PRAWO RZECZOWE 

 

Res

 – ( rzecz ) – rzeczami w pojęciu nowoczesnym są samoistne przedmioty zmysłowe, dostępne dla obrotu i z istoty 

swej dla obrotu przeznaczone. 
Res – odgraniczone, dające się opanować i zużytkować twory przyrody, będące przedmiotami uprawnień. 

Podział rzeczy: 

1) 

res corporales

 (quae tangi possunt) – rzeczy materialne

 – tj. takie, które przy naturalnej obserwacji są jednością 

daną przez samą naturę czyli dają się dotknąć. 
a) 

rzeczy pojedyncze

 – powstają w sposób naturalny ( kamień, zwierzę ) lub w sposób sztuczny ( obraz ); np.: 

kawałek metalu, kamień, kawał drzewa, każdy organiczny twór przyrody, jak zwierze lub roślina ze wszystkimi 
jej częściami składowymi ( kościec, mięso, skóra, owłosienie, pień, łodyga, kwiaty, owoce ). 

b) 

rzeczy złożone

 – rzeczy złożone z kilku rzeczy pojedynczych, które wedle ogólnych zapatrywań uchodzą za 

jedność, np.: wóz złożony z kilku części. Co do takiej rzeczy obowiązuje reguła prawna, że jest ona jako 
całość, jednym jedynym przedmiotem prawa, a włączone w nią rzeczy noszą miano istotnych jej części 
składowych, na których odrębna własność nie istnieje. 

c) 

Rzeczy zbiorowe 

– składają się z kilku rzeczy pojedynczych lub zbiorowych, które jako całość  służą temu 

samemu celowi gospodarczemu, np.: trzoda, sklep, biblioteka. 

2) 

res incorporales

 (quae tangi non possunt ) – rzeczy niematerialne

 – rzeczy których dotknąć nie można 

bezpośrednio – twory abstrakcyjne istniejące z mocy prawa np.: prawa spadkowe, służebności, wierzytelności, itd. 

3) 

res extra commercium

 

(  rzeczy wyjęte z obiegu )–

 rzeczy, które nie mogą być przedmiotem prywatnych 

uprawnień 

a)  res divini iuris 

- 

res sacrae

 – rzeczy poświęcone za pomocą aktu państwowego, a następnie konsekrowane przez 

kapłanów np.: świątynie, naczynia ofiarne, przedmioty kultu, itd. 

- 

res religiosae

 – rzeczy poświecone  diis Manibus ( np.: groby, grunt w, którym pochowano zmarłego. 

- 

res sanctae

 – rzeczy święte – np.: znaki graniczne, mury i bramy miasta. 

b) res humani iuris

           - 

res publice – rzeczy publiczne – rzeczy, które służą  użytkowi publicznemu np.: drogi publiczne, place 

publiczne, rzeki publiczne, teatry i łaźnie publiczne. 

           - 

res omnium communes – rzeczy do użytku publicznego – np.: wolne powietrze, woda płynąca w rzekach, 

strumykach, źródłach, morze wraz z dnem i wybrzeżem. 

4) 

res in commercio

 – rzeczy, które mogą być przedmiotem prywatnych uprawnień ( własności, wierzytelności )  

a) 

res mancipi – res nec mancipi

 (pierwotny podział rzeczy) - do tych rzeczy zaliczali Rzymianie grunty italskie, 

służebność gruntów wiejskich ( np.: służebność drogowa, wodociągowa), niewolnicy i czworonożne zwierzęta 
pociągowe oraz juczne ( tzw. familia ). Wszystkie inne rzeczy określane nazwą pecunia, są res nec mancipi, 
np.: drób.  Przeniesienie własności na res mancipi może nastąpić tylko za pomocą mancypacji, podczas gdy 
na res nec mancipi wystarczy tylko wręczenie ( traditio ).  

b) 

rzeczy ruchome

 – mogą zmieniać swoje miejsce bez szkody dla swej istoty np.: zwierzęta, niewolnicy 

c) 

rzeczy nieruchome

  – rzeczy, które nie zmieniają swojego miejsca – przede wszystkim  grunty tzn. 

powierzchnia ziemi i ziemia w głębi, minerały, wszystko co jest połączone  z gruntami ( budynki i roślinność ). 
Rzymianie dzielili grunty na: 

- 

miejskie 

(praedia urbana ) 

- 

wiejskie

 (praedia rustica )  

- 

mające granice naturalne

 ( agri arcifini ) – np.: rzeka, droga 

- 

mające granice sztuczne

 ( agri limitati ) 

d) 

rzeczy zużywalne

  – rzeczy, których używanie zgodnie z ich przeznaczeniem polega na niszczeniu ich 

substancji np.: środki żywności, pieniądze 

e) 

rzeczy niezużywalne

 – rzeczy, których zwyczajne użycie nie niszczy ich substancji, np.: ubranie 

f) 

rzeczy zamienne

 – takie, które są zazwyczaj przedmiotem obrotu gospodarczego tylko jako ilości a nie jako 

jednostki, np.: wino, zboże, jaja, jabłka, cygara, rzeczy przy których nie chodzi o rzeczy indywidualnie 
oznaczone lecz o gatunek 

g) 

rzeczy niezamienne

 – rzeczy, które w obrocie traktuje się wedle cech indywidualnych,   np.: obraz Titusa, koń 

wyścigowy Janka, niewolnik Stihusa 

h) 

rzeczy podzielne

 – można je podzielić na więcej części tego samego rodzaju bez uszczerbku wartości, np.: 

grunt, oliwa, wino. Nie są podzielne natomiast zwierzęta. 

i)   

rzeczy niepodzielne

  – nie można ich podzielić na więcej części tego samego rodzaju bez uszczerbku ich 

wartości  

j)  

 

przynależności

 – są to rzeczy nie samodzielne pod względem gospodarczym, ale samodzielne pod 

względem prawnym, np.: klucz do szafy 

k)  pożytki – fructa – owoce – 

płody stanowiące zwyczajny dochód gospodarczy pewnej rzeczy, jaki wydaje ona 

bez zmiany lub zniszczenia swojej istoty. By stosunek prawny dotyczył owoców, musiało nastąpić odłączenie 
ich od rzeczy macierzystej. Mogło być dwojakiego rodzaju:

 

• 

seperatio

 

– 

owoce odłączają się od rzeczy macierzystej w sposób naturalny, bez  udziału człowieka 

1

• 

perceptio

 – odłączenie owocu od rzeczy macierzystej za pośrednictwem działalności człowieka, przez 

zawładniecie owocami 

 

PRAWO RZECZOWE 

            Ponadto należy odróżnić: 

• 

fructus consumpti

 – owoce już zużyte 

• 

fructus piercipiendi vel neglecti

 

– owoce, które mogły być zebrane, ale zaniedbano je zebrać

 

 

• 

fructus naturales

 – organiczne płody jakiejś rzeczy, które stanowią gospodarczy przychód z tej rzeczy, 

np.: mleko od krowy, płody rolne, kamienie z kamieniołomu 

• 

fructus civiles

 – gospodarczy dochód, który się uzyskuje z pewnej rzeczy za pośrednictwem czynności 

prawnej, np.: czynsze od wydzierżawionego gruntu, odsetki od kapitału 
wypożyczonego, czysty zysk ze sprzedaży towarów   w przedsiębiorstwie.  

