożyły się dotacje ze strony narodu, w 

tym także byłych żołnierzy ze Skutari, subskrypcje 

oraz kwoty przeznaczone na ten cel przez królową 

Wiktorię. 

•

Jako miejsce wybrany został szpital św. Tomasza, 

głównie ze względu na przełożoną pielęgniarek i 

uznanie jej największej przydatności do podjęcia 

tego przedsięwzięcia. 

•

Walkę przeciwko szkole prowadziły damy z ówczesnego 

towarzystwa oraz lekarze. Kobiety szerzyły różne złośliwe 

plotki. Lekarze opowiadali się za zachowaniem istniejącej 

sytuacji, tj. utrzymaniem pielęgniarek na poziomie służby 

szpitalnej, przeszkolonych bądź nie przeszkolonych, w 

zależności od indywidualnego uznania lekarza. O tym 

nastawieniu mówi np. fakt, że wśród 94 lekarzy i 79 

chirurgów ze 17 szpitali w Londynie subskrypcję na fundusz 

Florencji Nightingale gromadzony na cele szkoły podpisało 4 

lekarzy i 1 chirurg. Pacjentów o zdanie nie pytano.

•

Prowadzenie szkoły zostało powierzone przełożonej szpitala 

św. Tomasza – pani  Wardroper. Niestety nie zachowały się o 

niej żadne bliższe dane, wiadomo tylko tyle, że choć sama nie 

miała przygotowania pielęgniarskiego to jej placówka 

stanowiła wzór porządku i zorganizowania pracy 

pielęgniarskiej.  Pozostając w ścisłym kontakcie z Florencją 

Nightingale, pani Wardroper kierowała szkolą przez ok. 20 

lat. 

•

Wiek kandydatek do szkoły był ustalony w granicach 25-35 

lat a w ocenie przydatności były brane pod uwagę opinie ludzi 

godnych zaufania. W statusie uczennic Florencja Nightingale 

przyjęła zróżnicowanie na 

•

,,panie pielęgniarki” (lady nurses) - kobiety z wyższych klas 

społecznych, które same pokrywały koszty szkolenia i których 

poziom wykształcenia był wyższy, i

•

„pielęgniarki służebne” - dziewczęta z klas niższych, 

najczęściej  niskim poziomie przygotowania ogólnego. Ich 

koszty szkolenia były pokrywane z funduszu szkolnego. 

•

Wszystkie przyjmowano najpierw na okres próbny,  trwający 

miesiąc.

•

Zarówno system szkolenia technicznego, jak i sposób 

oddziaływania na kształtowanie charakteru i 

zdyscyplinowania były w tej szkole bardzo szczegółowo 

opracowane i bardzo ściśle ze sobą powiązane. Nosiły one 

wyraźne znamiona reguł klasztornych i wojskowych .

•

Na piśmie były opracowane w sposób szczegółowy wszystkie 
kwalifikacje, którymi powinna legitymować się najpierw 
probantka a później absolwentka szkoły. Oto kilka 
wybranych przykładów:

•

„Oczekujemy, że będzie trzeźwa, uczciwa, prawdomówna, 

godna zaufania, punktualna, cicha i podporządkowana, 

czysta i schludna”. 

•

Oczekujemy, że będzie sprawna: 

•

w zmienianiu opatrunków na pęcherzach, oparzeniach, 
odleżynach, w zmienianiu okładów, plastrów i małych 
opatrunków, 

•

w stawianiu pijawek, 

•

w wykonywaniu lewatyw u mężczyzn i kobiet ( ... ), 

•

w pomocy pacjentom bezradnym, np. w poruszaniu 

się, zmienianiu pozycji, w utrzymywaniu czystości 

osobistej, żywieniu, utrzymywaniu ciepła (albo 

ochładzaniu), zapobieganiu odleżynom, wygodnym 

układaniu ( ... ), 

•

w braniu udziału w operacjach ( ... ), 

•

we wnikliwych obserwacjach ( ... ), 

•

w nauczaniu się postępowania z rekonwalescentami.

•

Szkolenie było prowadzone przez pielęgniarki 

oddziałowe, a podlegało przełożonej oraz lekarzowi 

szkolącemu. Wszyscy, w tym także uczennice, byli 

opłacani. 

•

Szkolenie było podzielone na 2 części. Pierwsza część 

szkolenia trwała rok i była dla wszystkich jednakowa. 

Druga część, dla "pielęgniarek służebnych" - 3 lata.

2009-02-12

8

•

W pierwszym roku były zaplanowane zajęcia z lekarzem, a także 

nauczanie przy łóżku chorego. W tym czasie uczennice były 

zobowiązane do prowadzenia studium opieki pielęgniarskiej 

(nursing care study). Studium obejmowało notatki z obserwacji 

chorych, którzy pozostawali pod ich opieką oraz własne 

przemyślenia. Ustalono, że w pierwszym roku nie wolno angażować 

probantek do żadnych prac dodatkowych.

•

Egzamin odbywał się po pierwszym roku nauki. Osoby, które zdały 

go pomyślnie, uzyskiwały tytuł pielęgniarki dyplomowanej (certified 

nurse), jednak żadnego zaświadczenia nie otrzymywały do ręki. 

Florencja Nightingale uważała, że dowodu takiego nie trzeba dawać 

na wszelki wypadek, gdyby w przyszłości okazało się, że są tego 

niegodne. W szpitalu natomiast prowadzono rejestr wszystkich, 

które szkolę ukończyły. 

•

Druga część, szkolenie praktyczne, odbywało się w szpitalu św. 

Tomasza lub w innym, odpowiednio dobranym. W tym czasie 

dyplomantka była opłacana przez szpital.

•

Ukończenie praktyki oznaczało, że absolwentka jest 

przygotowana do objęcia bardziej odpowiedzialnego 

stanowiska w szpitalu macierzystym lub w innym. 

•

Florencja Nightingale bardzo dużo wagi przywiązywała do 

utrzymywania przez absolwentki kontaktu z ich Alma Mater, 

tj. szpitalem, w którym zostały przeszkolone.

•

Przez cały czas szkolenia zarówno w pierwszym roku, jak i w 

czasie późniejszej praktyki szkolnej, a także w czasie pracy 

zawodowej, pielęgniarki zatrudniane w szpitalu były 

poddawane wnikliwej obserwacji i ocenie. Przełożona 

otrzymywała co miesiąc odpowiednio opracowaną kartę ocen 

według pięciostopniowej skali. 

•

W karcie tej w sposób szczegółowy podawane były uwagi o 

charakterze postępach technicznych pielęgniarki, w 

przypadku niedostatecznej oceny mogła ona zostać usunięta 

ze szkoły i pracy decyzję taką podejmowała przełożona.

•

W szkole obowiązywała surowa dyscyplina, program 

każdego dnia był ustalony bardzo szczegółowo:

•

Plan dnia:

•

Pielęgniarka dzienna: 

•

wstawanie 6:00 

•

śniadanie 6:30 

•

oddział 7:00 

•

ćwiczenia 11:30 albo 15:30 – 17:00 

•

obiad 13:00 

•

oddział 14:00 

•

herbata 17:00 

•

oddział 18:00 

•

internat 20:30 

•

kolacja 21:00 

•

łóżko 22:00 

•

Pielęgniarka nocna: 

•

wstawanie 21:00 

•

herbata 21:30 

•

oddział 22:00 

•

internat 6:00 

•

śniadanie 6:30 

•

oddział 7:00 

•

internat 10:00 

•

ćwiczenia 11-13:00 

•

obiad 13:00 

•

łóżko 14:00 

•

W internacie obowiązywał surowy regulamin. 

Przekroczeniem, które mogło pociągnąć za sobą nawet 

usunięcie ze szkoły, było np. otrzymywanie codziennej 

korespondencji lub wychodzenie ze studentami medycyny. 

Dziewczęta mogły opuszczać internat tylko we dwie. 

•

Szkoła zaprogramowana według tej koncepcji 

przygotowywała pielęgniarki do opieki nad człowiekiem 

chorym w szpitalu. Florencja Nightingale uznawała jednak 

także potrzebę przygotowywania pielęgniarek do opieki nad 

chorym w domu i do pracy w środowisku domowym. Program 

takiego właśnie szkolenia przygotowała wspólnie z 

Williamem Rathborne, który zorganizował pierwszą grupę 

pielęgniarek środowiskowych (district nursing) w 1862 r. w 

Liverpoolu. Na temat szkolenia tych pielęgniarek Florencja 

Nightingale wypowiadała się następująco: powinny mieć 

przygotowanie specjalne, a ich zadaniem nie może być 

rozdawanie jałmużny ani inne świadczenia materialne, nie 

powinny także mieszać się do spraw wiary swoich pacjentów. 

•

Florencja Nightingale wypowiadała się często i pisała wiele 

listów do prasy w sprawie potrzeby przygotowywania 

pielęgniarek do pracy na rzecz ochrony zdrowia, szczególnie 

dzieci, i popularyzacji metod uczenia zasad ochrony zdrowia.

2009-02-12

9

PIELĘGNIARSTWO NOWOCZESNE NA 
ŚWIECIE 

Pionierską pracę reformatorską, zgodnie z założeniami 

Florencji Nightingale, podejmowały absolwentki szkoły, 

określane przez nią jako misjonarki pielęgniarstwa. Wiele z 

nich przejawiało dużą aktywność i głębokie zrozumienie 

potrzeby reform. Do szerzenia idei nowoczesnego 

pielęgniarstwa na świecie przyczyniały się także pisma 

Florencji Nightingale, jej wystąpienia, a także liczne kontakty 

listowne i osobiste, udzielanie porad i wskazówek. Z nową ideą 

zapoznawali się również lekarze z różnych krajów, którzy 

znaleźli się w szpitalu św. Tomasza i zetknęli ze zmianami 

wprowadzonymi tam w zakresie opieki pielęgniarskiej. Wielu z 

nich propagowało tę koncepcję po powrocie do swojego kraju.

W Anglii działalność reformatorska została zakończona w ciągu 

25 lat od czasu założenia pierwszej szkoły. Stary system z 

personelem przypadkowym, niewykształconym i źle opłacanym 

upadł całkowicie. 

W bardzo krótkim czasie po otwarciu pierwszej szkoły pielęgniarskiej przy 

szpitalu św. Tomasza rozpoczął się także wielki ruch reformatorski w 

innych krajach. W ciągu 50 lat ogarnął on praktycznie biorąc cały świat: 

Europę, Amerykę, Azję, Australię, Afrykę, dotarł na Kubę, do Porto Rico i 

na wyspy Pacyfiku.

•

Szkoły pielęgniarskie zorganizowane w latach 1860 – 1910: 

•

Europa: 

•

1860 r. - Londyn, 

•

1866 r. - Sztokholm, 

•

1872 r. - Edynburg, 

•

1879 r. - Dublin, 

•

1886 r. - Helsinki, 

•

1886 r. - Berlin, 

•

1886 r. - Ateny, 

•

1894 r. - Rzym, 

•

1890 r. - Amsterdam, 

•

1900 r. - Kopenhaga, 

•

1900 r. - Oslo, 

•

1901 r. - Bordeaux, 

•

1907 r. - Bruksela. 

•

Ameryka: 

•

1864 r. - St. Catherine, 

•

1873 r. - Boston, 

•

1873 r. - New Heven, 

•

1873 r. - Nowy Jork, 

•

1881 r. - Toronto, 

•

1887 r. - Winnipeg, 

•

1900 r. - Hawana, 

•

1904 r. - St. Juan (Porto Rico). 

•

Azja: 

•

1886 r. - Bombaj, 

•

1885 r. - Kyoto, 

•

1903 r. - Chiny, 

•

1906 r. - Manila, 

•

1905 r. - Seul.

•

Australia: 

•

1868 r. - Sydney. 

•

Nowa Zelandia: 1883 r. 

•

Afryka: 

•

przed 1900 r. - Południowa Afryka.

•

W USA i Kanadzie pierwsze starania o zorganizowanie 

szkolenia dla pielęgniarek według koncepcji Florencji 

Nightingale podejmowały głównie kobiety-lekarki. 

Pierwszymi ośrodkami pielęgniarskimi realizującymi tę 

ideę były szkoły w Nowym Jorku, Bostonie, New Heven.

•

W Europie powstawanie szkół pielęgniarskich według 

tego wzorca natrafiało na różne trudności, wśród których 

do najważniejszych należały zakorzenione tu wcześniej 

w krajach katolickich szkolenie sióstr miłosierdzia, a w 

krajach protestanckich - szkolenie diakonis. 

•

Oprócz koncepcji Florencji Nightingale na dalszy rozwój 

pielęgniarstwa, szczególnie w Europie, duży wpływ wywarła 

organizacja Czerwonego Krzyża i prowadzone przez nią 

szkolenia pielęgniarek. 

•

Inicjatorem i założycielem Czerwonego Krzyża był Henryk 

Dunant.

•

Obserwując bezpośrednio tragiczną sytuację i ogromne 

cierpienia rannych żołnierzy pozostawionych na pobojowisku 

pod Solferino (1859 r.) nie zadowolił się zorganizowaniem i 

udzielaniem pomocy doraźnej rannym żołnierzom, ale w 

•

1863 r. przedstawił plan powołania organizacji narodowych 

Czerwonego Krzyża, zjednoczonych na arenie 

międzynarodowej, z siedzibą w Genewie. Celem tej 

organizacji było prowadzenie działalności na rzecz opieki nad 

rannymi żołnierzami. Inspiracją dla jego działalności były 

osiągnięcia Florencji Nightingale na Krymie. Ona także 

włączyła się do opracowywania zasad Czerwonego Krzyża. 

2009-02-12

10

•

1912 r. organizacja Czerwonego Krzyża podjęła decyzję o 

przyznawaniu najbardziej zasłużonym pielęgniarkom medalu 

imienia Florencji Nightingale. Medal ten jest przyznawany także 

tym sanitariuszkom, które odznaczyły się w czasie wojny. 

•

Opieka nad rannymi żołnierzami sprawowana przez Czerwony 

Krzyż polegała na dobrowolnej służbie społecznej o charakterze 

patriotyczno-wojskowym. Przygotowywanie do tej służby było 

krótkie i ograniczało się do udzielania pierwszej pomocy. Ponieważ 

okazało się ono wkrótce niewystarczające, w krajach, w których 

Czerwony Krzyż funkcjonował najlepiej, rozpoczęto powoływanie 

szpitali, w których szkolono pielęgniarki zarówno na potrzeby w 

okresie wojny, jak i w czasie pokoju. 

•

Najlepsze szkoły tej organizacji powstały w Niemczech i w Austrii, a 

model kształcenia, jaki tam wprowadzono, był bardzo zbliżony do 

modelu Florencji Nightingale. Miały one jednak charakter 

ekskluzywny, wyłącznie dla ówczesnej arystokracji. W wielu 

krajach Europy, np.: w Wielkiej Brytanii, Danii, Francji, Holandii, 

szkół Czerwonego Krzyża nie organizowano.

CZERWONY KRZYŻ/ CZERWONY 
PÓŁKSIĘŻYC MISJA I ZASADY

Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego 

Półksiężyca (International Red Cross and Red Crescent 

Movement) - międzynarodowy ruch humanitarny stworzony by 

chronić ludzkie zdrowie i życie oraz respektować ludzkie życie.

•

W skład ruchu wchodzą:

•

Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża(ICRC) – jest 

strażnikiem prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych .

•

Międzynarodowa Federacja Stowarzyszeń Krajowych CK i 

CP

•

Stowarzyszenia krajowe Czerwonego Krzyża, Czerwonego 

Półksiężyca (w większości państw muzułmańskich), i 

Czerwonej Tarczy Dawida (w Izraelu)

Podstawową misją Czerwonego Krzyża i Czerwonego 

Półksiężyca jest zapobieganie i łagodzenie cierpienia 

ludzkiego oraz ochrona ludzkiej godności, bez 

jakiejkolwiek dyskryminacji dotyczącej narodowości, rasy, 

płci, przekonań religijnych lub politycznych. W 

wypełnianiu swojej misji Czerwony Krzyż i Czerwony 

Półksiężyc podejmuje przede wszystkim takie zadania jak:

•

Ochrona życia i zdrowia,

•

Zapewnienie poszanowania istoty ludzkiej, zwłaszcza 

podczas konfliktów zbrojnych i w innych krytycznych 

sytuacjach,

•

Praca na rzecz zapobiegania chorobom i rozwijanie 

pomocy społecznej,

•

Aktywizowanie pracy wolontariuszy i stała gotowość do 

niesienia pomocy,

•

Budowa uniwersalnego poczucia solidarności ze 

wszystkimi, którzy potrzebują ochrony i pomocy.

