1 

ZYGMUNT KRASIŃSKI NIE-BOSKA KOMEDIA (BN) wstęp Maria Janion 
 
Zygmunt Krasiński (19.02.1812 – 23.02.1859) 
 
Krasiński wśród romantyków 
 
- poeta silnie związany z ideologią arystokracji 

 

silnie wpłynęła na tę formację Wielka Rewolucja Francuska 

 

poczucie zagroŜenia dawnych wartości 

 

ś

wiadomość przejściowości epoki 

 

poszukiwanie  moŜliwości  odrodzenia  w  przyszłości,  odbudowania  tradycyjnych  wartości 
ś

wiata chrześcijańskiego (ale zarazem urzeczenie nowatorskimi koncepcjami fil. XIX w.) 

 

tęsknota za pięknem wyidealizowanej epoki feudalnej i świadomość nieodwracalności biegu 
historii, niechęć do cywilizacji triumfującej burŜuazji 

- Krasiński (w przeciwieństwie do większości polskich romantyków) miał konserwatywne poglądy 
- wspólny wszystkim romantykom był patriotyzm oraz zainteresowanie dla fil. historii 
- Krasiński był przekonany, Ŝe rewolucja jest koniecznością, ale nie moŜe być permanentna 
 
Preliminaria 
 
-  rkps  Nie-Boskiej...:  Zaczęte  w  Wiedniu  na  wiosnę,  skończone  w  Wenecji  w  jesieni  1833  r., 
publikacja: 1835 r. 
- trzy ciągi interpretacyjne: 
1. elementy biografii i twórczości Krasińskiego 
2. historiozofia francuska 
3. niemieckie teorie tragizmu 
 
„Droga Polska i drogi Ojciec” 
 
-  wpływ  generała  Wincentego  Krasińskiego  na  syna  był  ogromny  (m.in.  narzucenie  oceny 
powstania listopadowego) 
- generał dąŜył do podniesienia i ugruntowania świetności własnego rodu i chciał, by syn to dzieło 
kontynuował 
- poglądy generała Wincentego: 

 

kariera wojskowa i polityczna osiągana w słuŜbie tronowi, na drodze wierności monarsze 

 

po upadku Napoleona zaprzedał się polityce cara Aleksandra, a potem Mikołaja 

 

jego karierowiczostwo napotkało opór opinii publicznej 

 

patriotyzm feudalny (związek z suwerenem i bezwzględna wierność) 

-  1828:  na  Sądzie  Sejmowym  (powołanym  przez  cara  Mikołaja)  poparł  roszczenia  cara,  iŜ  naleŜy 
ukarać  śmiercią  przywódców  Narodowego  Towarzystwa  Patriotycznego  zamieszanych  w  spisek 
dekabrystów 
-  rozwijał  się  patriotyzm  nowoŜytny:  ojczyzna  to  wspólnota  kraju,  języka  i  tradycji,  dziedzictwo 
wszystkich Polaków i ich dobro nienaruszalne, którego trzeba bronić 
- Krasiński musiał wybierać między ojcem a ojczyzną, zawsze wybierał ojca 
- postawa wobec powstania listopadowego: 

 

generał uciekł do Petersburga 

 

syn chciał walczyć, ale uległ woli ojca 

 
 
 
 
 

 

2 

Jakobińska rewolucja przeciw arystokracji 
 
- poglądy Krasińskiego na powstanie listopadowe: 

 

początkowo sprzeciwiał się negatywnej ocenie ojca 

 

frazeologia romantyczna: walka słabych przeciw olbrzymom, naród polski musi cierpieć dla 
dzieła zbawienia ludzkości 

 

decyzja powstrzymania się od udziału w powstaniu pociągnęła konieczność uspraw. 

 

feudalne  idee:  pisał  o  okropnościach  popełnianych  przez  kluby  rewolucyjne  –  przyczynę 
klęski 

 

powstanie to jakobińska rewolucja przeciw arystokracji 

Poza arystokracją nie ma nic w Polsce, ani talentów, ani oświaty, ani poświęcenia. Nasz stan trzeci 
[mieszczaństwo] – to błazeństwo, nasi chłopi – to maszyny. Tylko mu jesteśmy Polską. 
 
