plik

2/26

Informacje podstawowe



projektowanie → jedna z najważniejszych
czynności procesu powstawania
oprogramowania, niezależnie od modelu procesu
wytwórczego



projekt → techniczna reprezentacja (model)
budowanego obiektu/systemu



projekt może być porównywany z wymaganiami
użytkownika oraz poddawany kontroli jakości wg
przyjętych kryteriów

3/26

Główne zagadnienia projektu



projekt danych → przetworzenie informacji zawartych w
modelu danych na struktury danych, oparte na opisach
obiektów i związków między nimi



projekt architektury → opis zależności między
najważniejszymi częściami programu, przygotowany na
podstawie specyfikacji wymagań, modelu systemu i
związków między modułami oraz procedurami



projekt interfejsów → metody wymiany informacji między
modułami programu oraz z innymi systemami i
użytkownikami (oparte na diagramach przepływu danych)



projekt modułów i procedur → szczegółowy opis działania
procedur, oparty na specyfikacji przepływu sterowania i
diagramach STD

4/26

Zasady projektowania
oprogramowania



architektura powinna być oparta na łatwych do określenia
wzorcach projektowych, zbudowana z modułów
spełniających kryteria jakości i umożliwiających
implementację i testowanie



projekt powinien cechować się modularnością (opis
podziału na moduły realizujące funkcje i podfunkcje)



oddzielny opis danych, architektury, modułów, interfejsów



struktury danych w projekcie powinny odpowiadać
strukturom obiektów systemu



najlepiej do tworzenia projektów wykorzystywać
sprawdzone metody



projekt powinien być oparty na ustaleniach sporządzonych
na etapie analizy wymagań

5/26

Cechy dobrego projektu



jednorodność i spójność (dobrze opisane
związki między modułami i interfejsami)



struktura projektu powinna ułatwiać
wprowadzanie zmian



projekt powinien uwzględniać możliwość
wystąpienia nieprzewidzianych sytuacji



należy regularnie dokonywać oceny jakości
projektu i poddawać przeglądom (w celu
uniknięcia błędów, zgodność z założeniami)

6/26

Pojęcia związane z projektowaniem



abstrakcja



uściślanie



modularność



architektura oprogramowania



hierarchia sterowania



dzielenie na części



struktury danych



procedury



ukrywanie informacji

7/26

Abstrakcja



definicja



uproszczenie rozpatrywanego problemu, polegające na ograniczeniu
zakresu cech manipulowanych obiektów wyłącznie do cech kluczowych
dla algorytmu, a jednocześnie niezależnych od implementacji (wg
pl.wikipedia.org)



pozwala rozważać problemy na wybranym poziomie szczegółowości, bez
wnikania w nieistotne szczegóły (A.Wasserman: Principles of systematic
data design and implementation, Software design techniques, IEEE
Computer SocietyPress, 1983)



rodzaje



abstrakcja proceduralna → nazwany ciąg zadań, pozwalający wykonać
pewne zadanie



abstrakcja danych → nazwany zestaw informacji opisujących obiekt
danych, języki programowania udostępniają możliwość definiowania
abstrakcyjnych typów danych (szablony)



abstrakcja przepływu sterowania → opis sterowania bez szczegółów

8/26

Uściślanie



jest procesem wyjaśniania działania programu



jest metodą projektowania typu „od ogółu do
szczegółu”



polega na stopniowym zmniejszaniu poziomu
abstrakcji poprzez uściślanie i dekompozycję aż
do instrukcji w języku programowania
(najniższy poziom) *



uściślanie i abstrakcja uzupełniają się
wzajemnie

* N. Wirth: Program development by stepwise refinement, CACM, 1971

9/26

Modularność



podział programu na moduły – oddzielne składniki realizujące pewne
zadania, ale tworzące razem spójną całość



podejście człowieka do rozwiązywania problemów



wykorzystuje się tu metodę „dziel i zwyciężaj” – skomplikowany
problem łatwiej rozwiązać dzieląc go na mniejsze (przykład:
rekurencja – sortowanie przez scalanie oraz szybkie, wyszukiwanie
połówkowe), typowe podejście człowieka: złożony problem
składający się z połączonych podproblemów wydaje się bardziej
trudny do rozwiązania niż podproblemy oddzielnie