     

POSIADANIE 

 

Posiadanie ( possessio )

 – władztwo faktyczne osoby nad rzeczą z zamiarem zatrzymania jej dla siebie. Nie jest to 

więc prawo, lecz stan faktyczny chroniony w interesie porządku  i ładu prawnego. Dwa istotne elementy w pojęciu 
posiadania: 
1) 

corpus – fizyczny stosunek osoby do rzeczy – zetkniecie się fizyczne z rzeczą, daje możliwość     wyłącznego 

używania i korzystania z rzeczy  

2) 

animus – wola władania rzeczą tak jak właściciel – wola zatrzymania rzeczy  jako swojej 

Nabycie posiadania: 

Do nabycia posiadania potrzeba było tzw. 

corpus

 – faktyczne władztwo nad rzeczą oraz 

animus

 

possidenti

 – wola 

przywłaszczenia sobie tej rzeczy, a wiec: 
1)  uzyskania faktycznego władztwa nad rzeczą przez jej zagarnięcie ( apprehenesio ) 
2)  woli zatrzymania rzeczy dla siebie ( animus rem sibi habendi ) 
 Każdy inny człowiek, który ma faktyczne władztwo nad rzeczą ( possessio ) a nie ma woli przywłaszczenia jej sobie 
nazywa się 

detentorem

, np.: ten kto wypożyczył książkę, podnajemca dzierżawca, depozytariusz. 

 

Rodzaje posiadania: 

W prawie klasycznym odróżniano posiadanie: 
1) 

possessio civili

 – władztwo faktyczne sprawowane corpore, z zamiarem zatrzymania rzeczy wyłącznie dla siebie 

i w oparciu o podstawę uznaną przez prawo cywilne, jest to tzw. possessio ad usucapionem 

2) 

possessio naturalis

 – dzierżenie – detentio – wykonywania władztwa faktycznego nad rzeczą dla innej osoby ( 

alieno nomine ), bez zamiaru zatrzymania jej dla siebie. Dzierżyciele     ( detentorzy ) nie korzystali z obrony 
posiadania. Do takich dzierżycieli należeli: depozytariusz, komodatariusz, zleceniobiorca, negotiorum gestor, 
najmobiorca 

3) 

possessio ad interdicta

 – posiadanie chronione środkami posesoryjnymi, czyli interdyktami. Ochrony takiej 

doznaje: 

a) właściciel władający rzeczą 

b) 

posiadacz w dobrej wierze

 – uważający się mylnie za właściciela 

c) 

posiadacz w złej wierze

 – np.: złodziej 

d) 

dzierżyciele

 – ale tylko ci, którym pretor udzielił ochrony posiadania, a są to: 

• 

wierzyciel zastawny

 czyli zastawnik 

• 

depozytariusz sekwestrowy

 – ten u którego rzecz została złożona z polecenia sądu lub za zgodą stron 

będących w sporze, celem przechowania jej do czasu rozwiązania sporu 

• 

prekarzysta 

– ten, któremu oddano rzecz na odwołalny użytek 

• 

emfiteuta 

– oddano mu rzecz w dzierżawę wieczystą 

• 

superficjariusz 

– ten, który korzysta z budynku postawionego przez siebie na cudzym gruncie 

Podział ze względu na okoliczności na podstawie których nastąpiło posiadanie 
1) 

possessio iusta

 – posiadanie odpowiadające pewnemu prawu do posiadania, np.: posiadanie właściciela z tytułu 

prawa własności, zastawnika – z tytułu prawa zastawu. 

2) 

possessio iniusta

 – każde posiadanie nie odpowiadające prawu do posiadania, gdzie stan faktyczny nie 

pozostaje w zgodzie ze stanem prawnym, np.: posiadanie przez złodzieja. 

3) 

possessio bonae fidei

 – posiadacz jest przekonany o prawności swojego posiadania, np.: ktoś kupił 

nieświadomie rzecz od złodzieja 

4) 

possessio malae fidei

 – posiadacz  nie ma przekonania o prawności swojego posiadania, np.: złodziej 

5) 

possessio vitiosa

 – ( posiadanie wadliwe ) – jest to posiadanie, które zostało nabyte przez: 

    

 

clam

 - wdarcie się w posiadanie jakiejś rzeczy bez woli i wiedzy posiadacza  

    

vi

 -  owładnięcie posiadaniem rzeczy w sposób gwałtowny, po odparciu oporu stawianego przez dotychczasowego 

posiadacza 

    

precario –

 zatrzymanie posiadania otrzymanego na prośbę od dotychczasowego posiadacza, aż do odwołania  

6) 

possessio non vitiosa

 – posiadanie niewadliwe

 

Zmiana posiadania:  

Tylko zmiana 

causa possessionis może spowodować zmianę  animus czyli z detentora zrobić posiadacza lub 

odwrotnie. Zachodzi to przy: 

2

1) 

traditio brevi manu

 – dotychczasowy detentor staje się posiadaczem rzeczy, czy to w drodze darowizny, czy 

kupna od dotychczasowego posiadacza, np.: najmobiorca kupuje rzecz od wynajmujacego 

 

PRAWO RZECZOWE 

2) 

constitutum possessorium

 – zachodzi gdy dotychczasowy posiadacz wyzbywa się posiadania, aby odtąd 

dzierżyć rzecz w imieniu nowonabywcy, np.: właściciel sprzedawszy dom mieszka w nim nadal jako najemca. 
Tutaj dotychczasowy posiadacz wobec utraty 

animus, traci posiadanie zachowując tylko faktyczne władztwo jako 

detentor.  

Utrata posiadania: 

Posiadanie traci się poprzez utratę jednego z warunków posiadania, a więc: 
1) 

corpore

 – posiadacz traci władztwo nad rzeczą w brew swojej woli, np.: w skutek kradzieży.    Nie traci się jednak 

posiadania przez samo czasowe osłabienie tej intensywności panowania nad rzeczą, jaka była potrzebna do 
nabycia posiadania, np.: pozostawienie czasowe przez wieśniaka wozu na polu, banknot wsunięty do książki 
przez posiadacza większej biblioteki. 

2) 

animo

 – posiadacz postanowi rzeczy więcej nie posiadać, wiąże się z tym porzucenie corpus possessionis – tj. 

wyzbycie się władztwa nad rzeczą, np.: wyrzucenie rzeczy do morza, strącenie niewolnika ze skały Tarpejskiej.  