„Człowiek przyszłości” 
 
-  1831:  odwiedził  go  w  Genewie  Leon  Łubieński,  dawny  kolega  z  Uniwersytetu  Warszawskiego, 
który  zdarł  mu  dystynkcje  akademickie  z  munduru,  gdy  Krasiński  odmówił  wzięcia  udziału  w 
studenckiej manifestacji patriotycznej (po czym ojciec wysłał go do Genewy) 
- Łubieński w oczach Krasińskiego: 

 

bardzo zdolny, ale pozbawiony skrupułów moralnych 

 

zaprzeczenie jego własnej osobowości 

 

człowiek przyszłości, nie potrafiący zrozumieć świętej przeszłości 

 

barbarzyński produkt współczesnej cywilizacji, pozbawiony oparcia w tradycji, wychowany 
w kulcie nowoczesnych wartości 

 

posiada jednak swoistą siłę 

 

~ Pankracy z Nie-Boskiej... 

 
„Wojna na śmierć i Ŝycie między klasami wchodzącymi w skład narodu” 
 
- nieuchronność starcia cywilizacji przeszłości i przyszłości 
- wizja rewolucji, jaka ma nastąpić opierała się na modelu WRF 
- wpływ powstania robotników w Lyonie (1831): 

 

wzrost świadomości przeraźliwej nędzy materialnej proletariatu 

 

antagonizm posiadających i nieposiadających, bogatych i biednych 

 

proletariat moŜe być tym barbarzyńcą, który zniszczy najpiękniejszy ze światów 

-  Krasiński  wdał  się  kiedyś  w  rozmowę  z  dziewczynami-słuŜącymi  w  gospodzie  w  Ferney  (koło 
Genewy)  na  temat  powstania  i  przekonywał  je,  Ŝe  naleŜy  poddać  się  ustanowionej  przez  Boga 
nierówności społecznej, podczas gdy one upierały się przy słuszności powstania 
 
„Nauczyłem się myśleć” 
 
- 15.08.1832 – powrót Krasińskiego do Polski (większość warstwy rządzącej skompromitowała się 
w powstaniu, otwierały się drogi kariery dla ludzi wiernych carowi) 
- juŜ w październiku wyjechał do Petersburga, czuł się źle, samotnie, dokuczały mu oczy 

 

styczeń 1833: pierwsza wersja Irydiona 

- Wielkanoc 1833 spędził w Warszawie, potem wyjechał przez Kraków do Wiednia i do Włoch 
- zaczyna czuć coraz większą potrzebę tworzenia 
 
Droga do „Nie-Boskiej Komedii” 
 
- etap twórczości przez wyjazdem z Warszawy w 1829: romantyczne powieści historyczne 

 

Grób rodziny Reichstalów, Sen ElŜbiety Pileckiej, Wł. Herman i dwór jego 

 

3 

- etap genewski (1829-1832): surowa ocena dawnej twórczości 

 

krytyka dawnego opinogórskiego gotycyzmu, frenetyzmu (tak teŜ oceniał Mickiewicz) 

 

liryczne fantazje historiozoficzne po fr., ujęte w kształt prozatorski 

 

bohater  pokolenia,  człowiek  współczesny  i  jego  konflikty 

 przez własne losy dociera do 

problemów współczesności 

 

ekspresja frenetyczna słuŜy przekazaniu atmosfery katastrofizmu 

 

proza  poetycka  -  Agaj-Han:  studia  nad  ginącym  światem,  próba  zrozumienia  konieczności 
zagłady i wielkości człowieka w obliczu kataklizmu historycznego 

 
Demaskacja poety „fałszywego” 
 
- pierwotny tytuł MąŜ: powiązanie 4 części utworu przez wieloznaczność słowa 
- część I i II: poeta a uporządkowane i zorganizowane Ŝycie społeczeństwa (np. Ŝycie domowe) 

 

gloryfikacja roli poety i doniosłości jego misji w społeczeństwie 

 

potępienie poety fałszywego – (1) jego postawa moralna nie dorównuje pięknu jego dzieła, 
(2)  dzieło  jest  stworzone  na  marną  rozkosz  ludziom,  (3)  dzieło  jego  ma  przemijającą 
wartość, nie jest on wysłannikiem boŜym i przewodnikiem ludu 