dzielenie programu na moduły ma sens ale tylko w pewnym zakresie

10/26

Wpływ modularności na koszty
tworzenia oprogramowania

zakres minimalnych

kosztów

koszt całkowity

koszt integracji

koszt modułu

liczba modułów

ło

11/26

Wpływ modularności na koszty
tworzenia oprogramowania - analiza



koszt tworzenia oprogramowania związany z podziałem
na moduły składa się z 2 głównych składników



koszt wytworzenia modułów



koszt integracji modułów



koszt wytworzenia modułów zmniejsza się przy
wzroście liczby modułów, głównie dzięki zmniejszaniu
wielkości modułów



koszt integracji rośnie przy wzroście liczby modułów,
zwiększa się pracochłonności integracji



koszt całkowity posiada pewien optymalny zakres ze
względu na liczbę modułów



należy unikać zbyt małej oraz zbyt dużej liczby
modułów

12/26

Architektura oprogramowania



ogólna struktura oprogramowania i sposób powiązania
części w integralny system *



projekt architektury oprogramowania powinien zawierać: *



cechy strukturalne → składniki systemu (moduły, obiekty,
zapytania), sposoby ich połączenia i wymiany informacji



cechy pozafunkcjonalne → opis wpływu struktury na spełnienie
wymagań związanych z efektywnością, niezawodnością,
bezpieczeństwem, łatwością ewentualnej modyfikacji, itp.



rodziny podobnych systemów → wykorzystanie sprawdzonych
wzorców stosowanych do projektowania podobnych systemów,
uwzględnienie ponownego wykorzystania składników architektury

* M. Show, D. Garlan: Formulations and formalisms in software architecture, Lecture
Notes in Computer Science, Springer-Verlag, 1995

13/26

Modele opisu architektury
oprogramowania



modele strukturalne → opis programu jako zestawu
pewnych składników



modele wzorców → opis systemów na wyższym
poziomie abstrakcji jako struktury składającej się z
wzorców projektowych występujących w podobnych
systemach



modele dynamiczne → opis zmian w strukturze lub
konfiguracji systemu w zależności od zdarzeń
zewnętrznych



modele procesów → projektowanie procesów i
procedur postępowania



modele funkcji → opis hierarchii funkcji realizowanych
przez system

modele mogą być tworzone za pomocą języków opisu architektury (ADL)

14/26

Hierarchia sterowania



nazywana strukturą programu



stanowi opis połączenia modułów programu z którego
wynika hierarchiczna struktura przepływu sterowania



nie uwzględnia: kolejności wykonywanych zadań,
podejmowanych decyzji, operacji wykonywanych
wielokrotnie



sposoby przedstawiania:



diagramy drzewiaste



notacja Warniera-Orra



diagramy Jacksona

15/26

Diagram drzewiasty hierarchii
przepływu sterowania - przykład

szerokość (zasięg sterowania)

łę

–

lic

rozgałęzienie wyjściowe –

liczba wywoływanych

modułów

rozgałęzienie

wejściowe-liczba

modułów

wywołujących

dany moduł

moduł c jest

nadrzędny dla

modułów k i l

16/26

Poziomy i pionowy podział architektury
hierarchicznej na części



poziomy → podział na funkcje wykonujące różne zadania
( np.: wczytywanie danych wejściowych, przetwarzanie
danych, zwracanie, danych wyjściowych), ułatwia
testowanie, pielęgnację, zmniejsza negatywne skutki
błędów, ułatwia rozszerzanie programu



pionowy (faktoryzacja) → podział na moduły na
sterujące (rzadko przetwarzają dane) i „robocze”
(przyjmują dane, przetwarzają i zwracają), pozwala unikać
zbyt wielu skutków ubocznych zmian (zmiany w modułach
podrzędnych powodują małą ilość skutków ubocznych,
zmiany w modułach umiejscowionych wysoko mogą
powodować skutki uboczne w modułach niżej w hierarchii)

17/26

Podział poziomy - przykład

funkcja 1

funkcja 2

funkcja 3

18/26

Podział pionowy - przykład

moduły

sterujące

moduły

„robocze”

19/26

Struktury danych



opis związków logicznych między danymi



określają organizację danych, metody dostępu i
sposoby przetwarzania danych



podstawowe struktury danych



skalary → pojedyncze elementy, dostęp poprzez podanie
adresu w pamięci, rozmiary zależne od środowiska
programistycznego (np. bool = 1B, int=4B itd.)



wektory → ciągi skalarów



tablice → wektory wielowymiarowe



listy → elementami są skalary, wektory lub tablice, w pamięci
niekoniecznie obok siebie, każdy element zawiera właściwe
dane i informacje o położeniu elementu następnego



drzewa → wielokrotnie powiązane listy (struktura
hierarchiczna)

