Leki stosowane w schorzeniach przewodu pokarmowego i cytostatyczne
http://www.farmacja.e-lama.pl
1/9
1. ALUMINII HYDROXIDUM (Wodorotlenek glinu, Al(OH)
3
)
syn.: Aluminii oxidum hydricum, Algeldratum, koloidalny wodorotlenek glinu, Alusal
prep złoż.: (+Mg(OH)
2
) Alumag, Gastal, Maalox
Działanie:
- antacida - zobojętnia kwas solny: Al(OH)
3
+ 3 HCl
AlCl
3
+ 3 H
2
O
(wolny przebieg reakcji);
- lekko ściągająco;
- osłaniające błonę śluzową żołądka i dwunastnicy;
- zapierająco;
- zmniejsza stężenie fosforanów we krwi;
- praktycznie nie wchłania się z przewodu pokarmowego;
- powoli i umiarkowanie podnosi pH soku żołądkowego do wartości 3,5-4;
- nie wpływa na aktywność pepsyny;
- nie powoduje wtórnej nadkwaśności;
- nie powoduje zasadowicy metabolicznej dzięki hydrolizie powstałego
chlorku glinu: AlCl
3
+ H
2
O ↔ [Al.(OH)]Cl
2
+ HCl;
Zastosowanie:
- nadkwaśność treści
żołądkowej;
- choroba wrzodowa
żołądka i dwunastnicy;
- nieżyt i stany zapalne
błony śluzowej przewodu
pokarmowego;
- lek zapobiegający
hiperfosfatemii w
przewlekłej niewydolności
nerek.
Oznaczanie:
- kompleksometrycznie.
Substancję rozpuszczamy w wodzie zakwaszonej kwasem solnym (aby w
roztworze istniały jony Al
3+
wymagane jest środowisko kwaśne). Dodajemy
ściśle określoną ilość roztworu wersenianu disodowego (Na
2
H
2
Y.2H
2
O), a
następnie zobojętniamy roztwór za pomocą NaOH wobec czerwieni metylowej
do barwy żółtej. W ten sposób uzyskujemy pH ok. 6,3.
Al(OH)
3
+ 3 HCl
AlCl
3
+ 3 H
2
O
HCl + NaOH
NaCl + H
2
O
, wobec czerwieni metylowej:
N
C
H
3
C
H
3
N
N
COO-
COO-
N
+
C
H
3
C
H
3
N
N
H
OH
-
+ H
2
O
Roztwór ogrzewamy do wrzenia (reakcja glinu z wersenianem przebiega powoli i przez ogrzanie można szybciej ją
doprowadzić do końca), następnie na łaźni wodnej.
Al
3+
+ H
2
Y
2-
AlY
-
+ 2H
+
Szybko ochładzamy i dodajemy drugiego wskaźnika (oranżu ksylenolowego - XO) oraz metenaminy. Oranż ksylenolowy w
tych warunkach również jest żółty. Odmiareczkowujemy nadmiar wersenianu roztworem azotanu ołowiu (II). Jony Pb
2+
tworzą z wersenianem kompleks słabszy niż kompleks glinu z wersenianem, dlatego reagować będą tylko ze znajdującym się
w roztworze nadmiarem wersenianu, nie wypierając tego ostatniego z połączeń z glinem!!!
Pb
2+
+ H
2
Y
2-
PbY
2-
+ 2H
+
Po odmiareczkowaniu całego nadmiaru wersenianu, następna porcja titranta – Pb(NO
3
)
2
– reaguje ze wskaźnikiem i powstaje czerwony kompleks oranżu ksylenolowego z
ołowiem:
Pb
2+
+ XO
(żółty)
PbXO
2+
(czerwony)
Metenamina przeciwdziała obniżaniu się pH w wyniku dodawania azotanu ołowiu (soli
hydrolizującej z odczynem kwaśnym). Kwaśny odczyn jest niepożądany, ponieważ w
takim środowisku oranż ksylenolowy (XO) jest zabarwiony na czerwono, co
uniemożliwia ustalenie końcowego punktu miareczkowania.