 

poeta fałszywy jest sądzony na postawie konfrontacji swego powołania ze sposobem, w jaki 
wywiązuje się z obowiązków społecznych – męŜa i ojca 

 

moŜliwość przezwycięŜenia niechęci do Ŝycia domowego przez miłość, ukorzenie się przed 
prostymi cnotami dobroci, skromności, niewinności 

 

wartości  estetyczne  muszą  podporządkować  się  ideałowi  moralnego,  który  jest 
konformistyczny, respektuje wymogi świata 

 
Majaki zbuntowanego romantyzmu 
 
- pokusa 1: Dziewica 

 

demaskacja ideału romantycznej kochanki 

 

przewaga moralności zamkniętego kręgu rodzinnego 

- pokusa 2: sława 

 

główny motor działania MęŜa 

 

przeciwko  skrajnemu  indywidualizmowi,  wspartemu  o  feudalną  mitologię  honoru,  dumy 
rodowej, sławy przodków 

 

przewaga wiecznej moralności ewangelicznej, mitu feudała-dobroczyńcy 

- pokusa 3: Eden 

 

Eden  to  natura  w  rozumieniu  romantyków,  czyli  stan  naturalnej  szczęśliwości, 
przeciwstawiony męce Ŝycia w warunkach cywilizacji, raj utracony 

 

mit romantyzmu jest fałszywy, rozsadza ustalone i konieczne normy Ŝycia społecznego 

- poza sferą Ŝycia domowego rozciąga się otchłań buntu i chaosu 
 
Bóg i świat historyczny 
 
- G. B. Vico (Włoch), Nowa nauka 

 

koncepcja Opatrzności, prowidencjalizm – przekonanie o boskiej opiece nad światem 

 

historia  jest  wynikiem  wyroków  boskich,  pomyślności  i  klęski  to  nagrody  i  kary  za 
zgodność z wolą boŜą lub sprzeciw wobec niej 

 

Bóg  stworzył  ramy  rozwoju  świata  i  dam  ludziom  wolną  wolę,  pozwolił  im  względnie 
samodzielnie tworzyć historię, do pewnych granic 

 

człowiek  poznać  moŜe  tylko  to,  co  sam  stworzył:  nie  natura  fizyczna  (stworzona  przez 
Boga), ale historia jest przedmiotem, który człowiek moŜe w pełni opanować intelektualnie 

 
 

 

4 

- J. G. Herder (Niemiec), Idee do filozofii ludzkości 

 

idea wynikania wyŜszych stopni rozwoju z niŜszych – brak stałej ingerencji Boga 

 

Bóg pozostał Stwórcą, Herder podziwiał harmonijny porządek boski w świecie 

 

istnieje plan boski, palec boski wskazuje cel pochodu ludzkości, ale wiele spraw dokonuje 
się w historii bez udziału Boga 

 

trzeba odkryć prawa kierujące rozwojem ludzkości i postępować zgodnie z nimi ku celowi 
zaplanowanemu przez Boga 

 

optymistyczny progresywizm – postęp jest koniecznością 

- J. Michelet (Francuz) 

 

harmonijne i racjonalistyczne rozumienie postępu, który jest wyrazem woli boŜej 

 

romantyczny prowidencjalizm 

- Krasiński 

 

transcendencja boska i ingerencja Opatrzności w świat stworzony 

 

ś

wiat historyczny posiada pewną autonomię 

 

człowiek sam z siebie moŜe rozwijać elementy świata historycznego, ale  tylko w kierunku 
nie-boskim 

 

wszystko,  co  człowiek  zdziała  na  planie  historycznym  ma  charakter  względny,  moŜna  to 
rozpatrywać z punktu widzenia arystokracji i ludu 

 rozmowy Pankracego z Henrykiem w 

3  części  (Pankracy:  wiara  w  postęp;  Hrabia:  obóz  rewolucji  to  tylko  stare  zbrodnie  w 
nowych szatach) 