20/26

Procedury



opis sposobu przetwarzania informacji



zawiera: kolejność wykonywania zadań,
miejsca podejmowania decyzji, powtórzenia
wielokrotne czynności, czasem również
używane struktury danych



struktura procedur związana jest z architekturą
programu



projekt procedur powinien zawierać odniesienia
do procedur z modułów podrzędnych

21/26

Ukrywanie informacji



moduły powinny być tak projektowane aby
procedury i dane tego danego moduły były
widoczne dla innych modułów tylko jeżeli jest to
konieczne



uwzględniając powyższe zapobiega się
powstawanie skomplikowanej sieci
niepotrzebnych zależności



korzyści z ukrywania informacji mogą pojawić się
przy wprowadzaniu zmian → skutki
ewentualnych błędów nie wpływają na działanie
całego systemu

22/26

Projektowanie systemów
modularnych



niezależność funkcjonalna → małe moduły, nie
wymieniające zbyt dużej ilości informacji z innymi
modułami, odpowiedzialne za realizację jednej określonej
funkcji systemu, zalety: łatwy podział pracy zespołów,
łatwiejsze testowanie i pielęgnacja (ograniczone skutki
zmian), możliwość wielokrotnego użycia, niezależność
można mierzyć badając spoistość i sprzężenia



spoistość → moduł spoisty odpowiada za realizację
jednego konkretnego zadania i nie wymienia zbyt dużo
informacji z innymi modułami, nie przekłada się jednak
bezpośrednio na jakość projektu



sprzężenia → związki między modułami oprogramowania,
należy unikać zbyt wielu sprzężeń sprzyjających tzw.
przenoszeniu się błędu między modułami

23/26

Rodzaje sprzężeń



brak → moduły podrzędne do różnych modułów nadrzędnych



informacyjne (słabe) → wywołanie modułu podrzędnego wraz
przekazanie pewnej listy argumentów



znacznikowe (słabe) → przekazywane dane mają pewną strukturę
przekazywaną wraz z danymi



sterujące (silniejsze) → przekazywane dane służą wyborowi dalszego
działania, występują bardzo często



zewnętrzne (silne) → powiązanie z urządzeniami zewnętrznymi,
protokołami komunikacyjnymi, itp., powinno być ich jak najmniej



globalne (silne) → moduły korzystają ze wspólnych danych,
przechowywanych np. w pamięci lub plikach dyskowych → trudne
diagnozowanie błędów



zawartości (najsilniejsze) → moduł korzysta z danych
przechowywanych w innym module lub wywołuje jego wewnętrzne
procedury z pominięciem interfejsów → należy ich unikać

24/26

Heurystyka projektowania
modularnego - zasady



zmiana ustalonych struktur powinna powodować zwiększenie
spoistości i unikanie sprzężeń (podział i łączenie modułów w celu
poprawy niezależności funkcjonalnej)



unikanie szerokich rozgałęzień wyjściowych (płaska struktura),
wykorzystywanie rozgałęzień wejściowych na niższych poziomach
hierarchii



zasięg skutków działania modułu (moduły których działanie jest
uzależnione od działań danego modułu) nie powinien przekraczać
zasięgu sterowania (moduły pośrednio lub bezpośrednio podrzędne)
modułu



ograniczanie złożoności i nadmiarowości interfejsów modułów
(przyczyna błędów) i zapewnianie ich spójności



zwiększanie przewidywalności działania modułów (takie same dane
wejściowe powodują otrzymanie zawsze takich samych danych
wyjściowych



unikanie sprzężeń zawartości → łatwiejsza kontrola i pielęgnacja

25/26

Dokumentacja projektowa



zakres prac projektowych → opracowany na podstawie
specyfikacji systemu i specyfikacji wymagań



projekt danych → struktura danych i plików zewnętrznych



projekt architektury → opracowany na podstawie modelu
analitycznego, zawiera diagramy hierarchii modułów



opis interfejsów



opis modułów, procedur i podprocedur



opis składników programu w połączeniu z wymaganiami
(sprawdzenie projektu pod kątem stawianych wymagań i
określenie kluczowych składników dla wymagań)



wstępna wersja zestawu testów



sposób wdrożenia systemu u klienta



dodatkowe dane → opisy algorytmów, zastępcze procedury
działania, wstępna wersja podręcznika użytkownika i inne
istotne