P R A W O   R Z E C Z O W E.

RES dzieli się na :

RES CONPORALES (zmysłowe)

 rzeczy podpadające pod zmysły ludzkie, w szczególności dotyk.

„ Rzeczy, które można dotknąć takie jak grunt, niewolnik, suknia, złoto, srebro i w końcu niezliczone 
różne rzeczy”- Gajus.

RES INCONPORALES (niezmysłowe)

 rzeczy istniejące tylko w pojęciu ludzkim „ Dotknąć nie można 

[…] spadek, użytkowanie, zobowiązania zaciągnięte w jakikolwiek sposób”.

Res in nostro patrimonio- rzeczy w obiegu obywateli rzymskich
Res in commercio- rzeczy w obiegu.
Res extra nostrum patrimonium- rzeczy poza majątkiem poszczególnych obywateli, wyjęte z obiegu.
Res extra commercium- rzeczy wyjęte z obiegu.

Rzeczy mogły być wyjęte z obiegu na podstawie res humani iuris (prawa ludzkiego) lub na podstawie 
res divini iuris (prawa boskiego).

• Res extra humani iuris

 

 

– res omnium communes – rzeczy wspólne dla wszystkich ludzi, oddane i przeznaczone do 

swobodnego użytku wszystkich jednostek: powietrze, woda płynąca, morze i jego brzegi.

– Res publicae – rzeczy publiczne, nie mogące znajdować się w niczyim majątku. „ Uznaje się je 

za rzeczy należące do ogółu” Gajus. Drogi publiczne, porty, stadiony, pomniki, mosty, ulice, 
place publiczne, teatry, łaźnie etc.

         Res extra commercium divini iuris

– Res sacrae – rzeczy poświęcone bóstwom niebiańskim (dii super) min: świątynie, ołtarze. 

Wyłączone z obiegu na podstawie publicznego aktu poświecenia z udziałem pontyfikatów i 
przedstawicieli państwa rzymskiego. UWAGA! Res sacra mogła stać się z powrotem 
przedmiotem obrotu poprzez akt religijny PROFANATIO. 

– Res religiosae- rzeczy poświęcone bóstwom związanym z kultem zmarłych: grobowce, urny z 

prochami zmarłych.

– Res sanctae- rzeczy oddane pod opiekę bogów, bez aktu poświęcenia znajdowały się pod 

ochroną sakralną, mury, bramy miasta, oraz znaki graniczne pomiędzy gruntami.

Res in commercio:
Res mancipi : należały do nich grunty położone w Italii, najstarsze służebności gruntowe wiejskie: iter, 
actus, via, aquaeductus, niewolników oraz zwierzęta pociągowe i juczne (woły, konie, osły i muły)

• przy przeniesieniu własności należało dokonać formalnych aktów prawa cywilnego 

MANCIPATIO LUB IN IURE CESIO, dostępne tylko dla obywateli rzymskich

Res nec mancipi: inne grunty, pieniądze, zwierzęta poznane przez Rzymian, później np. słonie, 
wielbłądy

• przy przeniesieniu własności wystarczała nieformalna TRADITIO

Res mobiles 
Res immobiles – rzeczą nieruchomą był grunt ( Res soli, fundus, solum, praedium), obejmował pewną 
odgraniczoną część powierzchni razem z tym co jest z nią trwale połączone w sposób naturalny: rośliny, 
drzewa, jak i sztuczny np. budynki oraz z tym co znajduje się pod powierzchnią np. minerały.

Podział znany już w ustawie XII tablic ( tab 6, i 3), rozróżnienie było istotne dla zasiedzenia, 
zastosowaniu interdyktów posesoryjnych czy zakazie zbywania majątku posagowego. W pr. Klasycznym 
tylko RUCHOME rzeczy mogły być przedmiotem kradzieży.

Res corporales :

Corpora quae continentur uno spiru- rzeczy pojedyncze, które stanowią pewną całość. ''Rzeczy, które 
obejmuje jedna kategoria, jeden duch'', nie można oddzielić części np. kamień, niewolnik, zwierzę, lub 
obraz, waza czyli rzeczy złączone w sposób naturalny lub sztuczny.

