248

Muzyka i taniec w oddziaływaniach resocjalizacyjnych.

W Ŝyciu człowieka ogromną rolę odgrywa rytm , który nadaje mu określoną strukturę.

Rytm  dnia  i  nocy  ,  rytm  pór  roku  ,  rytm  pracy  serca  ,  rytm  oddychania  .  Rytm  jest  takŜe
waŜnym  elementem  muzycznym  ,  który  w  odróŜnieniu  od  powyŜszych  moŜemy
współtworzyć  .  Z  pewnością  nie  wszyscy  jesteśmy  w  pełni  świadomi  jaką  rolę  w  naszym
Ŝ

yciu emocjonalnym pełni muzyka , tym bardziej nie wiemy i najczęściej nie zastanawiamy

się nad tym , jaką rolę moŜe pełnić . A tymczasem muzyka oddziałuje  na człowieka juŜ od
tysięcy  lat  .  Jej  wyjątkowość  dotyczy  między  innymi  moŜliwości  harmonizowania  relacji
człowieka  ze  światem  .  Jest  uniwersalna  w  zakresie  komunikacji  ,  zwłaszcza  w  sferze
emocjonalnej  i  uczuciowej  .  „  Muzyka  moŜe  rozszerzać  i  pogłębiać  świat  emocjonalny
człowieka  ,  wzbogacać  sferę  uczuć  sprzyjać  poczuciu  wewnętrznej  odnowy  .”  (  Z  .
Konaszkiewicz , 1975 , s.47 ) .

JuŜ w czasach staroŜytnych przypisywano muzyce cudowne właściwości lecznicze.

Do  dnia  dzisiejszego  powstało  wiele  teorii  na  temat  wpływu  muzyki  na  organizm  ludzki  .
Wpływ  ten  dotyczy  zarówno  procesów  psychicznych  ,  jak  i  czynności  wegetatywnych
organizmu . Występujące u ludzi podczas słuchania muzyki zmiany obejmują między innymi
:  układ  krąŜenia  (  szybkość  tętna  i  wahania  ciśnienia  krwi  )  ,  układ  oddychania  (  częstość  i
rytm  oddychania  )  .  „Muzyka  przyspiesza  metabolizm  ustroju  ,  zmniejsza  lub  zwiększa
wydajność mięśni , zwiększa wydajność wzroku , dotyku i węchu oraz wpływa na czynność
wewnątrzwydzielniczą  ustroju  .”  (  M  . Janiszewski  ,  1993,  s.  49  )  .  O  wiele  większy  jednak
wpływ ma muzyka na ludzką psychikę . Przyczyniło się to do stosowania jej w psychiatrii ,
leczeniu niedorozwoju umysłowego , leczeniu pacjentów autystycznych .
Leczenie  za  pomocą  muzyki  moŜna  określić  mianem  muzykoterapii  .  Według  pani  ElŜbiety
Galińskiej muzykoterapia to forma psychoterapii , która wykorzystuje muzykę i jej elementy
jako  środki  stymulacji  ,  strukturalizacji  oraz  ekspresji  emocjonalnej  i  komunikacji
niewerbalnej w procesie diagnozy , leczenia i rozwoju osobowości człowieka . ( E . Galińska ,
1990 , s.45 ) .