•

Podstawowe Zasady:

•

humanitaryzm – człowieczeństwo, ochrona życia, 

zdrowia i poszanowanie ludzkiej godności,

•

bezstronność – pomoc udzielana bez rozróżnienia 

wszystkim stronom konfliktu, najpierw najbardziej 

potrzebującym,

•

neutralność – brak stanowiska w sporach: religijnych, 

rasowych, politycznych itp.,

•

niezależność – nie zależność od państwa w granicach 

prawa,

•

dobrowolność – przynależność do organizacji jest 

dobrowolna, nieprzymusowa,

•

jedność – w każdym z krajów istnieje tylko jedna 

organizacja działająca w ramach Czerwonego Krzyża lub 

Czerwonego Półksiężyca,

•

powszechność – wszystkie stowarzyszenia są równe, 

Czerwony Krzyż i Czerwony Półksiężyc stara się być 

obecny na całym świecie,

•

Cele organizacji

•

opieka nad rannymi, chorymi i jeńcami w czasie 

wojny,

•

pomoc ofiarom:

•

klęsk żywiołowych, 

•

wypadków i 

•

epidemii w okresie pokoju,

•

wizytuje obozy dla uchodźców i internowanych,

•

opieka nad uchodźcami,

•

jest źródłem informacji o jeńcach,

•

organizowanie kursów ratowniczych, szkolenia 

sanitariuszy,

•

szerzenie oświaty zdrowotnej,

•

organizowanie krwiodawstwa.

2009-02-12

11

Henryk Dunant

•

Poza Czerwonym Krzyżem katolickie siostry miłosierdzia w 

Irlandii, zachęcone przykładem angielskim, rozpoczęły w 

1891 r. szkolenie, które oparły na zasadach tam 

wprowadzonych. 

•

W Wiedniu w 1882 r. wielki chirurg Teodor Billroth 

zorganizował szkołę pielęgniarską. Charakterystyczną cechą 

tej szkoły było to, że powstała ona nie jako szkoła 

przyszpitalna, ale że przy niej właśnie powstał szpital. Celem 

takiego rozwiązania było zapewnienie jak najlepszych 

warunków do szkolenia uczennic. Szkoła była przeznaczona 

głównie dla kobiet z wyższych sfer społecznych, jej wpływy 

nie sięgały więc daleko. 

•

W wyniku zmian, jakie wprowadzały wyszkolone 

pielęgniarki, poziom opieki pielęgniarskiej w latach 1860 -

1900 poprawił się wyraźnie na całym świecie, a społeczeństwo 

wykazywało coraz więcej zrozumienia dla potrzeby szkolenia 

pielęgniarek.

Teodor Billroth

2009-02-12

12

Problemy zawodu i pierwsze organizacje 
zawodowe pielęgniarek

W stosunkowo krótkim czasie, w związku z szybkim i 

szerokim rozpowszechnieniem reformy kształcenia 

pielęgniarek, oprócz niewątpliwie korzystnych przemian 

powstawały także różne problemy i wypaczenia koncepcji. 

Główne przyczyny problemów:

•

szkoły powstające przy szpitalach były uzależnione 

wyłącznie od ich zarządów,

•

wyłącznie od zarządów szpitali, były uzależnione 

pracujące w nich pielęgniarki,

•

szkoły otwierano przy małych szpitalach, a nawet w 

różnych instytucjach specjalnych, w których nie było 

żadnej możliwości stworzenia koniecznych warunków 

szkolenia praktycznego,

•

w wielu szpitalach nie zapewniano uczennicom 
godziwych warunków socjalnych. 

•

zaniedbywano utrzymywanie więzi pomiędzy Alma 
Mater a absolwentkami. 

•

uzależnienie od zarządów szpitali stworzyło także 
bardzo duże zróżnicowanie wynagrodzeń, a nawet 
wyzysk. 

Wszystko to w gronie najświatlejszych pielęgniarek 
budziło poczucie zagrożenia zarówno w sprawie 
poziomu szkolenia, jak i standardu zawodowego i 
poziomu praktyki zawodowej.

•

Trzeźwa ocena sytuacji doprowadziła do decyzji o 

podjęciu starań, a nawet walki o uregulowanie podstaw 

prawnych zawodu i wprowadzenie ogólnej rejestracji 

pielęgniarek. Ruch ten rozwijał się prawie równolegle w 

Anglii i w Ameryce (USA, Kanada), ale nieco inaczej. W 

efekcie końcowym doprowadził on do powstania 

narodowych organizacji pielęgniarskich, do 

wprowadzenia jednolitej rejestracji pielęgniarek, a także 

do powstania Międzynarodowej Rady Pielęgniarek. 

•

W Anglii w związku ze sprawą jednolitej rejestracji 

pielęgniarek rozpętała się walka między pielęgniarkami 

postępowymi a tymi, które prezentowały poglądy 

bardziej konserwatywne. Walka ta trwała prawie 30 lat. 

Wśród przeciwniczek ogólnej rejestracji znajdowała się 

Florencja Nightingale. 

•

Działalność nowatorską w Anglii zapoczątkowała 

Bedford-Gordon-Ethel (1857 - 1947) - przełożona 

wielkiego szpitala św. Bartłomieja w Londynie. 

•

Po objęciu stanowiska przeprowadziła ona w szpitalu 

wielką reformę, a równocześnie wystąpiła do rządu z 

żądaniem o przyznanie pielęgniarkom uprawnień 

zawodowych oraz wprowadzenia ogólnego rejestru 

wszystkich uprawnionych do wykonywania tego zawodu. 

•

Podstawę do rejestru pielęgniarek miał stanowić egzamin 

państwowy, składany przez absolwentki wszystkich szkół 

przed komisją specjalnie do tego celu powołaną, a złożoną 

głównie z pielęgniarek. Aby działalności tej dać silniejsze 

oparcie, Bedford Fenwick, wraz z grupą kilku innych 

pielęgniarek, doprowadziła do powstania pierwszej 

organizacji pielęgniarskiej. 

•

1888 r. powstanie Brytyjskiego Towarzystwa 

Pielęgniarskiego. Które później przyjęło nazwę Brytyjskie 

Królewskie Towarzystwo Pielęgniarskie. 

•

1894 r. powstanie - Rady Przełożonych Wielkiej Brytanii i Irlandii. 

Do rady tej weszły wszystkie przełożone, zwolenniczki 

wprowadzenia ogólnopaństwowej rejestracji pielęgniarek. 

•

1893 r. w USA czasie kongresu szpitalnictwa i dyspanseriów 

ówczesny przewodniczący tej organizacji powołał sekcję 

pielęgniarską. Był to zaczątek pierwszego stowarzyszenia 

pielęgniarek. 

•

Powstanie Amerykańskiego Towarzystwo Dyrektorek Szkół 

Pielęgniarskich. W skład towarzystwa weszły te wszystkie 

pielęgniarki, które wówczas przewodziły ruchowi 

zjednoczeniowemu w USA i Kanadzie. 

•

Towarzystwo rozpoczęło kampanię:

•

przeciwko zatrudnieniu w charakterze pielęgniarek osób, które 

nie ukończyły szkoły,

•

mającą na celu skrócenie dnia pracy, 

•

podwyższenie poziomu kształcenia, 

•

ustalenie minimum wymagań w warunkach przyjęcia do szkół

•

poprawę warunków socjalnych uczennic.

•

1896 r. powstała kolejna organizacja pielęgniarska, 
wspólna dla USA i Kanady. Jednoczyły się w niej 
grupy absolwentek poszczególnych szkół.

•

1899 r. W Londynie podczas Kongresu Rady Kobiet 
została powołana sekcja pielęgniarska, a Bedford 
Fenwick, uczestnicząca w kongresie, zaproponowała 
zorganizowanie Międzynarodowej Rady Pielęgniarek 
(International Council of Nurses - ICN). Propozycja 
została przyjęta entuzjastycznie, powołany komitet 
organizacyjny zebrał się następnego dnia. W swoich 
postanowieniach zobowiązał członkinie angielskie do 
opracowania projektu konstytucji rady. 

2009-02-12

13

•

Wielkim wydarzeniem w czasie kongresu było 

otrzymanie listu od Florencji Nightingale, w którym 

dziękowała za wkład pracy w zakresie rozwoju 

pielęgniarstwa. Ponieważ dotychczas była przeciwniczką 

tego ruchu, jej list został przyjęty z dużym zadowoleniem. 

•

W okresie od czerwca 1899 r. do czerwca 1900 r. została 

opracowana i w tym samym roku uchwalona konstytucja 

Międzynarodowej Rady Pielęgniarek (MRP). 

•

Bedford Fenwick pierwsza przewodnicząca MRP. 

•

1901 r. pierwszy zjazd MRP 

•

MRP to pierwsza międzynarodowej organizacja 

pielęgniarska, a równocześnie pierwszej międzynarodowa 

organizacja zawodowa. 

Główny cel działalności MRP został sformułowany przez 

Bedford Fenwick i brzmiał następująco: 

"Podstawowym celem Międzynarodowej Rady 

Pielęgniarek jest organizowanie pielęgniarek z całego 

świata po to, aby mogły mówić". 

MRP inicjowała politykę jednoczenia - członkiem MRP 

mogły zostać organizacje pielęgniarskie z różnych krajów. 

W krótkim czasie zwiększyła się liczba organizacji 

należących do MRP, rada zyskiwała duże wpływy i 

podejmowała współdziałanie z innymi organizacjami 

międzynarodowymi. W celu zapewnienia ciągłości pracy 

został powołany sekretariat rady.

Pierwszy zjazd MRP, który odbył się w Buffalo w 1901 r, podjął 

następującą rezolucję: 

"Skoro pielęgnowanie chorych jest sprawą, która ma znaczenie dla 

wszystkich ludzi w każdym kraju, skoro pielęgniarki, aby mogły 

pracować wydajnie, powinny być kształcone odpowiednio do zadań, 

które są im powierzane, skoro współcześnie nie ma żadnych ogólnie 

obowiązujących ustaleń ani w sprawie tego, jak długo pielęgniarki 

powinny być szkolone, ani też na jakim poziomie, brak jest także 

systemu ich edukacji, a także egzaminowania w każdym kraju, skoro 

nie ma żadnego sposobu (z wyjątkiem Południowej Afryki), który 

umożliwiałby odróżnienie pielęgniarki wyszkolonej od ignorantki 

podającej się za pielęgniarkę - Międzynarodowy Kongres Pielęgniarek 

na spotkaniu plenarnym wyraża opinię, że obowiązkiem pielęgniarek 

w każdym kraju jest podejmowanie działania na rzecz wprowadzenia 

odpowiedniego aktu prawnego, który by regulował sprawy kształcenia 

pielęgniarek oraz zapewniał ochronę zawodu jako dobra publicznego 

przez wprowadzenie egzaminów państwowych i jednolitej rejestracji, 

a także ustalenie stosowanych kar - dla umożliwienia realizacji tych 

przepisów".

Rozwój organizacji zawodowych 
pielęgniarek 

•

Przed pierwszą wojną światową i w dwudziestoleciu 
międzywojennym można było obserwować wyraźnie 
występującą tendencję do organizowania się 
pielęgniarek zarówno w poszczególnych krajach, jak 
i na arenie międzynarodowej. 

•

Pielęgniarki w USA wykazywały w tej sprawie w 
dalszym ciągu szczególnie dużo inicjatywy. 
Jednoczyły się więc w różnych organizacjach w celu 
wspólnego rozwiązywania powstających problemów, 
zwiększała się liczba członków organizacji. 

•

1911 r. powstanie Amerykańskiego Towarzystwa 

Pielęgniarskiego. 

•

1924 r. powstanie w Kanadzie organizacji zawodowej 

pielęgniarek.

•

1912 r. powstanie Narodowej Ligii Edukacji Pielęgniarskiej 

(National Leaguae of Nursing Education) z Amerykańskiego 

Towarzystwa Dyrektorek Szkół Pielęgniarskich. Ta nowo 

powstała organizacja zaczęła odgrywać główną rolę w 

działalności mającej na celu rozwój kształcenia, Ze 

stosunkowo mało liczebnego, stowarzyszenie w krótkim 

czasie rozrosło się w wielką organizację pielęgniarską.

•

1912 r. powstało nowe towarzystwo - Narodowa Organizacja 

Pielęgniarstwa w Zdrowiu Publicznym (National 

Organisation for Public Health Nursing), która skupiła 

pielęgniarki pracujące w tym dziale ochrony zdrowia. W jej 

skład weszli także różni przedstawiciele społeczeństwa. 

•

1933 r. powstało Towarzystwo Uniwersyteckich Szkół 

Pielęgniarskich (Association of Collegiate Schools of Nursing), które 

połączyło szkoły pielęgniarskie kształcące na poziomie 

uniwersyteckim. 

•

Oprócz wymienionych powstało także wiele innych organizacji 

pielęgniarskich zarówno w obrębie poszczególnych stanów, jak i 

ogólnopaństwowych, np. ugrupowania religijne, stowarzyszenia 

rasowe pielęgniarek (np. pielęgniarki kolorowe). Podobne 

organizacje powstawały w Kanadzie.

•

Od 1900 r. najważniejszą sprawą w działalności tych organizacji 

było uregulowanie sprawy poziomu kształcenia i rozwoju praktyki 

zawodowej. Działalność ta napotykała wiele oporów zarówno ze 

strony grup zainteresowanych w tym materialnie, jak i tych, które 

chciały podporządkować sobie pielęgniarki. Najwięcej trudności 

pojawiało się w związku z dążeniem pielęgniarek do przejęcia 

prawa decydowania o poziomie i kierunku kształcenia oraz w 

sprawie rejestracji zawodowej. Pielęgniarki jednak uparcie walczyły 

o to, aby zespoły przeprowadzające egzaminy państwowe składały 

się głównie z pielęgniarek.

2009-02-12

14

•

W latach 1910 - 1922 proces ten został zakończony. 

Rejestracja ogólna pielęgniarek została wprowadzona w całym 

kraju(USA), choć nie we wszystkich stanach jednakowo. 

•

W różnych krajach Europy ruch organizacyjny pielęgniarek 

nie rozwijał się jednakowo, a jego upowszechnianie trwało 

przez wiele lat. Napotykał on trudności natury religijnej, 

obyczajowej, politycznej, ekonomicznej, różnic językowych i 

inne. 

•

W takich krajach, jak Dania, Finlandia, Szwecja, Norwegia, 

Islandia, pielęgniarki uzyskały stosunkowo szybko wysoką 

pozycję społeczno – zawodową. W tych też krajach powstały 

najwcześniej , po Wielkiej Brytanii, silne organizacje 

pielęgniarek. Jednocząc się utworzyły one Unię Pielęgniarek 

Krajów Północnej Europy i nawiązały ze sobą ścisłą 

współpracę. Organizacje te z reguły koncentrowały swoją 

działalność wokół spraw legislacyjnych, kształcenia i 

zapewnienia pielęgniarkom lepszych warunków socjalno-

bytowych. 

•

W Finlandii, dzięki działalności towarzystwa 
pielęgniarskiego, któremu przez długi czas 
przewodziła Zofia Mannerheim, został stworzony 
państwowy system kształcenia pielęgniarek. 
Pielęgniarki zaczęły zajmować różne stanowiska we 
władzach państwowych, wchodziły do zarządów 
szpitali, różnych komitetów i zespołów miejskich. 

•

W Szwecji i Finlandii pielęgniarki wchodziły w skład 
parlamentu, a Kyllikki Pohjala np. jako poseł w 
parlamencie fińskim przez wiele lat odgrywała 
bardzo ważną rolę w działalności mającej na celu 
rozwój pielęgniarstwa

•

MRP w tym czasie również bardzo szeroko rozwijała działalność i 

umacniała swoją pozycję. Dzięki jej wysiłkom rozluźnione w okresie 

wojennym kontakty zostały nawiązane z powrotem. W 1937 r. do tej 

federacji należały już 33 towarzystwa narodowe. Regularnie 

odbywały się wielkie zjazdy międzynarodowe. zajmowano się na nich 

sprawami bardzo ważnymi dla rozwoju zawodu. 

•

1922 r., kongres MRP, w Kopenhadze, podjęto rezolucje dotyczące 

np.:

•

przedłużenia czasu kształcenia do 3 lat, 

•

ustawicznego doskonalenia zawodowego, 

•

powierzania kierownictwa szkół wyłącznie pielęgniarkom, 

•

opracowywania programów szkół przez pielęgniarki specjalnie do 

tych zadań przygotowane, 

•

postanowiono także, że w krajach, w których nie wprowadzono 

ogólnej rejestracji pielęgniarek, zostaną w tej sprawie podjęte 

odpowiednie starania,

•

skrócenia czasu pracy pielęgniarek przynajmniej do 54 godzin 

tygodniowo. 