SO
3
-
CH
3
CH
3
N
O
OH
N
COOH
HOOC
COOH
HOOC
XO - oranz ksylenolowy
N
N
HOOC
HOOC
COONa
COONa
sól sodowa kwasu etylenodwuaminoczterooctowego
(EDTA-Na
2
), Na
2
H
2
Y
Leki stosowane w schorzeniach przewodu pokarmowego i cytostatyczne
http://www.farmacja.e-lama.pl
2/9
2. CALCII CARBONAS PRAECIPITATUS (Węglan wapnia, CaCO
3
)
Calcium (100-500)
prep złoż.: (+MgCO
3
) Gastrofan, Rennie Antacidum, Ulgamax
Działanie:
- antacida - zobojętnia kwas solny: CaCO
3
+ 2 HCl
CaCl
2
+ H
2
O +
CO
2
(szybki przebieg reakcji);
- ściągająco;
- zapierająco;
- ze względu na jony Ca
2+
: wpływa na utrzymanie równowagi
elektrolitowej organizmu oraz prawidłowe funkcjonowanie wielu
mechanizmów (przewodnictwo nerwowo-mięśniowe, czynność
mięśni, prawidłowy stan układu kostnego, krzepnięcie krwi,
aktywność enzymów, przepuszczalność błon komórkowych i ścian
naczyń, inne);
- krótkotrwale podwyższa pH soku żołądkowego i szybko łagodzi bóle
i objawy dyspeptyczne;
- nadmierna alkalizacja soku żołądkowego prowadzi do wtórnego
zwiększonego wydzielania kwasu solnego;
- powstający CO
2
rozciąga ściany żołądka powodując wzdęcia;
Zastosowanie:
- niedobory wapnia oraz stany
zwiększonego zapotrzebowa-
nia (ciąża, laktacja, intensywny
wzrost u dzieci, rekonwale-
scencja);
- wspomagająco w stanach
alergicznych i zapalnych;
- zapobiegawczo
w osteoporozie;
- nadkwaśność soku
żołądkowego – w małych
ilościach jako składnik prep.
złoż.
Oznaczanie:
- kompleksometrycznie.
Substancję rozpuszczamy w odrobinie roztworu kwasu solnego, dodajemy wody: CaCO
3
+ 2HCl
CaCl
2
+ H
2
O + CO
2
Ogrzewamy do wrzenia, aby usunąć powstający w reakcji dwutlenek węgla. Po ochłodzeniu alkalizujemy (NaOH) i dodajemy
mieszaniny mureksydu z NaCl. Miareczkujemy wersenianem dwusodowym do zmiany zabarwienia z różowego (barwa
kompleksu mureksydu z wapniem) na fiolotowoniebieskie (barwa wolnego wskaźnika w formie anionowej):
Ca
N
H
N
N
N
H
O
O
O
N
O
O
O
N
H
N
-N
N
H
O
O
O
N
O
O
O
+ H
2
Y
2-
+ 2OH
-
CaY
2-
+
+ 2 H
2
O
kompleks mureksyd-Ca zabarwiony różowo
barwa niebieskofioletowa wolnego mureksydu
___________________
* - alkalizacja NaOH – ponieważ oznaczenie wapnia prowadzi się w pH powyżej 10 – w tych warunkach łatwa do zaobserwowania jest zmiana barwy;
** - dodaje się mieszaniny mureksydu z chlorkiem sodowym, ponieważ wskaźniki metalochromowe są nietrwałe w roztworach i przechowuje się je właśnie w postaci suchych
mieszanin z solami potasowców (np. z NaCl).
3. MAGNESII CARBONAS (Węglan magnezu)
Magnesii subcarbonas ponderosus, Magnesii subcarbonas levis, Magnesia alba; – uwodniony zasadowy węglan magnezu,
3MgCO
3
. Mg(OH)
2
. 3H
2
O
Additiva Magnesium, Magnesium Effervescens, Magnez 120
prep złoż.: Gastrofan, Gastal, Gastro, Proacid, Rennie Antacidum, Ulgamax
Działanie:
- antacida - neutralizuje kwas solny szybciej od związków glinu: MgCO
3
+ 2HCl
MgCl
2
+ H
2
O + CO
2
;
- przeczyszczająco;
- ze względu na jony Mg
2+
: magnez jest podstawowym regulatorem cyklu komórkowego, m.in. warunkuje
prawidłowe stężenie potasu w komórce. Jest aktywatorem wielu enzymów, m.in. przenoszących grupy fosforylowe.
