-1 –

Filozofia Marksa

Teoria alienacji istoty człowieka – w istniejących warunkach społeczno-ekonomicznych, 
człowiek  żyje  egzystencją  fałszywą;  powołaniem  człowieka  jest  twórcza  i  uspołeczniona 
praca,  która  byłaby fundamentem  stosunków  między  ludźmi,  innego  podejścia  człowieka 
do przyrody i do samego siebie
Teoria  rynku  – wizja  człowieka,  poddanego  niezależnej  od  niego  sile  stosunków 
produkcji;  ludzie  nie panują  nad  tym,  co  sami  stworzyli,  system  produkcji  rządzi  się 
własnymi prawami
Teoria walk klasowych – życie ludzkie jest zdeterminowane przez stan walki klasowej –
stosunki  międzyludzkie,  stosunek  człowieka  do  przyrody  i  samego  siebie  –  wszystko  to 
określone jest przez interesy klasy panującej, to ona formuje społeczeństwo
Epistemologia  Marksa  – człowiek  najpierw  pracuje,  a  potem  poznaje  i  poznaje, 
bo pracuje,  to  nie  świadomość  określa  życie,  ale  życie  określa  świadomość,  myślenie 
to inaczej „świadomy byt”
Teoria  fałszywej  świadomości  – fałszywa  świadomość  jest  myśleniem  życzeniowym  –
człowiek  zaczyna  ją  produkować  wtedy,  gdy  działanie,  na  którym  mu  zależy, 
jest niemożliwe,  nie  dopuszcza  on  do  siebie  prawdy,  pragnie  ją  przed  sobą  ukryć, 
chce nieprawdy, która nie ukazuje niemożności działania, ani nie niweczy nadziei

Egzystencjalizm

Istnienie ludzkie i pozaludzkie – są faktami pierwotnymi, człowiek nie ma wpływu na to, 
że  się  urodził,  może  to  jedynie  uznać  lub  potępić,  cechą  ludzkiego  istnienia  jest  także 
świadomość cudzego bytu
Troska, trwoga, śmierć – człowiek jest nieustannie zagrożony w swoim istnieniu, musi go 
bronić,  troska  i trwoga  wyczerpują  jego  siły,  człowiek  ciągle  ucieka  przed  śmiercią, 
czyli nieodwołalnym końcem – po śmierci nic nie ma
Prawdziwe  i  nieprawdziwe  istnienie – człowiek ma skłonność do  przyzwyczajania się, 
codzienność staje się dla niego naturalna, zwykła, włącza coraz to nowe rzeczy do swojej 
codzienności i zanika w niej, swoje istnienie może zrozumieć dopiero wtedy, gdy niezwykły 
zbieg zdarzeń wytrąci go z tej codzienności
Opuszczenie i wolność – poza naszym obecnym życiem nie ma niczego, nie ma Boga, 
ani  żadnych  nakazów  moralnych,  nie  ma  w  naszym  życiu  niczego,  co  nam  pomoże, 
człowiek  jest  wolny,  czy  chce,  czy  nie  chce,  jest  to  ogromna  odpowiedzialność, 
a jednocześnie ciężka konieczność
Nicość –  poza  doczesnym  istnieniem  nie  ma  nic,  ludzkie  istnienie  powstało  z  nicości 
i w nią zapadnie
Etyka  egzystencjalizmu –  należy  wychodzić  poza  samych  siebie,  jesteśmy  w  stanie 
doskonalić nasz byt, wyjście poza samego siebie sprawi, że nasze czyny będą heroiczne

