Arystoteles 

Metafizyka

 

 
Księga III

 

 
1. Ze względu na wiedzę, o jaką nam chodzi, trzeba najpierw wymienić te wątpliwości, które 
przedyskutować naleŜy przede wszystkim. Są to wątpliwości związane z tym, co inni wypowiedzieli 
odmiennie [od nas], jak i takie, które mogły zostać przez nich pominięte. 
 
OtóŜ jeśli chce się rozwiązać jakiś problem, trzeba najpierw rozpatrzyć go dokładnie, albowiem późniejsze 
rozwiązanie polega na rozwikłaniu uprzednio dostrzeŜonych trudności. A to jest niemoŜliwe, jeśli się nie 
wie, w czym jest trudność. Trudność świadczy o tym, Ŝe w danej kwestii jest jakiś węzeł do rozplątania. 
Myśl wikłająca się w trudnościach jest jak człowiek związany: teŜ nie moŜe postąpić naprzód. Dlatego 
trzeba najpierw rozpatrzeć wszystkie nasuwające się trudności. Nie tylko zresztą z tego powodu, ale takŜe 
dlatego, Ŝe dociekać czegoś bez takiego rozpatrzenia trudności, to tyle co iść nie znając kierunku, a do tego 
jeszcze nie wiedzieć, czy w danym momencie juŜ się rozwiązanie znalazło, czy nie. Bo cel, do którego ma 
się zmierzać, nie przedstawia się jasno; jawi się on wyraźnie tylko wtedy, gdy ktoś rozpozna uprzednio 
trudności. Wreszcie na pewno łatwiej jest sądzić temu, kto zna juŜ racje za i przeciw - tak jak poznaje się 
racje spierających się stron. 
 
Pierwszy problem dotyczy tego, co poruszyliśmy juŜ na wstępie: czy mianowicie badanie przyczyn naleŜy 
do jednej nauki, czy do wielu? 
 
Z kolei chodzi o to, czy nasza nauka ma zajmować się tylko pierwszymi zasadami substancji, czy takŜe 
tymi zasadami, którymi posługują się wszyscy w dowodzeniu i rozwaŜać, czy jedno i to samo moŜna 
zarazem stwierdzać i zaprzeczać, jak teŜ badać inne takie zasady. 
 
Jeśli jest to nauka o substancji, to czy o wszystkich substancjach traktuje jedna nauka, czy zajmuje się nimi 
więcej nauk; jeśli więcej, to czy są one jednego rodzaju, czy przeciwnie, jedne z nich uwaŜać trzeba za 
naleŜące do mądrości, a pozostałe pojmować inaczej? 
 
Koniecznie trzeba teŜ zbadać, czy naleŜy uznawać tylko substancje podpadające pod zmysły, czy teŜ 
oprócz nich jeszcze jakieś inne i czy jest jeden rodzaj takich substancji, czy więcej, jak to utrzymują ci, 
którzy przyjmują idee oraz przedmioty matematyczne jako pośrednie między ideami a rzeczami 
postrzegalnymi. Trzeba więc rozwaŜyć to wszystko. 
 
NaleŜy zastanowić się równieŜ nad tym, czy przedmiotem badań mają być substancje razem z ich 
istotnymi cechami, czy nie. A dalej, czy równieŜ toŜsame i odmienne, podobne i niepodobne, przeciwne, 
pierwsze i następne i wszystko to, co ze swej strony usiłują badać dialektycy nie wychodząc w swoich 
dociekaniach poza wnioski tylko prawdopodobne? Kto więc ma zająć się tym wszystkim? A nie tylko 
chodzi o to, czym kaŜde z powyŜszych jest samo w sobie, ale i o to, czym się charakteryzuje i czy kaŜde 
jedno ma tylko jedno przeciwieństwo. 
 
Dalej, czy zasady i elementy rzeczy to są rodzaje, czy teŜ elementy składowe kaŜdej rzeczy, na które jest 
ona podzielna? 
 
A jeśli rodzaje, to czy takie które dotyczą rzeczy jednostkowych, czy przeciwnie, są to rodzaje pierwsze, na 
przykład, czy zwierzę, czy raczej człowiek [jako rodzaj] jest taką zasadą w odniesieniu do jednostek? 
 
Specjalnie zaś wnikliwego zbadania i omówienia wymaga problem, czy oprócz materii jest jeszcze coś, co 
ma charakter przyczyny samo z siebie? Czy istnieje oddzielnie, czy nie? Czy jest jedno, czy mnogie? czy 
jest coś oddzielnie poza złoŜoną rzeczą konkretną (a złoŜoną rzeczą nazywam to, gdy coś przynaleŜy do 
materii), czy nie ma niczego takiego: albo czy jest dla jednych rzeczy, a dla innych nie i jakie to są rzeczy? 
 
Dalej, czy zasady rzeczy, zarówno ich elementy o charakterze formy jak i te o charakterze materii, są 
ograniczone co do liczb, czy tylko jest ograniczona ich ilość gatunków? czy są te same dla rzeczy 

zniszczalnych i niezniszczalnych, czy róŜne? czy wszystkie są niezniszczalne, czy przeciwnie, zasady rzeczy 
zniszczalnych są tak samo zniszczalne? A oto problem najtrudniejszy ze wszystkich i budzący najwięcej 
wątpliwości: czy zgodnie z tym, co głosili pitagorejczycy i Platon, jedno i byt są samą substancją, czy 
przynaleŜą dopiero do jakiegoś podmiotu, jakim na przykład wedle Empedoklesa jest miłość, wedle 
innego zaś ogień, woda, albo wreszcie powietrze? I jeszcze, czy zasady rzeczy istnieją jako ogólne, czy są 
takie jak rzeczy jednostkowe? Czy są w moŜności, czy w akcie i czy to jest jakoś inaczej jak w ruchu? Bo i 
takie problemy nasuwają powaŜne trudności. Wreszcie, czy liczby, linie, figury i punkty są odrębnymi 
substancjami, czy nie; jeśli tak, to czy istnieją oddzielnie od rzeczy postrzegalnych, czy zawierają się w 
nich? 
 
Chodzi o te wszystkie problemy, to zaiste nie tylko trudno dojść do prawdy, ale nawet nie jest łatwo 
dyskutować je tak jak naleŜy. 
 
2. Najpierw więc chodzi o to, o czym mówiliśmy przedtem: czy badanie wszystkich rodzajów przyczyn 
naleŜy do jednej nauki, czy do wielu? Bo jak w ramach jednej nauki moŜna poznawać wszystkie zasady i 
przyczyny, jeśli nie są one między sobą przeciwieństwami? A jeszcze jest wiele takich rzeczy, które ich 
[przyczyn] nie posiadają. Bo czy moŜe być w nich natura dobra, jeśli dobro jako takie i ze swej natury jest 
celem i tym samym przyczyną, gdyŜ ze względu na jakiś cel rzeczy powstają i istnieją, a z drugiej strony cel, 
ze względu na który coś jest, jest celem jakiegoś działania, które przecieŜ jest ruchem? Tak więc w 
rzeczach niezmiennych nie moŜe być ani przyczyny zmiany, ani dobra jako takiego. Dlatego teŜ w 
rozumowaniu matematycznym nie wykorzystuje się wcale przyczyny i nie ma teŜ Ŝadnego dowodzenia w 
oparciu o to, Ŝe coś jest lepsze czy gorsze; nie ma tam w ogóle mowy o czymś podobnym. ToteŜ niektórzy 
sofiści, jak Arystyp, mieli w pogardzie matematykę z tego powodu, Ŝe w innych umiejętnościach, takŜe 
czysto praktycznych, na przykład w budownictwie czy szewstwie, zwaŜa się stale na lepsze i gorsze, a w 
matematyce w ogóle nie ma mowy o dobru lub złu. 
 