Bogactwo form oddziaływań muzyki na organizm człowieka stwarza szerokie

moŜliwości  stosowania  jej  w  praktyce  pedagogicznej  ,  a  konkretnie  moŜe  być  niezwykle
cenna  w  resocjalizacji  .  MłodzieŜ  niedostosowana  społecznie  przejawia  róŜnego  rodzaju
zaburzenia  emocjonalne  ,  które  są  przyczynami  nieskuteczności    w  radzeniu  sobie  z
problemami Ŝyciowymi , w rozwiązywaniu pojawiających się w Ŝyciu konfliktów . W efekcie
młodzieŜ  ta  nie  moŜe    zaspokajać  swoich  potrzeb  ,  nie  moŜe  realizować  zadań  Ŝyciowych  ,
przeŜywa uczucia smutku , rozŜalenia , lęku . PrzeŜywa uczucia złości wobec innych ludzi ,
ma  poczucie  krzywdy  ,  obwinia  innych  za  swoje  niepowodzenia  .  Zazwyczaj  powoduje  to
liczne  konflikty  z  otoczeniem  .  Nadmiar  gniewu  i  agresji  młodzi  ludzie    wyładowują    w
sposób  często  zagraŜający  społeczeństwu  .  Jednostki  niedostosowane  społecznie  wymagają
specjalnej  opieki  i  pomocy  ,  aby  przywrócić  je  społeczeństwu  .  W  resocjalizacji  stosuje  się
róŜne  metody  i  formy  pracy  z  nieletnimi  .  Jedną  z  nich  ,  choć  dotychczas  jeszcze  rzadko
stosowaną ,  jest muzykoterapia .  Na modyfikację postaw nieletniego  raczej większy wpływ
mają czynniki działające na jego sferę emocjonalną aniŜeli na intelektualną sferę osobowości .
O  wyborze  motywów  postępowania  bardzo  często  decydują  emocje  ,  a  nie  czynniki
racjonalne .
W  tym  teŜ  przypadku  moŜemy  zauwaŜyć  przydatność  muzykoterapii  w  resocjalizacji  .
Muzyka  w  czasie  jej  odbioru  praktycznie  redukuje  udział  czynnika  racjonalnego  ,
koncentrując  swe  działanie  na  sferze  emocjonalnej  .  Wpływając  na  emocje  człowieka
kształtuje  tym  samym  jego  psychikę  i  wzbogaca  Ŝycie  wewnętrzne  .  Muzyka  oddziałuje  na
człowieka  bez  konieczności  duŜego  wkładu  intelektualnego  z  jego  strony  .  Pozostaje  to  nie
bez znaczenia  dla moŜliwości wykorzystania jej w pracy z nieletnimi .