 

potrzebna jest bezpośrednia ingerencja Boga, On nigdy nie traci kontroli nad światem 

 
Antynomie tradycjonalizmu francuskiego 
 
- J. de Maistre 

 

rewolucja jest szatańska w swej istocie, ale boska w rezultatach 

 

jest  szatańska  jako  wyraz  ludzkiego  buntu  i  protestu,  ale  boska  jako  sprawiedliwy  wyrok 
karzącej Opatrzności 

 

rewolucja to kara za grzech pierworodny, który jest nie do wymazania 

 

niechęć do człowieka jako istoty z gruntu zepsutej i złej 

- P. S. Ballanche 

 

rewolucja to etap na drodze postępu (który jest związany z tradycją, przeszłością !) 

 

progresywny tradycjonalizm 

 

rozwój ludzkości dokonuje się poprzez cierpienia 

-  moment  kiedy  Bóg  obejmie  rządy  nad  światem  to  –  albo  katastrofa  ludzkości  –  albo  początek 
Królestwa Niebieskiego 
 
Nie-boska komedia 
- oscylacja między optymizmem a katastrofizmem u Krasińskiego: 

 

ludzkość zostanie zniszczona, by się odrodzić 

 

zagłada własnej klasy to zagłada ludzkości, katastrofa świata 

- poglądy poety: 

 

prawa ludzkie nie gwarantują postępu, bo przyszłość jest w ręku Boga 

 

ś

wiat historyczny, jako nie-boski, nie ma przyszłości 

 

rewolucja  jest  nieunikniona,  bo  jest  mechanizmem  działania  sił  społecznych  –  od  zbrodni 
starych do zbrodni nowych, ale ona nic ludzkości nie daje, nie wiadomo, jakie będą skutki 

 

rewolucja  jest  dziełem  człowieka,  nie  szatana;  szatan  zajmuje  się  stosunkiem  między 
indywidualną duszą a Bogiem 

 

niewiara w człowieka, w pozytywne wartości jego działania 

 

ś

wiat  historyczny  jest  domeną  działania  człowieka,  ale  człowiek  nie  jest  zdolny  ani  do 

postępu,  ani  do  nadania  dziejom  trwałości;  najwaŜniejsza  sprawa  człowieka  rozgrywa  się 
między jego duszą a Bogiem 

 

5 

-  „boska  komedia  prawdy”  wg  Vico:  ludzie,  chcąc  zupełnie  czegoś  innego,  działają  w  końcu  na 
rzecz planu wyznaczonego przez Boga 

 przebiegłość BoŜa (np. w rewolucji) 

- rozumienie określenia „nie-boski”: 

 

historia, jako dzieło ludzi, musi być nie-boska 

 

komedia,  która  się  tu  rozgrywa  wbrew  Bogu  i  mimo  Boga,  jest  jednocześnie  koniecznym 
elementem negacji w dialektycznie zakreślonym boskim planie świata 

- trzy warianty zakończenia: 
1. świat ma się rozwijać dalej; etap negacji był niezbędny, a nawet cenny 
2. świat historyczny zostaje unicestwiony; konsekwentny katastrofizm; kara za winy 
3. katastrofy powtarzają się, kładąc kres pewnym odcinkom historii, ale po nich dzieje rozpoczynają 
się od nowa 
- tak czy inaczej przyszłość świata zostaje w sferze woli boŜej, dla człowieka niedocieczonej 
 
„Rewolucja totalna” 
 
-  rewolucja  ma  rysy  antyfeudalne  (chłopi  vs.  panowie),  ale  i  antykapitalistyczne  (rzemieślnik  z 
fabryki jedwabiu) 
- autentyczna wizja rewolucji 

 

totalność protestu społecznego: przeciw Bogu, królom i panom 

 

WRF = totalna rewolucja 

 

jedynie burzące działanie rewolucji 

- koncepcje saintsimonizmu: 

 

prawo ewolucji i przekonanie, Ŝe ludzkość spragniona jest jedności i pokoju 

 

oparcie wizji społeczeństwa na zasadzie industrializmu 

 

podział na pracujących (przemysłowcy, robotnicy i właściciele) i próŜniaków 

 

celem  rozwoju  społecznego  jest  jak  najszersze  zaspokojenie  potrzeb  człowieka,  zwłaszcza 
klas najniŜszych, proletariatu (~ element potencjalnie socjalistyczny) 