-2 –

A. Comte

Ewolucjonizm Comte'a  - ciągłe przekształcanie się w czasie 
Teoria alienacji – zakłada, że istnieje jakiś normalny, zgodny z istotą człowieka rozum, 
wobec którego ludzie w fazie teologicznej i metafizycznej byli wyobcowani
Fazy rozwoju umysłu ludzkiego – teologiczna (ludzie odwoływali się do religii), 
metafizyczna (ludzie odwoływali się do pojęć metafizycznych), pozytywna (do wyjaśniania 
wystarczy religia i fakty)
Empiryzm Comte'a  - wszelka nauka powinna mieć potwierdzenie w faktach
Koncepcja korespondencji i wiedzy – należy brać pod uwagę poprzednie koncepcje 
wiedzy, ich wpływ na kolejne koncepcje
Nauka pozytywna – zajmuje się tylko rzeczywistością, przedmiotami prawdziwymi, 
nie dąży do ogólnych teorii i twierdzeń, ma być pożyteczna
Duch pozytywny – jest podstawą wprowadzenia nauki pozytywnej w myśl społeczną, 
steruje ewolucją dziejów ludzkich
Uspołecznienie – utworzenie powszechnej wspólnoty duchowej poprzez 
rozpropagowanie zasad pozytywizmu, jest to podstawowe zadanie nauki pozytywnej
Zasada powszechnej komunikacji – opiera się na odkryciu zasad harmonijnego postępu 
społecznego (uwzględnia koncepcję korespondencji wiedzy)
Zasada uniwersalizmu i najbardziej obiecującego adresata – teoria ma być 
uniwersalna, dochodzić do najszerszych mas społecznych, najlepsi adresaci to plebs 
i kobiety – pozostali w najmniejszym stopniu skażeni wiedzą fałszywą
Zasady moralne – najważniejszą zasadą jest altruizm, opiera się on na instynkcie 
sympatii i hamuje popędy egoistyczne
Pozytywistyczny humanizm – na najlepszy rozwój wartości humanistycznych 
w społeczeństwie wpływa sztuka, wprowadza ona bowiem harmonię między uczuciami, 
myślami  i czynami
Klasyfikacja nauk – ze względu na złożoność występujących w niej procesów: 
matematyka, astronomia, chemia, fizyka, biologia, socjologia

-3 –

Filozofia życia

Filozofia  życia  wg  Nietschego  - w  życiu  nie  istnieje  żaden  sens,  krytyka  religii 
i metafizyki,  nie  ma  Boga,  został  wymyślony  przez  tych,  którzy  nie  potrafią  żyć 
autentycznie, istnieje moralność panów i moralność niewolników, altruizm i litość to cechy 
niewolników,  wolność  jest  dla  ludzi  silnych,  którzy  potrafią  sobie  o  nią  zawalczyć, 
nie istnieje zasada równości, bo ludzie nie są równi
Filozofia  życia  wg  Dilthey’a  – życie  jest podstawową  kategorią  ontologiczną,  przyrodę 
wyjaśniamy -  życie  duchowe  rozumiemy, człowiek jest  istotą  kulturową, nie jest  mu dany 
porządek  świata,  sam  musi  go  utworzyć,  człowiek  ciągle  musi  nadawać  sens  swojemu 
życiu,  wiedza  jest  ekspresją  ludzkich  doświadczeń,  a nie  beznamiętnym  opisem  bytu 
samego w sobie
Intuicjonizm  Bergsona  – intuicja  jest  poznaniem  bezpośrednim,  a  zatem  właściwym, 
zapewnia  ona  wiedzę  pewną,  intelekt  nie  jest  dobrą  drogą  poznania,  ponieważ 
zafałszowuje  rzeczywistość,  przeciwieństwem  intuicji  jest  analiza  –  wyrażanie  rzeczy 
za pomocą czegoś, co nie jest, świat jest ruchem, stany się zmieniają
Psychoanaliza  Freuda  – badając  ludzkie  działanie,  należy  tropić  ukryte  pobudki 
człowieka, w człowieku istnieją dwie sprzeczne siły: eros (popęd życiowy) i tanatos (popęd 
śmierci); wszelkie zjawiska ujmowane są jako rezultat konfliktów między id (część ludzkiej 
psychiki),  ego  (jaźń)  i superego  (nadjaźń),  w  ludzkiej  świadomości  nie  ma  treści 
izolowanych  i  przypadkowych;  metoda  interpretacji  Freuda  nazywana  jest  też 
hermeneutyką podejrzeń

Neopozytywizm

Empirokrytycyzm (Avenarius, Mach) - krytyka podjęta po to, by ocalić naturalne pojęcie 
świata, czyli to wyzbyte dodatkowych elementów, które nie opierają się na doświadczeniu
Naturalne pojmowanie świata – jestem ja, są bliźni i przedmioty, bliźni są podobny, 
rzeczy są niezależne od percepcji
Postawa relatywna – nie uwzględniam mojego panującego „ja”
Postawa absolutna – to, co dane, traktuję jako „dane dla mnie” 
Koordynacja zasadnicza – podmiot poznający nie może doświadczać siebie poza 
doświadczeniem i niezależnie od doświadczenia
Teoria ekonomii poznania – celem poznania jest służyć praktyce, poznanie odbywa się 
dla samego poznania
Instrumentalizm (konwencjonalizm) – pojęcia ogólne nie mają żadnego realnego 
desygnatu, pozwalają tylko skrótowo mówić o faktach