     

Inaczej to ujmując utrata posiadania następowała z chwilą:  

a)  gdy rzecz wysunęła się trwale spod władania fizycznego np.: kradzież  
b)  gdy posiadacz powziął i objawił wolę, iż nie będzie nadal posiadał rzeczy  
c) w 

razie 

śmierci posiadacza 

d)  gdy rzecz wyszła z obiegu lub została zniszczona 

Ochrona posiadania:  

Każdy posiadacz podlega ochronie posesoryjnej, znaczy to, że nie wolno nikomu ani naruszać, ani odbierać 
samowolnie takiego posiadania. Przeciwko naruszającym posiadanie przysługują posiadaczowi tzw. 

interdykty 

posesoryjne. Interdykty dzielą się na:   
1) 

interdicta retinendae possessionis

 – ten kto wykonywał  akty  posiadania  na  pewnej  rzeczy             

( np.: uprawiał grunt), albo kto przeszkadzał drugiemu w wykonywaniu podobnych aktów, uważał się za 
posiadacza 
a) 

interdictum uti possidetis

 – interdykt ten chronił tego posiadacza nieruchomości, który w chwili wydania 

interdyktu wykonywał faktyczne władztwo, o ile nie nabył go w sposób wadliwy tj. siłą – vi, lub potajemnie – 
clam. Interdykt ten może mieć również funkcje rekuperatoryjne. 

b) 

Interdictum urubi

 – interdykt ten służy do ochrony posiadania rzeczy ruchomych.  Za posiadacza uważa się 

tego, kto podczas ostatniego roku, licząc wstecz od wydania interdyktu dłużej posiadał od swego przeciwnika 
chyba, że nabył posiadanie w sposób wadliwy.  

2)  interdictum recuperandae possessioni – odnośnie do nieruchomości 

a) 

interdictum unde vi

  – posiadanie odzyskiwał ( w ciągu roku ) ten, kto został go pozbawiony w sposób 

gwałtowny, chyba że nabył go w sposób wadliwy 

b) 

interdictum de vi armada 

– interdykt ten był skierowany przeciwko temu, kto dokonał wyzucia z posiadania 

z bronią w ręku. 

c) 

interdictum de precario

 – interdykt ten odnosi się do przypadku gdy posiadacz rzeczy ruchomej lub 

nieruchomej oddał  ją drugiej osobie precario – na jej prośbę  aż do odwołania. Interdykt ten stosuje się 
wówczas gdy posiadacz prekaryjny mimo odwołania nie zwraca posiadania uzyskanego prekaryjnie.  

 

3)  interdictum adipiscendae possessionis 

a)  interdictum Salvianum

 – za pomocą, którego mógł żądać oddający w dzierżawę oddania mu w posiadanie 

inwentarza zastawionego przez dzierżawcę  

 

b)  interdictum quorum bonorum

 – dziedzic mógł domagać się oddania mu posiadania spadku

  

 
 

WŁASNOŚĆ 

 

Podział własności: 

1) Własność cywilna

 ( prywatna ) lub inaczej 

własność kwirytalna

 – rzeczowe i autonomiczne prawo jednostki 

do władania rzeczą materialną, w treści swej nie ograniczone, o ile nie narusza to obowiązującego porządku 
prawnego. Przysługiwała tylko obywatelom rzymskim. Dotyczyła zarówno res mancipi nabywane drogą mancypacji, 
res nec mancipi oraz in iure cesio. Z przedmiotów własności kwirytalnej wyłączono grunty prowincjonalne.  Przy 
przeniesieniu własności res mancipi należało dokonać aktu mancipatio lub in iure cesio a własność res nec mancipi 
można było przenieść za pomocą traditio.  

2) Własność pretorska ( własność bonitarna )

 – powstała ona na skutek nieformalnego wydania res mancipi 

nabywcy, np.: przekazanie niewolnika przez tradycje. Jest to również ochrona rzeczy znajdujących się w majątku 
nabywcy ( in bonis ). 

 

3) Duplex dominium

 – kto inny był właścicielem kwirytalnym a kto inny bonitarnym.

 

4)

 

Własność

 Peregrynów

 – ponieważ Peregryni w świetle rzymskiego ius civile nie mogli być właścicielami rzeczy     

to mieli zgodnie z zasadą personalności prawa tzw. własności Peregrynów.  
Przedmiotem prawa własności mógł być każdy, kto miał commercium, przedmiotem zaś    własności były rzeczy 
znajdujące się w obiegu. 

 
Ograniczenia w wykonywaniu prawa własności ze względu na prawa osób trzecich: 

1)  na podstawie umowy – w razie przyzwolenia na wykonywanie innego prawa rzeczowego 

3

 

PRAWO RZECZOWE 

2) 

przez przepis ustawowy -  ze względu na interes publiczny, celem umożliwienia współżycia sąsiadów oraz z 

powodu istnienia  zakazu alienacji      

Nabycie własności: 
Prawo przedjustyniańskie: 

1) 

2) 

acquisitiones civiles – sposoby nabycia prawa cywilnego

 

 

a) Mancipatio

 – 

przeniesienie prawnego władztwa, czyli prawa własności res mancipi. Był to akt uroczystego 

kupna, którego mogli dokonywać tylko obywatele rzymscy – za czasów ustawy XII tablic. Odbywał się on w 
obecności 5 świadków ( tylko dorosłych obywateli rzymskich )           i osoby libripensa, który trzymał wagę, 
chwytał kupowaną rzecz i wypowiadał  słowa, w których stwierdzał,  że rzecz ( np.: niewolnik ) jest jego według 
prawa Kwirytów, ponieważ została kupiona za pomocą spiżu i wagi, następnie kładł na wagę odpowiednią ilość 
spiżu, który dawał sprzedawcy tytułem zapłaty. W kodyfikacji justyniańskiej słowo mancipatio zastąpiono słowem 
traditio.

 

     b)  In  iure  cessio

 – akt oparty na 

confessio in iure, czyli na uznaniu przez pozwanego roszczeń powoda w 

trakcie postępowania 

in iure. W takim przypadku urzędnik mający jurysdykcję już w pierwszej fazie procesu 

dokonywał addictio, czyli przysądzał przedmiot sporu powodowi.  Za pomocą tego aktu można było przenieść 
władztwo tak nad res mancipi, jak  i res nec mancipi. In iure cessio wykorzystywano do przenoszenia władztwa 
nad osobami – przy dokonywaniu adoptio i emancipatio.

 

     c)usucapio ( zasiedzenie) 

acquisitiones naturales

 – nabycie własności iuris gentium. 

a)  okupatio ( okupacja ) 
b)  traditio ( tradycja). 