Ale z drugiej strony, jeśli ma być wiele nauk o przyczynach i o kaŜdej zasadzie odrębna nauka, to która z 
nich ma być tą poszukiwaną, albo komu z posiadających poznanie przyczyn przyznać najwyŜszy wiedzę w 
tym przedmiocie? Bo jedna i ta sama rzecz moŜe mieć wszystkie przyczyny, jak na przykład dom, którego 
przyczyną w znaczeniu źródła zmiany jest sztuka budowania i budowniczy, przyczyną w charakterze celu - 
funkcja domu, materią - glina i kamienie, a formą - to, co określa się w definicji. OtóŜ jeśli wziąć pod 
uwagę, Ŝe ustaliliśmy przedtem, jaką wiedzę nazywać mądrością, są racje po temu, by za mądrość uwaŜać 
wiedzę o kaŜdej przyczynie. O ile bowiem mądrością ma być wiedza najwyŜsza, nadrzędna czyli taka, 
której słusznie naleŜy się, by inne nauki były jej bezwzględnie podporządkowane, to jest nią wiedza o celu, 
czyli dobru, gdyŜ wszystko jest dla dobra. O ile jednak mądrością nazywa się wiedzę o pierwszych 
przyczynach i o tym, co jest najwyŜszym rodzajem poznawalnego, to byłaby nią w takim razie wiedza o 
substancji. Albowiem to samo moŜna poznawać na róŜne sposoby, ale lepiej jest poznawać, czym coś jest, 
aniŜeli czym ie jest, a ponadto - poniewaŜ poznanie owo jest róŜnej wartości - największą wartość ma 
poznanie tego, czym coś jest, a nie ilości, jakości, działania, czy doznawania. Zresztą i w innych 
przypadkach takŜe w odniesieniu do tego, co jest przedmiotem dowodzenia uwaŜamy, Ŝe poznać to 
znaczy wiedzieć, czym coś jest, na przykład, na czym polega przekształcenie prostokąta w kwadrat - Ŝe 
mianowicie na znalezieniu średniej proporcjonalnej. I podobnie w innych przypadkach. Gdy chodzi 
natomiast o powstawanie i czynności i wszelki ruch, to sądzimy, Ŝe wtedy mamy wiedzę o nich - gdy 
znamy zasadę ruchu. A ta jest róŜna od celu i jemu przeciwstawna. 
 
Wydawałoby się zatem, Ŝe rozwaŜanie tych przyczyn naleŜy do róŜnych nauk. 
 
A czy ma być teŜ jedna nauka o zasadach dowodzenia, czy nie - to równieŜ jest do dyskusji. Zasadami 
dowodzenia nazywam przekonania uznawane powszechnie, którymi w dowodzeniu wszyscy się posługują, 
na przykład, Ŝe jest powszechnie konieczne, Ŝe musi się stwierdzać albo zaprzeczać i Ŝe niemoŜliwe 
zarazem być i nie być, jak teŜ wszelkie inne zdania tego rodzaju. Czy więc o tych [zasadach] i o substancji 
jedna i ta sama traktuje nauka, czy nie? A jeśli nie, to którą z dwóch naleŜy uznać za tę przez nas 
poszukiwaną? 
 
OtóŜ jest nielogiczne, Ŝeby to była jedna nauka. Bo dlaczego ich rozumienie miałoby naleŜeć specjalnie 
[na przykład] do geometrii, a nie do jakiejkolwiek innej nauki? Jeśli więc rozumienie tych zasad naleŜy 

jednako do jakiejkolwiek nauki a nie moŜe być tak by zajmowały się nimi wszystkie, to tak samo jak dla 
Ŝadnej innej [nauki] tak i dla tej, która zajmuje się substancją nie jest to właściwe. A zresztą czym 
zajmowałaby się nauka o zasadach? Bo wiadomo, Ŝe nauki i tak posługują się nimi jako znanymi 
[zasadami]. Jeśli zaś miałoby się je udowadniać, to powinien być jakiś rodzaj przedmiotu, w odniesieniu do 
którego jedne udowadniałoby się na podstawie drugich jako aksjomatów, gdyŜ niemoŜliwe jest 
udowadnianie wszystkich. Z konieczności bowiem dowodzenie wychodzi z jakichś przesłanek i jest 
dowodzeniem czegoś o czymś. Wynikałoby stąd, Ŝe wszystko, czego się dowodzi, naleŜałoby do jakiegoś 
jednego rodzaju, gdyŜ wszystkie nauki apodyktyczne posługują się tymi aksjomatami. 
 
Ale jeśli o tych aksjomatach i o substancji są odrębne nauki, to która z nich jest z natury rzeczy waŜniejsza 
i pierwsza? Aksjomaty są bowiem najbardziej ogólne i są zasadami wszystkiego: kto więc jeśli nie filozof 
ma rozwaŜać w odniesieniu do nich o prawdzie i fałszu? 
 
W ogóle zaś, czy jest jedna nauka o wszystkich substancjach, czy więcej? Jeśli nie jest jedna o wszystkich, 
to o jakiej substancji jest nasza nauka? Ale znowu nie jest logiczne, Ŝeby była jedna nauka o wszystkich. 
Jedna bowiem nauka byłaby teŜ w takim razie o wszystkich [w ogóle] własnościach, gdyŜ kaŜda nauka 
apodyktyczna zajmuje się istotnymi własnościami danego przedmiotu wychodząc z powszechnych 
przekonań. Jedna nauka bada istotne własności jednego i tego samego rodzaju [przedmiotu] w oparciu o 
te same przekonania: przedmiot naleŜy do jednej nauki i przekonania naleŜą do jednej nauki, czy to będzie 
ta sama nauka, czy inna. A więc i badanie własności naleŜeć będzie bądź do tych róŜnych nauk bądź do 
jednej, która obejmuje je wszystkie. 
 
Dalej, czy nasza nauka jest tylko o substancjach, czy takŜe o ich własnościach. Na przykład, jeśli bryły, 
linie i płaszczyzny są teŜ jakimiś substancjami, to czy do jednej i tej samej nauki naleŜy poznawanie ich 
razem z tymi własnościami, których dowodzi się w matematyce, czy nie? Jeśli do tej samej, to nauka o 
substancji byłaby teŜ nauką apodyktyczną, a przecieŜ nie wydaje się, aby to czym coś jest było dowodzone. 
A jeśli do innej, to jaka nauka ma badać własności substancji? Odpowiedzieć na to jest bardzo trudno. 
 
A czy naleŜy uznawać tylko substancje postrzegalne zmysłowe, czy jeszcze jakieś inne i czy jest jeden 
rodzaj takich substancji, czy więcej, jak to utrzymują ci, którzy twierdzą, Ŝe są to idee oraz przedmioty 
matematyczne jako realności pośrednie? W jakim sensie uwaŜamy idee za przyczyny i zarazem substancje 
same w sobie, wyjaśniliśmy w księdze pierwszej, gdzie traktowaliśmy o tych sprawach. Są w związku z tym 
trudności, ale nic bardziej niedorzecznego jak twierdzić, Ŝe poza tym światem są jeszcze jakieś realności, 
takie same jak rzeczy postrzegalne tyle tylko Ŝe wieczne, w przeciwieństwie do tych tu, które są 
zniszczalne. Twierdzić bowiem, Ŝe jest człowiek jako taki, koń jako taki, zdrowie jako takie bez 
dookreśleń, to tyle co mówić, Ŝe są bogowie tylko Ŝe mają postać ludzką. Mówiąc tak [o bogach] nie 
stwierdza się nic więcej poza tym, Ŝe są ludzie wieczni i Ŝe te idee są zmysłowo postrzegalnymi, 
wiecznymi. 
 