 

pierwiastek  religijny:  religia  katolicka  nie  spełniła  swego  zadania,  trzeba  stworzyć  nowy 
chrystianizm,  filozofię  społ.  przemysłowego,  głoszącą  idee  doskonalenia  się,  miłości  i 
braterstwa ludu (wytworzyła się potem z tego sekta religijna) 

- konsekwencje saintsimonizmu: 

 

z prawicy wyłonił się pozytywizm Augusta Comte’a 

 

z lewicy – marksizm 

- Krasiński był niechętny wobec saintsimonistów, demonizował ich, ale zainteresowały go: 

 

elementy religijne, poszukiwanie nowego „zbawiciela” 

 

społeczne roszczenia, dąŜenie do ustalenia nowej władzy społecznej 

 

teza o rozkładzie współczesnego społ. 

- koncepcje chiliastyczne: 

 

wiara w tysiącletnie królestwo szczęśliwości, które nadejdzie po straszliwej katastrofie 

 

przygotowane przez średniowieczny joachimizm (mistyk XII wieku – Joachim z Fiore) 

 

myślenie apokaliptyczne, eschatologiczne, koniec świata = wielki przewrót = rewolucja 

 
Oblicze rewolucji 
 
- rola złowroga i niszczycielska przypada śydom, którzy teraz zniszczą chrześcijaństwo, bo bronią 
go juŜ tylko panowie 

 

antysemityzm Krasińskiego powstał pod wpływem ojca i nauczyciela 

 

postacie  nawróconych  śydów,  spiskujących  przeciw  chrześcijanom  wywodzą  się  od 
marrantów  średniowiecznych  (śydzi  w  Hiszpanii,  zmuszeni  do  chrztu,  podejrzewani  o 
spiski i prześladowani przez inkwizycję) 

 

Krasiński  był  przekonany,  Ŝe  klubiści,  którzy  zgubili  Polskę  w  powstaniu  listopadowym 
rekrutowali się głównie z śydów – przechrztów 

 

6 

- układ społeczny obozów: 

 

arystokracja polska związana z narodem 

 

ś

ydzi-demokraci (stylizowani na saintsimonistów, bo był to pierwszy ruch intelektualny, w 

którym aktywnie uczestniczyli miejscowi śydzi) 

- elementy ideologii wmieszane w wizję rewolucji: 

 

ideologia  oświecenia  i  państwowego  kultu  religijnego  wprowadzonego  przez  WRF  (hasła: 
„ludzkość” i „postęp”) 

 

obrzędy sekty saintsimonistycznej 

 

stylizacja na sabat szatański (przewodzi Leonard) 

- niszcząca wizja rewolucji: 

 

para kapłańska stoi na rozwalinach starych kształtów, starego Boga 

 

chcą wznieść nową świątynię 

 

sztuka  rewolucyjna,  której  motywem  są  skarykaturowane  elementy  ideologii  buntu 
(puginały, ucięte głowy, włosy zakrwawione) 

 

zezwierzęcenie  i zerwanie z tradycjami ludzkości 

- Krasiński uzasadnia rewolucję przyczynowo, ale jej nie akceptuje 
 
Wielowymiarowość klasowa dramatu 
 
- Lukacs o dramacie nowoŜytnym: 

 

mieszczaństwo zdobywa przez walkę uznanie dla swych klasowych wartości 

 

zmaganie nie namiętności, ale ideologii, światopoglądów 

- pojęcie walki klasowej F. Guizota: 

 

wojna między klasami jest treścią dziejów Francji i dziejów nowoŜytnych w ogóle 

 

walka klas ma wartości kulturotwórcze, pozwoliła na ukształtowanie się pełnego siły oblicza 
burŜuazji 

- przeciwstawiano burŜuazję arystokracji lub arystokrację ludowi 
- zawsze był to dychotomiczny obraz struktury społecznej, tu: 

 

bogaci i biedni – „oni”, obcy 

 

ci, na których się pracuje i ci, którzy pracują (chłopi pańszczyźniani vs. tyran – pan) 