Odgrywa ważną rolę w procesie skurczu mięśni (w tym mięśnia sercowego), wpływa na pobudliwość nerwowo-
mięśniową (antagonista wapnia). Wpływa korzystnie na proces krzepnięcia krwi - jest stabilizatorem płytek krwi i
fibrynogenu. Stymuluje mechanizmy obronne organizmu, wpływa na prawidłowy rozwój układu kostnego, a także
wywiera działanie uspokajające;
Leki stosowane w schorzeniach przewodu pokarmowego i cytostatyczne
http://www.farmacja.e-lama.pl
3/9
Zastosowanie:
- w nadkwaśności i chorobie wrzodowej (preparaty złożone);
- profilaktycznie i leczniczo w stanach niedoboru i zwiększonego zapotrzebowania na magnez; w stanach
zmęczenia, rozdrażnienia, zaburzeniach snu, bólach głowy i mięśni, podczas długotrwałego stosowania leków
moczopędnych, przeczyszczających, uspokajających, doustnych środków antykoncepcyjnych, podczas kuracji
antybiotykami (zwłaszcza aminoglikozydami), lekami blokującymi receptory H2, w czasie kuracji odchudzających,
przy niewłaściwym odżywianiu się tylko białym pieczywem, produktami gotowanymi i konserwowanymi, przy
nadmiarze tłuszczów, cukru, wapnia, kawy i alkoholu.
Oznaczanie:
- kompleksometrycznie.
Substancję rozpuszczamy w odrobinie roztworu kwasu solnego, dodajemy wody: MgCO
3
+ 2HCl
MgCl
2
+ H
2
O + CO
2
.
Buforem amonowym doprowadzamy pH do wartości 10 (w tym pH różnica między barwą samego wskaźnika a barwą jego
kompleksu z jonami magnezu jest największa a zatem najłatwiejsza do uchwycenia). Dodajemy mieszaninę czerni
eriochromowej T z chlorkiem sodu i miareczkujemy wersenianem dwusodowym do zmiany barwy czerwonej na niebieską.:
NO
2
SO
3
-
O
N
N
O
Mg
NO
2
SO
3
-
O
N
N
OH
+ H
2
Y
2-
+ MgY
2-
+ H
+
kompleks czerń eriochromowa T – Mg
wolna czerń eriochromowa T (niebieska)
(czerwony)
4. MAGNESII OXIDUM (Tlenek magnezu, MgO)
Magnesii oxidum ponderosum, Magnesii oxidum leve, Magnesia usta, Magnezja palona, Oximag
Działanie:
- antacida - neutralizuje kwas solny szybciej od
związków glinu: MgO + 2HCl
MgCl
2
+ H
2
O;
- pozostałe – jak węglan magnezu.
Zastosowanie:
- jak węglan magnezu
Oznaczanie:
- kompleksometrycznie.
Substancję rozpuszczamy w kwasie solnym (MgO + 2HCl
MgCl
2
+ H
2
O), dodajemy wodę. Pobieramy część roztworu i
doprowadzamy buforem amonowym do pH około 10. Dodajemy mieszaniny czerni eriochromowej T i NaCl, a następnie
miareczkujemy wersenianem dwusodowym do niebieskiego zabarwienia. (Sens oznaczenia i reakcja są takie same jak przy
węglanie magnezu; nieco inny sposób wykonania – szczegóły w FP VI).
5. OMEPRAZOLUM (Omeprazol)
Bioprazol, Gasec, Helicid, Omar, Ortanol, Polprazol, Prazol, Losec
N
N
H
N
CH
3
O
S
O
CH
3
CH
3
O-CH
3
5-metoksy-2-[[(4-metoksy-3,5-dimetylo-2-
pirydylo)-metylo]-sulfinylo]-1H-bezimidazol
Działanie:
- nieodwracalny inhibitor H+/K+-ATP-azy w komórkach okładzinowych błony śluzowej żołądka;
- blokuje końcowy etap wytwarzania kwasu solnego w żołądku (hamuje zarówno wydzielanie podstawowe, jak i
stymulowane przez różne bodźce);
- hamuje rozwój Helicobacter pylori;
Omeprazol jest związkiem amfoterycznym, ma silne właściwości lipofilne i jest nietrwały w środowisku kwaśnym. Szybko
wchłania się w jelicie cienkim pod warunkiem, że zostanie podany w żelatynowych kapsułkach chroniących go przed
działaniem kwasu solnego w żołądku. Łatwo przenika z krwioobiegu do warstwy komórek okładzinowych żołądka i w ich
kwaśnym środowisku ulega przekształceniu w czynny metabolit, który reaguje z grupami SH enzymu H
+
/K
+
- ATP-azy
błonowej, transportującego protony wodorowe na zewnątrz komórek (do soku żołądkowego) w zamian za jony potasowe
(przemieszczane do wnętrza komórek okładzinowych).