Corpora ex contingentibus- składały się z kilku części pojedynczych (składowych), stanowiących razem 
jedną całość, w taki sposób, że powstaje nowa rzecz np. dom, statek , wóz i  z chwilą powstania rzeczy 
złożonej stosunku prawne dotyczące danej rzeczy składowej ulegały zawieszeniu. np. Belka lub cegła 
włączona w strop domu, lub koło jeden z elementów wozu. Przestawało być to odrebnym podmiotem 
prawa. UWAGA! właściciel takiej rzeczy, która stała się częścią składową mógł domagać się jej 
odłączenia jeśli było to fizycznie możliwe.

• actio ad exhibendum- skarga o okazanie ,

• rei vindicatio- skarga wydobywcza, jeżeli pozwany nie chciał dobrowolnie oddać rzeczy. ( nie 

było możliwe w stosunku do budynków, ponieważ ustawa XII tbl, aby zapobiec dewastacji, 
stanowiła , że belki nie można odłączyć od domu.)

•  actio de tigno iuncto – właściciel za pomocą tej skargi mógł żądać od właściciela budynku 

podwójnej wartości (duplum), wartości zużytego materiału.

Corpus ex distantibus- rzecz zbiorowa, zbiór kilku rzeczy oznaczonych wspólną nazwą, które jako 
całość służyły temu samemu celowi gospodarczemu np. trzoda, biblioteka, muzeum. Każda z nich miała 
swój byt samodzielny bez względu na przynależność do całości. Przedmiotem stosunku prawnego mogły 
być:

– poszczególne rzeczy wchodzące w skł. Rzeczy zbiorowej np. sprzedaż jednej książki czy owcy.
– Rzecz zbiorowa jako całość np. sprzedaż całej biblioteki, czy też trzody.

Genus- cechy gatunkowe np. mąka, oliwa, pieniądze, zboże, te które można odmierzyć, odliczyć, 
odważyć kategorie te określane były jako RES FUNGIBILES- rzeczy zamienne.

Species- rzeczy oznaczone indywidualnie, oznaczano za pomocą cech indywidualnych np. niewolnik 
Kwintus, rzeźba Fidiasza, Koń rasy arabskiej :D i były to rzeczy RES INFUNGIBILES czyli rzeczy 
niezamienne.

• Przedmiotem kontraktu, pożyczki, oraz depozytu nieprawidłowego mogły być rzeczy oznaczone 

gatunkowo.

• Przedmiotem użyczenia rzeczy oznaczone indywidualnie.

Res quae ipso usu consumuntur zaliczano te, których normalne użycie, zgodne z ich gospodarczym 
przeznaczeniem prowadziło do zużycia np. wino, oliwa, zboże, opał, pieniądze.
Wszystkie inne rzeczy były w rozumieniu prawnym niezużywalne np. koń, niewolnik, grunt, meble.
Tylko rzeczy niezużywalne mogły być przedmiotem kontraktu najmu lub użyczenia rzeczy oraz 
użytkowania.

Partes pro divisio- rzeczy nadające się do fizycznego podziału, bez zmiany wartości rozłożyć na 
mniejsze np. wino, oliwa, mąka których każda stanowiła nową, odrębną całość różniąca się jedynie 
wielkością lub objętością.

Pars pro indivisio- części niepodzielne, podział fizyczny niemożliwy. każdy ze współwłaścicieli miał na 
niej ułamkową (idealną część) prawa własności lub użytkowania rzeczy.  

Pertinentia ( przynależności)- fizycznie i prawnie odrębne rzeczy uboczne, niebędące częścią składową 
rzeczy głównej, które miały trwale służyć do jej lepszego gospodarczego użytku np. okiennice lub 
klucze były przynależnościami domu, nawóz, zapasy zboża czy słomy przynależnościami gruntu.