-4 –

Wittgenstein

-stosunek do nadziei pozytywistycznej – pozytywistyczna nadzieja jest złudna, problem 
sensu życia nie jest problemem naukowym, a tajemnicą
- koncepcje filozofii – świat wyznaczają nam fakty, logicznym obrazem faktów jest myśl –
zdanie sensowne, logika naszego języka wyznacza zakres tego, o czym i jak można 
mówić
- gry językowe – język prywatny nie jest możliwy, każdy język można poznać, przez 
odgadnięcie reguł, do których on się stosuje
-" Granice mojego języka są granicami mojego świata"  - chcąc się porozumieć, 
musimy poruszać się w granicach dostępnego nam języka

Filozofia analityczna - Bertrand Russel

-  atomizm  logiczny – istnieje wielość  rzeczy i nie istnieje nic,  co można by nazwać  ich 
jednością
- antynaturalizm – powinność nie daje się wyprowadzić z bytu (z wiedzy o faktach)

Koło wiedeńskie - Moritz Schlick, R. Carnab

- manifest radykalnego pozytywistycznego humanizmu – wszystkie realne problemy 
są pytaniami nauki, żadnych innych nie ma 
- demarkacja – nauka może odpowiedzieć na wszystkie sensowne ludzkie pytania, należy 
tylko wytyczyć obszar absolutnego urzeczywistnienia człowieka, poprzez oddzielenie 
nauki prawdziwej od pseudonauki - metafizyki
- metody analityczne – pozwalają pokazać, że nierozwiązywalne problemy są zasadniczo 
nierozwiązywalne, ponieważ nie są w ogóle problemami
- weryfikacjonizm – żadne zdanie (poza sprawozdaniem z aktualnej obserwacji) nie jest 
w pełni weryfikowalne
- potwierdzalność – mówimy o niej, gdy w toku kolejnych zabiegów sprawdzających nie 
natrafimy na przypadek negatywny, a liczba stwierdzonych przypadków pozytywnych 
rośnie
-  falsyfikacjonizm  Poppera –  kryterium  demarkacji  pozwalające  oddzielić  naukę 
od metafizyki

-5 –

I. Kant

Krytycyzm – zerwanie  z dogmatyzmem i  sceptycyzmem, skierowanie badań na  podmiot 
filozofujący
Przełom kopernikański – w centrum filozofii znajduje się podmiot, jako autonomiczny 
ośrodek aktywności, który ustanawia naukę, normy moralne i kryteria ocen
Metoda transcendentalna – pokazanie związku między powszechnie ważnymi treściami 
intelektualnymi wytworów a autonomicznym podmiotem
Intersubiektywność –  umożliwia  porozumiewanie  w  obrębie  nauki  i  przekazywanie 
sądów
Rzecz sama w sobie – jest nieosiągalna dla intelektu a dla realnej rzeczywistości

Filozofia  krytyczna –  co  mogę  wiedzieć?  Co  powinienem  czynić?  Czego  mogę  się 
spodziewać?
Klasyfikacja sądów – wg roli w powiększaniu wiedzy: sądy analityczne i sądy 
syntetyczne – wg ich pewności: aprioryczne i aposterioryczne – oraz sądy syntetyczne 
a priori – poszerzają wiedzę o świecie i są pewne
Estetyka transcendentalna – ustala podmiotowe warunki zmysłowego doświadczenia –
aby nastąpiło, niezbędne są dane zmysłowe, pochodzące z jakichś zewnętrznych, 
nieuchwytnych bodźców
Analityka transcendentalna – dane zmysłowe zostają poddane intelektualnemu 
opracowaniu, nie wystarcza ich uporządkowanie czasowe i przestrzenne, są one łączone 
i rozdzielane według schematów, które są właściwe samemu intelektowi
Kategorie – ilości (jedność, wielość, powszechność), jakości (realność, negacja, 
ograniczenie), stosunku (substancja i akcydens, przyczyna i skutek, oddziaływanie 
i uleganie działaniu), modalności (możliwość lub niemożliwość, istnienie lub nieistnienie, 
konieczność lub przypadkowość)
Intelekt – aktywność polegająca na łączeniu danych zmysłowych lub pojęć, odnosi się 
zawsze do różnych danych, w nich się zatraca, posiada bowiem świadomość samego 
siebie, swej odrębności od różnorodnych przedstawień
Krytyka metafizyki – określiła granice poznania naukowego, doprowadziła bowiem 
do poznania, że poza doświadczeniem a poza fenomenami musi istnieć coś, co stanowi 
ich podstawę
Imperatyw kategoryczny i moralny – określa zasadę, z której czyn sam wynika, 
czyli motywację, która zapewnia moralną wartość czynu