RozróŜniamy dwa podstawowe działy muzykoterapii : muzykoterapię receptywną ( bierną ) ,
czyli percypowanie muzyki , i muzykoterapię aktywną
( czynną ) , czyli jej  aktywne uprawianie .
W muzykoterapii biernej percepcja muzyki nie jest tylko biernym jej odbiorem , ale zawiera
w  sobie  konieczny  pierwiastek  aktywności  .  Utwór  lub  jego  fragment  o  moŜliwie
jednoznacznym  ładunku  emocjonalnym  ,  nastroju  spełnia  rolę  stymulatora  pobudzającego
skojarzenia i fantazje . „Muzyka to środek ułatwiający wyładowanie niezaspokojonych uczuć
i  popędów  dynamizujący  i  stymulujący  ,  oŜywiający  fantazję  ,  zaprowadzający  rytm  ,
synchronizacją  i  ład  funkcji  psychofizycznych  ,  ułatwiający  ujawnienie  własnego  ,
ekspresyjnego zachowania się ,  wyraŜania siebie”  ( Konopczyński , 1996, s. 81 ) . Muzyka
posługuje  się  mową  złoŜoną  z  semantycznych  symboli  brzmieniowych  .  W  ten  sposób
komunikuje treści , których nie moŜna przekazać za pomocą słów ani obrazów . Wywoływane
przez nią reakcje umoŜliwiają wychowankom lepsze poznanie się  .
Nie jest jednak obojętne , jaki materiał muzyczny uŜywa się w muzykoterapii biernej . Dobór
materiału  muzycznego  powinien  być  adekwatny  do  określonej  sytuacji  .  Stanowi  to  niestety
nadal  bardzo  powaŜny  problem  .  Muzykoterapeuci  w  swej  pracy  stają  przed  dwiema
niewiadomymi  :  muzyką  jako  środkiem  oddziaływania  i  wychowankiem  jako  podmiotem
działania . KaŜdy człowiek jest inny , inaczej reaguje na róŜne sytuacje , dlatego teŜ muzyka
powinna  być  indywidualnie  dobierana  do  kaŜdego  dziecka  .  „Wychowanek  wobec  którego
stosuje się muzykoterapię powinien być zdiagnozowany co do stanu zdrowia psychicznego i
somatycznego , warunków Ŝycia , indywidualnych upodobań , gustów , tradycji oraz stosunku
do muzyki .”( Konopczyński , 1996, s. 82 ) Po przebadaniu dziecka konieczna jest oczywiście
analiza materiału muzycznego , który zastosuje się w jego terapii .
NajwaŜniejsze  jest  uwzględnienie  wartości  emocjonalnych  utworu  muzycznego,    który
chcemy  stosować  w  muzykoterapii  społecznie  niedostosowanych  .  Oczywistym  jest  ,  Ŝe
muzyka wolna i spokojna wpływa kojąco na wychowanka , a szybka i rytmiczna stymuluje go
i pobudza . W zaleŜności od swojej formy muzyka moŜe łagodzić napięcie , usuwać lęk , koić
i wpływać na poprawę nastroju , a takŜe dostarczać potrzebnych podniet i silnie aktywizować
wychowanka .
Nie  odreagowane  napięcia  bardzo  często  wywołują  lub  warunkują  trwanie  np.  objawów
nerwicowych . Za pomocą odpowiednio dobranej muzyki moŜna spowodować odreagowanie
owych  napięć  za  pomocą  przeŜycia  wyobraŜeniowego  .  Utwór  muzyczny  wyraŜający
konflikty  i  emocje  powoduje  zintensyfikowanie  napięć  i  konfliktów  a  następnie  powoduje
wyładowanie  ich  nadmiaru  .  Ów  intensywny  proces  przeŜywania  nazywany  inaczej
„symbolicznym dramatem” nawiązuje w swych załoŜeniach do antycznego pojęcia katharsis .
„Nastroje  zintensyfikowane  muzyką  mogą  być  wykorzystywane  do  wpływania  na
dezintegrację  osobowości  ,  wywołując  obniŜenie  nastroju  czy  silny  niepokój  ,  mogą
wzbudzać  równieŜ  agresję  ,  a  tym  samym  ujawniać  konflikty  i  patologiczne  przeŜycia
wychowanka  ,  aby  następnie  poprzez  muzykę  wyraŜającą  ład  i  harmonię  ,  dąŜyć  do
stopniowej  rekonstrukcji  osobowości  .”  (  Konopczyński  ,  1996,  s.  84  )  Jak  widać
muzykoterapia  moŜe  być  bardzo  przydatna  w  resocjalizacji  .  Wychowankowie
niedostosowani  społecznie  noszą  w  swej  podświadomości  rozmaite  konflikty  ,  które  są
niedostępne  poznaniu  rozumowemu  .  To  właśnie  muzyka  moŜe  odgrywać  czynną  rolę  w
ujawnianiu  wychowankom  konfliktów  ,  a  następnie  po  owym  oczyszczeniu  wychowanka
moŜe być bardzo pomocna w procesie przebudowy osobowości .
Drugim  działem  muzykoterapii  jest  muzykoterapia  czynna  .  Wychowanek  poddany  tego
rodzaju  terapii  nie  tylko  słucha  muzyki  ,  ale  uczestniczy  w  jej  tworzeniu  .  Muzykoterapia
czynna  stosowana  jest  najczęściej  w  formie  grupowej  .  Wspólne  śpiewanie  czy  wspólna  gra
na instrumentach muzycznych otwiera moŜliwości wpływania na integrację w grupie . Często
stosowana jest procedura mająca charakter „rozmowy” dźwiękami , wyzwalanymi z róŜnych