Prawo Justyniańskie:  
I) pochodne sposoby nabycia własności – 

nabycie własności następuje za wolą i udziałem właściciela 

poprzedniego na podstawie aktu prawnego miedzy żyjącymi lub na wypadek śmierci. Sposobami takimi są: 

1) tradycja

 – może służyć do: przeniesienia detencji, przeniesienia posiadania, przeniesienia własności. Jako 

sposób przeniesienia własności jest przeniesieniem posiadania połączonym ze zgodną wola przeniesienia 
własności ( polegała na nieformalnym wręczeniu rzeczy z ręki do ręki ). Warunki do ważności tradycji: 

a) 

b) 
c) 

przeniesienie posiadania rzeczy ( rzeczywiste wręczenie rzeczy)

 – może być poprzez

:  

•  constitutum possessorium – przenoszący własność zatrzymuję  nadal przedmiot w swoim 

faktycznym władaniu. ( po sprzedaży rzeczy poprzedni właściciel wydzierżawia ja od nowego 
właściciela )    

•  brevi manu traditio – nabywca był dzierżycielem rzeczy przed porozumieniem z pozbywcą co do 

przeniesienia własności 

•  cesja windykacyjna – pozbywca odstępuje nabywcy roszczenie przeciw osobie trzeciej, która ma 

przedmiot w faktycznym władaniu. 

b) Przeniesieniu posiadania musi towarzyszyć wola tradenta przeniesienia własności 

c) Iusta causa traditionis

 -  ważny akt prawny (kupno, darowizna, zapłata długu), który daje wyraz 

gospodarczej intencji stron i usprawiedliwia 

animus transferendi dominii, tj. wolę przeniesienia własności ze 

strony zbywcy, a wolę nabycia własności ze strony nabywcy.  

2) legat windykacyjny

 – jest derywatywnym sposobem nabycia własności. Testator w rozporządzeniu ostatniej 

woli przenosi na kogoś bezpośrednio rzecz swoją na własność, z chwilą objęcia spadku przez dziedzica, 
legatariusz staje się właścicielem rzeczy 

ipso iure, bez konieczności objęcia jej w posiadanie . 

3) mancipatio

 

4) in iure cesio 
5) przez zarządzenie władzy 

         a)  adsignatio  – 

przeniesienie przez władze państwową

   

własności gruntów zdobytych na   wojnie na osoby 

prywatne 

Venditio sub hasta – 

nabycie własności na zdobyczy wojennej należącej do państwa w drodze licytacji 

 

adiudicatio ( przysądzenie )

 – jest nabyciem własności na podstawie konstytutywnego wyroku. 

Wprowadza ono bezpośrednią zmianę prawa własności bez przeniesienia posiadania, czyni ono 
dotychczasowego współwłaściciela wyłącznym właścicielem części rzeczy względnie całej rzeczy. 
Zachodziło przy tzw. powództwach działowych, gdy chodziło o: 
• 

actio communi dividundo – rozdział współwłasności 

• 

actio finium regundorum – ustalenie granic pomiędzy gruntami sąsiadów 

• 

actio familiae erciscundae – rozdział wspólnoty majątkowej 

 

II) pierwotne sposoby nabycia własności – 

nabywa się własność rzeczy niczyjej niezależnie od prawa własności 

przeciwnika. 
Sposobami takimi są:

 

1) usucapio

 

– 

( zasiedzenie ) –

 nabycie własności przez ciągłość posiadania. Juryści rzymscy sformułowali 

fundamentalna zasadę przy zasiedzeniu a mianowicie, że 

„Nikt nie może przenieść na drugiego więcej praw 

niż sam posiada” ( Nemo plus iuris ad alium transferre potest, quam ipse haberet ). Znajdowało 
zastosowanie w przypadku nabycia rem mancipi od właściciela kwirytalnego w sposób nieformalny ( np.: przez 

4

 

PRAWO RZECZOWE 

tradycje) oraz w przypadku nabycia jakiejkolwiek rzeczy, choćby w sposób formalny, od osoby nie będącej 
właścicielem. Do nabycia własności wymagane było:  

- 

dwuletnie posiadanie nieruchomości 

- jednoroczne 

ruchomości 

     Po upływie czasu zasiedzenia stawał się zasiadujący kwirytalnym właścicielem. Usucapio była dostępna tylko dla 

obywateli rzymskich. spod usucapio wyjęte były: rzeczy skradzione, nabyte przemocą, wyłączone z obiegu oraz 
grunty prowincjonalne. Konstytucje cesarskie wprowadziły dla gruntów prowincjonalnych instytucję 

longi 

temporis praescriptio. – pozwany będąc w posiadaniu gruntu przez dłuższy czas bronił się przeciw 
skardze  przeciwnika. Różniła się ona od usucapio tym, ze nie dawała własności kwirytalnej, lecz własność  ex 

iure gentium, chronioną przez edykty. Za Justyniana longi temporis  praescriptio stała się formą zasiedzenia 
własności na nieruchomościach, a usucapio – na ruchomościach. Dla zasiedzenia nieruchomości pozostały dwa 
terminy: 10 lat – 

inter praesentes ; 20 lat – inter absentes. Dla ruchomości okres zasiedzenia przedłużono  z 1 

roku na 3 lata. Spod zasiedzenia wyjęte są res extra commercium.  

Zasiedzenie za Justyniana: 
By nastąpiło nabycie własności przez zasiedzenie musi zachodzić: 
1) 

res habilis

 – rzecz nadająca się do zasiedzenia musi być w obrocie – nie podlegały więc zasiedzeniu: 

a) rzeczy 

wyjęte z obiegu 

b) rzeczy 

skradzione 

c)  rzeczy zabrane gwałtem 
d) rzeczy 

należące do skarbu państwa 

2) 

titulus

 – ogół przyczyn umożliwiających nabycie własności ( np.: kupno, darowizna ) – musi być  słuszny i 

prawdziwy. Jako słuszne, tytuły wymagają: zapłaty, kupna, posagu, dziedziczenia, zapisu, porzucenia rzeczy 
przez właściciela 

3) 

bona fides

 – dobra wiara, która polegała na przekonaniu, że posiadanie rzeczy jest zgodne z prawem 

4) 

possessio

 – posiadanie prowadzące do zasiedzenia musi być nie przerwane 

5) 

tempus  

- czas wymagany do zasiedzenia zwyczajnego w prawie justyniańskim wynosił : 

a) dla 

ruchomości – 3 lata 

b) nieruchomości – 10 lat (inter praesentes ), 20 lat ( inter absentes )  

  Wyróżnia się w prawie Just. ponadto zasiedzenie: 
         

a) zwyczajne    

         

b) nadzwyczajne

 – możliwe jest zasiedzenie przez 30 lub 40 letnie posiadanie nawet gdy brak posiadaczowi 

tytułu własności lub nie może udowodnić jego istnienia – jednak pod warunkiem że posiadał 

bona fide. 

Dzieli

 się ono na: 

- 

usucapio pro herede  

- w przypadku nie objęcia spadku przez 

heredes extranei, każdy mógł objąć 

majątek spadkowy ( nawet bez tytułu i początkowo dobrej wiary ) w posiadanie i po roku dokonać 
zasiedzenia. Akt ten miał zmusić heredes extranei do szybkiego wypowiedzenia się czy przyjmują majątek 
spadkowe. 