POŻYTKI

Fructus civiles- pożytki cywilne, wszelkie dochody z rzeczy, a więc zarówno ograniczone, jak i dochody 
o pewnej wartości pieniężnej np. czynsz z dzierżawy gruntu lub wynajmu lokalu, odsetki.
Fructus naturales – określane jako płody stanowiące zwyczajny, z reguły periodyczny przychód 
gospodarczy z pewnej rzeczy np. rośliny, drzewo, owoce, mleko, wełna, praca niewolników jakie wydaje 
ona bez zmian lub zniszczenia swej istoty. 

• Jabłka wiszące jeszcze na jabłoni nie były samoistnymi rzeczami, stanowiły one część składową, 

po odłaczeniu, stawały się odrębnymi rzeczami.

Posiadanie- faktyczne władztwo osoby nad rzeczą. ''Własność nie ma nic wspólnego z posiadaniem'' 
Ulpian. ''Posiadanie jest rzeczą faktu a nie prawa'' Paulus.
np. np. podmiot A może być posiadaczem , a nie jest właścicielem, a podmiot B może być  posiadaczem 
i właścicielem.
Okres klasyczny wyłania dwa elementy posiadania:
CORPUS- fizyczny stosunek osoby do rzeczy. Zetkniecie się osoby fizycznej z rzeczą. Zewnętrzny 
element posiadania (obiektywny, materialny)
ANIMUS- tj. wola, zamiar zatrzymania rzeczy jako swojej, wewnętrzny element posiadania 
(psychiczny).

Posiadanie = faktyczne władztwo potrzebne do zasiedzenia ( usus) oraz posiadania gruntów rolnych 
(possesio).

• UST. XII tbl. Jeżeli ktoś w określonym czasie sprawował faktyczne władztwo nad rzeczą mógł w 

drodze zasiedzenia nabyć własność tej rzeczy. To władztwo faktyczne to właśnie usus.

• Possesio, grunty publiczne przydzielano poszczególnym rodom, stanowiły jednak własność 

państwa rzymskiego, a poszczególne rody uzyskiwały jedynie władztwo faktyczne (possesio). 
Possesio pater familiasa (zwierzchnika rodu :)) doznawała ochrony prawnej, za pomocą 
interdyktów, stosowane wobec os. trzecich naruszających władanie faktyczne.

• Posiadanie mogło prowadzić do nabycia własności drogą zasiedzenia.

• Possesio podlegało odrębnej ochronie prawnej, realizowaną za pomocą interdyktów pretorskich 

tzw. ochrona posesoryjna.

Possesio civilis – posiadanie, które obejmowało władztwo faktyczne (corpus) i wolę zachowania rzeczy 
dla siebie (animus).
Possesio naturalis – posiadanie naturalne, rzecz w fizycznym władaniu + brak woli zachowania tej 
rzeczy dla siebie (posiadanie rzeczy nie w swoim imieniu, lecz w cudzym – in possessione esse, habere, 
tenere (mieć  w posiadaniu, trzymać ,dzierżyć)
Posiadacze naturalni: depozytariusz, komodatariusz, usufruktuariusz, emfiteuta, superficjariusz.

Possesio ad interdicta- posiadanie (corpus i animus) które chronione było za pomocą środków 
posesoryjnych- interdyktów pretorskich. (każdy posiadacz suo nomine, nawet złodziej):
Nie korzystali z niej wierzyciele, wyjątkami tutaj byli: Wierzyciel( zastawnik), Prekarzysta (oddano 
rzecz na jakiś użytek), depozytariusz sekwestrowy ( rzecz pozostawała u niego z polecenia sądu, aż do 
rozstrzygnięcia sprawy), Emfiteuta (miał rzecz w dzierżawie wieczystej) , Superficjariusz tj ten który 
korzystał z budynku postawionego przez siebie, na cudzym gruncie

Possesio iusta- posiadanie rzeczy słuszne zgodny z  pewnym prawem (posiadanie właściciela na 
podstawie prawa własności) 
Posessio iniusta- posiadanie niesłuszne, stan nie był zgodny z prawem, brak prawa do rzeczy, którą 
posiadała osoba np. posiadanie rzeczy przez złodzieja. Posiadanie to określane było jako wadliwe 
POSESSIO VITIOSA, ''jeśli zostało nabyte  od przeciwnika było wadliwe'':

– Vi (siłą)
– clam (potajemnie)

– precario (w sposób prekaryjny)

Possesio bonae fidei (posiadanie w dobrej wierze) gdy posiadacz był przekonany, że jego posiadanie 
odpowiada jego prawu do rzeczy. Posiadanie takie było podstawą do zasiedzenia USUCAPIO.
Possesio male fidei (posiadanie w złej wierze) posiadanie niezgodne z istniejącym stanem prawnym.