Jeśli zaś oprócz idei i tych rzeczy przyjąć jeszcze realności pośrednie, to nasuwa się teŜ wiele trudności. 
Oczywiste bowiem, Ŝe będą jeszcze zarówno linie pośrednie między liniami jako takimi a tymi 
podpadającymi pod zmysły jak i takie pośrednie przedmioty kaŜdego innego rodzaju. Tak, Ŝe skoro 
astronomia jest nauką matematyczną, to będzie teŜ jeszcze jakieś inne niebo oprócz tego, które widzimy, 
inne Słońce, KsięŜyc i inne jeszcze ciała niebieskie. Ale czy moŜna w to uwierzyć? To przecieŜ nonsens, 
Ŝeby coś takiego było w spoczynku, a z drugiej strony zgoła niemoŜliwe, Ŝeby teŜ było w ruchu. To samo, 
gdy chodzi o przedmiot optyki czy matematycznej harmoniki. W tych przypadkach teŜ nie moŜe być 
mowy - dla tych samych racji - o istnieniu czegoś jeszcze poza rzeczami postrzegalnymi. Jeśli bowiem są 
jeszcze takie pośrednie przedmioty poznawalne zmysłowo, to będą i pośrednie wraŜenia zmysłowe, a stąd 
oczywiste, Ŝe i jestestwa Ŝyjące pośrednio między zwierzętami jako takimi a tymi zniszczalnymi. MoŜna teŜ 
zapytać, o jakich to przedmiotach mają być owe nauki. Bo jeśli tym róŜni się geometria od miernictwa, Ŝe 
ta ma za przedmiot to, co postrzegamy zmysłowo, tam zaś to, co nie podpada pod zmysły, to oczywiste, 
Ŝe tak samo będzie i z medycyną i z kaŜdą inną nauką i będzie w takim razie jakaś medycyna pośrednia 
między medycyną jako taką a medycyną którą mamy tutaj. Ale czy to moŜliwe? Tak byłoby i to co zdrowe 
poza rzeczami postrzegalnymi zmysłowo i poza zdrowym samym w sobie. Zarazem nie jest bynajmniej 
prawdą, Ŝe miernictwo ma za przedmiot wielkości podpadające pod zmysły i zniszczalne, gdyŜ w takim 
razie ginęłoby razem z nimi. 

 
Ale z drugiej strony astronomia nie moŜe być nauką o wielkościach podpadających pod zmysły i o niebie 
które widzimy. Albowiem ani linie widzialne nie są tymi, o których mówi geometria (zmysły nie 
przedstawiają prostej wedle definicji, albo krzywej; nie mówią, Ŝe okrąg styka się z prostą w jednym 
punkcie, lecz tak jak to utrzymywał Protagoras zwalczający matematyków), ani ruchy i obroty ciał na 
niebie nie są postrzegane takie jak w obliczeniach astronomicznych, ani wreszcie punkty nie są tej samej 
natury, co gwiazdy. 
 
Są tacy, którzy przyjmują realności pośrednie między ideami a rzeczami postrzegalnymi z tym, Ŝe nie poza 
tymi rzeczami, lecz w nich. Pokazanie wszystkich niedorzeczności takiego poglądu zajęłoby wiele miejsca. 
Wystarczy zauwaŜyć chociaŜby to, iŜ jest nielogiczne, Ŝeby tylko takie realności zawierały się w rzeczach 
podpadających pod zmysły, gdyŜ oczywiste, Ŝe zawierać się w nich będą równieŜ idee, jako ze w obu 
przypadkach racja jest ta sama. Nadto dwie bryły będą z konieczności w jednym miejscu. Poza tym zaś 
jeszcze owe realności pośrednie nie będą przecieŜ niezmienne,[15] skoro znajdują się w rzeczach 
postrzegalnych, a więc będących w ruchu. A w ogóle po co przyjmować jakieś realności pośrednie, jeśli 
mają być one w rzeczach podpadających pod zmysły? Będzie więc i jakieś niebo oprócz tego nieba 
widzialnego, tyle Ŝe nie oddzielnie, lecz w tym samym miejscu w przestrzeni, co jest tym bardziej 
niedorzeczne. 
 
3. Gdy chodzi zatem o tę kwestię, dojście do prawdy przedstawia trudność niemałą. To samo jest w 
kwestii zasad. Czy naleŜy uwaŜać, Ŝe elementami i zasadami rzeczy są rodzaje czy proste części składowe? 
Na przykład, elementami i zasadami mowy wydają się najprostsze dźwięki, konstytuujące słowa, a nie 
wydaje się być elementem sam głos jako wszystkim wspólny. Elementami nazywa się teŜ w geometrii takie 
twierdzenia, których dowody wchodzą do dowodów innych zdań, czy to wszystkich, czy tylko niektórych. 
To samo, gdy chodzi o ciała, to zarówno ci, którzy wymieniają więcej elementów, jak i ci, którzy przyjmują 
tylko jeden jakiś element, nazywają zasadami to, z czego rzeczy są ukonstytuowane i złoŜone. Na przykład 
Empedokles twierdzi, Ŝe ogień, woda i inne ciała są elementami, które są w rzeczach, nie uwaŜa zaś tych 
ciał za jakieś wspólne wszystkim rodzaje. Poza tym jeśli ktoś chce ustalić, jaka jest natura takŜe innych 
rzeczy, na przykład łoŜa, to dowiaduje się, z jakich są one części i jak są razem złoŜone i na tym polega 
poznanie ich natury. 
 
Racje powyŜsze wskazywałyby zatem, Ŝe zasadami rzeczy nie są ich rodzaje. Atoli z drugiej strony, jeśli 
poznajemy wszystko w definicjach, a rodzaje są zasadami (elementami) definicji, to z konieczności muszą 
być teŜ zasadami (elementami) samych rzeczy definiowanych. Jeśli zaś poznanie rzeczy w ramach nauki 
dotyczy ich gatunków, wedle których się o nich orzeka, to rodzaje są pierwszymi zasadami (elementami) 
gatunków. A okazuje się, Ŝe i ci, którzy za elementy rzeczy uznają jedno i byt oraz wielkie i małe, traktują 
je właśnie jako rodzaje. Ale znowu zasad nie moŜna rozumieć dwojako. Definicja bowiem substancji jest 
jedna. Tymczasem zaś definicja wymieniająca rodzaje będzie róŜna od tej, która wymienia elementy 
konstytuujące rzeczy. 
 
Poza tym jeśli się przyjmie Ŝe rodzaje są zasadami, to czy są nimi rodzaje najwyŜsze, czy najniŜsze, które 
się orzeka o rzeczach jednostkowych. I to teŜ podlega dyskusji. OtóŜ jeśli zasady są bardziej uniwersalne, 
to jasne, Ŝe będą nimi najwyŜsze rodzaje, gdyŜ orzeka się je o wszystkim. A więc tyle będzie zasad, ile 
pierwszych rodzajów tak, Ŝe i byt i jedno będą zasadami i substancjami, gdyŜ je w pierwszym rzędzie 
orzeka się o wszystkim. JednakŜe to niepodobne, Ŝeby jedno czy byt były rodzajami. Jeśli bowiem są 
rodzajem to muszą być róŜnice i róŜnica jest zawsze czymś jednym. Nie moŜna zaś orzekać gatunków 
przynaleŜnych do jakiegoś rodzaju wziętego niezaleŜnie od gatunków. Tak, jeśli jedno i byt są rodzajami, 
to Ŝadna róŜnica gatunkowa nie jest bytem ani czymś jednym. Jeśli zaś nie są one rodzajami, to nie mogą 
być teŜ zasadami rzeczy, skoro miałyby być nimi rodzaje. Będą teŜ [wtedy] rodzajami wszystkie pośrednie 
kombinacje rodzaju z róŜnicami gatunkowymi aŜ do najniŜszych gatunków, a przecieŜ tylko pewne z nich 
uwaŜa się za rodzaje, a inne nie. Ponadto zaś zasadami będą tym bardziej róŜnice gatunkowe niŜ rodzaje. 
Lecz jeśli i róŜnice będą zasadami, to zasad będzie, Ŝeby tak powiedzieć, nieskończenie wiele, zwłaszcza 
gdy przyjąć, Ŝe zasadą jest rodzaj najwyŜszy. 
 
