O
TRZYMYWANIE
I
WŁAŚCIWOŚCI
ZWIĄZKÓW
KOMPLEKSOWYCH
.
CZĘŚĆ TEORETYCZNA
W procesie tworzenia związku kompleksowego atomy lub grupy atomów (jonów),
zwane ligandami, za pomocą oddziaływań elektrostatycznych lub wiązania koordynacyjnego,
związane zostają z atomem centralnym.
Atomami centralnymi mogą być atomy metali lub niemetali. Wiążąca para
elektronowa wiązania koordynacyjnego pochodzi od atomu centralnego (jeśli jest on
niemetalem) lub od ligandów (jeśli atom centralny jest metalem).
Liczbę wiązań koordynacyjnych, jakie tworzy atom centralny z ligandami nazywamy
liczbą koordynacyjną. Liczba koordynacyjna nie zawsze jest równa liczbie ligandów. Każdy
atom centralny w danym jonie kompleksowym ma określoną liczbę koordynacyjną. Pozwala
ona wnioskować o przestrzennej strukturze jonu kompleksowego, ponieważ ligandy znajdują
się najczęściej w narożach bryły geometrycznej, w środku której znajduje się atom centralny.
Najczęściej występujące liczby koordynacyjne to 4, 6 i 8 a odpowiadające im struktury
przestrzenne to tetraedr, sześcian i oktaedr.
Ć
WICZENIE
1: O
TRZYMYWANIE
PROSTYCH
ZWIĄZKÓW
KOMPLEKSOWYCH
.
Cel doświadczenia: Otrzymanie związku kompleksowego
Bi(NO
3
)
3
+ KI → BiI
3
↓
BiI
3
↓ + KI
(nadmiar)
→ K[BiI
4
]
Poziom i skala
trudności(1-3)
1
Czas wykonania
ćwiczenia
10 minut
Sprzęt laboratoryjny
statyw z probówkami, pipeta
Odczynniki
0,5M roztwór azotanu(V) bizmutu(III)
(Bi(NO
3
)
3
)
20 mL
0,5M roztwór jodku potasu (KI)
20 mL
WYCIĄG Z KART CHARAKTERYSTYKI SUBSTANCJI NIEBEZPIECZNYCH
azotan(V) bizmutu(III)
Bi(NO
3
)
3
R: Nie dotyczy
S: Nie dotyczy
jodek potasu
KI
R: Nie dotyczy
S: Nie dotyczy
1
CZĘŚĆ DOŚWIADCZALNA
Do probówki zawierającej 2 mL 0,5M roztworu azotanu(V) bizmutu(III) (Bi(NO
3
)
3
),
dodawać kroplami 0,5M roztworu jodku potasu (KI), aż do wytrącenia się ciemnobrunatnego
osadu jodku bizmutu(III) (BiI
3
). Następnie powstały osad rozpuścić poprzez dodanie kilku
kropel KI.
OBSERWACJE I WNIOSKI
Po dodaniu jodku potasu (KI) do roztworu azotanu(V) bizmutu(III) w pierwszym etapie
powstaje brunatny osad jodku bizmutu(III) BiI
3
. Następnie po dodaniu nadmiaru KI osad
rozpuścił się i powstał rozpuszczalny związek kompleksowy – tetrajodobizmutan(III) potasu -
K[BiI
4
].
Ć
WICZENIE
2: A
KWAKOMPLEKSY
2
Cel doświadczenia: Pokazanie zależności barwy związków kompleksowych od wartości
liczby koordynacyjnej atomu centralnego.
Poziom i skala
trudności(1-3)
1
Czas wykonania
ćwiczenia
25 minut
Sprzęt laboratoryjny
3 tygle porcelanowe, statyw z probówkami, palnik, trójnóg,
trójkąt kaolinowy
Odczynniki
uwodniony siarczan(VI) miedzi(II)
CuSO
4
x 5H
2
O
5g
uwodniony siarczan(VI) niklu
NiSO
4
x 7H
2
O
5g
uwodniony siarczan(VI) kobaltu
CoSO
4
x 7H
2
O
5g
WYCIĄG Z KART CHARAKTERYSTYKI SUBSTANCJI NIEBEZPIECZNYCH
CuSO
4
R: Nie dotyczy
S: Nie dotyczy
siarczan(VI) niklu
NiSO
4
R: Nie dotyczy
S: Nie dotyczy
siarczan(VI) kobaltu
CoSO
4
R: Nie dotyczy
S: Nie dotyczy
CZĘŚĆ DOŚWIADCZALNA
W trzech tygielkach porcelanowych umieścić po 50mg uwodnionych soli: CuSO
4
x 5H
2
O,
NiSO
4
x 7H
2
O, CoSO
4
x 7H
2
O. Wyprażyć sole w płomieniu palnika. Zaobserwować zmiany
zabarwienia substancji w tygielkach pod wpływem temperatury. Po ochłodzeniu zawartość
tygielków przenieść do 3 suchych probówek. Do każdej z nich dodać po 2mL wody i
zamieszać. Porównać barwy uzyskanych roztworów z barwami odpowiednich soli
bezwodnych i stałych hydratów.