 

bogaci pracownicy nie naleŜą do klasy wytwórców, ale wyzyskiwaczy 

 

konkretyzacja, nie jest to opozycja schematyczna (ale dramat nie jest realistyczną panoramą) 

- dla Krasińskiego walka klas nie miała roli kulturotwórczej, była post. nieszczęściem ludzkości 
 
Filozoficzna teoria tragizmu 
 
- Nie-Boska... to próba odrodzenia tragedii chrześcijańskiej 
- tragizm jej ujawnia się w zderzeniu historyzmu z chrześcijaństwem 
- dialektyka to rozwój przez sprzeczności – jest podstawą tragizmu 

 

starcie  dwóch  przeciwieństw,  z  których  kaŜde  posiada  swoje  racje,  a  nieuchronna  zagłada 
jednego z nich jest równoznaczna z zagładą pewnych wartości 

 
Problem pojednania, ugody w konflikcie tragicznym 
 
-  końcowe  pojednanie  w  Nie-Boskiej...  to  triumf  racji  uniwersalnej  reprezentowanej  przez 
transcendentalnego Boga 
 
Struktura tragizmu 
 
-  przekonanie  o  cząstkowości,  niepełności,  względności  racji  bohaterów,  których  katastrofa 
pozwala na triumf prawdy uniwersalnej; obie strony mają słuszność (negacji) jedynie w proteście 
- oba obozy reprezentują pewne racje moralne: cywilizacja (arystokracja), cierpienie (lud) 

 

7 

- przywódcy obu obozów reprezentują pewne wartości, bo inaczej ich upadek nie nosiłby znamion 
tragizmu; ich upadek zaczyna się, gdy uświadomią sobie jednostronność własnych racji 
- ostatnie chwile bohaterów są podobnie wystylizowane: 

 

ś

miertelną  trwogę  wywołuje  w  nich  gra  sprzecznych  i  równie  groźnych  zjawisk:  wieczne 

ciemności i przeraŜające boskie światło 

 

pewność potępienia połączona z poczuciem własnej małości 

 

umierają samotni i potępieni za zbrodnie, po wypełnieniu swej misji w świecie hist. 

 

reprezentują tę samą konieczność – zagładę racji cząstkowej w obliczu racji uniwersalnej 

 
Oryginalność zakończenia 
 
-  dwie  linie  w  Nie-Boskiej  Komedii:  (1)  nowoŜytnego  historyzmu,  dramatu  świata  ludzkiego, 
(2) transcendentalnego Boga, poza historią 
- Bóg pojawia się na końcu, ale i na początku (walka dobra i zła o duszę MęŜa ~ moralitet) 
-  obie  linie  współistnieją  ze  sobą,  co  odzwierciedla  finał;  z  tym,  Ŝe  Bóg  posiada  zawsze  rację 
wyŜszą, bo historia nie zawsze jest rozumna 
-  postać  Chrystusa  jest  groźna  i  przeraŜająca 

  chiliastyczne  przekonania  o  końcu  świata  (po 

Chrystusie bolesnym i litościwym nadejdzie Chrystus sprawiedliwy, zwycięski, karzący) 
 
Moralitet średniowieczny i dramat świata historycznego 
 
- próba zharmonizownia tych dwóch tradycji: 

 

moralitet: Calderon, Dziady cz. III (walka Anioła StróŜa o duszę) 

 

dramat świata historycznego: Szekspir, Goethe 

- mają one inne koncepcje czasu, które w dramacie Krasińskiego się przenikają: 

 

moralitet: ahistoryczna próŜnia, wieczna sprawa między człowiekiem na Bogiem 

 

historyzm: epoki ze swoimi charakterystycznymi cechami 

- podwójna jest motywacja zdarzeniowa: 

 

moralitet:  schemat  wina-kara  lub  wina-sąd-nawrócenie  (wina  MęŜa  to  zdrada  prostych 
obowiązków etycznych, brak miłości bliźniego, pycha; kara to walka, śmierć i Orcio) 