Leki stosowane w schorzeniach przewodu pokarmowego i cytostatyczne
http://www.farmacja.e-lama.pl
4/9
Omeprazol jest najsilniejszym ze stosowanych obecnie leków hamujących wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Działa
skutecznie w chorobie wrzodowej opornej na leczenie antagonistami receptorów H-2. W innych wypadkach nie należy
stosować omeprazolu i jego analogów, ze względu na liczne działania uboczne – hamują one wydzielanie gastryny, co
prowadzi do przerostu komórek okładzinowych; są też inhibitorami enzymatycznymi i hamują biotransformację innych leków.
Zastosowanie:
- choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy oporna na leczenie antagonistami H-2, również współistniejąca z
zakażeniem Helicobacter pylori;
- refluksowe zapalenie przełyku;
- zespół Zollinger – Ellisona
(whatever…)
Schemat bioaktywacji omeprazolu:
N
NH
N
CH
3
-O
S
O
C
H
3
O-CH
3
CH
3
N
+
NH
NH
CH
3
O
S
O
C
H
3
O-CH
3
CH
3
N
+
N
NH
CH
3
-O
S
OH
C
H
3
O-CH
3
CH
3
N
N
CH
3
O
N
+
S
C
H
3
O-CH
3
CH
3
N
+
N
NH
CH
3
O
S
S-Enzym
C
H
3
O-CH
3
CH
3
H
+
pochodna spiro
pochodna kwasu
sulfenowego
-H
2
O
sulfenamid - mieszanina
izomerów
HS-Enzym
Bioaktywacja omeprazolu oraz tworzenie wiazania z enzymem
Oznaczanie:
- alkalimetrycznie (NaOH) w mieszaninie EtOH/H
2
O techniką potencjometryczną wg Ph. Eur. 5.
N
N
H
N
CH
3
O
S
O
CH
3
CH
3
O-CH
3
N
NNa
N
CH
3
O
S
O
CH
3
CH
3
O-CH
3
+ NaOH
+ H
2
O
6. OMEPRAZOLUM NATRICUM (Omeprazol sodowy)
Losec
- sól sodowa do przygotowywania roztworów do wstrzyknięć lub wlewów dożylnych
N
NNa
N
CH
3
O
S
O
CH
3
CH
3
O-CH
3
H
2
O
Sól sodowa 5-metoksy-2-[[(4-metoksy-3,5-
dimetylo-2-pirydylo)-metylo]-sulfinylo]-1H-
bezimidazolu
Działanie
– patrz Omeprazol
Zastosowanie
– takie jak Omeprazol, w przypadkach gdy leczenie doustne jest niemożliwe
Oznaczanie:
- acydymetrycznie w roztworze wodnym techniką potencjometryczną wg Ph. Eur. 5:
N
NNa
N
CH
3
O
S
O
CH
3
CH
3
O-CH
3
N
N
H
N
CH
3
O
S
O
CH
3
CH
3
O-CH
3
+ HCl
+ NaCl
Leki stosowane w schorzeniach przewodu pokarmowego i cytostatyczne
http://www.farmacja.e-lama.pl
5/9
7. MAGNESII SULFAS HEPTAHYDRICUS
Magnezu siarczan siedmiowodny, Siarczan(VI) magnezu – woda (1/7); MgSO
4
. 7H
2
O
Działanie:
- przeczyszczające na drodze fizycznej (osmotycznej). Powoduje
wzrost ciśnienia osmotycznego w jelitach, a w następstwie wzmożony
przepływ wody z naczyń krwionośnych do światła jelit. W wyniku
tego rozciąga ściany jelit i odruchowo wyzwala ruchy perystaltyczne
prowadzące do opróżnienia ich zawartości;
- anion SO
4
2-
jest niewchłanialny i zatrzymuje kationy wraz z ich
otoczką wodną w celu utrzymania obojętnego ładunku elektrycznego;
niewchłanialność powoduje wzrost ciśnienia osmotycznego;
- kation Mg
2+
ułatwia uwalnianie cholecystokininy z błony śluzowej
dwunastnicy – działa żółciopędnie oraz pobudza perystaltykę jelit.
- przeciwdrgawkowe;
- przeciwarytmiczne;
dwa ostatnie dotyczą przede wszystkim podania dożylnego (Magnesii
sulfatis iniectio) i wynikają z tego, że siarczan magnezu jest
ustrojowym antagonistą jonów Ca
2+
i powoduje naruszenie
równowagi
kationowej,
hamując
czynność
ośrodkowego
i
obwodowego układu nerwowego. Podany dożylnie szybko przenika
do tkanek i narządów, poraża płytkę motoryczną, działa
narkotyzująco na CNS, zmniejsza napięcie mięśniowe.