OBSERWACJE I WNIOSKI
Po wyprażeniu zaobserwowaliśmy zmianę barwy hydratów: uwodniony siarczan(VI) miedzi
(CuSO
4
x 5H
2
O – w rzeczywistości związek ten ma postać [Cu(H
2
O)
5
]SO
4
) zmienił barwę z
niebieskiej na białą; uwodniony siarczan(VI) niklu (NiSO
4
x 7H
2
O; [Ni(H
2
O)
7
]SO
4
) z zielonej
na żółtą, natomiast uwodniony siarczan(VI) kobaltu (CoSO
4
x 7H
2
O; [Co(H
2
O)
7
]SO
4
)
przeszedł z różowej barwy na fioletową. Zmiana barwy hydratów nastąpiła na skutek utraty
ligandów, jakimi są cząsteczki, a więc związana jest ze zmianą wartości liczby
3
koordynacyjnej. Następnie po dodaniu niewielkiej ilości wody do każdego związku –
obserwowaliśmy powrót pierwotnego koloru.
Ć
WICZENIE
3: Z
WIĄZKI
KOMPLEKSOWE
W
REAKCJI
WYMIANY
Cel doświadczenia: Pokazanie prostej reakcji wymiany prowadzącej do otrzymania
związku kompleksowego.
Hg(NO
3
)
2
+ 2 NH
4
SCN → Hg(SCN)
2
↓ + 2NH
4
NO
3
Hg(SCN)
2
+ 2 NH
4
SCN → (NH
4
)
2
[Hg(SCN)
4
]
Co(NO
3
)
2
+ (NH
4
)
2
[Hg(SCN)
4
] → Co[Hg(SCN)
4
]↓ + 2NH
4
NO
3
Poziom i skala
trudności(1-3)
1
Czas wykonania
ćwiczenia
15 minut
Sprzęt laboratoryjny
statyw z 2 probówkami, pipeta
Odczynniki
1M roztwór azotanu(V) rtęci(II)
(Hg(NO
3
)
2
)
1mL
nasycony roztwór tiocyjanian amonu
( NH
4
SCN)
5mL
1M roztwór azotanu(V) kobaltu(II)
(Co(NO
3
)
2
)
1mL
WYCIĄG Z KART CHARAKTERYSTYKI SUBSTANCJI NIEBEZPIECZNYCH
azotan(V) rtęci(II)
Hg(NO
3
)
2
R: Nie dotyczy
S: Nie dotyczy
tiocyjanian amonu
NH
4
SCN
R: Nie dotyczy
S: Nie dotyczy
azotan(V) kobaltu(II)
Co(NO
3
)
2
R: Nie dotyczy
S: Nie dotyczy
CZĘŚĆ DOŚWIADCZALNA
Do probówki wprowadzić 1mL 1M roztworu azotanu(V) rtęci(II). Następnie dodać
nasyconego roztworu tiocyjanianu amonu NH
4
SCN w ilości potrzebnej do całkowitego
rozpuszczenia się, powstałego w początkowym etapie, osadu tiocyjanianu rtęci(II) Hg(SCN)
2
.
Do drugiej probówki wprowadzić 1 mL 1M roztworu azotanu(V) kobaltu(II) - Co(NO
3
)
2
oraz
1 mL, otrzymanego w poprzednim etapie, roztworu tetra(tiocyjaniano)rtęcianu(II) amonu -
4
(NH
4
)
2
[Hg(SCN)
4
]. W celu przyspieszenia tworzenia się osadu należy lekko wstrząsać
probówką.
OBSERWACJE I WNIOSKI
Z przeprowadzonego doświadczenia wynika, że nastąpiła reakcja wymiany podwójnej
pomiędzy tetra(tiocyjaniano)rtęcianem(II) amonu - (NH
4
)
2
[Hg(SCN)
4
] a azotanem(V)
kobaltu(II) - Co(NO
3
)
2
według równania:
Co(NO
3
)
2
+ (NH
4
)
2
[Hg(SCN)
4
] → Co[Hg(SCN)
4
]↓ + 2NH
4
NO
3
Otrzymany osad jest solą, w której liczba koordynacyjna jonu rtęciowego wynosi 4.
5
LITERATURA
1. K.-H. Lautenschlager, W. Schroeter. Nowoczesne kompendium chemii. PWN
Warszawa 2007.
2. L. Pajdowski. Chemia ogólna. PWN, Warszawa 2002.
3. T. Lipiec, Z. Szmal. Chemia analityczna z elementami analizy instrumentalnej.
PZWL, Warszawa 1997.
4. J.R. Paśko, R. Sitko. Ćwiczenia laboratoryjne z chemii ogólnej i analitycznej. WSP,
Kraków 1996.
TEST SPRAWDZAJĄCY
1. Ile wynosi liczba koordynacyjna atomu bizmutu w związku K[BiI
4
] ?
a) 2
b) 3
c) 4
d) 6
Prawidłowa odp: c
2. Jaki pierwiastek pełni rolę atomu centralnego w związku Co[Hg(SCN)
4
] ?
a) Co
b) Hg
c) S
d) N
Prawidłowa odp: b
6