- 

Usureceptio fiduciae causa 

– polega na odzyskaniu przez zasiedzenie własnej rzeczy, która została 

przeniesiona fiducjarnie na inna osobę  bądź celem zabezpieczenia wierzytelności, bądź w celu 
przechowania lub użyczenia rzeczy.  

         Zasiedzenie  zwyczajne  jak  i  nadzwyczajne  ulega  wstrzymaniu wskutek wniesienia skargi windykacyjnej przez  

właściciela.

 

2) Specyfikacja

 – przerobienie rzeczy ruchomej na nową rzecz (np.: gron winnych na wino, sukna na ubranie, 

drzewa surowego na meble). Jeśli dokonał jej właściciel materiału rzecz nowa należy niewątpliwie do niego. Jeśli 
natomiast przerobiono cudzą rzecz to kto nabywa prawo własności nowej rzeczy. Prawo justyniańskie przyznaje 
specyfikantowi nową rzecz tylko jeśli nie wiedział, że przerabia obcą rzecz oraz jeśli pierwotna postać rzeczy nie 
mogła być przywrócona. Te ograniczenia odpadają jeśli część materiału należała do przetwórcy,      w tym 
przypadku stawał się on zawsze właścicielem nowe rzeczy. 

3) Nabycie owoców

 – owoce stają się przedmiotem odrębnej własności dopiero z chwilą separacji. Własność na 

nich przypada z reguły właścicielowi rzeczy macierzystej. Są jednak przypadki, gdzie gospodarcze stosunki każą 
przyznać własność owoców przyznać innej osobie niż właścicielowi, a mianowicie:

 

a) pro cultura et cura

 -  jako wynagrodzenie za uprawę rzeczy macierzystej  i opiekę nad nią 

b) na podstawie swych uprawnień jako quasi – właściciel. 

Jeżeli rzecz owocodajna jest obciążona użytkowaniem, nabywa owoce użytkownik również niezależnie od praw 
właściciela, a więc w sposób pierwotny ale dopiero z chwilą objęcia owoców w posiadanie. W sposób pierwotny 
nabywa owoce właściciel, bonae fidei possessor, emfiteuta i użytkodawca.  

4) połączenie i zmieszanie

 – zmiana własności następuje poprzez połączenie dwóch rzeczy. Połączenie to może 

być akcesja lub koordynacją.  

Akcesja

 – polega na tym, że rzecz uboczna, dotychczas samodzielna zostaje połączona z rzeczą  główna – 

staje się jej istotna częścią składową. Na skutek połączenia traci ona swoją samodzielność i odtąd istnieje tylko 
jedna rzecz. W skutek połączenia wygasa własność na rzeczy ubocznej a powiększa się na głównej.  
 
 
 

5

 

PRAWO RZECZOWE 

1) połączenie nieruchomości z ruchomością:  

a) Implantatio i satio

 – rośliny, o ile zapuściły korzenie, ziarno o ile zostało zasiane, stają się akcesja gruntu 

na, którym rosną a przez to własnością właściciela gruntu 

b) Inaedificatio

 – dom zbudowany z cudzego materiału, staje się jako całość akcesja gruntu, na którym został 

zbudowany. Właściciel domu nie obejmuje własnością części składowych domu, zostają one nadal własnością 
ich pierwotnego właściciela, który może je windykować dopiero po rozłączeniu, np.: zburzeniu domu.  
2) połączenie nieruchomości z nieruchomością: 

c) Alluvio

 – przymulisko, którym rzeka publiczna zwiększyła grunt, staje się akcesja gruntu. Własność na 

gruncie obejmuje przymulisko. 

d) Avulsio

  – oderwisko – oderwany przez rzekę publiczną kawał gruntu i przeniesiony do gruntu niżej 

położonego staje się, z chwilą przyrośnięcia akcesja tego gruntu 

e) Alveus derelictus 

– gdy rzeka publiczna zmieniła swoje koryto, przypada zwolnione koryto rzeczne jako 

akcesja właścicielom gruntów  nadbrzeżnych po obu stronach rzeki po połowie dla każdego. 

f) Insula in flumine nata 

– gdy powstanie wyspa na rzece publicznej przez podniesienie się dna rzecznego, 

obowiązują te same zasady co przy alveus derelictus. 

        3) połączenie ruchomości z ruchomością: 

a) ferruminatio 

– przyłączenie przez spawanie czegoś do czegoś tak, że całość wygląda jak twór jednolity, 

np.: spawanie brązowego ramienia do brązowej statui, tak że całość wygląda jednolicie – ramię stanowi część 
składową statui i rozciąga się na nie własność tej statui. Jeśli nastąpiło przylutowanie np.: ołowiem, a części 
składowe dają się rozróżnić, własność rozciąga się też na akcesję, która nastąpiła na skutek zlutowania. Po 
rozłączeniu ożywa własność pierwotna. 

b) Textura – ( tkanina, haft ); scriptura ( pismo ), pictura ( malowidło )

  -      stają się  własnością 

właściciela  sukna, papieru, względnie pergaminu. Justynian przyznał malarzowi własność na tablicy lub płótnie. 

Koordynacja

 ( zmieszanie ) – połączenie kilku rzeczy w jedna nową, np.: zlewanie wina z winem, stopienie 

srebra ze srebrem, tak że jedna rzecz nie staje się częścią składowa drugiej, lecz obie rzeczy poprzednie 
istnieją nadal w nowej tego samego rodzaju.  W tym przypadku pozostaje każdy właścicielem swoich rzeczy i 
może domagać się ich wydania na podstawie 

rei vindicatio. Jeśli natomiast z danej mieszaniny części 

składowe nie dały się wydzielić to  powstaje współwłasność

 

5) Okupacja

 – ( 

zawłaszczenie ) – polega na objęcie w posiadanie rzeczy niczyjej z zamiarem jej przywłaszczenia 

dla siebie. Za rzeczy niczyje uważa się te, które dotąd nie należały do nikogo. Są nimi: 

a) 

b) 

c) 

rzeczy, które mogą być zawładnięte na ladzie, w powietrzu i morzu. 

A zatem: 

dzikie zwierzęta, ryby, 

ptaki oraz zwierzęta oswojone o ile utraciły zwyczaj

 

powrotu  – własność nabywa się poprzez 

pochwycenie 

b) 

res hostiles

 – mienie należące do nieprzyjaciela, od chwili wybuchu wojny będące na terytorium rzymskim. 

Nie przyjacielem był każdy, kto nie pozostawał w przyjaznych stosunkach z Rzymem.  

res derelictae

 – rzeczy porzucone przez dotychczasowego właściciela. Własność gaśnie na nich już z 

chwilą porzucenia nie zaś z chwilą ich objęcia przez zawłaszczającego.       Do 

res derelictae nie należą 

rzeczy zagubione czy porzucone w czasie burzy morskiej. Za rzecz niczyją uważa się także skarb ( 
thesaurus ) – przedmiot wartościowy od tak dawna ukryty, że jego dotychczasowy właściciel nie da się już 
odnaleźć. Konstytucja Hadriana przyznała znalazcy połowę skarbu, a właścicielowi gruntu – drugą połowę  

rzeczy wyrzucone na brzeg morski – 

muszle, szlachetne kamienie itp. – stawały się własnością tego, 

kto pierwszy objął je w posiadanie.