•

1925r. Kongres MRP w Helsinkach (1925 r.) rezolucja w 

sprawie ustanowienia stałej siedziby MRP w Genewie. 

•

1922 r. zaczyna ukazywać się biuletyn MRP.

•

1929 r. jego nazwa została zmieniona na "Przegląd 

Pielęgniarski" (Nursing Review). 

•

1929 r. została ogłoszona pierwsza definicja terminu 

„wyszkolona pielęgniarka” mówiąca, iż jest to osoba która:

„w czasie przygotowania do zawodu otrzymała instrukcje i 

zdobyła doświadczenie praktyczne przynajmniej w czterech 

głównych działach pielęgniarstwa, z koniecznym 

uwzględnieniem pielęgniarstwa w chorobach wewnętrznych, 

chirurgicznego, pediatrycznego, która po uzyskaniu dyplomu 

jest zdolna do podejmowania praktyki pielęgniarskiej, a także 

ponoszenia odpowiedzialności, co jest wspólne dla 

pielęgniarek we wszystkich głównych działach pielęgniarstwa, 

włącznie z pielęgniarstwem prywatnym, szpitalnym i w 

zdrowiu publicznym”. 

•

1933 r. Kongres MRP podjęto rezolucje w następujących sprawach: 

•

kontynuowania działalności zmierzającej do wprowadzenia we 

wszystkich krajach obowiązującej rejestracji zawodowej 

pielęgniarek, tworzenia samodzielnych jednostek 

organizacyjnych do spraw pielęgniarstwa w ministerstwach 

zdrowia, 

•

sprawowania kontroli szkół pielęgniarskich wyłącznie przez 

pielęgniarki właściwie do tego przygotowane, 

•

wyraźnego rozdzielenia zakresu odpowiedzialności pielęgniarki i 

lekarza, 

•

szerokiego rozpowszechniania informacji o pielęgniarstwie w 

społeczeństwie i wśród lekarzy, 

•

przygotowania pielęgniarek z pełnymi kwalifikacjami, 

wprowadzania do programów szkół pielęgniarskich zagadnień z 

zakresu higieny ogólnej i higieny psychicznej.

•

MRP prowadziła w tym bardzo ożywioną działalność, 

której celem było umożliwienie pielęgniarkom 

zdobywania kwalifikacji - także poprzez szkolenie za 

granicą. 

•

Pewna inicjatywa w sprawie powołania do tego celu 

Memoriału Florencji Nightingale dała o sobie znać na 

kongresie MRN w 1912 r. 

•

Dzięki staraniom Ligi Czerwonych Krzyży w 1920 r. 

zostały zorganizowane w Londynie pierwsze kursy 

podyplomowe dla pielęgniarek z różnych krajów. W 

1934 r., po włączeniu się MRP do tej sprawy, powstała 

Międzynarodowa Fundacja Florencji Nightingale. 

•

MRP w swojej bogatej działalności inspirowała, 

inicjowała i wspomagała ruch rozwojowy nowoczesnego 

pielęgniarstwa w sposób bardzo znaczący.

2009-02-12

15

Rozwój praktyki zawodowej i kształcenie 
pielęgniarek w Ameryce Północnej 

•

Pod koniec XIX w. i w pierwszej połowie XX w. największe zmiany 

rozwojowe zarówno w praktyce zawodowej pielęgniarek, jak i w 

kształceniu, związane w dużej mierze z jednoczeniem 

organizacyjnym, zachodziły w USA i Kanadzie. 

•

W krajach tych w ciągu krótkiego czasu wprowadzono duże zmiany 

w praktyce zawodowej zarówno w szpitalu, jak i w innych 

instytucjach ochrony zdrowia. Zmiany zachodzące w szpitalu były 

związane z rozwojem diagnostyki lekarskiej i metod leczenia, a 

także z wprowadzeniem specjalizacji lekarskiej. Przed 

pielęgniarkami stawiano coraz więcej różnych zadań. Według Lucil 

Brown w latach czterdziestych XX w. doszło do tego, że 

pielęgniarki zatrudnione w szpitalach wykonywały więcej różnych 

czynności związanych z leczeniem aniżeli pół wieku wcześniej 

lekarz. Szpitalna praktyka pielęgniarska stawała się więc coraz 

bardziej złożona, coraz bardziej odpowiedzialna i wymagała coraz 

wyższych kwalifikacji. 

•

Stosunkowo wcześnie wprowadzono także domową 

praktykę pielęgniarską. Zaczęło się od tego, że uczennice 

szkół szpitalnych były posyłane do byłych pacjentów 

szpitala w celu wykonywania u nich różnych czynności 

związanych z pielęgnowaniem. Opłaty ze te usługi 

pobierał szpital. 

•

Wraz z rozwojem szpitali i bogaceniem się społeczeństwa 

zapotrzebowanie na te usługi zwiększało się. W 

programach szkół wprowadzano więc zmiany mające na 

celu lepsze przygotowanie uczennic do pielęgnowania 

chorego w domu. 

•

Kolejnym etapem było usamodzielnienie pielęgniarek. 

Zapewnieniem opieki nad chorym w domu zajęły się 

same pielęgniarki, organizując w tym celu centralne 

ośrodki pielęgniarskie. 

•

W dalszym procesie rozwoju opieki poza szpitalem doszło do 

powstania pielęgniarstwa środowiskowego, którym w pełni 

samodzielnie zajmowały się pielęgniarki (Visiting Nursing). 

•

1877 r. powstanie pierwszej placówki pielęgniarstwa 

środowiskowego w Nowym Jorku. 

•

1893 r. został utworzony specjalny fundusz społeczny mający 

wspomagać idee pielęgniarstwa środowiskowego. 

•

W działalności mającej na celu rozwój zawodu dużą rolę 

odegrały wydawnictwa pielęgniarskie:

•

1886 r. „The Nightingale” - pierwsze czasopismo 

pielęgniarskie. 

•

1900 r. „American Journal of Nursing” (Amerykański 

Dziennik Pielęgniarski) - organ Amerykańskiego 

Towarzystwa Pielęgniarskiego. 

•

1905 r. „The Canadian Nurse”(pielęgniarka Kanadyjska). 

•

1934 r. zostało powołane Biuro Informacji Pielęgniarskiej 

(Nursing Information Bureau), które spełniało funkcję 

nadrzędną w stosunku do wszystkich wydawnictw 

pielęgniarskich.

•

Dzięki wydawnictwom pielęgniarki zyskały możliwość 

samodzielnego prezentowania własnych poglądów i opinii w 

sprawach pielęgniarstwa. Czasopisma te wywierały znaczący 

wpływ na kształtowanie świadomości zawodowej 

pielęgniarek, wpływały na podnoszenie poziomu 

pielęgniarstwa i przyczyniały się do jednoczenia zawodowego. 

Ukazywały się w nich artykuły pobudzające do działalności i 

kierujące ruchem pielęgniarskim w sprawach legislacyjnych, 

zachęcające do współdziałania międzynarodowego. Według 

późniejszych ocen właśnie dzięki tym czasopismom udało się 

osiągnąć bardzo znaczący rozwój w dziedzinie kształcenia 

pielęgniarek. 

•

1878 r. wydanie „Handbook of nursing” pierwszego 

podręcznika dla pielęgniarek. 

•

Ówczesne pielęgniarki bardzo dużo uwagi poświęcały sprawie 

kształcenia. Na uwagę zasługują podejmowane wówczas 

starania o rozszerzenie szkolnictwa pielęgniarskiego, 

podniesienie poziomu kształcenia w szpitalnych szkołach 

pielęgniarskich, dostosowanie programu kształcenia do 

zmieniających się potrzeb zarówno w praktyce szpitalnej, jak 

i w różnych instytucjach zdrowia publicznego. Najważniejszą 

sprawą było jednak dążenie do wprowadzenia kształcenia 

pielęgniarek na poziomie uniwersyteckim. 

•

W 1880 r. w USA było 15 szkół pielęgniarskich z 323 

uczennicami, w 1900 r. było ich już 432 z ponad 11 tysiącami 

uczennic. Dzięki dalszemu rozwojowi w 1940 r. liczba 

pielęgniarek dyplomowanych w USA wynosiła ok. 275 tyś.

•

Szybkie zwiększanie się liczby szkół pielęgniarskich i 

liczby kształconych pielęgniarek nie zawsze jednak 

łączyło się z odpowiednio wysokim poziomem 

kształcenia. Wiele szkół organizowanych w małych 

szpitalach i szpitalach o wąskiej specjalizacji nie 

stwarzało warunków koniecznych do zapewnienia 

szerokoprofilowej praktyki zawodowej dla uczennic. 

Warunki socjalno-bytowe uczennic były także często 

bardzo złe. Z krytyką tej sytuacji i domaganiem się 

poprawy występowała wtedy między innymi Adelaide 

Nutting, jedna z ówczesnych pielęgniarek, domagając 

się, aby W kształceniu pielęgniarek większą część czasu 

poświęcono na zagadnienia teoretyczne. Adelaide 

Nutting była autorką pierwszej książki poświęconej 

historii pielęgniarstwa (1907 r.), zebrała także bogatą 

literaturę pielęgniarską, w której znalazły się liczne 

opracowania Florencji Nightingale. Gromadzenie 

zbiorów bibliotecznych podjęły także towarzystwa 

pielęgniarskie.

2009-02-12

16

•

Wprowadzanie kształcenia uniwersyteckiego dla pielęgniarek 

rozpoczęło się jeszcze przed 1900 r. Pewna liczba szkół powstała 

wtedy przy szpitalach uniwersyteckich. Nie otrzymywały one 

jednak od razu, nawet w nazwie, statusu szkoły uniwersyteckiej.

•

Głównym uzasadnieniem starań o wprowadzenie kształcenia 

uniwersyteckiego dla pielęgniarek była konieczność przygotowania 

pielęgniarek na stanowiska kierownicze i nauczycielskie. W 1898 r. 

zawiązał się w tym celu specjalny komitet. Wybór miejsca padł na 

Teachers College w Uniwersytecie Kolumbia w Nowym Jorku. W 

1899 r. dwie pierwsze dyplomowane pielęgniarki podjęły w nim 

studia z zakresu ekonomii szpitalnej (Hospital Economics). W 1907 

r. Adelaide Nutting, która przejawiała duże zainteresowanie pracą 

naukową, została powołana do grona profesorskiego tego 

uniwersytetu. Powierzono jej zorganizowanie nowego wydziału -

Administracji Gospodarstwa Domowego (Departament of 

Household Administration). Nowy wydział w krótkim czasie zyskał 

dużą sławę zarówno w USA, jak i poza jego granicami. 

Podejmowało na nim studia wiele pielęgniarek, głównie z USA i 

Kanady. 

•

W tym samym czasie czyniono również starania o 

wprowadzenie podstawowego kształcenia pielęgniarek na 

uniwersytecie. 

•

1901 r. Pierwszy niepełny program kształcenia 

uniwersyteckiego dla pielęgniarek został opracowany przez 

Adelaide Nutting - Uniwersytet Kolumbia, Nowy Jork. 

•

1909 r. na uniwersytecie Minnesota zaczęto realizować pełny 

uniwersytecki program kształcenia pielęgniarek. 

•

1923 r. pierwsza uniwersytecka szkoła pielęgniarek w pełni 

niezależna, tj. z dziekanem-pielęgniarką, na uniwersytecie 

Yale. 

•

1938 r. w. USA było już 100 uczelni wyższych, w których 

kształciły się pielęgniarki. 

•

1919r. powstanie pierwszej w Kanadzie szkoły na poziomie 

uniwersyteckim. 

•

W latach trzydziestych XX w. rozpoczął się dynamiczny 

rozwój różnych form kształcenia podyplomowego dla 

pielęgniarek, a także propagowanie kształcenia w ciągu 

całego życia zawodowego. 

•

Kształcenie na poziomie wyższym i doskonalenie zawodowe miało 

zróżnicowany poziom. Głosy krytyki doprowadziły w 1919 r. do podjęcia 

badań nad tym zagadnieniem. Ich pierwotnym celem było rozwiązanie 

problemu kształcenia pielęgniarek na potrzeby ochrony zdrowia 

publicznego. Badania rozszerzono jednak wkrótce na pozostałe rodzaje 

kształcenia, a prowadzono je w latach 1920 - 1923.

•

Uzyskane wyniki dotyczące kształcenia na potrzeby ochrony zdrowia 

publicznego wykazały, że występuje wielka luka w przygotowywaniu 

pielęgniarek do szerzenia zasad higieny w warunkach domowych, w 

rodzinie. Wykazały również, że istnieje potrzeba otoczenia właściwą opieką 

zdrowotną dzieci szkolnych, aby dzięki niej zapobiegać i wcześnie 

likwidować różne zaburzenia rozwojowe. Stwierdzono także, że wiele szkół 

przygotowuje pielęgniarki na bardzo niskim poziomie, że szkoli je 

systemem czeladniczym, że nie zapewnia dla tego szkolenia minimum 

koniecznych warunków. Około połowa szkół była wtedy zorganizowana 

przy szpitalach o liczbie łóżek poniżej 50. Stwierdzono także, że duża część 

pielęgniarek na stanowiskach kierowniczych nie ma żadnego 

przygotowania dodatkowego do tej funkcji, a tylko ukończoną szkołę 

pielęgniarską. Funkcje oddziałowych w wielu przypadkach pełniły 

uczennice szkół. Stwierdzono także, że szpitale obciążały pielęgniarki 

obowiązkiem pełnienia bardzo długich dyżurów nocnych. 

•

Wśród zaleceń opracowanych w wyniku prowadzonych 

badań znalazły się następujące stwierdzenia: 

,,( ... ) Wszystkie agencje państwowe i prywatne, które 

zatrudniają pielęgniarki dla celów zdrowia publicznego, 

powinny w możliwie najkrótszym czasie wymagać od 

kandydatek na te stanowiska podstawowego 

przygotowania w szkole szpitalnej, a także ukończenia 

dodatkowego przeszkolenia podyplomowego, zarówno 

teoretycznego, jak i praktycznego, w zakresie zagadnień 

zdrowia publicznego ( ... ) pielęgniarki pełniące funkcje 

kierownicze, instruktorki i pielęgniarki zdrowia 

publicznego powinny mieć zawsze specjalne 

przygotowanie dodatkowe ( ... ). Należy wprowadzić oraz 

wyraźnie określić pozycje i stanowiska pracy dla pomocy 

pielęgniarek, należy zapewnić konieczne fundusze na 

cele kształcenia". 

•

Rozwój pielęgniarstwa w USA i Kanadzie w 
pierwszej połowie XX w. przebiegał zatem bardzo 
dynamicznie, opierając się na jasnym rozeznaniu 
sytuacji i określeniu celów oraz na dużej aktywności 
pielęgniarek

•

W latach 1937-1938 w USA prowadzono ponowne 
badania dotyczące kształcenia pielęgniarek. 
Okazało się, że w tym czasie funkcjonowało już 66 
instytucji kształcenia na poziomie wyższym, a w 38 
ośrodkach uniwersyteckich prowadzono kształcenie 
na poziomie zaawansowanym. Stwierdzono także, 
że poziom kształcenia był nadal bardzo niejednolity.  

Rozwój praktyki zawodowej i kształcenie 
pielęgniarek w Europie 

•

W Europie rozwój pielęgniarstwa przebiegał wolniej. Najwięcej 

zmian wprowadzono w Wielkiej Brytanii. Obejmowały one głównie 

wydawanie czasopism zawodowych, rejestrację pielęgniarek, 

rozszerzanie i podnoszenie poziomu praktyki zawodowej w 

połączeniu z rozwojem kształcenia i doskonalenia zawodowego. 

•

Pierwsze czasopisma zawodowe, które zaczęły ukazywać się w 

Wielkiej Brytanii, to:

•

1893 r. „Nursing Record”

•

1893 r. „Nursing Mirror” 

•

1902 r. „British Journal of Nursing”. 

•

Podobnie jak w Ameryce, również i tu wydawano więc w tym czasie 

coraz więcej czasopism pielęgniarskich. Rozpowszechniały one 

informacje o rozwoju pielęgniarstwa na świecie, zawierały wiele 

materiałów bibliograficznych oraz artykułów poglądowych 

pisanych przez pionierki pielęgniarstwa. 

2009-02-12

17

•

1919 r. został wydany akt państwowy, który zapewniał 

wprowadzenie rejestru pielęgniarskiego dla kobiet i mężczyzn, dla 

pielęgniarek przygotowanych specjalnie do opieki nad dzieckiem, 

nad chorymi zakaźnie i nad chorymi psychicznie. 