Zastosowanie:
- zaparcia (podanie doustne);
- tężec, rzucawka porodowa,
zatrucia strychniną,
naparstnicą (podanie dożylne).
Oznaczanie:
- kompleksometrycznie.
Substancję rozpuścić w wodzie, dodać
buforu amonowego (pH 10), mieszaniny
czerni eriochromowej T i NaCl, a
następnie
miareczkować
roztworem
wersenianu
dwusodowego
do
niebieskiego zabarwienia. (Szczegóły i
reakcja chemiczna na str. 3 przy
oznaczeniu Magnesii Carbonas)
8. BISACODYLUM (Bisakodyl)
Bisacodyl, Dulcolax
N
OOC-CH
3
H
3
C-COO
Dioctan 4,4’-(2-pirydynylometyleno)-bis-
(fenolu)
Zastosowanie:
- zaparcia o różnej etiologii;
- w przygotowaniu do zabiegów chirurgicznych lub
diagnostycznych jelit.
Działanie:
- przeczyszczające na drodze chemicznej, na jelito grube;
- prolek – podany doustnie ulega szybkiej deacetylacji pod wpływem enzymów jelitowych i bakteryjnych do aktywnej
pochodnej fenolowej, która działa silnie drażniąco na jelito grube, przyspiesza ruchy perystaltyczne i zwiększa
wydzielanie śluzu
1
- bezpośrednio na błonę śluzową jelit, pobudza sploty podśluzówkowe, zaburza wydzielanie wody i jonów w jelicie
grubym, co w efekcie prowadzi do przyspieszenia perystaltyki, rozluźnienia mas kałowych i ułatwienia wypróżnienia.
Nie podrażnia błony śluzowej jelit nawet przy długotrwałym stosowaniu
2
Oznaczanie:
- acydymetrycznie (HClO
4
) w środowisku bezwodnym (kwas + bezwodnik octowy) wobec 1-naftolobenzeiny do
zmiany zabarwienia;
N
OOC-CH
3
H
3
C-COO
HN+
OOC-CH
3
H
3
C-COO
CH
3
COOH + HClO
4
(CH
3
COOH
2
)
+
ClO
4
-
(CH
3
COOH
2
)
+
ClO
4
-
+
ClO
4
-
+ CH
3
COOH
Reakcja zmiany barwy wskaźnika na następnej stronie >>
1
na podstawie Zejc, Gorczyca: Chemia leków, 2002
2
na podstawie Pharmindex 2004
Leki stosowane w schorzeniach przewodu pokarmowego i cytostatyczne
http://www.farmacja.e-lama.pl
6/9
1-naftolobenzeina:
O
H
OH
OH
O
H
OH
+
zólta
zielona
+ H
+
+ H
2
O
- spektrofotometrycznie w HCl (czopki, tabl)
9. DINATRII PHOSPHAS DODECAHYDRICUS
(Disodu fosforan dwunastowodny); Wodorofosforan(V) disodu – woda (1/12); Na
2
HPO
4
. 12H
2
O
Natrii hydrophosphas (Sodu wodorofosforan)
Działanie:
-
przeczyszczające
na
drodze
fizycznej
(osmotycznej).
Powoduje wzrost ciśnienia osmotycznego w jelitach, a w
następstwie wzmożony przepływ wody z naczyń krwionośnych
do światła jelit. W wyniku tego rozciąga ściany jelit i odruchowo
wyzwala ruchy perystaltyczne prowadzące do opróżnienia ich
zawartości;
Zastosowanie:
-
do przygotowania postaci leku;
-
w przygotowaniu do zabiegów
chirurgicznych lub diagnostycznych
przewodu pokarmowego
Oznaczanie:
- alkalimetrycznie po reakcji z HCl techn. potencjometryczną
Substancję rozpuścić w roztworze kwasu solnego i uzupełnić wodą:
Na
2
HPO
4
+ 2 HCl
H
3
PO
4
+ 2 NaCl
.
Miareczkować potencjometrycznie część sporządzonego roztworu, roztworem NaOH do pH=4,4:
H
3
PO
4
+ NaOH
NaH
2
PO
4
+ H
2
O
oraz:
HCl (nadmiar) + NaOH
NaCl + H
2
O
.
Do zmiareczkowanego roztworu dodać 4g chlorku sodu (wysycenie roztworu w celu cofnięcia dysocjacji tworzącego się II
rzędowego fosforanu sodowego) i miareczkować dalej roztworem NaOH do pH=9,2:
NaH
2
PO
4
+ NaOH
Na
2
HPO
4
+ H
2
O
Na podstawie ilości NaOH zużytej w poszczególnych miareczkowaniach obliczyć zawartość leku w substancji, korzystając ze
wzoru w FP VI.