 

 

6) 

nabycie skarbu – 

skarbem są rzeczy wartościowe, których właściciela nie można odnaleźć na skutek 

długotrwałego pozostawienia rzeczy w ukryciu. Znalezienie skarbu powodowało nabycie własności.

 

Ochrona własności : 

Skarga windykacyjna – Rei vindicatio – 

skarga nieposiadającego właściciela przeciw posiadającemu nie – 

właścicielowi o wydanie rzeczy. Może być skierowana na wydanie rzeczy pojedynczej albo zbiorowej, np.: trzody. 
Powodem jest nie-posiadający właściciel, na nim ciąży obowiązek udowodnienia swojej własności. Prawo 
justyniańskie dopuszcza skargę windykacyjną także przeciwko osobie nie będącej posiadaczem, w szczególności 
przeciw tzw. 

ficto possessori tj. takiemu, który fałszywie podawał się za posiadacza, jak i przeciw osobie, która 

przed wniesieniem skargi porzuciła podstępnie posiadanie ( zniszczyła lub pozbyła się rzeczy ). Celem skargi 
windykacyjnej jest uznanie własności powoda i wydanie rzeczy ze wszystkimi pożytkami i korzyściami lub też 
wynagrodzenie szkody powstałej poprzez zniszczenie rzeczy lub jej uszkodzenie. Skargę taką można było wnosić 
za pomocą trzech sposobów postępowania sądowego, a mianowicie 

1) 

2) 

a)  postępowanie legislacyjne – 

strony procesowe występują zarówno w charakterze pozwanego jak i 

powoda

  

b)  per sponsionem – 

pozwany przyrzeka zapłacić w drodze 

sponsio powodowi oznaczoną sumę pieniężną, w 

razie gdy powód zdoła udowodnić swoje prawo własności -25 sestersów

 

c)  per formulam petitoriam vel arbitrariam – 

sędzia wzywał pozwanego, aby ten dobrowolnie rzecz 

zwrócił, dopiero gdy pozwany nie usłuchał następowało zasądzenie

 

6

Actio negatoria 

– jest skarga przysługującą posiadającemu właścicielowi w

 przypadku gdy przeciwnik narusza 

jego posiadanie rzeczy ( przez przechodzenie przez jego grunt, używanie jego gruntu ) na tej podstawie, że rości 
sobie na tej rzeczy jakieś prawo, np.: prawo służebności gruntowej lub osobistej.  
 

 

PRAWO RZECZOWE 

 

Celem tego powództwa było: 
a)  uznanie, że własność jest wolna od wszelkich ograniczeń oraz usuniecie naruszenia własności 
b)  wynagrodzenie strat i szkód powstałych z powodu częściowego naruszenia własności 

c)  zabezpieczenie na przyszłość przed podobnym naruszeniem 
Ciężar dowodu winny przeprowadzić obie strony procesowe: 
a)  powód musiał udowodnić swoje prawo własności do rzeczy i jego naruszenie 
b) 

pozwany winien był udowodnić swe ewentualne prawo do rzeczy ( np.: z tytułu służebności )  

Actio Publiciana – ( actio ficticia ) – 

skarga przysługująca

 

posiadaczowi rzeczy, któremu brak do nabycia 

własności kwirytalnej tylko upływu czasu. Udzielając 

actio Publiciana przyjmowano fikcję,  że czas ten już 

upłynął. Pozwanym podobnie jak w  

rei vindicatio  jest posiadacz rzeczy. W prawie klasycznym powództwo to 

miało zastosowanie w dwóch przypadkach: 

3) 

a)  gdy zachodziły braki wymogów formalnych przy nabyciu rzeczy np.: nabycie res mancipi w drodze 

tradycji 

b) 

gdy zachodziły braki wymogów materialnych przy nabyciu rzeczy np.: nabycie rzeczy od nie 

właściciela 

     

Obrona pozwanego może być dwojaka: 

a) 

b) 

może on powołać się na to, że sam jest właścicielem ( exceptio dominii )

 – powód przegra 

wówczas sprawę chyba, że wykaże, iż właśnie od pozwanego rzecz nabył 

może się on powołać się na to, że sam znajduje się  in causa usucapionis

 – nabył  tę  rzecz            

w warunkach prowadzących do zasiedzenia.

  

Jeśli powód i pozwany kupili rzecz od tej samej osoby, wówczas pozwany utrzyma się tylko wtedy w jej posiadaniu 
jeśli nabył rzecz wcześniej od niż powód – w przeciwnym razie będzie musiał zwrócić rzecz powodowi.

 

4) Inne środki prawne służące do ochrony interesów właściciela w stosunkach sąsiedzkich 

a) Actio finium regundorum

 – rozstrzyganie sporów dotyczących podziału miedzy pomiędzy właścicieli pól 

przylegających do niej ( miedza- pas ziemi szerokości 5 stóp ). Jeśli miedza przekraczała 5 stóp zastosowanie 
miała rei vindicatio. 

b) Actio aquae pluviae arcende

 – skarga właściciela ziemi, któremu mogą przynieść szkody urządzania na 

ziemi sąsiedniej, np.: urządzenia zmieniające naturalny odpływ wody deszczowej. Skarga zmierzała do usunięcia 
tych urządzeń. 

c) Operis novi mantiatio

 – prywatny protest właściciela gruntu zakazujący bezprawne wznoszenie budowli na 

gruncie sąsiada 

d) Cautio domni infecti

 – zabezpieczenie albo wynagrodzenie przyszłej szkody, która zagraża pewnej 

nieruchomości poprzez zawalenie się budynku lub innego 

opus, stojącego na gruncie sąsiednim.   

 

SŁUŻEBNOŚCI 

 
Służebność – ( Servitus ) – 

prawo korzystania z cudzej rzeczy w pewnym określonym kierunku 

Zasady dotyczące służebności: 
1) 

Servitus in faciendo consistere nequiti – służebność nie może polegać na pozytywnym działaniu, lecz na 

znoszeniu, zaniechaniu czegoś ze strony osoby obciążonej służebnością. 

2) 

Servitus servituti esse non potest – przedmiotem służebności są tylko rzeczy zmysłowe nie zaś prawa. 

3)  

Nemi res sua servit – nie można mieć służebności na własnej rzeczy. 

4)  

Servitutibus civiliter utendum est – służebność musi być wykonywana zgodnie z przepisami prawa cywilnego. 

5) 

Służebność była niepozbywalna – nie mogła być przeniesiona z osoby na grunt   

 Podział służebności: 
I.   Służebności gruntowe – zasilają przymiotami jednego gruntu inny grunt potrzebujący przym. 