•

Do najważniejszych osiągnięć w Wielkiej Brytanii należało:

•

1887 r. powołanie Instytutu Pielęgniarstwa im. Królowej 

Wiktorii (Queen's Victoria Jubilee Institute for Nurses) 

•

1916 r. powołanie Królewskiego Kolegium Pielęgniarskiego 

(Royal College of Nursing)

•

Instytut Pielęgniarstwa im. Królowej Wiktorii zapewniał 

możliwość rozwoju pielęgniarstwa środowiskowego, zaczęto w nim 

bowiem prowadzić 6-miesięczne kursy dla pielęgniarek 

dyplomowanych (po szkole pielęgniarstwa szpitalnego). Program 

kursu stanowił przygotowanie do podejmowania opieki 

pielęgniarskiej w środowisku, najpierw rozumianej bardzo wąsko, 

a z biegiem czasu - coraz szerzej. W związku z odczuwanymi przez 

pielęgniarki brakami w przygotowaniu do opieki nad kobietą w 

okresie ciąży i porodu w instytucie została zorganizowana także 

szkoła położnych (The Midwifery School of The Queen's Institute).

•

Królewskie Kolegium Pielęgniarskie jako organizacja skupiało 

zarówno pielęgniarki, jak i innych przedstawicieli społeczeństwa. 

Rozwijając się kolegium organizowało swoje oddziały w terenie. 

Jego zadania zostały określone następująco: 

•

zapewnić podniesienie poziomu kształcenia pielęgniarek i 

rozwoju wszystkich działów praktyki zawodowej pielęgniarek; 

•

opracować odpowiednio do potrzeb program kształcenia oraz 

zapewnić możliwość jego realizacji we wszystkich szkołach 

pielęgniarskich, 

•

wprowadzić system oceny odpowiedni do podnoszenia poziomu 

pracy szkół, 

•

wprowadzić rejestrację tych pielęgniarek, które uzyskują 

wysoką ocenę w pracy zawodowej albo w czasie szkolenia i 

wykazują dużą sprawność zawodową, 

•

zagwarantować prawnie ze strony państwa uznanie, poparcie i 

opiekę sprzyjającą rozwojowi zawodu.

•

Królewskie Kolegium Pielęgniarskie podjęło także 

prowadzenie kształcenia podyplomowego w formie krótkich 

kursów, tzw. odświeżających, oraz różnych kursów 

specjalnych. Było to związane z potrzebą doskonalenia 

pielęgniarek w związku z rozwojem medycyny, 

powstawaniem nowych specjalistycznych instytucji 

zdrowotnych zatrudniających pielęgniarki. 

•

1925 r. powstała także zawodowa organizacja studencka (The 

Student Nurses Association). 

•

W czasie pierwszej wojny światowej w Wielkiej Brytanii 

zaczęto szkolić pomoce dla pielęgniarek na krótkich 3 – 6 

miesięcznych kursach. Było to wówczas koniecznością, gdyż 

pielęgniarki dyplomowane przeszły z instytucji cywilnych do 

szpitali wojskowych. Jak wówczas obliczono, w dużych 

szpitalach jedna pielęgniarka zajmowała się 14 pacjentami, a 

w małych - 19 pacjentami. 

•

Po wojnie w dalszym ciągu pielęgniarek było za mało w 

stosunku do potrzeb. W Wielkiej Brytanii został powołany 

wówczas komitet, złożony z przedstawicieli czasopisma 

medycznego "Lancet" i pielęgniarek, który podjął trud 

rozpoznania przyczyn tej sytuacji. W wyniku badań uznano, 

że brak kandydatek wypływa głównie ze zbytniej surowości i 

dyscypliny obowiązującej w szkołach pielęgniarskich, a także 

z braku zgodności pomiędzy teorią a praktyką. 

•

Opracowane zalecenia zwracały uwagę na konieczność 

podniesienia poziomu wymagań przy przyjmowaniu do szkół 

pielęgniarskich, ustalenia odpowiednich stypendiów dla 

uczennic, podwyższenia wynagrodzeń dla pielęgniarek i 

skrócenia czasu pracy. Realizacja tych zaleceń wpłynęła 

korzystnie na poprawę sytuacji. 

•

Nowoczesne pielęgniarstwo Wielkiej Brytanii wywierało 

wpływ na wszystkie kraje Europy, zarówno w sposób 

bezpośredni, jak i pośrednio. 

•

Szczególnie szybko system ten został przyjęty i 

rozpowszechniony w krajach północnych: Norwegii, 

Szwecji, Finlandii, Danii, Holandii, a także w 

Niemczech. 

•

Wolniej rozpowszechniał się on we Francji, 

Czechosłowacji, Włoszech, Belgii, na Bałkanach, w 

Turcji. Na rozwój pielęgniarstwa węgierskiego 

wywierała wpływ Austria. W Szwajcarii bardzo długo 

nie wprowadzono jednolitego systemu. 

•

Po pierwszej wojnie światowej nastąpił ponowny wzrost 

rozpowszechniania i rozwoju nowoczesnego 

pielęgniarstwa. Objął on kraje nad Morzem Bałtyckim, 

w tym Polskę, a także wschodnią i południową Europę 

(Bułgaria, Rumunia, Jugosławia, Turcja). 

•

W tym czasie dużą rolę w rozwoju pielęgniarstwa 

odegrał także Czerwony Krzyż oraz inne organizacje. 

•

Czerwony Krzyż w czasie wojny zmobilizował wielką liczbę kobiet i 

dziewcząt, wynoszącą kilkaset tysięcy, z której wyszkolił ponad 65 

tys.  

•

1919 r. został powołany jego nowy organ - Liga Stowarzyszeń 

Czerwonego Krzyża i Półksiężyca. Liga podjęła działalność na rzecz 

ochrony zdrowia publicznego z programem zapobiegania i 

zwalczania gruźlicy, chorób wenerycznych i zimnicy oraz opieki 

nad dzieckiem. Podjęła ona także starania o zapewnienie 

odpowiedniej liczby pielęgniarek koniecznych do tej pracy. 

•

W działalności Czerwonego Krzyża dużą rolę odegrały pielęgniarki 

z całego świata. Jako przedstawicielki Czerwonego Krzyża brały 

one udział w konferencjach organizowanych w Paryżu i Cannes, na 

których był opracowywany program działalności. Powołano nawet 

specjalną sekcję pielęgniarską z Alice Fitzgerald na czele, która 

poddała pomysł organizowania kursów doskonalących w zakresie 

administrowania w dziedzinie zdrowotnej opieki publicznej w 

jednym dużym ośrodku powołanym specjalnie do tego celu. 

Zalecała także przydzielanie stypendiów pielęgniarkom 

uczęszczającym na te kursy. 

2009-02-12

18

•

Ok. 1924 r. Kings College w Londynie miejsce powstanie 

ośrodka prowadzącego kursy doskonalące w zakresie 

administrowania w dziedzinie zdrowotnej opieki 

publicznej. Po 2 latach ośrodek został przeniesiony do 

Bedford College, który był również powiązany z 

uniwersytetem w Londynie. 

•

W celu świadczenia wielu krajom pomocy w 

rozwiązywaniu problemów zdrowotnych w Lidze 

Narodów została powołana specjalna sekcja zdrowia. 

Dużą rolę odegrała również fundacja Rockefellera i 

Amerykański Czerwony Krzyż (ACK), a także inne 

organizacje. W sposób znaczący Wspierały one rozwój 

pielęgniarstwa. Duże zasługi położyła także 

Międzynarodowa Rada Pielęgniarek. 

•

We wszystkich tych organizacjach pielęgniarki 

odgrywały dużą rolę. 

•

Ich działalność koncentrowała się głównie na unowocześnianiu 

pielęgniarstwa w poszczególnych krajach, a zwłaszcza kształcenia 

na potrzeby ochrony zdrowia publicznego. W wielu krajach było to 

możliwe dzięki temu, że państwo przeznaczało na te cele znaczne 

fundusze. Na apele i inicjatywy podejmowane ze strony tych 

organizacji odpowiadały także ośrodki uniwersyteckie. W 

niektórych przypadkach były to nawet uniwersytety bardzo 

konserwatywne. Na apele te odpowiadały także szpitale i różne 

instytucje ochrony zdrowia publicznego. 

•

W fundacji Rockefellera bardzo intensywną działalność prowadziła 

Elisabeth Crowell, która stała wówczas na czele pielęgniarek 

pracujących w tej fundacji. Dzięki jej staraniom w wielu krajach 

Europy, w tym w Polsce, otwierano nowe szkoły pielęgniarskie, a 

pielęgniarki otrzymywały stypendia na wyjazdy zagraniczne i 

szkolenia do krajów, gdzie szkolenie stało na najwyższym poziomie. 

•

Duże znaczenie miało nawiązywanie kontaktów 

międzynarodowych pomiędzy pielęgniarkami. Kontakty te 

wpływały również na rozwój pielęgniarstwa w Wielkiej Brytanii. 

•

Największy postęp odnotowano w tym czasie w dziedzinie ochrony 

zdrowia publicznego, a w większości krajów pielęgniarki działające 

w tej dziedzinie zostały w pełni zaaprobowane. Ciągle jednak 

brakowało pielęgniarek dobrze przygotowanych zarówno 

teoretycznie, jak i praktycznie. Podejmowano więc wiele 

eksperymentalnych programów szkoleniowych dla pielęgniarek. 

Wprowadzano krótkie cykle przeszkoleń bazujące na dobrowolnym 

podejmowaniu tej służby. Potrzeby były ogromne: wiele dzieci było 

pozbawionych opieki, wielu inwalidów oczekiwało na pomoc, a 

różne choroby nękały ludzi. Ten nowy kierunek rozwoju w różnych 

krajach pozostawił w tyle pielęgniarstwo szpitalne. Występowało to 

szczególnie tam, gdzie system kształcenia szpitalnego Florencji 

Nightingale nie był wcześniej wprowadzony lub nie umocnił się do 

tego czasu. 

•

W coraz większej liczbie krajów zwyciężała opinia, że dla 

zagwarantowania właściwej opieki pielęgniarskiej konieczna jest 

dobrze przygotowana pielęgniarka. Coraz wyraźniej dawała więc o 

sobie znać potrzeba lepszego przygotowania zawodowego 

pielęgniarek. 

•

W Belgii i we Francji bezpośrednio po wojnie została 

podjęta reorganizacja pielęgniarstwa. Aktywnej 

grupie pielęgniarek udało się tam uzyskać konieczne 

podstawy prawne do przeprowadzenia reformy 

kształcenia i praktyki pielęgniarskiej. W efekcie 

tych wysiłków w 1935 r. w Belgii (Bruksela) została 

otwarta Uniwersytecka Szkoła Pielęgniarek 

powiązana z Uniwersytecką Szkołą Medyczną i ze 

szpitalem. Szkoła ta prowadziła na wysokim 

poziomie zarówno kształcenie podstawowe 

pielęgniarek, jak i podyplomowe do celów publicznej 

opieki zdrowotnej. Na podobnych podstawach 

powstawały liczne nowe szkoły pielęgniarskie we 

Francji. Kształciły się w nich zakonnice i 

pielęgniarki świeckie. 

•

Nieco później rozpoczął się ruch reformatorski w 

Hiszpanii. Zapoczątkowały go te pielęgniarki 

hiszpańskie, które zdobyły doświadczenie poza 

granicami kraju. W Madrycie powstała nowoczesna 

szkoła pielęgniarstwa. 

•

W Austrii, w której rząd wprowadzał znaczące zmiany w 

dziedzinie ochrony zdrowia, nastąpił także wyraźny 

rozwój pielęgniarstwa. Duży wpływ wywierała tam 

klinika dziecięca profesora Pirqueta, z którym 

współpracowała pielęgniarka Jadwiga Birkner. Wspólnie 

z profesorem wprowadziła ona nowy system kształcenia 

pielęgniarek, który wzbudzał wówczas szerokie uznanie. 

Pielęgniarstwo szpitalne poprawiło się nieco dzięki 

przejściu do służby pielęgniarskiej w czasie wojny 

wykształconych kobiet, które w tej służbie pozostały. 

•

Na Węgrzech pierwsze próby reform podejmowane były pod 

wpływami austriackimi. 

•

1921 r. Uniwersytet w Debreczynie we współpracy z 

Państwowym Instytutem Higieny otworzył szkołę dla 

pielęgniarek. 

•

1930 r. w Budapeszcie została otwarta szkoła dla 

pielęgniarek przygotowujących się do pracy w instytucjach 

zdrowia publicznego pod kierunkiem Państwowego 

Instytutu Higieny. Jedna z czołowych pielęgniarek Marie 

de Steller uzyskała wówczas tytuł doktora praw. 

•

W Niemczech rozwój praktyki zawodowej i kształcenia 

pielęgniarek postępował wolniej. Pielęgniarstwo szpitalne 

poprawiło się tam nieco, dzięki znalezieniu się w tej grupie 

zawodowej, podobnie jak w Austrii, wielu wykształconych 

kobiet spośród tych, które znalazły się w służbie 

pielęgniarskiej w czasie wojny. Dużą rolę odgrywały siostry 

zakonne. Nadal jednak rolę dominującą w opiece szpitalnej 

odgrywały posługaczki i dozorcy. 

2009-02-12

19

•

W Czechosłowacji państwowa szkoła dla 

pielęgniarek została otwarta w 1916 r. - dzięki 

pomocy Amerykańskiego Czerwonego Krzyża. W 

1920 r. szkoła ta, również dzięki pomocy ACK, 

została zreorganizowana. Reforma miała znaczenie 

przede wszystkim dla pielęgniarstwa szpitalnego. Po 

1930 r. Ministerstwo Zdrowia otworzyło szkołę, 

która szkoliła pielęgniarki i pracowników socjalnych 

przygotowywanych do zatrudniania w instytucjach 

państwowych. 

•

W Szwajcarii w tym czasie nadal nie wprowadzono 

ujednoliconego systemu kształcenia pielęgniarek, ale 

funkcjonowało tam wiele bardzo wysoko ocenianych 

instytucji zdrowia publicznego i szpitali. 

•

Podobne przemiany rozwojowe zachodziły w Europie wschodniej i 

południowej. W Bułgarii - pierwszy, choć nie w pełni nowoczesny 

system został wprowadzony przez rosyjskie siostry Czerwonego 

Krzyża. Zorganizowały one jednoroczną szkołę przygotowującą 

pielęgniarki, głównie do pracy w instytucjach wojskowych. W 1915 

r. dwie pielęgniarki z USA, zaproszone przez królową, podjęły 

próbę zorganizowania szkoły, Jednak z powodu wojny próba ta nie 

udała się. W 1922 r. Bułgarski Czerwony Krzyż ponowił 

zaproszenie, szkoła została zorganizowana, a dwie pielęgniarki 

bułgarskie wyjechały na stypendium do USA. Po powrocie podjęły 

pracę w szkole. Wkrótce powstało w Bułgarii Towarzystwo 

Pielęgniarskie, a we władzach służby zdrowia na szczeblu 

centralnym znalazła się pielęgniarka do spraw pielęgniarskich: 

kształcenia, praktyki, nadzoru pielęgniarskiego. 

•

W Rumunii pewien ruch w kierunku rozwoju pielęgniarstwa 

rozpoczął się jeszcze pod koniec XIX w. z inicjatywy królowej 

Elżbiety, która wspólnie z siostrami zakonnymi pielęgnowała 

rannych. Po pierwszej wojnie światowej w Bukareszcie, a także w 

innych miastach były organizowane szkoły pielęgniarstwa dzięki 

kontaktom z USA i z Anglią. 

•

W stolicy Jugosławii została otwarta nowoczesna szkoła 

pielęgniarstwa w 1921 r. W innych miastach były 

organizowane także szkoły pielęgniarskie, a ich absolwentki 

znajdowały bardzo szybko zatrudnienie w państwowych 

ośrodkach zdrowia. Dzięki specjalnej opiece lekarza, dra 

Andrija Stampara, jednego z reorganizatorów ochrony 

zdrowia publicznego w Europie, rozwijała się opieka 

zdrowotna na wsi, a pielęgniarki otrzymywały odpowiednie 

przygotowanie. 

•

W tym czasie rozwijało się także wyraźnie nowoczesne 

pielęgniarstwo w krajach nadbałtyckich. 

•

Na Litwie powstawały szkoły pod auspicjami Czerwonego 

Krzyża. 

•

W Estonii została założona w powiązaniu z uniwersytetem 

szkoła pielęgniarska w starym mieście Tartu (1925 r.). 