instrumentów  .  To  jakim  instrumentem  posługuje  się  wychowanek  ,  w  jaki  sposób  i  z  kim
komunikuje się , pozwala uzyskać wiele informacji , z których moŜe wynikać waŜna wiedza o
sobie .
Czynne  uczestnictwo  w  tworzeniu  muzyki  moŜe  przynieść  wiele  satysfakcji  i  znacznie
rozwinąć  i  wzbogacić  psychikę  wychowanka  .  Chodzi  głównie  o  rozbudzenie  inicjatyw
twórczych , zarówno muzycznych jak i organizacyjnych . Daje to moŜliwość popisania się ,
pokazania  swoich  moŜliwości  i  kształtowania  osobowości  .  Taka  działalność  naleŜy  do
naturalnych dąŜeń kaŜdego człowieka , który chce odnosić osobiste sukcesy i przyczyniać się
do osiągania sukcesów  grupy , w której uczestniczy.  Formowanie podczas wspólnych zajęć
muzycznych  wartościowych  cech  osobowości  :  zdolności  twórczych  ,  wraŜliwości  ,
zdyscyplinowania  ,  systematyczności  ,  kultury  współŜycia  z  grupą,  uspołecznienia  ,
moralności  –  ma  duŜe  walory  wychowawcze  i  jest  wspaniałą  terapią  .  Są  to  cechy  ,  których
młodzieŜy  niedostosowanej  najczęściej  brakuje  .  Kształtowanie  tych  cech  w  toku
muzykoterapii  czynnej  oznacza  początek  procesów  przewartościowania  ich  osobowości  .
Radość  z  osiągniętych  sukcesów  dalsze  interesujące  działanie  muzyczne  przyczyniają  się  z
pewnością do umocnienia równowagi psychicznej i wydatnie przyspieszają resocjalizację .

Na potwierdzenie skuteczności muzykoterapii w resocjalizacji chciałabym ukazać

kilka  przykładów  .  Robert  Kaszczyszyn  przeprowadził  badania  młodzieŜy  przebywającej  w
zakładach  poprawczych  .  Problematyka  badawcza  dotyczyła  stwierdzenia  czy  istnieją
warunki  sprzyjające  stosowaniu  w  zakładach  poprawczych  róŜnorodnych  form  muzyki  w
celach  resocjalizacyjnych  .  Badania  wykazały  ,  iŜ  przewaŜająca  część  badanej  młodzieŜy
przejawia  wraŜliwość  na  róŜne  formy  kontaktu  z  muzyką  .  Zakres  zainteresowań  młodzieŜy
muzyką jest rozległy , dotyczy zarówno rodzajów muzyki , jak teŜ sposobów kontaktowania
się z nią . Jak z tego wynika młodzieŜ jest jak najbardziej otwarta na pracę z muzyką , która
pasjonuje młodych ludzi i przyciąga . W pracy z trudną młodzieŜą konieczne jest stosowanie
takich  metod  resocjalizacyjnych  ,  do  których  młodzieŜ  nastawiona  jest  pozytywnie  .  Jak
potwierdzają badania przeprowadzone przez Roberta Kaszczyszyna muzykoterapia moŜe być
bardzo ciekawą , a przede wszystkim skuteczną metodą resocjalizacyjną .
Innym  przykładem  przemawiającym  za  skutecznością  muzykoterapii  w  resocjalizacji  mogą
być  badania  przeprowadzone  przez  Małgorzatę  Kopacz  –  wrocławskiego  muzykoterapeutę  .
W  swych  badaniach  potwierdziła  ona  załoŜenie  ,  iŜ  muzykoterapia  wpływa  na  obniŜenie
poziomu  agresji  u  dorastającej  młodzieŜy  .  ObniŜenie  poziomu  agresji  moŜe  wywierać
korzystny  wpływ  na  róŜne  sfery  Ŝycia  i  działalności  młodzieŜy,  a  co  za  tym  idzie  –
pozytywnie wpływa na psychikę młodzieŜy i przyspiesza jej resocjalizację .

Muzyka jest sztuką doskonale nadającą się do łączenia z innymi środkami ekspresji , a