10. LOPERAMIDI HYDROCHLORIDUM (Loperamidu HCl)
Imodium, Loperamid
N
+
Cl
OH
N CH
3
O
CH
3
H
Cl
-
Chlorowodorek 4-[4-(4-chlorofenylo)-4-
hydroksypiperydyn-1-ylo]-N,N-dimetylo-
2,2-difenylobutyroamidu
Działanie:
- zapierające – lek jest agonistą receptorów opioidowych w
zwojach śródściennych jelit, połączenie się z receptorem
powoduje
zahamowanie
uwalniania
acetylocholiny
i
prostaglandyn – a tym samym zmniejszenie perystaltyki
przewodu pokarmowego; działa silnie i długotrwale;
- zwiększa spoczynkowe napięcie zwieracza odbytu ułatwiając
utrzymanie stolca;
- w dawkach terapeutycznych nie przenika do CNS.
Zastosowanie:
- objawowe leczenie ostrej i przewlekłej biegunki różnego
pochodzenia;
- w zaburzeniach czynnościowych jelit i w chorobach
zapalnych jelit.
Leki stosowane w schorzeniach przewodu pokarmowego i cytostatyczne
http://www.farmacja.e-lama.pl
7/9
Oznaczanie:
- alkalimetrycznie (NaOH) w mieszaninie EtOH/HCl techn. potencjometryczną wg Ph.Eur.5:
NaOH + HCl
NaCl + H
2
O
/do pierwszego skoku potencjału/
N
+
Cl
OH
N CH
3
O
CH
3
H
N
Cl
OH
N CH
3
O
CH
3
Cl
-
+
NaOH
+
NaCl + H
2
O
/do drugiego skoku potencjału/
Ilość substancji obliczyć na podstawie różnicy objętości NaOH zużytych do I i II skoku potencjału.
11. METOCLOPRAMIDI HYDROCHLORIDUM (Metoklopramidu HCl)
Pramidin, Metoclopramidum
Cl
NH
2
O-CH
3
O=C
N
H
N
+
C
2
H
5
C
2
H
5
H
Cl
-
,
H
2
O
Chlorowodorek 2-metoksy-4-amino-5-
chloro-N-(2-dietyloaminoetylo)benzamidu,
jednowodny
Działanie:
- antagonista receptorów D2 w CNS i przewodzie
pokarmowym - w splocie śródściennym przewodu
pokarmowego; pobudza jego motorykę, zwiększając
napięcie zwieracza wpustu żołądka i rozkurczając
mięśnie odźwiernika;
- w większych dawkach – antagonista receptorów
sertotoninowych 5-HT
3
w strefie chemorecepterowej
ośrodka wymiotnego (rdzeń przedłużony);
- cholinomimetyczne – pobudzają perystaltykę jelit;
- zwiększa wydzielanie protaktyny;
Zastosowanie:
- stosowany w zaburzeniach motoryki przewodu
pokarmowego,
nudnościach
i
wymiotach
migrenowych, pooperacyjnych, w przebiegu
radio- i chemioterapii. (preparaty złożone
stosowane w migrenie – Migpriv i Migralgan)
- pooperacyjna atonia jelit;
- przewlekły nieżyt żołądka;
- choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy
Oznaczanie:
- acydymetrycznie (HClO
4
) w środ. bezw. (kwas
+ bezwodnik octowy), wobec 1-naftolobenzeiny
do zmiany zabarwienia. Uwaga! Substancję się
najpierw rozpuszcza w mieszaninie octanu rtęci
(bo
jest
chlorowodorkiem)
i
bezwodnika
octowego (bo zawiera wodę krystalizacyjną, którą
bezwodnik
pochłonie).
Po
rozpuszczeniu
pozostawić na 3h.