•

W Finlandii system Florencji Nightingale został wprowadzony w 1904 r. 

dzięki działalności baronowej Sofii Mannerheim (1863 - 1928). Bardzo 

szybko rozwijało się tam pielęgniarstwo szpitalne. Po wysłaniu jednej z 

pielęgniarek fińskich na stypendium do Anglii i USA zaczęto wprowadzać 

także kształcenie pielęgniarek przygotowujące do pracy w instytucjach 

zdrowia publicznego. W Finlandii w stosunkowo krótkim czasie, dzięki 

współpracy i pomocy ze strony państwa, powstał centralny system 

kształcenia pielęgniarek, prowadzony w 6 państwowych szkołach 

pielęgniarskich. Do koordynacji spraw pielęgniarskich w departamencie 

zdrowia utworzono stanowisko pracy dla pielęgniarki. 

•

Do Rosji carskiej wpływy angielskie najprawdopodobniej nie docierały. W 

czasie wojny krymskiej ówczesna Rosja miała swoje siostry miłosierdzia, 

które pracowały nawet na pierwszej linii frontu. Ich przygotowanie 

pielęgniarskie było takie, jak w innych krajach katolickich. W Rosji 

carskiej bardzo silne były także wpływy Czerwonego Krzyża. Siostrami 

Czerwonego Krzyża zostawały najczęściej kobiety z arystokracji, jak na 

ówczesne czasy bardzo dobrze wyszkolone w 2-letnich szkołach w 

Niemczech lub w szkołach krajów skandynawskich, opartych na koncepcji 

Czerwonego Krzyża. Pielęgnowaniem zajmowały się także posługaczki. 

Dużą rolę odgrywali felczerzy, którzy stanowili niższą klasę lekarzy. Do 

nich należało np. wykonywanie opatrunków, podawanie leków. 

•

Rewolucja socjalistyczna w 1917 r. i wprowadzone przez nią 

radykalne zmiany w całym systemie społeczno-politycznym 

wywołały także zmiany w dziedzinie ochrony zdrowia. W 

Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich został 

wprowadzony bezpłatny system opieki zdrowotnej, zarówno 

szpitalnej, jak i pozaszpitalnej. Bardzo dużo uwagi 

poświęcono rozwojowi opieki nad matką i dzieckiem. W 

porewolucyjnej reorganizacji wszyscy pracownicy służby 

zdrowia zostali zróżnicowani na 3 grupy, w zależności od 

poziomu wykształcenia, tj. wyższego, średniego i niższego. 

Pomiędzy tymi grupami nie ma ostrych granic, a osoby z 

grup niższych są zachęcani do kontynuowania nauki i 

przechodzenia do grupy wyższej. Pielęgniarki w tym 

systemie występują jako siostry medyczne i opiekunki. 

Kształcenie ich odbywa się w specjalnych szkołach 

technicznych. Wiele czynności związanych z pielęgnowaniem 

wykonują pracownicy należący do niższej grupy personelu 

medycznego.

PIELĘGNIARSTWO NOWOCZESNE 

NA ZIEMIACH POLSKICH 

2009-02-12

20

U podstaw nowoczesnego 
pielęgniarstwa na ziemiach polskich 

•

Opieka zdrowotna na ziemiach polskich w drugiej połowie 

XIX w. i na początku XX w., tj. do czasu odzyskania 

niepodległości, we wszystkich trzech zaborach stała na 

bardzo niskim poziomie, a warunki do zapoczątkowania jej 

poprawy ogromnie trudne. Szpitale miały nadal charakter 

przytułków, a poziom higieny był w nich bardzo niski. 

Ochrona zdrowia publicznego nie rozwijała się. Proces 

przemiany szpitala z przytułku na instytucję, której głównym 

zadaniem byłoby leczenie, przebiegał wolno. W sposób 

jednoznaczny nastąpiło to dopiero po odzyskaniu 

niepodległości.

•

Sekularyzacja szpitali i objęcie ich przez władzę centralną 

dokonały się w latach 1817 – 1842. Szpital zaczął służyć 

studentom medycyny i młodym lekarzom do celów 

dydaktycznych. Równocześnie powstawały ambulatoria 

przyszpitalne.

•

Liczba lekarzy zatrudnionych w szpitalach, w porównaniu z 
innymi krajami, była bardzo mała. Na przykład w 1829 r. w 
całym Królestwie tylko jeden szpital Dzieciątka Jezus w 
Warszawie zatrudniał 2 lekarzy, a w 1870 r. niektóre szpitale 
prowincjonalne w pewnych latach nie miały stałych lekarzy. 
Sytuacja zmieniła się dopiero na początku XX w. 

•

Diagnostyka lekarska zaczęła się rozwijać na początku lat 
czterdziestych XIX w., a z pełną świadomością znaczenia 
metod diagnostycznych propagowanych przez wybitnych 
lekarzy - dopiero od lat pięćdziesiątych. W tym czasie 
powstawało coraz więcej laboratoriów szpitalnych 
organizowanych przez lekarzy, w tym także na ich własny 
koszt.

•

Poprawa warunków higienicznych w szpitalach następowała 
bardzo wolno, choć pewne przejawy zainteresowania tym 
zagadnieniem wystąpiły jeszcze w XVIII w. Rożne instrukcje 
w sprawie higieny szpitalnej zaczęły się pojawiać jednak 
dopiero na początku XIX w. (1819 i 1820 r.). Nosiły one 
wyraźne znamiona teorii europejskich. Widoczna poprawa 
stanu higienicznego szpitali nastąpiła w latach 
osiemdziesiątych XIX w,  Zofia Klawe-Podgorska tak ocenia 
stan higieny, poziom i ogólną sytuację ówczesnych szpitali: 

"Dziewiętnastowieczne polskie szpitale-lecznice, zarządzane 

wprawdzie centralnie, ale zgodnie z polityką władz 

zaborczych, w minimalnym stopniu przez nie dotowane, 

przeznaczane stale przede wszystkim dla ubogich tkwiły na 

skutek tych zależności w zamkniętym kręgu niemocy".

•

Na zły stan higieny szpitalnej wpływał pośrednio niski status 
społeczny jego użytkowników, brak nawyków kulturalnych i 
nieodczuwanie ich potrzeby przez większość pacjentów, a 
także lekceważący stosunek zarządu szpitala do potrzeb 
chorych. 

•

Na wprowadzanie postępowych zmian w polskich szpitalach 
oprócz rozwoju medycyny, metod leczenia, zwiększającej się 
liczby wykształconych lekarzy duży wpływ wywarło tam 
powstanie kościuszkowskie i wojny napoleońskie, w czasie 
których organizowano lazarety wojskowe, przeznaczane 
wyłącznie do celów leczniczych, z odpowiednio zapewnioną 
opieką, a tam przykłady prusko-francuskie dotyczące 
organizacji szpitali i opieki społecznej.

•

Pielęgnowaniem w ówczesnych szpitalach zajmował się 

bardzo zróżnicowany personel: 

•

siostry miłosierdzia, 

•

cyrulicy (felczerzy), 

•

dozorcy, 

•

infirmarze, (z. fr. Infirmier – sanitariusz /pielęgniarz ale 

tym wypadku to służba szpitalna składająca się z ludzi 

zatrudnianych przypadkowo, bez żadnego 

przygotowania, )

•

posługacze. 

•

Rolę najważniejszą odgrywały siostry miłosierdzia, choć ich 

przygotowanie do tej roli było znikome. Stosunkowo wysoką 

pozycję i szeroki zakres zadań miał cyrulik np.:

•

przeprowadzanie wizyt, 

•

opatrywanie ran, 

•

wykonywanie zleceń lekarskich, 

•

dopilnowywanie przestrzegania diet, 

•

podawanie pożywienia chorym. 

•

W takich właśnie szpitalach rozpoczynali pracę wykształceni 

lekarze, którzy chcieli leczyć. Aby to było możliwe, oni 

właśnie musieli przejąć rolę wiodącą i przeprowadzić 

konieczne reformy. Rozpoczął  się więc okres ostrej krytyki 

istniejącej sytuacji, wysuwanie propozycji zmian. Liczne 

artykuły ukazywały się na lamach czasopism lekarskich, 

takich jak: 

•

„Tygodnik Lekarski”, 

•

„Przegląd Lekarski”, 

•

„Gazeta Lekarska”, 

•

„Kronika Lekarska”, 

•

„Zdrowie”. 

•

Sprawą tą zaczęły interesować się też władze. 

•

Krytyka skierowana przeciwko ówczesnemu personelowi 

szpitalnemu podkreślała jego nieuctwo i nieprzygotowanie 

do wykonywania zleceń lekarskich, a także brak 

umiejętności opiekunczo-pielęgnacyjych.

2009-02-12

21

•

W 1885 r. w "Kronice Lekarskiej" W. H. Krajewski 

napisał: 

,,( ... ) Felczer oddziału ( ... ) Doktorska mina, pusta 

głowa, szykowny krawat koloru nadziei, brudne ręce i 

żałoba za paznokciami, piórko z lapisem za jednym, a 

sonda za drugim uchem - oto cechy felczera 

oddziałowego. I taki człowiek, nie mający nie tylko o 

antyseptyce, ale w ogóle o niczym należytego pojęcia, jest 

do pewnego stopnia panem życia i śmierci chorych ( ... ) 

Wielką dodatnią cechę naszych szpitali stanowi obecność 

w każdym oddziale nie płatnej najemnicy, lecz siostry 

miłosierdzia ( ... ) Nie mogę jednak nie zaznaczyć tu 

jednego braku: wiele mianowicie złego pochodzi stąd, że 

nasze siostry nie są dostatecznie obznajomione z 

pielęgnowaniem chorych, jako też z innymi 

powierzanymi im czynnościami lekarskimi ( ... ) 

Kierują się (...) w tych wszystkich czynnościach więcej 

przeczuciem - intuicją, niż pewnym naukowymi 

zasadami ( ... )”. 

•

Ostra krytyka obejmowała też dozorców, infirmarzy i 
posługaczy:

„Są to po większej części ludzie z najniższej warstwy 

społeczeństwa, włóczędzy, próżniaki lub chorzy weterani ( ... ) 

stali roznosiciele infekcji w naszych oddziałach”. 

•

W pierwszej połowie XIX w. docierały do Polski wieści o 
początkach szkolenia personelu pielęgnującego w krajach 
zachodnich. W 1838 r. z polecenia rządu dr Ludwik 
Gąsiorowski dokonał przekładu z języka niemieckiego 
opracowania dra C.E. Gedickego pt. „Przewodnik 
pielęgnowania chorych”. Książka ta była przygotowana do 
szkolenia w berlińskim zakładzie leczniczym. Nieco później 
lekarze przyjeżdżający zza granicy przywozili informacje o 
koncepcjach i reformach wprowadzanych w pielęgniarstwie 
przez Floreocję Nightiogale.

•

Propozycje wysuwane przez lekarzy w sprawie szkolenia 

pielęgniarek były bardzo zróżnicowane, najczęściej jednak 

bardzo skromne. Oto kilka przykładów: 

„Postarać się o dobrych dozorców przez urządzenie przy 

szpitalach lwowskim i krakowskim szkoły, w której by się 

uczyli sposobów obchodzenia z chorym. Jeden z lekarzy 

szpitalnych dokonał by tego z łatwością w ciągu kilkunastu 

lekcji”. 

„(…) uczelnie (…) otworzyć przy jednym z istniejących szpitali ( 

... ) z kursem li tylko praktycznym 

6-miesięcznym ( ... )”.

•

Projektom szkolenia osób świeckich sprzeciwiały się siostry 

miłosierdzia a, które nawet groziły, że opuszczą prace w 

przypadku wprowadzenia o szpitala przeszkolonych 

dozorców. 

•

1906 r. dr Aleksander Fruchtman zorganizował w Warszawie 
za zgodą władz roczną szkołę dla pielęgniarek z kursem 
teoretycznym i praktycznym. Przeciwko takiemu programowi 
szkolenia pielęgniarek podniosła się ostra krytyka. 

•

Działalność w dziedzinie ochrony zdrowia publicznego miała 
swój początek znacznie później.

•

1902 r. powstało Stowarzyszenie św. Andrzeja, którego celem 
było organizowanie konferencji i popularnych kursów z 
zakresu medycyny domowej i higieny oraz pierwszej pomocy 
w chorobach i nagłych wypadkach.

•

W tym czasie zaczęło się także ukazywać stosunkowo dużo 
różnych podręczników na temat pielęgnowania chorych, 
pisanych przez lekarzy.

•

1863 r. - K. Gregorowicz: „Praktyczna nauka opatrywania 

przypadkowych skaleczeń, stłuczeń i ran oraz pielęgnowania 

chorych”, opracowanie 64-stronicowe, 

•

1876 r. - K. Dobrski: „Pielęgnowanie chorych”, 28-stronicowa 

książka, 

•

1877 r. - dr Jerzykowski: „Przewodnik dla felczerów, sióstr 

miłosierdzia i w ogóle osób zajmujących się pielęgnowaniem 

chorych”,  

•

1882 r. - dr T. Billroth: „O pielęgnowaniu chorych w domu i 

w szpitalu, opracowanie stosunkowo szerokie, przekład z II 

wydania niemieckiego, 

•

1900 r. - Mendelsohn: "Pielęgnowanie chorych", przekład 

polski, dzieło adresowane, jak zaznaczono, nie tylko do 

lekarzy; w książce tej niemieckie wyrazy Krankenfleger 

(Krankenwarter) i Krankepflegerin (Krankenwarterin) 

przetłumaczono na "pielęgniarz i pielęgniarka".

•

Ogólnie biorąc, ówczesne propozycje oraz próby 
podejmowania reform, które zmierzały do zastąpienia 
zróżnicowanego i nie szkolonego personelu szpitalnego 
osobami do tego odpowiednimi, według stanowiska lekarzy 
koncentrowały się na: 

•

znajdowaniu kandydatek, kobiet gotowych do pełnego 
poświęcenia, utalentowanych, o wysokich przymiotach 
moralnych, 

•

zapewnieniu im skromnego, a najlepiej tylko 
praktycznego przygotowania (według uznania lekarza), 

•

pełnym podporządkowaniu pielęgniarki lekarzowi.

2009-02-12

22

Pionierska działalność kobiet i pierwsza 
szkoła nowoczesnego pielęgniarstwa w 
Krakowie

•

Pionierską działalność kobiet dotyczącą szkolenia 

przygotowującego do pielęgnowania rozpoczęła w 

Warszawie Julia Aleksandrowicz. W 1882 r. założyła 

ona z pobudek filantropijnych ambulatorium dla 

chorych i podjęła w nim pracę pielęgniarską. 

Doświadczenia pielęgniarskie zdobyła w Berlinie, 

Paryżu i Wiedniu, gdzie zapoznała się z ówczesnym 

ruchem reformatorskim.

•

W otworzonym przez siebie ambulatorium rozpoczęła 

prowadzenie krótkich kursów z zakresu pierwszej 

pomocy w nagłych wypadkach oraz z zakresu higieny 

dla kobiet-wolontariuszek.

•

W pierwszym dziesięcioleciu XX w. społeczne 

zainteresowanie ideą zorganizowania szkoły 

pielęgniarskiej było coraz większe. 

•

1908 r. np. magistrat miasta Warszawy uchwalił 

założenie szkoły dozorców chorych. W 1909 r. w 

"Gazecie Lwowskiej" ukazała się notatka o założeniu 

szkoły we Lwowie, a dr Jozef Starzewski został 

wydelegowany za granicę w celu zapoznania się z 

organizowaniem takich właśnie szkół. 

•

1911 r. – otwarcie pierwszej szkoły dla pielęgniarek w 

Krakowie - Szkoły Pielęgniarek zawodowych Panien 

Ekonomek św. Wincentego a Paulo, tzw. stara szkoła 

krakowska. Zorganizowała ją grupa kobiet, członkiń 

Stowarzyszenia, we współdziałaniu z grupą lekarzy 

krakowskich popierających tą inicjatywę. Posiedzenie 

komitetu organizacyjnego odbyło się 11 marca 1911 r. 

•

„Komitet, do którego z lekarzy nalezą dr Borzecki, Damski, 

Klęsk, Krzyszkowski, Parenski, Rutkowski, Mazurkiewicz, 

Wicherkiewicz, panie ks. Czartoryska, Rydlówna, 

Epsteinówna, Teobaldówna i Wiszniewska, uchwalił projekt 

przyszłej szkoły, która mieścić się będzie w lokalu Panien 

Ekonomek przy ulicy Warszawskiej nr 6 w domu SS 

Miłosierdzia. Nauka trwająca 3 półrocza (jedno teoretyczne, 

dwa praktyczne w szpitalu św. Łazarza) będzie bezpłatna, a 

końcowy egzamin uprawni do otrzymania dyplomu ( ... )".

•

Główną rolę w staraniach o zorganizowanie szkoły odegrała 

Maria Epstein (1875-1947). Najbliżej współpracowała z nią 

Anna Rydlówna (1884-1969) - córka rektora Uniwersytetu 

Jagiellońskiego i profesora okulistyki, siostra Lucjana Rydla, 

znanego poety i autora sztuk teatralnych. Organizatorki 

szkoły uzyskały największe poparcie i pomoc ze strony kilku 

profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego, a także sióstr 

miłosierdzia.