tym  samym  i  z  innymi  metodami  resocjalizacji  .  Doznania  muzyczne  moŜna  interpretować
słowem  ,  gestem  ,  rysunkiem  ,  tańcem  .  Wykorzystanie  tańca  jako  środka  terapeutycznego
oddziaływania na osobę nazywamy choreoterapią . Niestety na temat stosowania tej metody w
resocjalizacji  ,  brak  naukowej  literatury  .  PoniewaŜ  jednak    metoda  ta wydaje  mi  się  bardzo
interesująca i obiecująca w pracy z nieletnimi , chciałabym ją pokrótce omówić .
Sam  taniec  jest  sztuką  bardzo  złoŜoną  ,  składa  się  z  wielu  rodzajów  i  form  .  Encyklopedia
muzyki  podaje  ,  Ŝe  jest  to  „zespół  zjawisk  ruchowych  ,  będących  transformacją  ruchów
naturalnych , powstający pod wpływem bodźców emocjonalnych i skoordynowany z muzyką
...” ( S. Śledziński 1968 , s. 1029 ).
Ruch taneczny w powiązaniu z muzyką angaŜuje jednocześnie kilka analizatorów ( ruchowy ,
słuchowy , wzrokowy , dotykowy ) i tym samym aktywizuje niemal cały organizm człowieka
.  „U  podstaw  pracy  wszystkich  terapeutów  tańcem  leŜy  zawsze  całościowa  filozofia  ,  która
uznaje  wzajemną  zaleŜność  duszy  i  ciała  .  Relacja  ciało  –  dusza  jest  wzajemna  –  nie  tylko
psychika  wpływa  na  ciało  ,  lecz  takŜe  doświadczenia  ciała  mają  wpływ  na  psychikę.”  (  D.
Koziełło  1997  ,  s.21  )  Wynika  z  tego  ,  iŜ  taniec  –  praca  ciałem  ,  moŜe  wywierać  znaczny

wpływ na psychikę , a co z tym się wiąŜe – moŜe korygować róŜne zaburzenia emocji i uczuć
.  Terapeuci  tańcem  widzą  w  zaburzeniach  emocjonalnych  patologiczny  rozłam  pomiędzy
ciałem  i  duszą  .  Powoduje  to  ,  Ŝe  człowiek  jest  odcięty  od  swojego  ciała  i  wewnętrznych
uczuć  .  Rozłam  ten  spowodowany  jest  przez  ciało  ,  którego  mięśnie  są  napięte  ,  a  oddech
nieregularny  .  Tak  właśnie  reaguje  nasz  organizm  w  celu  odparcia  jakiegoś  wewnętrznego
bądź  zewnętrznego  zagroŜenia  .  Taniec  jest  doskonałym  sposobem  na  wyzbycie  się  owych
napięć  mięśniowych  ,  powoduje  wyregulowanie  oddechu  i  zrelaksowanie  się  .  „W  terapii
tańcem dąŜy się do powiększenia zdolności człowieka do samodoświadczania” ( D. Koziełło
1997  ,  s.22  )  .  Tańcząc  człowiek  poznaje  siebie  ,  takŜe  swoją  psychikę  .  Tłumione  emocje
bada za pomocą ruchów , dzięki czemu moŜe je poznać i zwerbalizować.
Taniec  przyczynia  się  do  nabywania  i  kształcenia  elegancji  i  kultury  ruchów  ,  dostarcza
przeŜyć  estetycznych  ,  zmian  w  zakresie  wraŜliwości  na  sztukę  .  Niesie  za  sobą  wiele
przyjemnych  uczuć  ,  daje  wiele  satysfakcji  pozwala  osiągać  osobiste  sukcesy  i  podnosi
samoocenę .
Choreoterapia  ,  podobnie  jak  muzykoterapia  czynna  najczęściej  stosowana  jest  w  formie
grupowej  .  Tworzenie  wspólnych  układów  tanecznych  ,  podporządkowanie  się  wspólnemu
działaniu znacznie wpływa na rozwój kultury współŜycia z grupą i uspołecznia wychowanka .
Ć

wiczący pracując razem stopniowo tracą zainteresowanie tylko własną osobą i włączają się

do  grupy  .  Czują  się  dowartościowani  ,  gdyŜ  przynaleŜą  do  pewnej  grupy  ,  w  której  są
potrzebni  ,  stanowią  nieodzowną  część  sztuki  ,  którą  razem  tworzą  .  Wynikiem  takiego
funkcjonowania  jest  radość  płynąca  ze  wspólnego  działania  ,  co  wpływa  na  podniesienie
nastroju uczestników . „Choreoterapia wpływa zatem na odzyskanie równowagi psychicznej
przez  swoiste  prowokowanie  poŜądanych  wyładowań  psychofizycznych  ,  a  jest  to  jedno  z
zadań wychowania resocjalizacyjnego .” ( K. Gromek , 1984 s. 424 ) .
Dlatego teŜ uwaŜam , Ŝe terapia poprzez taniec moŜe być śmiało stosowana w resocjalizacji ,
gdyŜ  jak  wynika  z  powyŜszych  wywodów  mogłaby  wywierać  pozytywny  wpływ  na
nieletnich niedostosowanych społecznie .