Cl
NH
2
O-CH
3
O=C
N
H
N
+
C
2
H
5
C
2
H
5
H
Cl
NH
2
O-CH
3
O=C
N
H
N
+
C
2
H
5
C
2
H
5
H
Cl
-
,
H
2
O
2
+ (CH
3
COO)
2
Hg + (CH
3
CO)
2
O
2 CH
3
COOH + HgCl
2
+
CH
3
COO
-
2
Cl
NH
2
O-CH
3
O=C
N
H
N
+
C
2
H
5
C
2
H
5
H
Cl
NH
2
O-CH
3
O=C
N
H
N
+
C
2
H
5
C
2
H
5
H
CH
3
COOH + HClO
4
(CH
3
COOH
2
)
+
ClO
4
-
CH
3
COO
-
+
(CH
3
COOH
2
)
+
ClO
4
-
ClO
4
-
+ 2 CH
3
COOH
Reakcja zmiany barwy wskaźnika – 1-naftolobenzeiny – na stronie 6 (oznaczanie Bisakodylu)
Leki stosowane w schorzeniach przewodu pokarmowego i cytostatyczne
http://www.farmacja.e-lama.pl
8/9
12. BUSULFANUM (Busulfan)
Myleran, BSF, BU
C
H
3
S
O
O
S
CH
3
O
O
O
O
Dimetylosulfonian butano-1,4-diolu
Działanie:
- cytostatyk o działaniu alkilującym; w środowisku biologicznym tworzy aktywne karbokationy, łatwo wchodzące w
reakcję z ugrupowaniami nukleofilowymi (grupy aminowe, hydroksylowe, karboksylowe, zasady purynowe). Lek
alkiluje kluczowe związki dla funkcjonowania komórki, w tym enzymy oraz DNA.
- cytostatyk swoisty dla całego cyklu komórkowego (niespecyficzny fazowo). Najsilniej hamuje rozwój komórek w
metafazie, wydłuża ponadto okresy międzypodziałowe;
- działa wybiórczo na granulocyty;
- może działać jako środek mono- lub dialkilujący. Rozerwaniu ulegają wiązania alkil-tlen, w wyniku czego tworzy się
karbokation reagujący z centrami nukleofilnymi (np. z atomami N-7 guaniny lub resztami fosforanowymi DNA):
C
H
3
S
O
O
O
O
S
CH
3
O
O
(CH
2
)
4
C
H
3
S
O
O
O
(CH
2
)
4
C
H
3
S
O
O
O
(CH
2
)
4
X-Z
C
H
3
S
O
O
O
(CH
2
)
4
X-Z
(CH
2
)
4
X-Z
(CH
2
)
4
X-Z
Z-X
H
+
+
- CH
3
SO
3
H
grupy nukleofilowe
|X - Z
-
H
+
- CH
3
SO
3
H
+
grupy nukleofilowe
|X - Z
-
biotransformacja busulfanu i mechanizm alkilowania
Zastosowanie:
- przewlekła
białaczka
szpikowa;
- czerwienica prawdziwa;
- nadpłytkowość
samoistna;
- samoistne
zwłóknienie
szpiku.
Oznaczanie:
- alkalimetrycznie po hydrolizie w wodzie; Hydroliza zachodzi podczas ogrzewania z wodą pod chłodnicą zwrotną:
C
H
3
S
O
O
S
CH
3
O
O
O
O
O
H
OH
+ 2H
2
O
T
2 CH
3
SO
3
H +
Roztwór ochłodzić i miareczkować wobec
fenoloftaleiny roztworem NaOH:
2 CH
3
SO
3
H + 2 NaOH
2 CH
3
SO
3
Na + 2 H
2
O
O
O
O
H
OH
O
O
O
H
O
+
+
OH
-
H
2
O
bezbarwna
rózowa
wobec fenoloftaleiny:
UWAGA! W przypadku analizy tabletek busulfanu, substancję czynną należy wyekstrahować z tabletek ciepłym
acetonem, następnie odparować rozpuszczalnik, a pozostałość oznaczać jak wyżej.
13. CHLORAMBUCILUM (Chlorambucyl)
Leukeran
COOH
N
Cl
Cl
Kwas 4-[4-[bis(2-
chloroetylo)amino]fenylo]
masłowy
Działanie:
-
cytostatyk z grupy pochodnych β-chloroetyloaminy o działaniu
alkilującym.
Alkilacja
zachodzi
dzięki
powstawaniu
wysoce
reaktywnego
rodnika
etylenoimoniowego
(azyrydyniowego).
Przypuszczalny mechanizm działania polega na tworzeniu przez
pochodne rodnika etylenoimoniowego wiązań krzyżowych między
dwoma łańcuchami spirali DNA, co w następstwie powoduje zaburzenia
replikacji i transkrypcji.
-
w przeciwieństwie do chlormetyny (związku macierzystego tej grupy
leków), jest mniej toksyczny, wchłania się dobrze z przewodu
pokarmowego, działa słabiej, ale dłużej.