Wszelako jeśli jedno ma specjalnie charakter zasady i jeśli niepodzielne przy czym niepodzielność dotyczy 
ilości albo gatunku i ta jest pierwsza, to poniewaŜ rodzaje dzielą się na gatunki, jedno byłoby raczej to, co 

orzeka się o najniŜszym gatunku. Bo człowiek nie jest juŜ rodzajem dla pojedynczych ludzi. Poza tym jeśli 
między jakimiś rzeczami jest pierwszeństwo i następstwo, to niepodobna, aby to, co się orzeka o tych 
rzeczach, było poza nimi. Na przykład, poniewaŜ dwa jest pierwszą liczbą, nie moŜe być Ŝadnej liczby 
poza poszczególnymi liczbami. I podobnie nie moŜe być figury poza róŜnymi figurami. A jeśli nie ma 
takich rodzajów, to tym bardziej nie będzie Ŝadnych innych poza gatunkami; wydaje się bowiem, Ŝe przede 
wszystkim dla figur i liczb powinny by być [oddzielne] rodzaje. OtóŜ nie ma pierwszeństwa w porządku 
rzeczy jednostkowych. Ponadto, jeśli jest lepsze i gorsze, to zawsze lepsze jest pierwsze, więc i dla nich nie 
ma [oddzielnie] rodzajów. 
 
Z powyŜszego wynika, Ŝe zasadami rzeczy są raczej gatunki orzekane o rzeczach jednostkowych, a nie 
rodzaje. lecz znowu trudno zrozumieć, jak mogą być gatunki zasadami. Albowiem zasada i przyczyna 
powinna być poza teŜ poza tym, czego jest przyczyną mogąc być i bez tego. Ale na jakiej podstawie 
przyjmuje się, Ŝe jest coś poza konkretnymi rzeczami jednostkowymi, jeśli nie na tej, Ŝe orzeka się je 
ogólnie? Lecz jeśli tak, to trzeba przyjąć, Ŝe zasadą jest raczej to, co orzeka się bardziej powszechnie, tak, 
Ŝe zasadami byłyby jednak rodzaje. 
 
4. Z powyŜszymi zagadnieniami wiąŜe się największy ze wszystkich problem, który koniecznie trzeba 
rozpatrzeć i który teŜ nasuwa się z kolei. A mianowicie: jeśli nie ma niczego poza konkretnymi rzeczami, a 
tych jest ilość nieskończona, to jak w takim razie moŜliwa jest wiedza o tej nieskończonej ilości 
przedmiotów? Poznaje się bowiem cokolwiek o ile jest czymś jednym i tym samym i o ile przysługuje mu 
coś powszechnie. Ale jeśli jest to konieczne i jeśli [z tej racji] ma być coś poza konkretnymi rzeczami 
jednostkowymi, to musiałyby to być rodzaje, czy to rodzaje najniŜsze, czy pierwsze. JednakŜe dopiero co 
doszliśmy do wniosku, Ŝe to niemoŜliwe. A jeśli juŜ nawet przyjąć, Ŝe coś jest poza złoŜonym konkretem, 
gdy orzeka się coś o materii, to czy coś takiego, jeśli oczywiście jest, istnieje odrębnie dla wszystkich rzeczy 
jednostkowych, czy dla jednych tak, a dla innych nie? Czy moŜe nie ma czegoś takiego w ogóle? 
 
OtóŜ jeśli nie ma niczego poza konkretnymi rzeczami, to teŜ nic nie będzie poznawalne, a jedynie to, co 
podpada pod zmysły i wobec tego nie będzie o niczym nauki, chyba Ŝeby nauką nazwać poznanie 
zmysłowe. Nie będzie teŜ niczego wiecznego i nieporuszonego, gdyŜ to wszystko, co podpada pod 
zmysły, jest zniszczalne i podlega zmianie. Jeśli zaś nic nie trwałoby wiecznie, to niemoŜliwe byłoby 
powstawanie czegokolwiek. Z konieczności bowiem coś powstaje z czegoś i pierwsze nie moŜe powstawać 
w ogóle, skoro nie ma ciągu w nieskończoność i niemoŜliwe jest powstawanie z niebytu. A dalej skoro 
zachodzi powstawanie i ruch, to musi teŜ być jakiś kres, gdyŜ ruch nie jest niezdeterminowany, lecz ma 
swój kres i niemoŜliwe, Ŝeby coś powstawało nie będąc w moŜności i powstające musi juŜ istnieć. Dalej, 
jeśli jest materia, która nie powstaje, to tym bardziej słuszne, Ŝeby była i substancja, dzięki której materia 
staje się w kaŜdym czasie. Gdy nie będzie ani tego [substancji] ani tamtego [materii], to nie moŜe być w 
ogóle niczego. Skoro to niepodobne, to musi być coś poza złoŜoną rzeczą, a mianowicie forma i istota. 
 
Atoli drugiej strony, jeśli to przyjąć, to powstaje problem, dla jakich są one rzeczy, a dla jakich nie. Bo 
jasne, Ŝe nie dla wszystkich. Nie powiemy przecieŜ, Ŝe jest jakiś dom poza konkretnymi domami. A dalej, 
czy nie jest to taka istota jedna dla wszystkich jakichś rzeczy, na przykład ludzi? Ale to przecieŜ absurd, 
gdyŜ na mocy jednej istoty wszystko jest jednym. A moŜe jest wiele takich istot rzeczy, tak, Ŝe nie 
róŜniłyby się one między sobą? Ale to teŜ jest nielogiczne. Jest bowiem trudność, jak wtedy materia staje 
się konkretną rzeczą i jak jedno i drugie tworzą złoŜony konkret. 
 
Gdy chodzi o zasady, to rodzi się jeszcze inna trudność. OtóŜ jeśli kaŜda z nich jest tylko jednym 
gatunkiem, to nie moŜe być rzeczy jednostkowych: nawet jedno jako takie nie będzie jedno, ani teŜ byt 
jako taki. Ale jak wtedy będzie moŜliwa nauka, skoro nie będzie czegoś jednego wspólnego wszystkim? 
Lecz przypuśćmy, Ŝe kaŜda zasada jest numerycznie jedna i nie jest tak jak w rzeczach podpadających pod 
zmysły róŜne w róŜnych [rzeczach] (jak na przykład jakaś sylaba jest zawsze ta sama w swoim kształcie. 
OtóŜ więc jeśli nie jest tak jak z sylabami, które są zawsze w tym samym kształcie i ich zasady zawsze tego 
samego kształtu, ale tylko w kształcie gdyŜ są róŜne numerycznie), to jeśli pierwsze zasady rzeczy nie są 
właśnie takie, Ŝe kaŜda jest numerycznie jedna, to nie moŜe być niczego jak tylko same te elementy. 
Bowiem jedno numerycznie to rzecz konkretna, gdyŜ konkretną rzeczą nazywa się właśnie rzecz jedną 
numerycznie, podczas gdy ogół odnosi się do wszystkich [jakichś] jednostek. A więc to byłoby tak jak 
gdyby mowa była ograniczona do jednorazowych dźwięków i pisać moŜna by było tylko do wyczerpania 

liter bez powtarzania ich jeden czy więcej razy. 
 
Zarówno dawniejsi jak i współcześni filozofowie pozostawiają na boku trudność wcale nie mniejszą od 
innych. Chodzi o to, czy te same są zasady dla rzeczy zniszczalnych i rzeczy niezniszczalnych, czy nie. jeśli 
te same, to jak to jest, Ŝe jedne rzeczy są zniszczalne, a inne nie i dla jakich przyczyn? OtóŜ współcześni 
Hezjodowi i wszyscy jemu podobni teologowie, dawali takie tłumaczenie, jakie mogło zadowalać ich 
samych, natomiast nas juŜ nie brali pod uwagę. UwaŜając bowiem, Ŝe od bogów wszystko wywodzi się i 
zasady są boskiego pochodzenia, przyczynę śmiertelności upatrują w tym, Ŝe pewnym jestestwom nie dane 
jest kosztować nektaru i ambrozji. Oczywiste więc, Ŝe posługują się oni językiem zrozumiałym tylko dla 
siebie. Ale i to, co powiedzieli o wpływie tego rodzaju przyczyn przekracza naszą moŜliwość zrozumienia. 
Bo jeśli nieśmiertelni dla przyjemności zaŜywają nektaru i ambrozji, to Ŝadną miarą nie mogą być one 
przyczyną ich nieśmiertelności; a jeśli czynią to z potrzeby, to jakŜe mogą trwać wiecznie, skoro potrzebują 
pokarmu? 
 