Być moŜe muzyka łagodzi obyczaje , ale z pewnością wywiera duŜy wpływ na psychikę

człowieka , który moŜna ciekawie wykorzystać do celów terapeutyczno – resocjalizacyjnych .
Muzyka w połączeniu z tańcem działa na człowieka silniej i wszechstronniej niŜ kaŜda z tych
sztuk  oddzielnie  .  RóŜnorodność  dobieranych  utworów  (  ich  tempo  ,  dynamika  ,  harmonia  ,
artykulacja  )  oraz  bogactwo  ćwiczeń  i  układów  tanecznych  ułatwia  nawiązanie  kontaktów  z
niedostosowanymi  społecznie  .  Muzyka  moŜe  być  uwaŜana  za  swoistego  rodzaju  lek  .
Pobudza emocje , wyzwala i likwiduje konflikty  psychiczne , wpływa na  postawy moralne ,
harmonizuje relacje wychowanka z otoczeniem .
Muzyka i taniec mogą być pomocne nieletnim w zaspokajaniu ich podstawowych potrzeb :

potrzeby wolności – muzyka rozbudza wyobraźnię , a to pozwala oderwać się od miejsca ,
w którym się przebywa , pozwala wyzwolić obrazy , w które nikt nie moŜe ingerować ;

potrzeby uznania – muzyka daje moŜliwości pokazania się zaimponowania , zabłyśnięcia ;

potrzeby samourzeczywistnienia – poprzez rozwój zdolności muzycznych

( tanecznych , wokalnych , instrumentalnych )
-

potrzeby seksualnej – taniec moŜe być interesującą formą tego typu ekspresji;

potrzeby przynaleŜności – np. gra w zespole muzycznym , bycie członkiem zespołu
tanecznego .

Jak wykazałam w powyŜszej pracy muzykoterapia i choreoterapia są bardzo

interesującymi formami oddziaływania na psychikę człowieka .Nie tylko teoria , ale takŜe
praktyka potwierdza skuteczność tych metod w resocjalizacji . Niestety jak dotąd metody te

stosowane są rzadko . Spowodowane jest to zapewne tym , Ŝe wciąŜ brak podstaw naukowych
pojmowania muzyki i tańca jako metod resocjalizacyjnego oddziaływania , które znajdują się
w stadium wstępnych prac.  Mam jednak  nadzieję , Ŝe z biegiem lat metody te znacznie się
rozwiną i znajdą uznanie w resocjalizacji .

Literatura :

Tadeusz  Natanson  :  Wstęp  do  nauki  o  muzykoterapii  ,  Wrocław  –  Warszawa  –  Kraków  –
Gdańsk 1979 , Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich

Mirosław  Janiszewski  :  Muzykoterapia  aktywna  ,  Warszawa  –  Łódź  1993  ,  Wydawnictwo
Naukowe PWN

Marek Konopczyński : Twórcza resocjalizacja . Ministerstwo Edukacji Narodowej – Edycion
Spotkania System , 1996

Jerzy  W.  Aleksandrowicz  :  Psychoterapia  medyczna  ,  Warszawa  1994,  Wydawnictwo
Lekarskie PZWL

Robert Kaszczyszyn : MoŜliwości wykorzystania muzyki w procesie resocjalizacji . „Szkoła
Specjalna”, 1991/4

Teresa  śychowska  :  Wychowanie  muzyczne  w  resocjalizacji  młodzieŜy  w  zakładzie
poprawczym . „Szkoła specjalna”,1976/4

Krystyna Gromek : Resocjalizacyjna funkcja muzyki i tańca . „Szkoła specjalna, 1984/6

ElŜbieta  Galińska  :  Muzykoterapia  schizofrenii  .  Zeszyt  Naukowy  Akademii  Muzycznej  we
Wrocławiu , 1990/57

Wiesław  Sikorski  :  Psychoterapia  jako  czynnik  wspomagający  w  praktyce  wychowawczej  .
„Opieka , wychowanie , terapia”, 1996/2