1) służebności wiejskie – ustanowione ze względu na uprawę roli  

a) 

servitus itineri – służebność przychodu ( przechodzenie lub przejeżdżanie przez cudzy grunt ) 

b) 

servitus viae – korzystanie z urządzonej drogi lub ulicy 

c) 

servitus actus – pędzenie bydła przez cudzy grunt 

d) 

servitus aquae haustus – czerpanie wody na cudzym gruncie 

e) 

servitus aquaeductus  - przeprowadzenie rur wodociągowych przez cudzy grunt 

f) 

ius pascendi – prawo wypasania bydła 

2)  służebności miejskie – ustanowione ze względów budowlanych 

a)  prawo wpuszczania belki do otworu w sąsiednim budynku 
b)  prawo oparcia budowli o mur przyległy 
c)  prawo wznoszenia budowli w kolumnie powietrznej sąsiada 
d)  prawo widoku – zakaz wznoszenia budowli ponad oznaczona wysokość 
e)  prawo światła – zakaz ograniczania dopływu światła  
f)  prawo ścieku – odprowadzenia wody deszczowej ze swego gruntu na sąsiedni 
g)  prawo przepływu – przepływ nadmiernego dymy przez grunt sąsiada 

II. Służebności osobiste – maja charakter alimentacyjny – korzystanie z nich jest uprawnieniem pewnej osoby 

7

 

PRAWO RZECZOWE 

1) 

Ususfructus – prawo używania i pobierania wszelkich pożytków z cudzej rzeczy niezużywalnej  bez 
naruszenia jej substancji. 
Użytkownik  jest dzierżycielem rzeczy i owoce nabywa przez perceptio. Pozbycie ususfructus było nie 
dopuszczalne. 
 Do obowiązków użytkownika należało: 
a)  staranie się o trwałe utrzymanie istoty rzeczy służebnej 
b)  ponoszenie wszelkich ciężarów publicznych związanych z rzeczą 

c)  udzielanie właścicielowi zabezpieczenia 

2) Usus – prawo używania rzeczy cudzej przez uprawnionego na własna potrzebę bez pobierania pożytków. 
3) Habitio 

– służebność mieszkania – miała charakter alimentacyjny i powstała w drodze zapisu. Polegała na 

uprawnieniu do mieszkania w cudzym domu. W praktyce stosowana była przez Peregrynów. Habitio można 
było odstąpić osobie trzeciej tylko odpłatnie w zakresie samego jej wykonywania – nie zaś jako prawo. 

4)  Opere servorum et animalium – służebność polegająca na używaniu pracy cudzych niewolników lub 

wyzyskiwaniu sił cudzych zwierząt. Miała charakter alimentacyjny. 

Powstanie służebności: 
Mogła powstać na podstawie czynności prawnej mającej na celu jej ustanowienie. 

2)  ustanowione wedle prawa cywilnego – dla ob. Rzymskich i Latynów 

a)  legatum per vindicationem 

b)  in iure cessio 
c)  mancipatio 
d) 

deductio vel impositio – właściciel rzeczy, który pozbył się jej mancypacyjnie zastrzega sobie na niej 
użytkowanie 

e) 

adiudicatio – przysadzenie 

f) 

vi legis – z mocy przepisu prawa – np.: ojciec miał ustanowione użytkowanie na majątku dzieci. 

g) 

usucapio – zasiedzenie 

3)  wedle ius gentium – wśród Peregrynów i ogólnie na prowincjach 

a) 

pactionibus et stipulationibus -  w drodze umów. Do nieformalnej i nie zaskarżalnej umowy dodawano 
obowiązek zapłaty kary umownej przez właściciela gruntu, gdyby przeszkadzał  w wykonaniu służebności przez 
uprawnionego 

b) 

quasi traditione seu patientia – jedna strona przedsiębrała działanie objęte służebnością a druga temu się 
sprzeciwiała 

4)  wedle prawa justyniańskiego – usunęło mancypację oraz in iure cesio 

a)  przez nieformalną umowę 
b)  faktyczne wykonywanie służebności 
c)  przez zasiedzenie             

Zgaśnięcie służebności następowało: 
1)  zniszczenie przedmiotu służebnego, rzeczy służebnej, wyjście jej z obiegu 
2) 

zniszczenie podmiotu uprawnionego – służebności osobiste gasły z chwilą  śmierci lub capitis deminutio 

uprawnionego. 

3) 

Confusio sue consolidatio – zejście się służebności i prawa własności w jednej osobie, np.: nabycie na własność 

rzeczy służebnej 

4) 

Zrzeczenie się uprawnionego – w formie in iure cesio i mancipatio (przed Justynianem ) lub nieformalnej umowy 

miedzy uprawnionym a właścicielem ( Justynian )   

5) 

Przez niewykonywanie – służebności przez uprawnionego: 

a)  służebności osobiste: użytkowanie, używanie lub służebności wiejskie gasły przez nieprzerwane ich 

wykonywanie 

b)  służebności miejskie  wymagały do wygaśnięcia : 

usucapio libertatis czyli trwałego istnienia pewnego stanu 

rzeczy, który uniemożliwiała wykonywanie służebności. 

Ochrona służebności:  
 Do ochrony służebności służy  

actio confesoria.  Jest to powództwo petytoryjne – skuteczne przede wszystkim 

przeciw właścicielowi rzeczy obciążonej służebnością, ale także przeciw osobie, która kwestionowała prawo powoda 
lub przeszkadzała w wykonywaniu służebności. 
Żądanie powództwa skierowane było na: 
1)  uznanie prawa służebności 
2) zaniechanie dalszych czynności sprzeciwiających się wykonywaniu służebności 
3) wynagrodzenie wszelkiej szkody 
4) zabezpieczenie przez złożenie  

Cautio de non amplius turbando 

Do ochrony posiadania służebności (quasi – possessio) służyły w prawie rzymskim bądź interdykty zwyczajne, bądź 
odrębne, ustanowione w tym celu przez pretora. 
EMFITEUZA: 

Dziedziczne i pozbywalne prawo trwałego (wieczystego) użytkowania cudzego gruntu za zapłatą daniny – 
dzierżawa wieczysta. 

8

Emfiteuta mógł przeprowadzać zmiany w zakresie uprawy gruntu, meliorację oraz nabywał owoce jak właściciel czyli 
przez separatio. 

 

PRAWO RZECZOWE 

Do obowiązków emfiteuty należało: 
1)  uiszczanie rocznego czynszu dzierżawnego 
2) ponoszenie ciężarów publicznych obciążających grunt 
3) utrzymanie majątku w dobrym stanie i ochranianie go 
4) zawiadomienie właściciela w razie zamiaru pozbycia się gruntu – właściciel miał prawo pierwokupu lub otrzymania 

2% ceny sprzedaży 

Powstanie emfiteuzy następowało na podstawie umowy z właścicielem i przez  rozporządzenie ostatniej woli. 
Wygaśnięcie emfiteuzy nastąpić mogło w wyjątkowych okolicznościach np.: pozbawienie emfiteuty dzierżawy 
wieczystej z powodu zaniedbywania jego obowiązków. 
SUPERFICIES: 

Dziedziczne i pozbywalne prawo osoby, zwanej superficjariuszem, do używania budowli wystawionej przez 
nią na cudzym gruncie za roczną opłatą. 
Superficjariusz był: 
1) zobowiązany do płacenia czynszu 
2) chroniony za pomocą interdictum superficiebus 

3) narażony na stratę superficies w razie nie płacenia czynszu – umowa mogła zostać rozwiązana przez właściciela 

gruntu

  

W prawie justyniańskim przysługiwało 

superficjariuszowi rzeczowe powództwo i skutkiem tego superficies stała się 

prawem rzeczowym.