•

Pewnym wzorcem dla szkoły krakowskiej było niemieckie szkolenie 

diakonis. W jej stworzeniu odegrała jednak bardzo dużą rolę 

inicjatywa własna. Szkoła miała wiele cech nowoczesnego szkolenia 

pielęgniarek: 

•

była dobrze zorganizowana, 

•

świecka, ale przyjmowano takie zakonnice, 

•

program uwzględniał zarówno szkolenie teoretyczne, jak i 

praktyczne, 

•

warunki przyjęcia były wyraźnie określone, a 

•

czas szkolenia wkrótce został przedłużony do 2 lat 

•

szkolenie kończyło się egzaminem i uprawniało do otrzymania 

dyplomu. 

•

W programie części teoretycznej wprowadzono następujące 

przedmioty: 

•

anatomia i fizjologia, 

•

higiena, 

•

nauka o chorobach zakaźnych i odkażaniu, 

•

pielęgnowanie chorych, 

•

pierwsza pomoc w nagłych wypadkach i opatrywanie chorych.

•

Od początku były podejmowane starania, aby uczennice mogły się 

uczyć także gospodarstwa domowego i dietetyki w zakładzie 

miejskim. Wykłady prowadzili lekarze, a ćwiczenia pielęgniarskie do 

czasu ukończenia szkoły przez pierwsze absolwentki - siostra 

miłosierdzia, która przeszła przeszkolenie pielęgniarskie we Lwowie. 

Praktyka odbywała się w szpitalu św. Łazarza (obecnie Szpital 

Kliniczny) na oddziałach:

•

chorób wewnętrznych, 

•

chirurgicznym, 

•

ginekologicznym, 

•

chorób zakaźnych, 

•

okulistycznym

•

laryngologicznym

•

chorób skórnych i wenerycznych, a 

•

także na sali operacyjnej. 

•

Nadzór nad szkoleniem sprawowały najpierw siostry miłosierdzia i 

doświadczone posługaczki, później pierwsze absolwentki szkoły. 

W czasie trwania praktyki kontynuowano nadal szkolenie 

teoretyczne. Przeznaczano na nie pół dnia w tygodniu. Podczas zajęć 

praktycznych odbywały się także repertoria kliniczne prowadzone 

przez lekarza. 

•

Egzamin dyplomowy zdawały absolwentki przed komisją złożoną z 

członków Rady Nadzorczej szkoły i przedstawiciela Wydziału 

Krajowego.

•

Warunki przyjęcia określały: 

•

wiek kandydatek - 18-351at, 

•

wykształcenie - 4 klasy szkoły wydziałowej oraz wymaganie 

rekomendacji ludzi poważnych. 

•

0 kandydatki było jednak trudno, jak podawała Anna Rydlówna w 

swoich wspomnieniach. 

•

Poszczególne grupy uczennic były nieliczne, tj. od kilku do 

kilkunastu uczennic (w pierwszej grupie było ich 13). W szkole był 

tylko jeden zespół uczennic, a dopiero po złożeniu przez absolwentki 

egzaminu dyplomowego przyjmowano następny. Ogółem w latach 

1911-1921 ukończyły szkolę zaledwie 42 absolwentki. 

•

Pierwsze uczennice nie mieszkały w internacie; z powodu braku 

takich możliwości, później mieszkanie w internacie było 

obowiązkowe. Regulaminy, zarówno szkolny, jak i internatu, były 

bardzo surowe i zobowiązywały do wielkiego zdyscyplinowania. W 

szkole panowała atmosfera dużych wymagań, a równocześnie 

serdecznej życzliwości i kultury. 

2009-02-12

23

•

Pierwszym dyrektorem szkoły był dr Wacław Damski, a po 

uzyskaniu dyplomu przez Marię Epstein - ona przejęła to 

stanowisko. Nieformalnie jednak Maria Epstein już jako uczennica 

zajmowała się kierowaniem szkołą. 

•

Duże trudności w prowadzeniu szkoły wynikały z braku 

zapewnienia jej stałego budżetu. Utrzymywanie szkoły opierało się 

na rożnych prywatnych dotacjach oraz funduszach zdobywanych 

dzięki organizowaniu imprez artystycznych, festynów, zbiorek 

ulicznych. 

•

Absolwentki cieszyły się doskonałą opinią. Spośród pierwszych w 

szkole zostało zatrudnionych 6, większość pozostałych podjęła pracę 

w szpitalu św. Łazarza. 

•

W tym czasie, gdy w Krakowie prowadziła swoją działalność 

pierwsza szkoła nowoczesnego pielęgnowania, w innych 

miejscowościach były podejmowane także inicjatywy na rzecz 

szkolenia pielęgniarek, nie tylko na potrzeby szpitalnictwa, ale 

także na potrzeby ochrony zdrowia publicznego. Szkolenia te były 

organizowane jednak jako krótkie, najwyżej jednoroczne kursy. 

Pielęgniarstwo polskie 
w latach 1918 - 1945

•

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r: państwo stanęło przed 

koniecznością zapewnienia opieki zdrowotnej. Oprócz państwa 

sprawą ochrony zdrowia zajęły się organy samorządowe oraz 

osoby prywatne. Bezpośrednio po wojnie z pomocą przybyła 

również do Polski grupa przedstawicieli Amerykańskiego 

Czerwonego Krzyża (ACK). W ekipie tej znaleźli się zarówno 

lekarze, jak i pielęgniarki. Organizacja dostarczyła także 

rożnych koniecznych środków. 

•

W efekcie wielkiego wysiłku władź, społeczeństwa i pomocy z 

zewnątrz powstawały nowe, unowocześniano stare szpitale, 

organizowano ochronę zdrowia publicznego. Na szeroką skalę 

roztaczano opiekę nad matką i dzieckiem, w czym w bardzo 

znaczący sposób pomagał ACK. Prowadzono walkę z gruźlicą i 

alkoholizmem. ACK we współpracy z PCK, a także z innymi 

stowarzyszeniami, organizował dla kobiet krótkie kursy z 

zakresu higieny domowej i pielęgnowania chorych. 

•

1925 r. powstanie pierwszego miejskiego ośrodka 
zdrowia w Amelinie (na Mokotowie).

•

W ośrodku tym prowadzono wiele rodzajów 
działalności, takich jak: 

•

walka z chorobami zakaźnymi i gruźlicą, 

•

nadzór nad stanem sanitarnym dzielnicy i 

•

kontrola nad obrotem produktami spożywczymi, 

•

opieka nad kobietą w ciąży, matką i 
niemowlęciem,

•

walka z jaglicą, z chorobami wenerycznymi.

•

Ośrodek w Amelinie był również terenem szkolenia 
dla lekarzy i pielęgniarek. . 

•

Okres od 1918 r. do wybuchu drugiej wojny światowej - to okres 

intensywnego rozwoju nowoczesnego pielęgniarstwa w Polsce. Do 

największych osiągnięć tego okresu należało: 

•

organizowanie szkół pielęgniarskich, które przygotowywały 

do opieki nad człowiekiem chorym w szpitalu i w domu, a 

także do pracy w placówkach zdrowia publicznego.

•

rozwój praktyki szpitalnej i praktyki w instytucjach zdrowia 

publicznego, 

•

zapoczątkowanie doskonalenia zawodowego,  

•

powstanie Polskiego Stowarzyszenia Pielęgniarek 

Zawodowych (PSPZ) i jego przystąpienie do MRP (1925 r.), 

•

wprowadzenie przedstawicielki zawodu do Departamentu 

Służby Zdrowia w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (1926 

r.), a także powoływanie pielęgniarek wojewódzkich, 

•

rozpoczęcie wydawania czasopisma zawodowego 

"Pielęgniarka Polska" (1929 r.), 

•

sformułowanie podstaw prawnych zawodu (Ustawa 0 

pielęgniarstwie z dnia 21 lutego 1935 r.). 

•

Do 1925 r. zostały zorganizowane w Polsce 4 szkoły pielęgniarskie 

dzięki współdziałaniu władz, społeczeństwa, pomocy ACK oraz 

fundacji Rockefellera. 

Były to szkoły w:

•

Warszawie (1921 r.), 

•

Poznaniu (1921 r.),  

•

Warszawie - szkoła żydowska (1923 r.) i 

•

Krakowie (1925 r.).

•

Ogółem w latach 1918-1939 powstało w Polsce 9 szkół 

pielęgniarskich, ale równocześnie nie było nigdy czynnych więcej niż 

7. Wszystkie szkoły powstały jako samodzielne, niezależne od 

szpitali, przygotowujące zarówno do opieki nad człowiekiem chorym, 

jak do podejmowania praktyki w rożnych innych instytucjach, 

przede wszystkim w ośrodkach zdrowia. 

•

W Poznaniu i Warszawie na czele szkół stanęły jako dyrektorki 

pielęgniarki z USA. Nauczycielkami było także kilka pielęgniarek 

przybyłych z USA. Dyrektorką warszawskiej szkoły pielęgniarskiej 

została Amerykanka Helen Bridge. Wykazując bardzo dużą 

aktywność, nakłaniała polskie pielęgniarki do zorganizowania 

stowarzyszenia zawodowego. 

•

Drugą dyrektorką szkoły w W-wie od 1928 r. była Polka, jedna z 

najbardziej zasłużonych pionierek szkolnictwa i pielęgniarstwa w 

Polsce - Zofia Szlenkierówna (1882-1939). Zofia Szlenkierówna 

ufundowała dla Warszawy duży szpital dziecięcy Karola i Marii w 

1913 r. i została jego kuratorką. Zajmowała się stroną gospodarczą 

szpitala, a przede wszystkim organizacją pracy pielęgniarek. W 

wieku 44 lat wstąpiła do szkoły pielęgniarskiej w Bordeaux, 

przygotowując się w ten sposób do objęcia stanowiska dyrektorki, 

choć miała już za sobą 3-letnie (nie ukończone) studia medycyny oraz 

roczne przeszkolenie w szkole Florencji Nightingale w Londynie. 

Szkołą kierowała przez 8 lat. W tym czasie przyczyniła się do jej 

rozwoju - zarówno w zakresie kształcenia do opieki nad chorym, jak i 

do pracy w instytucjach zdrowia publicznego. 

•

W Krakowie dyrektorką Uniwersyteckiej Szkoły Pielęgniarek i 

Opiekunek Zdrowia, założonej dzięki pomocy fundacji Rockefellera w 

powiązaniu z Uniwersytetem Jagiellońskim, została Maria Epstein. 

Podejmowała ona bardzo dużo starań w sprawie jej otwarcia. 

Nauczanie w tej szkole prowadziły tylko Polki - absolwentki „starej 

szkoły”.

•

Szkoły pielęgniarskie w Polsce stały w tym czasie na wysokim 

poziomie. 

2009-02-12

24

•

Wszystkie miały własną bazą lokalową, a zajęcia w nich prowadziły 

doświadczone pielęgniarki, z których wiele, dzięki uzyskiwanym 

stypendiom, kończyło szkoły zagraniczne lub zdobywało rożne 

przeszkolenia dodatkowe w USA, Francji, Austrii i innych krajach. 

•

Czas nauki, początkowo 2-letni, w krótkim czasie został 

przedłużony do 2 i pół roku. Od kandydatek wymagano:

•

ukończenia 6 klas ówczesnej 8-klasowej szkoły średniej, a po 

reformie - 4 klas tej szkoły (gimnazjum), 

•

ukończenia 18 lat życia oraz

•

pozytywnej opinii o przydatności do zawodu. 

•

W czasie nauki obowiązywało mieszkanie w internacie. Program 

obejmował część teoretyczną i praktyczną. W części teoretycznej 

były uwzględnione przedmioty z zakresu nauk: 

•

przyrodniczych, 

•

medycznych, 

•

społecznych oraz 

•

pielęgniarstwo. 

•

Do szkolenia. praktycznego przywiązywano bardzo dużo wagi. Praktyki 
były organizowane na oddziałach szpitalnych pod nadzorem pielęgniarek –
nauczycielek  zatrudnianych przez szkołę, a także w ośrodkach zdrowia, w 
higienie szkolnej, w pielęgniarstwie przemysłowym, w pielęgniarstwie 
domowym. Odbywanie praktyk było poprzedzane opanowaniem techniki 
zabiegów pielęgniarskich i odpowiednim przygotowaniem teoretycznym. 

•

W celu zapewnienia możliwości odbywania praktyk szkoła zawierała ze 
szpitalem umowę. Na mocy tej umowy szpital oddawał szkole jako teren 
praktyk sale chorych lub oddział takiej wielkości, jaka była najbardziej 
przydatna z punktu widzenia odpowiednich warunków szkolenia. W 
umowie zastrzegano, że uczennice nie będą wykorzystywane do pracy na 
innych oddziałach, a personel szpitalny nie będzie ingerował w pracę 
uczennic. Szkoła zachowywała w ten sposób całkowitą swobodę kierowania 
praktykami, a równocześnie przejmowała odpowiedzialność za 
pielęgnowanie chorych. Według ówczesnych przekonań zapewniało to 
najlepsze warunki zarówno do opanowania koniecznych umiejętności, jak i 
rozwijania poczucia odpowiedzialności za sprawowanie opieki 
pielęgniarskiej. Szkoła zobowiązywała się do zapewnienia całkowitej opieki 
pielęgniarskiej przez cały rok. Stwarzało to konieczność jej funkcjonowania 
przez pełnych 12 miesięcy. 

•

Szkoły dysponowały ograniczonymi możliwościami przyjęć, ok. 50% 

podań kandydatek było odrzucanych z powodu braku miejsc. Koszt 

szkolenia był wysoki i wynosił przeciętnie 150 zł miesięcznie 

(nauka, internat), ale większość uczennic korzystała ze zniżek, a 

opłaty były pokrywane z subwencji rządowych, samorządowych i 

innych źródeł. 

•

Do 1937 r. szkoły pielęgniarskie ukończyło ok. 1500 absolwentek, 

pielęgniarek dyplomowanych, 30% z nich pracowało w placówkach 

zdrowia publicznego, 42,2% - w szpitalach wojskowych i cywilnych, 

15,4% - w szkołach pielęgniarskich, a 11 % nie podjęło pracy 

zawodowej. 

•

Liczba absolwentek szkol nie pokrywała zapotrzebowania na 

pielęgniarki. Istniejące braki w obsadzie pielęgniarskiej w 

szpitalach były uzupełniane osobami bez właściwego przygotowania 

zawodowego, dla których organizowano jedynie krótkie 

przeszkolenia. Największą rolę odgrywało szkolenie sióstr 

Pogotowia Sanitarnego PCK w szpitalach wojskowych. 

•

W 1937 r. staraniem PSPZ został wydany skrypt na temat 

pielęgniarstwa społecznego. Zawarto w nim treści stanowiące 

przedmiot kursu zorganizowanego na ten temat. Było to 

związane z wielkim zapotrzebowaniem ze strony pielęgniarek, 

które po ukończeniu szkoły podejmowały pracę na rożnych 

odpowiedzialnych stanowiskach, np. organizatorek ośrodków 

zdrowia, pielęgniarek wojewódzkich, a w ramach 

przygotowania szkolnego nie zdobywały wiedzy na tematy 

organizacyjno - administracyjne, ustawodawstwa społecznego 

oraz pielęgniarstwa społecznego. 

•

W PSPZ zajmowano się także sprawami socjalno-bytowymi 

pielęgniarek. W początkowym okresie pielęgniarki w 

większości szpitali były zatrudniane na etatach pracowników 

fizycznych, z bardzo ograniczonymi uprawnieniami i bardzo 

niskimi poborami. Już na pierwszym walnym zjeździe PSPZ 

została powołana komisja do zbadania warunków pracy 

pielęgniarek zawodowych, a w celu zebrania koniecznego 

materiału została opracowana specjalna ankieta.

•

W 1927 r. do Departamentu Służby Zdrowia w Ministerstwie Spraw 

Wewnętrznych został wysłany memoriał w sprawie przeszeregowania 

pielęgniarek z pracowników fizycznych na umysłowych. W następnych 

latach wysyłano do władz memoriały i wnioski w różnych sprawach, np. w 

1933 r. w sprawie 8-godzinnego dnia pracy, w miejsce dotychczasowego 1O 

– godzinnego. Badano także możliwość stworzenia biura pośrednictwa 

pracy dla pielęgniarek, podjęto inicjatywę budowy domu dla niezdolnych 

do pracy przedstawicielek tej grupy zawodowej, zabiegano o uzyskanie 

zniżek w opłatach za leczenie uzdrowiskowe. 