-6 –

Kartezjusz

Metoda – jasność i wyraźność jako niezawodna miara wiedzy

Sceptycyzm metodyczny – przekonanie, iż istnieje możliwość: złudzenia zmysłów, braku 
wyraźnej granicy między jawą a snem, możemy być wprowadzani w błąd przez jakąś 
potężniejszą istotę – argumenty te mogą podważyć każdą wiedzę
Cogito ergo sum – „myślę, więc jestem” – choćby moje ciało było złudzeniem, istnieje 
jaźń myśląca, moja dusza, która jest niezależna od ciała
Z jakich pojęć wywodzi istnienie Boga – jaźń, jako niedoskonała musi mieć doskonałą 
przyczynę – jest nią Bóg; idea jest doskonała, jej skutek nie może być od niej doskonalszy 
– dlatego to nie człowiek wymyślił ideę Boga, lecz Bóg wytworzył ideę w umyśle człowieka
Przymioty Boga – nieskończoność, jest wolą bo jest nieograniczony, prawdą i dobrem 
jest tylko to, co Bóg chce
Przymioty duszy – świadomość, myślenie

Przymioty ciała – rozciągłość, a jej właściwością jest nieskończona podzielność

Mechanistyczna koncepcja przyrody – ciała są pozbawione właściwości wytwarzania 
ruchu, poruszają się, bo ruch został im udzielony z zewnątrz, ruch materii został udzielony 
duszy przez Boga, ilość ruchu we wszechświecie jest stała, bo ciała nie mogą go 
spotęgować ani zahamować
Dualizm duszy i ciała – istnieją dwie substancje – myśląca dusza i rozciągłe ciało, 
ciała są rozciągłe, ale pozbawione świadomości, dusze są świadome, ale pozbawione 
rozciągłości, substancje te na ogół nie stykają się ze sobą, wyjątkiem jest człowiek

-7 –

Empiryzm 

John Locke

- empiryczne pochodzenie wiedzy – umysł jest sam przez się niezapisaną tablicą, 
która zapisuje doświadczenie
- idee proste i złożone – proste idee stanowią materiał całej wiedzy, pochodzą 
z doświadczenia, im więcej idei łączy umysł, tym bardziej naraża się na błędy, dlatego 
idee złożone nie mają tej wagi poznania, co proste
- wiedza racjonalna empirycznego pochodzenia – nie może mieć za przedmiot 
stosunków koniecznych, najwyższy rodzaj poznania to intuicja

Berkley

skrajna odmiana: 

-nominalizmu – każda idea, jaką posiadamy jest zupełnie określona i konkretna, nie ma 
przedmiotów ani idei ogólnych, ogólne są jedynie wyrazy
- sensualizmu – dla poznania ciał jedynym źródłem są zmysły, rozum jest istotnie 
właściwy człowiekowi, ale ma za przedmiot wyłącznie sprawy duchowe
- subiektywizmu – pierwotne własności są również subiektywne i istnieją tylko w 
umysłach, jakości pierwotne nie występują nigdy w oderwaniu, lecz zawsze w łączności z 
własnościami wtórnymi, jeśli więc te są subiektywne, to i tamte nimi być muszą; własności 
pierwotne są względne, są więc związane z umysłem, a przeto nieobiektywne, własności 
pierwotne nie są zawarte w doświadczeniu zmysłowym
- immaterializmu – świat składa się wyłącznie ze spostrzeżeń – poza nimi nic w nim nie 
ma, wszystkie własności (zarówno pierwotne, jak i wtórne) są subiektywne