  

 

ZASTAW 

 

Stanowi udzielone wierzycielowi, w razie nie zwrócenia mu w terminie wierzytelności, prawo pozbycia 

zastawionej rzeczy i zaspokojenia swej wierzytelności z kwoty otrzymanej ze sprzedaży przedmiotu 
zastawionego 
W Rzymie wykształciły się trzy postacie realnego zabezpieczenia kredytu: 
1) 

Fiducia – dłużnik przenosił na wierzyciel własność rzeczy przez mancipatio lub in iure cesio. Fiducia dawała 

wierzycielowi optymalne zabezpieczenie prawne, gospodarcze, skoro wartość rzeczy oddanej na zabezpieczenie 
przewyższała zazwyczaj wysokość długu. 

2) 

Pignus – zastaw ręczny przy, którym następowało wydanie wierzycielowi rzeczy zastawionej ale bez przeniesienia 

własności. Dłużnik wręczał wierzycielowi jakiś przedmiot majątkowym lecz nie na własność tylko w posiadanie.  
Przy zastawie ręcznym dłużnik – zastawnik zachowywał własność rzeczy zastawionej i przywiązane do własności 
środki ochrony, ale wyzbywał się możliwości korzystania z rzeczy i obciążania jej dalszymi zastawami. Dłużnik 
zastawny mógł    żądać zwrotu oddanego w posiadanie wierzyciela przedmiotu zastawnego w drodze 

actio 

pigneraticia directa.  

3) 

Hipoteka – zastaw umowny bez przejścia własności czy posiadania rzeczy na wierzyciela zastawnego. Polegała 

na tym, że dla pewnych zobowiązań mogły służyć przedmioty jako zabezpieczenie jedynie na podstawie umowy. 
Ten rodzaj zastawu utworzył się w prawie rzymskim dla stosunków dzierżawnych.  

Różnica między Pignus a Hipoteką: 
Przy pignus uzyskiwał zastawnik, posiadanie rzeczy  i z reguły zastaw ten odnosił się do rzeczy ruchomych. Natomiast 
przy hipotece możliwej również w stosunku do nieruchomości – przedmiot zastawu pozostawał w rekach dłużnika 
zastawnego czyli zastawcy. 
Powstanie prawa zastawu:  
1) 

w drodze czynności prawnej – umowy lub rozporządzenia ostatniej woli jako zastaw dobrowolny – umowy 

zawartej miedzy zastawcą a zastawnikiem  

2) 

orzeczenia sadowego – mógł przyjąć dwojaką formę: 

a) 

pignus preatorium – wprowadzenie wierzyciela w posiadanie rzeczy dłużnika 

b) 

pignus in causa iudicati captum – zastaw egzekucyjny – dłużnik nie chciał dobrowolnie zapłacić pretensji 
oznaczonej wyrokiem sądowym    

3)  przepisu ustawy jako zastaw konieczny 
Zgaśnięcie prawa zastawu: 
1) umorzenie wierzytelności  
2) częściowe umorzenie wierzytelności 
3)  realizacja zastawu – sprzedaż rzeczy obciążonej zastawem  
4) zrzeczenie się prawa zastawu wyraźne lub domniemane  ze strony wierzyciela  
5)  zniszczenie przedmiotu zastawionego fizyczne lub wyjęcie go z obiegu ( gdy spłonie dom obciążony zastawem ) 
6)  Confusio seu consolidatio – przejście rzeczy obciążonej zastawem na własność zastawnika   
7)  Przedawnienie – prawo zastawy wygasało po 10 lub 20 latach 
Realizacja zastawu: 
Wierzyciel miał prawo do sprzedania rzeczy zastawionej i zaspokojenia się z ceny sprzedaży – to stanowiło istotę 
prawa zastawu.

 

Wymogiem takiego uprawnienia było: 

1) 

by nastąpiła zapadłość długu, a potem zwłoka w zapłacie

  

9

 

PRAWO RZECZOWE 

2) by miało miejsce upomnienie ze strony zastawnika – że jeżeli zastawca ( dłużnik ) długu nie zwróci, przedmiot 

zastawiony zostanie sprzedany 

3) by nastąpił upływ dwuletniego okresu od ostatniego upomnienia  

Wierzyciel winien się zaspokoić z kwoty sprzedaży, jeżeli kwota ta przewyższa wartość długu nadwyżkę powinien 
zwrócić  dłużnikowi. Jeżeli natomiast sprzedano rzecz za kwotę mniejszą niż wartość  długu, mógł wierzyciel 
domagać się od dłużnika dopłaty reszty sumy – różnicy. 

      Do uprawnień niezaspokojonego wierzyciela zastawnego należały najczęściej postanowienia typu: 

a) 

Lex commissoria – klauzula przepadku – w razie zwłoki dłużnika, na wierzyciela przejdzie własność rzeczy 
obciążonej 

b) 

Pactum de vendendo – umowa w sprawie sprzedaży – prawo wierzyciela do sprzedaży rzeczy obciążonej 
zastawem i zaspokojenie się z ceny sprzedaży   

c) 

Antichresis – upoważnienie wierzyciela do pobierania pożytków z rzeczy zastawionej 

Wielość zastawników: 
Jeśli na rzeczy ciąży kilka zastawów, to mogą one obejmować pewne stosunkowe, ułamkowe części wartości rzeczy i 
wówczas zastawy te istnieją  obok siebie.  Jeżeli jeden dłużnik ustanowił prawo zastawu na rzecz kilku wierzycieli, 
czyli jeśli zachodzi wielość zastawników, to: 
1)  gdy nabyli prawo jednocześnie -  silniejszy jest ten kto pierwszy objął w posiadanie rzecz zastawioną 
2) gdy nabyli prawo sukcesyjne czyli w różnym czasie – decydowała zasada, że wierzytelność dawniejsza ma 

pierwszeństwo przed wierzytelnością późniejszą 

Każdy dalszy wierzyciel mógł zaoferować wierzycielowi poprzedzającemu zapłatę jego pretensji aby po uiszczeniu 
opłaty wejść na jego miejsce ( pod względem pierwszeństwa prawa zastawu). 
Ochrona prawa zastawu:     
Zastawnikowi mającemu w swym posiadaniu rzecz zastawioną przysługują interdykty posesoryjne do ochrony swego 
posiadania  

 

10