•

PSPZ podjęło także działalność na rzecz ustawy o pielęgniarstwie i 

reformy szkolnictwa pielęgniarskiego. Utrzymywało ono kontakt z drugim 

stowarzyszeniem pielęgniarskim działającym wówczas na terenie Polski, 

tj. ze Zrzeszeniem Sióstr PCK, które nie miały pełnych kwalifikacji 

zawodowych. PSPZ utrzymywało ożywiony kontakt z MRP, a pielęgniarki 

polskie brały udział w zjazdach MRP, wygłaszały referaty, zwracały się do 

jej zarządu w różnych sprawach, jak np. w sprawie utworzenia stałej 

komisji do spraw pielęgnowania w chorobach nerwowych i umysłowych 

oraz zaakceptowania udziału w nim własnej przedstawicielki w 

charakterze członka słuchającego. W Polsce w tym czasie nie było jeszcze 

możliwości utworzenia takiej właśnie komisji. W 1932 r. PSPZ przyłączyło 

się do międzynarodowego funduszu Florencji Nightingale. 

•

W 1926 r. w ówczesnym Departamencie Służby Zdrowia 

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych został utworzony jednoosobowy 

referat pielęgniarski. Powołanie swoje zawdzięczał on głównie 

konieczności organizowania i prowadzenia tzw. egzaminów 

państwowych dla pielęgniarek dopuszczanych do uprawiania 

praktyki zawodowej drogą skróconą. Egzamin państwowy mogły 

zdawać te osoby, które legitymowały się długoletnią praktyką 

zawodową i ukończyły przynajmniej 6 klas ówczesnej szkoły 

wydziałowej (poziom średni). Podstawą do tego była ustawa 

sanitarna. 

•

Stanowisko w referacie pielęgniarskim w ministerstwie objęła 

Maria Babicka-Zachertowa (1892-1944). Do zadań referatu 

należało: 

•

czuwanie nad przygotowywaniem odpowiedniego personelu 

pielęgniarskiego, 

•

opracowywanie programów szkolenia, 

•

subsydiowanie szkół pielęgniarskich, 

2009-02-12

25

•

nadzór nad praktyką zawodową pielęgniarek,

•

nadawanie uprawnień zawodowych,

•

opracowywanie ustawodawstwa pielęgniarskiego,

•

utrzymywanie kontaktu z zagranicą, 

•

propagowanie pielęgniarstwa, 

•

pomoc w organizowaniu placówek prowadzonych przez 

pielęgniarki,

•

pośrednictwo pracy, 

•

zbieranie danych statystycznych i materiałów historycznych.

•

W niedługim czasie po utworzeniu referatu zaczęto także 

powoływać pielęgniarki na stanowiska administracyjno-

organizacyjne w poszczególnych województwach. 

•

W 1927 r. został utworzony w Warszawie wojewódzki referat 

pielęgniarski, a pierwszą pielęgniarką naczelną została Zofia 

Zawadzka. 

•

W 1931 r. w tym samym wydziale zostało stworzone stanowisko dla 

pielęgniarki w dziale higieny szkolnej.

•

Wraz z rozwojem pielęgniarstwa podnosiły się coraz liczniejsze 

glosy, nie tylko z grona pielęgniarek, w sprawie prawnego 

uregulowania ich sytuacji. Po długich przygotowaniach 

prowadzonych pod kierunkiem Marii Babickiej-Zachertowej, we 

współpracy z PSPZ, w 1935 r. ukazała się ustawa regulująca 

wszystkie podstawowe sprawy pielęgniarstwa w sposób 

odpowiadający w pełni potrzebom i zapewniająca możliwość 

rozwoju pielęgniarstwa. Porównywana z podobnymi ustawami 

ukazującymi się w tym czasie w innych krajach otrzymała bardzo 

wysoką ocenę. 

•

W latach 1918-1939 pielęgniarstwo polskie miało zatem wiele 

bardzo cennych osiągnięć, jego podstawowym problemem była mała 

liczba szkół i mała liczba pielęgniarek szkolonych na właściwym 

poziomie.

•

W okresie drugiej wojny światowej i okupacji niemieckiej szkoły 

pielęgniarskie w Polsce zostały zlikwidowane. Okupant wyraził 

zgodę na funkcjonowanie jednej w Warszawie. Prowadziła ją 

Jadwiga Romanowska. W Warszawie była czynna również szkoła 

SS Miłosierdzia (na Pradze), przeznaczona tylko dla zakonnic 

różnych zgromadzeń, ale przede wszystkim dla szarytek.

•

O prężności polskich pielęgniarek w tym ogromnie trudnym okresie 

świadczy przeprowadzenie reformy prowadzonej na bardzo niskim 

poziomie, szkoły położnych w Warszawie, przez Teresę Kulczyńską 

którą wspierała Jadwiga Kaniewska (później Iżycka) pracująca w 

ówczesnym Wydziale Szpitalnictwa. Zreformowana szkoła 

funkcjonowała jednak tylko w latach 1941-1943, gdyż Niemcy nie 

wyrazili zgody na jej dalsze prowadzenie. W 1943 r. zgodzili się oni 

na utworzenie przy szkole dla zakonnic filii dla pielęgniarek 

świeckich. W szkole tej, oprócz programu pielęgniarskiego, w 

sposób tajny był realizowany program położniczy. Była to więc 

pierwsza na ziemiach polskich szkoła pielęgniarsko-położnicza. 

Kierowała nią siostra Wanda Żurawska, a pomocą służyła Teresa 

Kulczyńska. Wraz z wybuchem powstania wszystkie szkoły 

przestały funkcjonować. 

•

W okresie drugiej wojny światowej polskie pielęgniarki przeżywały 

okres ciężkiej, często bohaterskiej służby. Pełniły ją w stosunku do 

dręczonej ludności, pracowały w szpitalach polowych na wszystkich 

frontach walki, towarzysząc polskim żołnierzom, brały udział w 

partyzantce i w powstaniu warszawskim. Z powodu braku 

pielęgniarek organizowano krótkie przeszkolenia dla sanitariuszek. 

W okresie powstania warszawskiego rannymi i chorymi opiekowało 

się ok. 5 tys. sanitariuszek.

•

Ofiarnie i z narażeniem życia pielęgniarki niosły pomoc w 
obozach, ratowały przed śmiercią, współpracując z lekarzami 
– więźniami. Nie dysponując środkami sanitarnymi i lekami 
starały się o podtrzymywanie otuchy i budzenie nadziei. W 
Oświęcimiu – Brzezince staraniem więźniarek – lekarek 
został zorganizowany miesięczny kurs dla więźniarek –
pielęgniarek prowadzony w obozie męskim. Pozwoliło to na 
zwiększenie choć trochę ilości osób przygotowanych do 
sprawowania opieki pielęgniarskiej.

•

W czasie wojny wiele pielęgniarek poniosło bohaterską 
śmierć, spośród tych które przeżyły wiele otrzymało medal 
imienia Florencji Nightingale.      

SŁYNNE POLSKIE PIELĘGNIARKI

Zofia Szlenkierówna  
(7 IX 1882 - 2 X 1939)

2009-02-12

26

•

Córka zamożnego przemysłowca i filantropa Karola 

Szlenkiera, z domu rodzinnego wyniosła głębokie poczucie 

odpowiedzialności i chęć pomocy ludziom. W 1905 r. 

rozpoczyna studia na wydziale lekarskim w Genewie, ale po 

dwóch latach przerywa je z powodu choroby matki. W latach 

1908-1910 uczy się w Szkole Pielęgniarstwa Florence 

Nightingale przy Szpitalu św. Tomasza w Londynie, ale i tym 

razem pogorszenie stanu zdrowia matki przerywa jej 

edukację. 

•

Po śmierci rodziców odziedziczony majątek przeznacza na 

budowę szpitala pediatrycznego im. Karola i Marii na 

warszawskiej Woli. Był to wówczas jeden z 

najnowocześniejszych szpitali w Europie, a pracujące tam 

pielęgniarki stały się pierwszymi w Polsce nauczycielkami 

pielęgniarstwa pediatrycznego. Szlenkierówna wymagała od 

pielęgniarek całkowitego poświęcenia się służbie chorym 

dzieciom - szpital zatrudniał wyłącznie pielęgniarki świeckie, 

niezamężne i bezdzietne, a założenie rodziny oznaczało utratę 

posady. 

•

Z. Szlenkierówna była jednym z członków-założycieli 

Warszawskiej Szkoły Pielęgniarstwa, jednak - kierowana 

poczuciem uczciwości zawodowej - stanowisko dyrektorki obejmuje 

dopiero w 1928 r., po ukończeniu (jako zwykła uczennica) pełnego 

kursu w szkole im. Florence Nightingale w Bordeaux. Przez 8 lat 

kierowała warszawską szkołą, stanowiąc dla swych wychowanek 

wzór nie tylko pielęgniarki, ale i człowieka. 

Po ustąpieniu ze stanowiska powraca do pracy w szpitalu. Przez 

wiele lat była członkiem Polskiego Towarzystwa Szpitalnictwa 

oraz Polskiego Stowarzyszenia Pielęgniarek Zawodowych. W 

1935 r. otrzymała Międzynarodowy Medal Florence Nightingale, a 

wcześniej - papieski order "Pro Ecclesia et Pontifice". 

Wybuch wojny zastał "polską Florence Nightingale" ciężko chorą 

w jednym z warszawskich sanatoriów. Umiera w płonącej stolicy, 

wśród odgłosów bombardowania, w szpitalu pozbawionym prądu i 

wody, bez należytej opieki, którą przez całe życie zawodowe 

starała się zapewnić innym. 

Elżbieta Rabowska 
(6 VIII 1884 - VII 1969)

•

W ostatnich latach zaborów współpracuje z Towarzystwem 

Tajnego Nauczania, prowadząc lekcje w domach na warszawskim 

Starym Mieście. W 1904 r. wyjeżdża do Szwajcarii; kończy Szkołę 

Pielęgniarstwa w Zurychu. Obdarzona nieprzeciętnymi 

zdolnościami organizacyjnymi, jeszcze podczas nauki obejmuje 

stanowisko oddziałowej w jednym z oddziałów chirurgicznych. W 

1919 r. wraca do Polski. Pracuje kolejno: w Dziecięcym 

Sanatorium Przeciwgruźliczym w Zakopanem, szpitalu 

wojskowym, Klinice Dziecięcej prof. Michałowicza, gdzie 

organizuje pracę pielęgniarek i szkoli je niemal od podstaw. W 

1921 r. wraca na dwa lata do Zurychu, żeby kierować szkołą 

pielęgniarstwa. Jako stypendystka Rockefellera odbywa szkolenia 

w Paryżu, Lyonie, Strasburgu i Londynie. 

•

W 1925 r. zostaje dyrektorem Szkoły Pielęgniarstwa PCK w 

Poznaniu, organizuje w poznańskich szpitalach pierwsze placówki 

szkolenia praktycznego. Aktywnie działa w Polskim Związku 

Przeciwgruźliczym i Polskim Stowarzyszeniu Pielęgniarek 

Zawodowych. Od 1933 r. była członkiem sądu honorowego 

pielęgniarek. 

•

W 1939 r., w czasie oblężenia, pracuje w warszawskim 
Sanitariacie, a przez całą okupację - w Komitecie Pomocy dla 
Uchodźców i Przesiedleńców RGO. Po upadku powstania, z 
poświęceniem pomaga ewakuowanym w obozie w 
Pruszkowie - doprowadzając do uwolnienia wielu osób, 
poprzez wpisanie ich na listy chorych i przeniesienie do 
szpitali.

•

Po wojnie wyjeżdża do Szwajcarii, gdzie w Odelboden 
opiekuje się grupą polskich dzieci, w prowadzonym przez 
Szwajcarski Czerwony Krzyż domu wypoczynkowym dla 
dzieci z państw, które najbardziej ucierpiały podczas wojny. 
W Szwajcarii pozostaje już do końca życia.

Helena Nagórska 
(25 VII 1886 - 1974)

2009-02-12

27

•

Ukończyła seminarium nauczycielskie sióstr urszulanek w 

Tarnowie, gdzie w latach 1904-1914 pracowała jako 

nauczycielka. Podczas I wojny światowej wstępuje w szeregi 

sióstr Czerwonego Krzyża. Po ukończeniu kursów 

sanitarnych pracuje jako pielęgniarka we Lwowie, a 

następnie w austriackim szpitalu polowym na froncie 

galicyjskim, za co zostaje odznaczona medalem austriackiego 

Czerwonego Krzyża.

•

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości pracuje w 

szpitalach wojskowych w Warszawie, Grodnie i Wilnie, 

pielęgnując z poświęceniem żołnierzy chorych na tyfus. Mimo 

bogatych doświadczeń zawodowych zdobytych podczas wojny, 

wstępuje do Warszawskiej Szkoły Pielęgniarskiej, którą 

kończy w 1924 r.

•

Rok później otrzymuje stypendium Rockefellera, dzięki 

któremu przez rok pogłębia wiedzę na studiach w Stanach 

Zjednoczonych. Po powrocie pełni funkcję wicedyrektora 

WSP, a od 1929 r. dyrektora nowej szkoły pielęgniarskiej, 

utworzonej przez Polski Czerwony Krzyż 

•

Dzięki jej wiedzy i inicjatywie szkoła ta w krótkim czasie 

osiągnęła najwyższy poziom, dając absolwentkom nie tylko 

fachową wiedzę, ale także kształtując ich charaktery. Za 

wzorowe prowadzenie szkoły, a także pełną poświęcenia 

pracę podczas I wojny światowej otrzymała (jako pierwsza 

Polka) medal Florence Nightingale. 

•

Od 1937 roku aż do wybuchu Powstania Warszawskiego H. 

Nagórska pracuje w Polskim Towarzystwie 

Przeciwgruźliczym, a w czasie powstania w szpitalu PCK 

przy ulicy Smolnej; ciężko ranna wraca do zdrowia przez 

wiele miesięcy, na stałe pozostał jej niedowład ręki.

•

Po wojnie pełniła funkcję dyrektorki szkoły pielęgniarstwa w 

Zabrzu, a następnie we Wrocławiu. Po przejściu na 

emeryturę przeniosła się do Krakowa, gdzie nadal pracowała 

w zawodzie, w przychodni dzielnicowej, będąc dla młodszych 

pielęgniarek wzorem pracowitości, uczciwości i koleżeństwa

Jadwiga Suffczyńska 
(1890 - 26 IV 1954)

•

Po zdaniu matury ukończyła kurs pedagogiczny i przez 5 lat 

pracowała jako guwernantka w prywatnych domach na Podolu. W 

1919 r. odbyła w Warszawie kurs sanitarny i zatrudniła się jako 

pielęgniarka w Szpitalu Ujazdowskim, a następnie w Szpitalu 

Zakaźnym dla repatriantów w Drohiczynie Podlaskim. W 1920 r. 

niosła ofiarną pomoc walczącym w II Powstaniu Śląskim, za co 

otrzymała Order Gwiazdy Śląskiej. W 1924 r. uzyskała dyplom 

Warszawskiej Szkoły Pielęgniarskiej i rozpoczęła pracę 

pielęgniarki chirurgicznej, a następnie przełożonej w Szpitalu 

PCK w Warszawie. Trzy lata później otrzymała stypendium Ligi 

Czerwonego Krzyża na roczny kurs dyplomowanych pielęgniarek 

na Uniwersytecie Bedford College w Londynie.

•

Po powrocie do Polski zostaje szefem Referatu Pielęgniarskiego 

przy Zarządzie Głównym PCK. Do jej obowiązków należą m.in.: 

inspekcje szkół pielęgniarskich i szpitali wojskowych, 

organizowanie kursów pogotowia PCK, rejestracja sióstr PCK. 

Była jedną z organizatorek, a następnie prezesem Polskiego 

Stowarzyszenia Pielęgniarek Zawodowych. W 1933 r. otrzymała 

Medal Florence Nightingale.

•

Po wybuchu II wojny światowej nie chce być ewakuowana z 
władzami PCK; pozostaje w oblężonej Warszawie, kierując 
sekcją pielęgniarek i organizując dostawy leków do szpitali. 
Podczas pożaru budynku Zarządu PCK ratuje dokumenty 
archiwalne, przenosząc je do skarbca bankowego. W latach 
okupacji pozostaje w Warszawie, mimo propozycji wyjazdu 
do Turcji z ramienia Czerwonego Krzyża. Działa w 
podziemiu - tworzy konspiracyjną ewidencję sióstr PCK, 
opiekuje się pielęgniarkami z rozbitych jednostek 
sanitarnych, przygotowuje tajne drużyny pomocy medycznej 
do udziału w Powstaniu. Gdy wybuchło, pełniła (pod 
pseudonimem "Julia") funkcję kierownika punktu 
sanitarnego przy ul. Jasnej 10.