Nie ma sensu poświęcać uwagi tym mitologicznym subtelnościom. Raczej dopiero u tych, którzy starają 
się uzasadnić swe poglądy, trzeba nam szukać odpowiedzi na pytanie, dlaczego to w końcu rzeczy z tych 
samych elementów jedne są wiecznej natury, a inne zniszczalne. Skoro jednak nie wskazują oni, jaka jest 
tego przyczyna, a samo to jest nielogiczne, to jest oczywiste, Ŝe zasady i przyczyny jednych i drugich 
rzeczy nie są te same. Oto Empedokles, o którym moŜna by sądzić, Ŝe wypowiada się jeszcze najbardziej 
konsekwentnie, a przecieŜ on równieŜ w to uwierzył. Twierdzi bowiem, Ŝe jedną zasadą jest niezgoda jako 
przyczyna rozpadu, a tymczasem - jak moŜna sądzić - wcale nie w mniejszym stopniu jest ona równieŜ 
przyczyną powstawania wszystkich rzeczy za wyjątkiem jednego: wszystko bowiem, poza samym Bogiem, 
ma swój początek w niezgodzie. Oto zresztą jego słowa: 
 
"Z niezgody i miłości jest wszystko,  
cokolwiek było, co jest, co kiedyś będzie,  
Z nich drzewa wykiełkowały,  
z nich teŜ męŜczyźni i kobiety, zwierzęta, ptaki i ryby z wody Ŝyjące,  
a nawet bóstwa długowieczne". 
 
Ale i bez tego myśl ta jest oczywista. Jeśli bowiem nie byłoby w świecie niezgody, wszystko byłoby 
jednym, gdyŜ mówi on, Ŝe kiedy wszystko złączyło się w jedno, wtedy 
 
"w końcu nastała niezgoda". 
 
Dlatego teŜ z jego poglądu wynika, Ŝe Bóg, aczkolwiek najbardziej szczęśliwy, jest jednak mniej mądry od 
innych bytów. Nie poznaje bowiem wszystkiego, gdyŜ nie ma w nim niezgody, a poznanie zaś jest 
podobnego przez podobne. Mówi on: 
 
"Ziemię spostrzegamy ziemią, a wodą wodę  
eterem boski eter, zaś ogień poŜerający - ogniem;  
miłość poznaje miłość, a niezgodę niezgodą nieszczęsna". 
 
Wracając wszakŜe do tego, o co tu chodzi, to jest w kaŜdym razie jasne, iŜ w jego rozumieniu niezgoda nie 
jest bynajmniej w większym stopniu przyczyną zniszczenia aniŜeli tego, Ŝe one [rzeczy] bytują; podobnie 
miłość nie jest w większym stopniu przyczyną tego Ŝe [rzeczy] są, gdyŜ łącząc rzeczy w jedno niszczy tym 
samym wszystko inne. Zarazem nie wskazuje [on] przyczyny zmiany, co najwyŜej mówi, Ŝe taka jest natura 
rzeczy: 
 
"A gdy niezgoda wielka  
rozrosła się w członkach Sfajrosa  
poniosła karę po upływie czasu  
danego jej i miłości na przemian  
pod wielką przysięgą..." 
 
Ma to znaczyć, Ŝe to, co jest, podlega z konieczności zmianie. Empedokles nie podaje racji tej 

konieczności. Wszelako nie jest on w niezgodzie sam ze sobą przynajmniej w tym, Ŝe nie dzieli rzeczy na 
zniszczalne i niezniszczalne, lecz wszystkie jednako czyni zniszczalnymi z wyjątkiem elementów. Ale 
trudność polega na tym, dlaczego jedne rzeczy są zniszczalne, a inne nie, skoro wszystkie są z tych samych 
elementów. 
 
Niech tyle wystarczy o tym, Ŝe zasady jednych i drugich rzeczy nie mogą być te same. Lecz jeśli są róŜne, 
to znowu jest trudność, czy one same będą zniszczalne, czy niezniszczalne. Jeśli zniszczalne, to oczywiste, 
Ŝe i one muszą być z czegoś, gdyŜ wszystko ulega zniszczeniu przez rozpad na te elementy, z których są. A 
więc byłyby w takim razie zasady bardziej od tych pierwotne, co przecieŜ jest niemoŜliwe zarówno gdy 
przyjmować coś ostatecznie jak i gdy uznać ciąg w nieskończoność. Zresztą jak mogą być rzeczy 
zniszczalne, skoro unicestwia się ich zasady? Jeśli natomiast zasady są niezniszczalne, to dlaczego z 
jednych takich zasad niezniszczalnych są rzeczy zniszczalne, a z innych niezniszczalne? Nie jest to 
logiczne: albo jest to niemoŜliwe, albo wymaga szerszego wyjaśnienia. A i Ŝaden filozof nie próbował 
wprowadzać odrębnych zasad, lecz kaŜdy sądzi, Ŝe zasady wszystkich rzeczy są te same. Z tym, Ŝe dotknęli 
oni zaledwie tego problemu przypuszczalnie sądząc, Ŝe jest to sprawa mniej waŜna. 
 
Problem jednak ze wszystkich najtrudniejszy a zarazem najwaŜniejszy dla poznania prawdy jest taki: czy 
byt i jedno są substancjami rzeczy; inaczej, czy kaŜda rzecz jest jednym i bytem, czy przeciwnie, jedno i byt 
przynaleŜą do jakiegoś podmiotu, którego naturę trzeba dopiero badać? Jedni bowiem sądzą tak a drudzy 
inaczej o naturze bytu i jednego. Platon mianowicie i pitagorejczycy są zdania, Ŝe ani byt ani jedno nie jest 
czymś innym niŜ one same, i Ŝe ich bytową naturą jest byt i jedno. Gdy chodzi natomiast o fizyków, to na 
przykład Empedokles stara się rzecz ująć w sposób bardziej przystępny i mówi, co to jest jedno. Z jego 
słów wydaje się bowiem wynikać, Ŝe jedno jest to miłość, a przynajmniej, Ŝe miłość jest przyczyną 
jedności wszystkiego. Inni uwaŜają, Ŝe ogień, a inni jeszcze Ŝe powietrze jest tym jednym i bytem, z 
którego rzeczy powstają i są. Tak samo i ci, którzy przyjmują wiele elementów, gdyŜ tak jak zasady muszą 
oni mnoŜyć równieŜ jedno i byt. 
 
OtóŜ jeśli odrzucić pogląd, Ŝe nie są jakoś substancją jedno i byt, to wynika, Ŝe Ŝaden inny ogół nie będzie 
substancją. Albowiem jedno i byt są najogólniejsze. I jeśli nie ma takiego, co jest samym jedno i samym 
bytem, to tym bardziej nie moŜe być niczego innego poza rzeczami jednostkowymi. A poza tym, jeśli 
jedno nie jest substancją, to oczywiste, Ŝe i liczba nie moŜe być odrębną naturą, gdyŜ składa się z 
poszczególnych jednostek, które są postacią jednego. 
 
Jeśli natomiast jest jedno jako takie i byt jako taki, to z konieczności ich istotą musi być odpowiednio 
jedno i byt, gdyŜ nie ma niczego innego co jest tak powszechnie orzekane jak tylko one same. Lecz jeśli 
będzie jakiś byt jako taki i jedno jako takie, to wyłania się powaŜna trudność, jak moŜe być jeszcze coś 
innego poza nimi. Powstaje bowiem pytanie, jak moŜe być więcej bytów niŜ jeden. NaleŜałoby więc za 
Parmenidesem przyjąć, Ŝe wszystkie rzeczy są jednym i Ŝe to jedno jest bytem. 
 