-
mechanizm działania alkilującego:
R N
Cl
Cl
R N
Cl
R N
X-Z
Cl
R N
X-Z
R N
X-Z
X-Z
+
Cl
-
grupy nukleofilowe
|X - Z
-
H
+
+
Cl
-
grupy nukleofilowe
|X - Z
-
Mechanizm dzialania pochodnych chlormetyny
Leki stosowane w schorzeniach przewodu pokarmowego i cytostatyczne
http://www.farmacja.e-lama.pl
9/9
Zastosowanie:
- choroba Hodgkina (ziarnica złośliwa), niektóre postacie nieziarniczych chłoniaków złośliwych, przewlekłej
białaczki limfatycznej, zaawansowanego gruczolaka jajnika;
- niektóre przypadki raka piersi
Oznaczanie:
- alkalimetrycznie (NaOH) w mieszaninie aceton/woda wobec fenoloftaleiny do zmiany zabarwienia (subst);
COOH
N
Cl
Cl
N
Cl
Cl
COONa
+ NaOH
+ H
2
O
(reakcja zmiany barwy fenoloftaleiny – strona 8, oznaczanie busulfanu)
- HPLC (faza ruchoma – acetonitryl, kwas solny, chlorambucyl)
14. CYCLOPHOSPHAMIDUM (Cyklofosfamid)
Endoxan
NH
P
O
N
O
Cl
Cl
Cykliczny ester N,N-bis-(2-
chloroetylo)-N’-3-
hydroksypropylowy kwasu
diamidofosforowego
Działanie:
- cytostatyk z grupy pochodnych β-chloroetyloaminy o działaniu
alkilującym zasady purynowe (N-7 guaniny), w wyniku czego
dochodzi do błędów transkrypcji, powstawania wiązań
krzyżowych pomiędzy łańcuchami helisy, przełamania nici;
- alkilacja zachodzi dzięki powstawaniu wysoce reaktywnego
rodnika etylenoimoniowego (azyrydyniowego); zanim jednak
powstanie taki jon, cyklofosfamid przechodzi bioaktywację
[szczegóły w monografii]. W toku przemian metabolicznych,
oprócz produktów aktywnych cytostatycznie powstaje toksyczna
akroleina, uszkadzająca błonę śluzową pęcherza moczowego.
Aby temu zapobiec, podczas kuracji cyklofosfamidem podaje się
równocześnie 2-merkaptoetylosulfonian sodu (Mesna), tworzący
z akroleiną nietoksyczny produkt addycji, łatwo wydalany przez
nerki;
- immunosupresyjne.
Zastosowanie – najczęściej stosowany cytostatyk:
- białaczki, przede wszystkim przewlekłe limfatyczne i białaczki szpikowe;
- chłoniaki złośliwe ziarnicze i nieziarnicze;
- szpiczak plazmocytowy;
- złośliwe guzy lite (rak: jajnika, sutka, oskrzela; neuroblastoma, siatkówczak, nasieniak, mięsak Ewinga);
- pooperacyjne uzupełniające leczenie guzów wrażliwych na chemioterapię;
- w ciężkich i opornych na leczenie chorobach autoimmunologicznych;
- przeszczepienia narządów.
Oznaczanie:
- argentometrycznie po uprzedniej hydrolizie alkalicznej (subst.). Hydrolizę przeprowadza się ogrzewając
substancję z wodą i NaOH pod chłodnicą zwrotną w temp. wrzenia:
NH
P
O
N
O
Cl
Cl
N
H
OH
OH
NH
2
OH
5 NaOH
T
+ 2 NaCl
+ Na
3
PO
4
+
Powstały zjonizowany chlorowiec oznaczamy argentometrycznie. Roztwór zakwaszamy kwasem azotowym, a
następnie w zależności od techniki:
a)
miareczkujemy roztworem azotanu srebra wyznaczając punkt końcowy miareczkowania potencjometrycznie;
Ag
+
+ Cl
-
AgCl
b)
dodajemy nadmiar azotanu srebra oraz trochę siarczanu żelaza(III)amonowego jako wskaźnika i
odmiareczkowujemy nadmiar AgNO
3
rodankiem amonu do zmiany barwy na skutek powstania kompleksów
rodanku z żelazem.
Ag
+
+ Cl
-
AgCl,
Ag
+
+ SCN
-
AgSCN
miareczkowanie rodankiem kończymy w chwili, kiedy osad przybierze barwę cielistą. Oznacza to, że wszystkie jony
srebra przereagowały, a rodanek reaguje już ze wskaźnikiem [siarczan żelaza(III)amonu – NH
4
Fe(SO
4
)
2
]:
Fe
3+
+ 6SCN
-
Fe(SCN)
6
3-
oraz kompleksy żelaza (III) z rodankiem w innych proporcjach
- HPLC (inj, tabl)
_______________________
© 2006 Bartosz Chyży