•

Po wojnie odtworzyła Sekcję Pielęgniarską przy PCK. Od 
1948 r. aż do śmierci pracowała w redakcji "Pielęgniarki 
Polskiej".

Maria Babicka-Zachertowa  
(7 XII 1892 - 7 VIII 1944)

•

Po ukończeniu gimnazjum odbyła dwuletni kurs 

pedagogiczny i pracowała jako nauczycielka w Warszawie. 

Podczas I wojny światowej została sanitariuszką w punkcie 

opatrunkowym na dworcu warszawsko-wiedeńskim, a 

następnie - w pociągu sanitarnym. W 1919 r. rozpoczyna 

pracę w Wydziale Sanitarnym Sztabu Generalnego, skąd 

przenosi się do Szpitala Ujazdowskiego. Zapisuje się na 

Wydział Przyrodniczy UW, ale w 1921 r. przerywa studia, by 

wstąpić do nowo otwartej Warszawskiej Szkoły 

Pielęgniarstwa. Otrzymawszy dyplom, obejmuje funkcję 

przełożonej pielęgniarek w poradni przeciwgruźliczej im. 

Lucjana Kobylewskiego. Dwa lata później, dzięki 

zagranicznemu stypendium, uczestniczy w kursie 

pielęgniarstwa społecznego na uniwersytecie w Toronto i 

odbywa praktyki pielęgniarsko-położnicze w Filadelfii i 

Nowym Jorku. 

•

Po powrocie do Polski w 1926 r. rozpoczyna pracę w 

Departamencie Służby Zdrowia przy Ministerstwie Spraw 

Wewnętrznych - w nowo utworzonym referacie 

pielęgniarstwa. Zakres jej obowiązków obejmuje: 

szkolnictwo, rozmieszczenie kadr, organizację pracy, 

specjalizacje i dokształcanie zawodowe. Wśród jej 

największych osiągnięć w tym okresie należy wymienić: 

doprowadzenie do powstania kilku szkół pielęgniarstwa, 

zorganizowanie funduszy na stypendia dla niezamożnych i 

najzdolniejszych uczennic, ale przede wszystkim - jej zasługą 

było przeforsowanie w 1935 r. Ustawy o pielęgniarstwie. 

•

Podczas okupacji hitlerowskiej pracowała jako pielęgniarka 

społeczna w Szpitalu Dzieciątka Jezus, jednak przede 

wszystkim poświęcała się działalności podziemnej w AK. 

Szkoliła sanitariuszki, pomagała w ukrywaniu Żydów, 

udzielała pomocy rannym. Jej mieszkanie przy Al. 

Wyzwolenia było miejscem tajnych spotkań działaczy 

podziemia. Zginęła rozstrzelana w siódmym dniu powstania. 

W 1947 r. została pośmiertnie odznaczona 

Międzynarodowym Medalem Florence Nightingale. 

2009-02-12

28

Teresa Kulczyńska 
(27 IX 1894 - 1992)

•

Urodziła się w Krakowie, gdzie ukończyła seminarium 

nauczycielskie oraz kurs Akademii Handlowej. Podczas I 

wojny światowej służyła w polskich formacjach 

pielęgniarskich armii austrowęgierskiej na froncie 

wschodnim. Po wojnie ukończyła Szkołę Pielęgniarek 

Zawodowych w Krakowie, a następnie (dzięki stypendiom 

Czerwonego Krzyża i Rockefellera) wzbogacała swoją wiedzę 

w Szkole Pielęgniarstwa w Bostonie i na uniwersytetach w 

Nowym Jorku i Toronto. Odbyła też podróż szkoleniową po 

południowych stanach USA i Kanadzie, podczas której 

poznawała praktyczne aspekty pielęgniarstwa społecznego. 

W latach 1926-1939 pracuje w Uniwersyteckiej Szkole 

Pielęgniarek i Higienistek w Krakowie, najpierw jako 

instruktorka, a potem jako zastępca dyrektora. 

•

W 1934 r. wyjeżdża na kolejne stypendium zagraniczne -

tym razem, żeby się zapoznać z metodami kształcenia w 

szkołach pielęgniarskich w Wiedniu, Budapeszcie, Paryżu, 

Brukseli, Oslo i Helsinkach.

•

Pierwsze 2 lata hitlerowskiej okupacji spędza w Krakowie, 

gdzie prowadzi internat dla pielęgniarek, pracuje jako 

przełożona "Domu dla Słabych" oraz jako naczelna 

pielęgniarka w Ubezpieczalni Społecznej. Od 1941 r. kieruje 

Szkołą Położnych w Warszawie, w której przeprowadza 

reorganizację systemu nauczania. Po likwidacji tej placówki 

obejmuje stanowisko dyrektorki w prowadzonej potajemnie 

Szkole Pielęgniarsko-Położniczej. 

•

Po wojnie bierze udział w reaktywowaniu krakowskiej 

Uniwersyteckiej Szkoły Pielęgniarstwa. Od 1950 r. do 

przejścia na emeryturę pracuje w krakowskim oddziale 

Instytutu Gruźlicy, nie tracąc kontaktu ze szkołami 

pielęgniarskimi, gdzie szkoli zarówno uczennice, jak i kadry, 

kładąc zawsze nacisk na konieczność dostosowania 

teoretycznych zasad do realnych możliwości szpitali. 

•

Aktywnie działała w Polskim Stowarzyszeniu Pielęgniarek 
Zawodowych i w Polskim Towarzystwie Pielęgniarskim. Jest 
współautorką pierwszego w Polsce podręcznika "Zabiegi 
pielęgniarskie" oraz autorką "Podręcznika pielęgniarstwa 
ogólnego". 

Hanna Chrzanowska  
(7 X 1902 - 29 IV 1973)

•

Ukończyła gimnazjum sióstr urszulanek w Krakowie, odbyła 
też kurs dla pielęgniarek prowadzony przez Misję 
Amerykańskiego Czerwonego Krzyża. Pracę zawodową 
rozpoczęła w Klinice Chirurgicznej UJ. Podczas wojny 
1920 r. angażowała się w pomoc rannym żołnierzom. 

•

Po ukończeniu Szkoły Pielęgniarstwa w Warszawie - w 
1924 r. - otrzymuje stypendium Rockefellera i wyjeżdża do 
Francji, gdzie studiuje pielęgniarstwo społeczne. Po powrocie 
do Polski pracowała jako instruktorka w Uniwersyteckiej 
Szkole Pielęgniarek i Higienistek w Krakowie. W latach 
1929-1939 redagowała miesięcznik "Pielęgniarka Polska". 
Była wiceprzewodniczącą Polskiego Stowarzyszenia 
Pielęgniarek Zawodowych, brała udział w przygotowaniu 
Ustawy o pielęgniarstwie. Współorganizowała katolicki 
Związek Pielęgniarek Polskich.

•

Wybuch II wojny światowej przyniósł jej dwie osobiste 

tragedie. Ojciec, profesor UJ, aresztowany przez Niemców, 

ginie w obozie, brat - z rąk NKWD w Kozielsku. W czasie 

okupacji działała w Obywatelskim Komitecie Pomocy ks. 

arcybiskupa Adama Sapiehy oraz w Sekcji Pomocy 

Wysiedlonym Polskiego Komitetu Opiekuńczego - pomagając 

uchodźcom, organizując kwatery, posiłki, szukając miejsc 

pracy. Opiekowała się sierotami wojennymi, szczególną 

troską otaczając dzieci żydowskie. 

•

Po wojnie pracuje jako kierownik działu pielęgniarstwa 

społecznego Uniwersyteckiej Szkoły Pielęgniarsko-

Położniczej w Krakowie, kładąc szczególny nacisk na 

przygotowanie uczennic do opieki nad chorymi w warunkach 

domowych. Prowadzi kursy dla dyrektorów, kierowniczek 

szkolenia i instruktorek szkół pielęgniarskich. Od 1957 r. 

przez rok pełni funkcję dyrektora Szkoły Pielęgniarstwa 

Psychiatrycznego w Kobierzynie. 

2009-02-12

29

•

Po przejściu na emeryturę działa społecznie, organizując opartą 

na strukturach parafialnych domową opiekę nad obłożnie 

chorymi. Troską otaczała nie tylko chorych - potrafiła także 

wspierać duchowo ich rodziny. Do pomocy werbowała lekarzy, 

księży, studentów, pielęgniarki i siostry zakonne. Jako pierwsza w 

Polsce zorganizowała rekolekcje dla chorych w Trzebini, na 

których nauki wygłaszał m.in. ks. kardynał Karol Wojtyła. 

•

W 1971 r. K. Wojtyła zatwierdził opracowany przez Hannę 

Chrzanowską "Regulamin parafialnej opiekunki chorych", a 

ówczesny papież - Paweł VI - przyznał jej order "Pro Ecclesia et 

Pontifice". Zmarła w kwietniu 1973 r., po trwających siedem lat 

zmaganiach z chorobą nowotworową.

•

Na cmentarzu Rakowickim w Krakowie żegnały ją tłumy 

podopiecznych, w tym wielu chorych na wózkach inwalidzkich. W 

mowie pożegnalnej Karol Wojtyła powiedział: 

"...Dziękujemy Bogu za to życie, które miało taką wymowę, które 

pozostawiło nam takie świadectwo...". 

3 listopada 1998 r. otwarto proces beatyfikacyjny Służebnicy Bożej 

Hanny Chrzanowskiej. 

Wanda Żurawska 
(27 I 1903 - 2 I 1996)

•

Ukończyła Warszawską Szkołę Pielęgniarstwa w 1924 r., a 

wykształcenie uzupełniała jako stypendystka Rockefellera 

na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku oraz w 

Kanadzie. W 1932 r. wstąpiła do Zgromadzenia Sióstr 

Miłosierdzia św. Wincentego á Paulo w Warszawie, gdzie 

obok ślubów ubóstwa, czystości i posłuszeństwa złożyła 

czwarty - służby ubogim chorym. Od 1935 r. prowadziła 

kursy przygotowujące siostry zakonne do państwowego 

egzaminu pielęgniarskiego. 

•

W 1939 r. założyła szkołę pielęgniarstwa dla zakonnic, która 

działała przez całą okupację, dając schronienie i ratując 

przed wywiezieniem do obozów ok. 200 świeckich (polskich i 

żydowskich) dziewcząt. W czasie bombardowań z 

narażeniem życia przenosi chorych i rannych ze szpitala 

Przemienienia Pańskiego do szkoły na Grochowie. Podczas 

wojny pomaga zakładnikom uwięzionym w kościele św. 

Floriana, ukrywa członków AK. 

•

Po wojnie jest dyrektorem szkoły pielęgniarstwa, ale w 

1949 r. zostaje zwolniona (szkołę upaństwowiono). W 1957 r. 

tworzy nową szkołę pielęgniarstwa dla sióstr zakonnych, a 

po zamknięciu jej przez władze komunistyczne (1962) 

organizuje i prowadzi trzymiesięczne kursy pielęgniarskie 

dla zakonnic. 

•

W 1981 r. władze zezwalają jej na otwarcie 

Międzyzakonnego Zawodowego Studium Medycznego w 

Warszawie, którym kierowała aż do przejścia na emeryturę, 

w wieku 89 lat. 

•

Podczas 44 lat pracy dydaktycznej przekazywała 

podopiecznym nie tylko fachową wiedzę i umiejętności -

uczyła też delikatności, wrażliwości na cierpienie, trudnej 

sztuki wczuwania się w sytuację chorego człowieka. Swoją 

postawą potrafiła wyzwolić w uczennicach niezwykłe 

zaangażowanie w pełnienie obowiązków zawodowych. W 

1985 r. otrzymała najwyższe odznaczenie pielęgniarskie -

Międzynarodowy Medal Florence Nightingale. 

Jadwiga Iżycka  
(29 IX 1908 - 29 VI 1988)

•

Absolwentka Uniwersyteckiej Szkoły Pielęgniarstwa w 

Krakowie, w latach 1930-1931 pracowała jako instruktorka 

w Warszawskiej Szkole Pielęgniarstwa. W 1934 r. otrzymała 

stypendium Rockefellera i przez półtora roku kształciła się 

na Wydziale Pielęgniarstwa w Toronto. Po powrocie do 

Polski objęła funkcję wicedyrektora Szkoły Pielęgniarskiej w 

Krakowie.

•

W czasie kampanii wrześniowej pielęgnowała jeńców w 

szpitalu polowym, podczas okupacji była inspektorem 

pielęgniarek w Wydziale Szpitalnictwa Zarządu Miejskiego 

w Warszawie. Działając w podziemiu AK, szkoliła patrole 

sanitarne, organizowała punkty ratownicze, a także 

sporządzała fałszywe dokumenty dla ukrywających się. 

Podczas powstania ofiarnie niesie pomoc walczącym, 

transportuje rannych. Aresztowana przez hitlerowców, trafia 

do obozu w Płaszowie, gdzie przebywa do końca wojny

. 

2009-02-12

30

•

W 1946 r. wraca do Warszawy i zostaje naczelnikiem wydziału i 

wicedyrektorem Departamentu Średnich Szkół Medycznych w 

Ministerstwie Zdrowia. Uczestniczy w opracowywaniu programów 

egzaminów państwowych oraz inicjuje utworzenie wyższej uczelni 

pielęgniarskiej w Lublinie. 

•

W latach 50. jest aktywnym członkiem nieformalnej grupy 

pielęgniarek, której działalność uwieńczyło utworzenie w 1957 r. 

Polskiego Towarzystwa Pielęgniarskiego. Przez wiele lat pełniła w 

PTP funkcję przewodniczącej komisji historycznej, była członkiem 

Zarządu Głównego, prowadziła Komisję Szkoleniową. W 1967 r. z 

jej inicjatywy zorganizowano pierwszą olimpiadę dla uczennic 

szkół pielęgniarskich. 

•

Działała również w organizacjach o zasięgu międzynarodowym -

Międzynarodowej Radzie Pielęgniarskiej i Departamencie 

Pielęgniarstwa Światowej Organizacji Zdrowia. Otrzymała 

honorowe członkostwo Brytyjskiego Towarzystwa 

Pielęgniarskiego. Była współautorką Encyklopedii Pielęgniarstwa. 

Śmierć przerwała jej pracę nad "Historią pielęgniarstwa". 

Helena Rabowska-Witkiewicz 
(9 IV 1918 - 2 VII 1994)

•

Warszawską Szkołę Pielęgniarstwa ukończyła tuż przed 

wybuchem II wojny światowej. Podczas okupacji działała w 

Polskim Komitecie Opiekuńczym, pracowała m.in. w 

Szpitalu Ujazdowskim, poradni dziecięcej na Ochocie, 

poradni okulistycznej przy ulicy Karowej. W 1942 r. wstąpiła 

w szeregi AK. Prowadziła szkolenia sanitarne, organizowała 

kolportaż prasy podziemnej. Podczas powstania zajmowała 

się rannymi w Szpitalu Ujazdowskim, organizowała też 

szpital polowy na Mokotowie.

•

Po wojnie tworzy ośrodek zdrowia na Ziemiach 

Odzyskanych (w Ostaszewie na Żuławach), w którym 

pracuje jako pielęgniarka. W 1949 r. wraca do Warszawy. 

•

Kolejne 22 lata poświęciła pielęgniarstwu pediatrycznemu: 

pracowała w kilku poradniach dziecięcych, była instruktorką 

pediatryczną w Wydziale Zdrowia Warszawa-Śródmieście, w 

Centralnej Przychodni Ochrony Macierzyństwa i Zdrowia 

Dziecka oraz w Ośrodku Matki i Dziecka. 

•

Dwukrotnie otrzymała stypendium Światowej Organizacji 
Zdrowia (1963 i 1971), dzięki któremu uczestniczyła w 
prowadzonych w Paryżu kursach pediatrii społecznej.

•

Od powstania Polskiego Towarzystwa Pielęgniarskiego 
czynnie angażowała się w jego działalność: brała udział w 
pracach komisji ds. nowelizacji ustawy o zawodzie 
pielęgniarskim, ds. etyki zawodowej, ds. ustalania norm 
zatrudnienia. Przez dwie kadencje pełniła funkcję 
przewodniczącej Głównego Sądu Koleżeńskiego. Była 
członkiem Komisji Kontroli Zawodowej ministerstwa 
zdrowia, Rady Pielęgniarskiej przy Samodzielnym Wydziale 
Pielęgniarstwa, komisji ds. płacowych. Była też 
współautorką monografii o Warszawskiej Szkole 
Pielęgniarstwa - "Pochylone nad człowiekiem". W 1987 r. 
otrzymała Międzynarodowy Medal Florence Nightingale.