Obydwa poglądy zawierają w sobie trudności. Bo czy jedno jako takie nie jest substancją, albo czy 
przeciwnie istnieje jedno jako takie, to jednak jest niemoŜliwe, aby substancją była liczba. Powiedzieliśmy 
juŜ, dlaczego tak jest, Ŝe jedno nie moŜe być substancją. Jeśli natomiast jedno jest substancją, to jest ta 
sama trudność, jaką wysunęliśmy odnośnie bytu. Bo z czego, poza tym jednym jako takim będzie jeszcze 
inne jedno. Z konieczności bowiem musi być juŜ nie-jednym, a tymczasem kaŜda rzecz jest jedna, albo jest 
z wielu składników, ale kaŜdy z nich jest jednym. Dalej, jeśli jedno jako takie jest niepodzielne, to - 
zgodnie z poglądem Zenona - nie moŜe być w ogóle czymś. Zenon twierdzi, Ŝe nie istnieje realnie to, co 
gdyby dodać do czegoś lub odeń odjąć, nie powodowałoby zmiany wielkości gdyŜ uwaŜa, Ŝe realny byt 
posiada wielkość a to znaczy, Ŝe jest ciałem. Bo ciało istnieje realnie we wszystkich wymiarach, natomiast 
gdy dodawać jeszcze inne wymiary, to w pewien sposób powoduje to zmianę wielkości, a w inny nie: 
dodanie płaszczyzny i linii daje nowe wielkości, ale dodanie punktu i jedności nie zmienia niczego. 
PoniewaŜ jednak rozumuje on tak naiwnie i moŜe być przecieŜ coś niepodzielne, to łatwo teŜ dać na to 
odpowiedź: mianowicie dodanie czegoś takiego nie czyni czegoś większym, lecz daje czegoś więcej. jak 
natomiast owo jedno - choćby wzięte wiele razy - moŜe wytworzyć rozciągłą wielkość? To znaczyłoby tyle 
co powiedzieć, Ŝe linia składa się z punktów. Ale choćby przyjąć, Ŝe - jak sądzą niektórzy - tymi 
elementami, z których tworzy się liczba, są: jedno jako takie i jakieś nie-jedno, to przecieŜ trzeba jeszcze 
wyjaśnić, dlaczego i jak powstaje bądź liczba bądź wielkość, skoro owo nie-jedno miałoby mieć naturę 

nierówności, albo jak z liczby jakiejś i nierówności mogą powstawać rozciągłe wielkości. 
 
5. Kolejna trudność jest taka: czy liczby, bryły, płaszczyzny i punkty są jakimiś substancjami, czy nie? jeśli 
nie, to nie wiadomo, jaka jest natura bytu i co jest substancją. Własności bowiem i zmiany oraz relacje, 
dyspozycje i proporcje nie wydają się mieć charakteru substancji, gdyŜ przypisuje się je zawsze jakiemuś 
podmiotowi i nic takiego nie istnieje jako rzecz konkretna. A co przede wszystkim wydaje się mieć 
charakter substancji, to woda, ziemia, ogień i powietrze, z których złoŜone są ciała. Ciepło i zimno zaś 
oraz inne takie własności przynaleŜą juŜ do ciała nie będąc substancjami: jedynie ciało jako ich podmiot 
jest rzeczą konkretną i pewną substancją. Lecz właśnie ciało i bryła wydać się moŜe mniej substancją 
aniŜeli płaszczyzna, a ta jeszcze mniej niŜ linia, linia zaś znowu jeszcze mniej niŜ jedno i punkt. Bo 
poprzez nie określa się ciało i wydaje się, Ŝe mogą one istnieć i bez niego, gdy natomiast ciało bez nich 
istnieć nie moŜe. I dlatego gdy wielu filozofów, takŜe najdawniejszych uwaŜało, iŜ substancją i bytem jest 
ciało, a wszystko inne to są własności ciał - stąd zasady ciał uwaŜali za zasady bytu - to myśliciele późniejsi 
i uznawani za wybitniejszych od tamtych sądzą, Ŝe substancjami są liczby. jeśli zatem, jak powiedzieliśmy, 
linie, płaszczyzny i bryły nie są substancjami, to nie ma substancji ani bytu, gdyŜ na pewno nie moŜna 
nazwać bytem tego, co jedynie czemuś przysługuje. 
 
A jeśli charakter substancji miałyby raczej owe wielkości i punkty, a nie ciało? OtóŜ nie widać, w jakich 
innych ciałach mogłyby być one obecne (bo niemoŜliwe, Ŝeby były w ciałach zmysłowo postrzegalnych) i 
stąd znowu nie byłoby substancji w ogóle. A i widać jasno, Ŝe linie, płaszczyzna i punkt są podziałami 
ciała: na szerokość, na wysokość i na długość. Poza tym w bryle byłby wtedy jednakowo obecny 
jakikolwiek kształt. A skoro jednak nie ma figury Hermesa w pierwszym lepszym kamieniu, to i nie ma 
połowy w sześcianie, a stąd i Ŝadnej płaszczyzny, gdyŜ jeśli byłaby w nim jakakolwiek płaszczyzna, byłaby 
i ta,która dzieli go na połowy. To samo dotyczy linii, punktu i jednego. Tak więc jeśli z jednej strony 
substancją jest raczej ciało, a z drugiej strony płaszczyzna, linia i punkt byłyby tym bardziej substancjami 
aniŜeli ciało, gdy przecieŜ nie mają charakteru substancji, to nie wiadomo juŜ, czym jest byt i co jest 
substancją rzeczy. 
 
Oprócz tych trudności pogląd taki pociąga za sobą niedorzeczne konsekwencje odnośnie powstawania i 
niszczenia. OtóŜ wiadomo, Ŝe jeśli substancja, której przedtem nie było, teraz jest, albo teraz jej nie 
ma,gdy przedtem była, to jest to wynikiem powstawania bądź niszczenia. Natomiast punkty, linie i 
płaszczyzny są albo nie są bez powstawania i rozpadu. Bo gdy łączą się ciała, to tym samym jest od razu 
jedna powierzchnia, a z podziału są dwie. Tak, Ŝe po złączeniu ciał nie ma oddzielnych powierzchni, a po 
podziale są, gdy przedtem ich nie było. Z kolei punkt jako niepodzielny nie moŜe rozpaść się na połowy. 
A jeśli te wielkości jak teŜ punkty miałyby powstawać i podlegać niszczeniu, to z czego by się one brały? 
MoŜna powiedzieć, Ŝe są one czymś takim jak moment czasowy: nie powstaje on i nie ulega rozpadowi, a 
przecieŜ wydaje się być zawsze inny, gdyŜ właśnie nie jest Ŝadną substancją. Oczywiste, Ŝe tak samo jak z 
płaszczyznami jest z punktami i liniami. Racja jest ta sama, poniewaŜ to wszystko jest jakimś kresem albo 
podziałem. 
 
6. MoŜna postawić pytanie, dlaczego w ogóle poza rzeczami zmysłowo postrzegalnymi i realnościami 
pośrednimi trzeba poszukiwać jeszcze jakichś bytów, na przykład idei, które my przyjmujemy. Racja jest 
ta, Ŝe przedmioty matematyczne róŜnią się od tych rzeczy tutaj pod pewnym względem, a nie róŜnią się w 
tym, Ŝe jest ich wiele w jednym gatunku i stąd ich zasady nie mogą być ograniczone co do liczby; podobnie 
jak sylaby, są ograniczone tylko w ilości kształtów (chyba Ŝe ktoś bierze pod uwagę części danej 
konkretnie sylaby, czy danego dźwięku, bo wtedy będą one oczywiście i w sensie konkretnym co do liczby 
ograniczone), tak teŜ owe przedmioty pośrednie są w tym samym gatunku w ilości nieograniczonej. Tak, 
Ŝe jeśli poza rzeczami postrzegalnymi i owymi przedmiotami matematycznymi nie ma niczego takiego jak 
tak zwane przez niektórych idee, to nie moŜe być substancji jednostkowej, a tylko jakaś jedna substancja w 
charakterze gatunku i zasady rzeczy będą ograniczone tylko w ilości gatunków. Jeśli tak jest z 
konieczności, to trzeba teŜ z tej racji przyjąć istnienie idei. Bo chociaŜ ich zwolennicy nie wyjaśniają tego 
naleŜycie, to przecieŜ o to im chodzi i z konieczności muszą teŜ przyjmować, Ŝe kaŜda idea jest substancją, 
a nie przynaleŜy do czegoś. Atoli jeśli przyjąć, Ŝe są idee i Ŝe zasady mają charakter jednostkowy, a nie są 
gatunkami, to juŜ powiedzieliśmy, jakie wynikają stąd niemoŜliwe do przyjęcia konsekwencje. 
 