 

historyzm: stawienie czoła rewolucji to tragiczny heroizm 

-  wątek  Orcia:  jest  on  romantycznym  poetą  prawdziwym,  ale  nigdy  nie  będzie  poetą  dojrzałym, 
jego śmierć wróŜy zagładę wszelkich wartości 
 
Romantyczny dramat metafizyczny 

to płaszczyzna integracji dla motywacji nadnaturalnej i naturalnej

 

 
- Faust Goethego, Manfred Byrona, Dziady cz. III Mickiewicza 
- dramaty metafizyczne to dramaty o klęsce 
- bohater dramaty metafizycznego: 

 

wciela niedoskonałość i sprzeczność natury ludzkiej 

 

buntuje się 

 

sam siebie nie moŜe zbawić 

 

moŜe odnaleźć sens Ŝycia, choć siły zła bardzo mu przeszkadzają (Faust) 

 

moŜe zagubić się w rozpaczliwym bezsensie ludzkiego przeznaczenia (Manfred) 

-  sens  ziemskich  doświadczeń  jest  przewartościowany,  nabierają  one  symbolicznego  charakteru 
(hrabia Henryk to symboliczne wcielenie ginącej arystokracji) 
 
 
 
 
 
 

 

8 

Forma otwarta 
 
- obecność wielu wyznaczników, poliperspektywiczny sposób widzenia świata 
- przedstawia całość w wycinkach, a nie operuje wycinkiem jako całością 
- parataksa, róŜnorodność, asymetryczna wielość akcji, przestrzeni, czasu 
- brak związku przyczynowego między scenami 
- brak ekspozycji, wątki biegną obok siebie, integruje je postać bohatera 
- przeciwnikiem bohatera nie jest jakaś postać, ale świat, do którego ideałów, hierarchii i wartości 
nie  moŜe  się  on  przystosować  (u  Krasickiego  występuje  jeszcze  Pankracy  jako  oponent,  ale  jego 
samodzielność jest niewielka) 
 
- konstrukcję romantyczną w Nie-Boskiej... burzy klarowność, niemal klasycystyczna 
 
Proza poetycka 
 
- cechy języka w dramacie: 

 

w  dialogach:  proza  konwersacyjna,  sprzyjająca  lakoniczności  stylu  dramatycznego  (kaŜdy 
dłuŜszy monolog traktowany jest ironicznie, jako pozerstwo i deklamatorstwo) 

 

brak indywidualizacji, ale z nadaniem postaciom wyrazistości i konkretności 

 

brak  zasadniczej  róŜnicy  leksyki  czy  składni  między  wypowiedziami  postaci  a  narracją 
odautorską 

- ujednolicenie stylizacji językowej: 

 

ekspresjonizm romantyczny: obrazy makabry, grozy, rewolucji 

 

pieśni ludowe i ballady romantyczne: język chłopów 

 

wzorcem  stylizacyjnym  dla  wypowiedzi  postaci  są  wstępy  epickie  poprzedzające 
poszczególne części 

 
Teatr epicki 
 
- fragmenty epickie wprowadzają przedakcję, dają interpretację wydarzeń, które mają nastąpić 
- interpretujące spojrzenie z boku, spojrzenie narratora-komentatora 
- narrator to ktoś, kto ma wielkie perspektywy historiozoficzne; oscyluje on między spojrzeniem z 
boku a zaangaŜowaniem uczuciowym (np. w stosunku do Orcia w 2 części) 
 
Szansa wielkości Nie-Boskiej Komedii 
 
- autor chciał być chrześcijaninem i historystą zarazem 

 

historia ludzka rozwija się w sposób konieczny bez Boga tylko do pewnego momentu 

 

moment ten to czas rozkładu i szaleństwa 

 

wtedy musi przyjść Bóg i potępić racje cząstkowe 

- autor powiedział „nie” arystokracji i demokracji i znalazł się w punkcie zerowym 
- jest jeden punkt oparcia: zbuntowany, cierpiący człowiek, który szuka sensu swego bytu 
- bunt ten jest zbrodniczy, ale tragiczny i konieczny 
- szansa wielkości Nie-Boskiej... nie upadnie dopóty, dopóki istnieć będzie człowiek zbuntowany 
 

** E.Z.**