W związku z powyŜszym pozostaje problem, czy elementy rzeczy istnieją w moŜności, czy jakoś inaczej. 

Jeśli inaczej, to czy coś innego jest pierwsze od nich, gdyŜ tylko moŜność jest przed przyczyną w akcie, a 
to co w moŜności nie musi się w całości zrealizować. Jeśli natomiast elementy są w moŜności, to moŜe nie 
być niczego w ogóle. W moŜności jest bowiem to, czego jeszcze w rzeczywistości nie ma, gdyŜ powstaje 
to, czego nie ma, ale nie to, czego nie moŜe być. 
 
Takie zatem trudności naleŜy koniecznie rozwaŜyć w związku z zasadami. Tak samo rozwaŜyć trzeba, czy 
zasady są czymś ogólnym, czy są to rzeczy jednostkowe. Jeśli pierwsze, to nie będą miały charakteru 
substancji, gdyŜ coś ogólnego nie oznacza rzeczy konkretnej, lecz jakąś cechę, a substancją jest rzecz 
konkretna. A jeśli uznać, Ŝe cecha ogólna jest konkretną rzeczą jednostkową, to będzie wtedy w takim na 
przykład Sokratesie wiele [zwierząt]: on sam, i człowiek, i zwierzę, gdyŜ kaŜde moŜe oznaczać konkretną 
rzecz i jedno. Tak więc, gdy przyjąć, Ŝe zasady są czymś ogólnym, to wynikają stąd takie niedorzeczne 
konsekwencje. Z drugiej strony jeśli nie są one czymś ogólnym, ale rzeczami jednostkowymi, to nie mogą 
być przedmiotem nauki, gdyŜ poznanie w nauce cechuje zawsze ogólność. Będą zatem jeszcze inne zasady 
bardziej pierwotne posiadające charakter ogólny, jeśli istotnie ma być moŜliwa wiedza o zasadach. 
 
Księga IV

 

 
1. Jest taka wiedza, która rozwaŜa byt jako byt oraz to, co przysługuje mu w sposób istotny. I nie 
utoŜsamia się ona z Ŝadną z tak zwanych nauk szczegółowych. śadna inna bowiem nauka poza nią nie 
rozpatruje w ogólności bytu jako bytu, lecz wyodrębniając jakąś jego dziedzinę, rozwaŜa to, co przysługuje 
mu w danym aspekcie, jak to jest na przykład w naukach matematycznych. Skoro teŜ szukamy zasad i 
przyczyn ostatecznych, jasne, Ŝe muszą to być zasady i przyczyny pewnej rzeczywistości jako takiej. JeŜeli 
więc równieŜ ci, którzy poszukiwali elementów rzeczy, tych właśnie pierwszych zasad poszukiwali, to 
konieczne, Ŝeby i elementy konstytuujące byt nie były jego elementami w sensie przypadłościowym, lecz 
elementami bytu jako takiego. A przeto i nam pierwszymi przyczynami bytu jako bytu zająć się trzeba. 
 
2. Byt pojmuje się róŜnorodnie, w relacji wszakŜe do czegoś jednego, ze względu na jakąś jedną naturę, a 
nie całkiem róŜnoznacznie. To tak jak cokolwiek zdrowego jest w relacji do zdrowia, o ile mianowicie je 
konserwuje, sprawia lub jest jego oznaką, albo teŜ jest zdolne do posiadania go; tak równieŜ jak w relacji 
do medycyny pozostaje wszystko lekarskie, bo charakteryzuje kogoś w związku z posiadaną przezeń 
sztuką leczenia lub naturalnym uzdolnieniem w tym kierunku, bądź stanowi to, czego w zakresie tej sztuki 
się dokonuje. MoŜna teŜ posiadać inne przykłady takiego jak tu rozumienia. Tak właśnie i byt pojmuje się 
wprawdzie róŜnorodnie, ale zawsze w relacji do jednej zasady. Jedne mianowicie rzeczy nazywają się 
bytami, gdyŜ są to substancje, a wszystko inne dlatego, Ŝe są to determinacje substancji albo procesy 
prowadzące do substancji, jej zniszczenie lub brak, albo jakości substancji, albo to co wytwarzające czy 
sprawiające ją względnie coś pojętego w relacji do niej, a wreszcie negacje czegoś z nich lub samej 
substancji. Dlatego mówimy nie-byt jest jak o nie-bycie. OtóŜ tak samo jak z czymkolwiek przydatnym do 
zdrowia, które jest przedmiotem jednej nauki, ma się teŜ w innych wypadkach tego typu. Do jednej 
bowiem nauki naleŜy nazywanie przedmiotów nazywanych nie tylko jednoznacznie, ale i takich, które 
pojmuje się w relacji do jakiejś jednej natury, gdyŜ to w pewnym sensie jest równieŜ jakimś nazwaniem 
wedle czegoś jednego. Oczywiste przeto, Ŝe do jednej nauki naleŜy teŜ rozwaŜanie bytów, o ile są bytami. 
Z tym, Ŝe naczelnym przedmiotem nauki w takim wypadku jest zawsze to, co pierwsze, od czego rzeczy 
inne zaleŜą i ze względu na co się je określa. Skoro więc tym jest substancja, to zasady i przyczyny 
substancji ma poznawać filozof.  
 
KaŜdy wszakŜe odrębny rodzaj [rzeczy], jak jest [przemiotem] jednego rodzaju postrzegania, tak teŜ jest 
przedmiotem jednej i tej samej nauki. Tak na przykład wszystkimi dźwiękami artykułowanymi zajmuje się 
gramatyka stanowiąca jedną dyscyplinę. Dlatego teŜ do jednego rodzaju nauki naleŜy rozwaŜanie 
wszystkich, jakie są, odmian bytu jako bytu, a badanie poszczególnych odmian do jej działów. 
 
Byt i jedno są w istocie tym samym, czyli jedną naturą, gdyŜ zawierają się w sobie, tak jak zasada i 
przyczyna, choć nie są tym samym pojęciowo. A nawet gdyby je jednym słowem wyrazić, nie stanowiłoby 
to róŜnicy, a nawet byłoby dla sprawy bardziej poręczne. Tym samym bowiem jest jeden człowiek i 
człowiek co człowiek który jest i człowiek; nie ma teŜ wcale róŜnicy w znaczeniu dwojako sformułowanej 
wypowiedzi: "jest jeden człowiek" i "jest jeden, który jest człowiekiem". Jest oczwiste, Ŝe między ostatnimi 
nie ma rozdziału ani w powstawaniu, ani w procesie zniszczenia i tak samo ma się z jednym i bytem. ToteŜ 

jesne, Ŝe jeśli uwzględnić ją w tych sformułowaniach, znaczy ona to samo, czyli Ŝe jedno nie jest niczym 
innym niŜ byt. Nadto, kaŜda substancja jest jednym i to nie na sposób przypadłości, ale stanowi tak samo, 
w sensie istotnym jakiś byt. Ile wobec tego jest dokładnie odmian jednego, tyle i bytów; rozpatrywanie ich 
natury, a więc na przykład tego samego, podobnego i innych, naleŜy do jednego rodzaju nauki. Wszystkie 
zaś prawie ich przeciwieństwa sprowadzają się tu do tej samej zasady. Ale niech wystarczy, Ŝe 
rozpatrzyliśmy je w traktacie o wybranych przeciwieństwach. 
 
Tyle teŜ jest działów filozofii, ile odmiennych substancji, tak Ŝe jest któraś z nich pierwsza a po niej 
następna. Istotnie, byt i z konieczności jedno dotyczą tego samego rodzaju, a w związku z tym równieŜ i 
nauki im odpowiadające naleŜą do ich rodzajów. Filozof w gruncie rzeczy jest w sytuacji takiej jak ten 
kogo zwą matematykiem. Tam bowiem takŜe są odrębne działy, wśród których wyróŜnia się jakąś naukę 
pierwszą oraz następną, a po nich z kolei inne działy matematyki. 
 
Do jednej dziedziny (poznania) naleŜy rozwaŜanie opozycji. a jedno przeciwstawia się wielu. - Negacja 
bowiem i brak wchodzi w zakres przedmiotu jednej nauki dlatego, Ŝe w obu wypadkach pozostaje się przy 
rozwaŜaniu tego co jedno, uwzględniając tylko jego negację lub brak. A rozumie się to jako 
niewystępowanie jego albo w ogóle, albo w jakimś zakresie. Tym więc, jeśli chodzi o jedno róŜni się brak 
od negacji, Ŝe ta ostatnia to nieobecność, a o braku jest mowa na podłoŜu jakiejś określonej natury. - OtóŜ 
jedno przeciwstawia się wielu. Wobec tego opozycje wyŜej wymienione, takie jak odrębne, niepodobne, 
nierówne oraz wszystkie inne pochodzące od wielu lub jednego podpadają pod ten sam rodzaj nauki. 
NaleŜy teŜ do nich sama opozycja, gdyŜ jest ona pewną formą róŜnicy, a róŜnica jest formą odrębności. 
PoniewaŜ zaś róŜnorodnie pojmuje się jedno, więc i określenia ich będą miały takŜe znaczenia 
róŜnorodne, ale wszystkie poznawać się będzie w ramach jednej nauki. Bo odmienne rodzaje nauki nnie są 
związane ze znaczeniem wyraŜeń tylko róŜnorodnych, lecz z takimi które nie są ani czymś jednym ani nie 
odnoszą się do czegoś jednego. A skoro wszystkie one odnoszą się do czegoś pierwszego: na przykład 
cokolwiek nazywane jest jednym, to w relacji do pierwotnie jednego i trzeba stwierdzić, Ŝe tak samo ma się 
z tym co takie same i co odmienne i co przeciwstawne w ogóle, to wobec tego po zasygnalizowaniu owych 
róŜnorodnych znaczeń trzeba nawiązać do tego, co w orzekaniu kaŜdego z nich jest pierwsze i powiedzieć, 
jakie odniesienie [relacja] w kaŜdym wypadku zachodzi. W jednych mianowicie wypadkach będzie ona 
wznikać z zawierania tego, co pierwsze, w innych ze sprawiania czy teŜ jeszcze z czegoś innego w tym 
rodzaju. 
 
Jasne zatem, Ŝe rozwaŜenie powyŜszych trudności jak równieŜ tego co dotyczy substancji naleŜy do jednej 
nauki (a w tym właśnie była jedna z trudności) i Ŝe filozof powinien być w stanie rozprawiać o wszystkim. 
Bo jeśli nie będzie to rzeczą filozofa, to kto zastanawiał się będzie, czy tym samym jest Sokrates co 
Sokrates siedzący, albo czy coś jednego ma tylko jedno przeciwieństwo, a wreszcie, co to jest 
przeciwieństwo i jak róŜnorodnie się je rozumie? To samo z innymi zagadnieniami tego typu. JeŜeli zatem 
tamto wszystko to cechy istotne nie liczb, linii czy ognia, lecz jednego jako takiego i bytu jako bytu, to 
oczywiste, Ŝe w ramach naszej nauki poznajemy zarówno czym one są, jak i przysługujące im właściwości. 
I błąd ograniczających swe dociekania do samych właściwości nie polega na braku w samym 
filozofowaniu, lecz na niedostrzeganiu pierwszeństwa substancji, o której tacy nie mają pojęcia.Istotnie, jak 
liczba, o ile jest liczbą posiada właściwości specjalne (na przykład nieparzystość - parzystość, 
współmierność - równość, większość - mniejszość) i przysługują one bądź samym w sobie, bądź 
charakteryzują je we wzajemnych relacjach; jak równieŜ odrębne sobie właściwe cechy posiada ciało stałe, 
nieruchome czy będące w ruchu, a wreszcie lekkie oraz cięŜkie, tak samo i byt jako byt posiada 
właściwości swoiste i dociekanie prawdy o nich jest rzeczą filozofa. A znakiem tego jest fakt, Ŝe postawę 
filozofów przybierają dialektycy i sofiści. Sofistyka bowiem jest mądrością tylko pozorną. Dialektycy teŜ 
dyskutują o wszystkim, wszystkeimu zaś wspólny jest byt. A dyskutują o wszystkim oczywiście z tej racji, 
Ŝe wszystko to naleŜy do dziedziny filozofii. Dialektyka i sofistyka zajmuje się tym samym bytem co 
filozofia. Ta wszakŜe róŜni się od jednej charakterem sprawności, a od drugiej zasadą postępowania. 
Dialektyka poddaje próbie poznanie osiągane przez filozofię, a sofistyka znów to filozofia pozorna, 
nierzeczywista.  
 
Dalej, jedno z pary przeciwiństw polega na braku, a wszystkie sprowadzają się do bytu i niebytu oraz do 
jednego i wielu: na przykład spoczynek ma charakter jednego, a ruch wielu. OtóŜ prawi wszyscy zgodni są 
w tym, Ŝe byty oraz substancja są z tego co przeciwstawne. W kaŜdym razie przynajmniej zasady mają 

zawsze charakter przeciwieństw. U jednych mianowicie to nieparzyste i parzyste, u innych ciepło i zimno, 
u innych znowu ograniczone i nieograniczone czy wreszcie miłość i niezgoda. Wszystkie zaś te jak 
równieŜ pozostałe przeciwieństwa sprowadzają się do jednego i wielu (o której to redukcji juŜ 
powiedzieliśmy); [1005 a] jakiekolwiek teŜ zasady przez innych jeszcze przyjmowane pod te ostatnie jako 
pod swe rodzaje podpadają. Tak więc i z powyŜszego jest jasne, Ŝe rozwaŜanie bytu jako bytu naleŜy do 
jednej nauki. Bo wszystko, co jest, to albo to co przeciwstawne, albo z tego co przeciwstawne. Zasady zaś 
przeciwieństw to jedno i wiele. A wchodzą one w zakres jednej nauki niezaleŜnie od tego, czy uznaje się je 
jako jedne czy nie, co na pewno jest i prawdziwe. JeŜeli wszakŜe jedno rozumieć wielorako, to róŜnorodne 
znaczenia będą zawierać relacje do jakiegoś pierwszego i tak samo rozumieć się będzie ich przeciwieństwa. 
Tak więc przedstawia się sprawa, jeśli byt względnie jedno nie jest czymś ogólnym i tym samym we 
wszystkich rzeczach, albo czymś od nich oddzielonym, jak najprawdopodobniej nie jest, lecz mamy do 
czynienia z relacją do czegoś jednego lub z uporządkowaniem według następstwa. I dlatego nie jest rzeczą 
zajmującego się geometrią rozwaŜać, co to jest przeciwne, całe, jedno i byt, toŜsame, odrębne, ale przyjąć 
je w punkcie wyjścia.  
 
Zatem oczywiste, Ŝe rozwaŜanie bytu jako bytu i właściwości bytu jako takiego naleŜy do jednej nauki, 
czyli Ŝe te same rozwaŜania mają za przedmiot nie tylko substancję, lecz i właściwości, o których tu mowa, 
jak równieŜ to co pierwsze i następne, rodzaj i gatunek, całość i część oraz inne tego rodzaju.