Nabycie posiadania następowało wskutek corpe et animo, nabycie władztwa fizycznego z zamiarem 
przywłaszczenia jej sobie.

NABYCIE CORPUS (stos. fizyczny)

• pierwotne tj bez udziału poprzednika rzeczy ruchomej wymagano zawładnięcia przedmiotem 

( np. schwytania dzikich zwierząt) przy rzeczy ruchomej wymagano wkroczenia na grunt oraz 
przyswojenia go sobie w znaczeniu gosp. np. ogrodzenia.

• Pochodne nabycie nieruchomości: fizyczne zetknięcie się z rzeczą corpe et tactu (ciałem i 

dotykiem) np. wejścia na grunt i obejście jego granic, później objęcie ''oczami i wolą''( w ok. 
cesarstwa) przy współudziale dotychczasowego właściciela.
Ruchomości: wystarczyło, że stosownie do umowy rzecz dostała się w zasięg władztwa nabywcy 
np. wręczenie kluczy od stodoły w której znajduje się przedmiot umowy. Lub nabywca sam ją 
poddał w swoje władztwo np. poprzez ustalenie dozorcy rzeczy. Było to TRADITIO LONGA 
MANU ''wydanie długą ręką”'.

NABYCIE ANIMUS:(wola)

• przy nabyciu pierwotnym sam fakt przy użyciu siły wskazywał wolę władania tą rzeczą (animus)
• przy pochodnym nabyciu kwestię nabycia animus rozstrzygano CAUSA POSSESIONIS 

czynności prawnej na podstawie której zostało nabyte posiadanie.
np. osobnik A wszedł w posiadanie res na podstawie kontraktu kupna-sprzedaży to miał wole 
zatrzymania rzeczy dla siebie. Natomiast jeśli osobnik A wszedł na teren jako detentor np. na 
podstawie kontraktu  depozytu, nie mógł samowolnie zmienić animus ale dokonać zasiedzenia 
rzeczy. 

NABYCIE WYJĄTKOWE
Solo animo tj sama wola, poprzez zmianę czynnika subiektywnego, bez wręczenia rzeczy:
Traditio brevi manu- wtedy kiedy dzierżyciel stawał się posiadaczem na podstawie umowy z 
dotychczasowym jej posiadaczem.
np. X wręczał osobie Y wazę jako depozyt, następnie X sprzedał wazę Y, strony umawiały się że Y staje 
się posiadaczem.
Constitutum possessiorum- dotychczasowy posiadacz wyzbywał się posiadania, ale dzierżył nadal recz 
w imieniu nowego nabywcy.
np. X (posiadacz) sprzedawał dom Y ale mieszkał w nim jako najemca (lokator.)

Utrata posiadania następowała z chwilą utracenia jednego z elementow posiadania (corpus lub animus):
utrata corpus np. kradzież, zniszczenie, lub zgubienie. (porzucenie rzeczy z zamiarem wyzbycia się jej 
stanowiło przejaw utraty corpus i animus).
Posiadanie tracono również wskutek śmierci lub przeniesienie do rzeczy extra commercium.

Ochrona posesoryjna:
Interdykty- na ich podstawie pretor zakazywał naruszania posiadania lub nakazywał przywrócenie 
posiadania dotychczasowemu posiadaczowi- ochrona posesoryjna (poza procesowa)

interdicta retinendae possessionis (interdykty służące do utrzymania naruszonego posiadania)

interdictum ubi possedetis- służył do ochrony posiadacza nieruchomości (gruntów i budynków). Pretor 
nakazywał aby posiadanie miała ta strona, która w chwili udzielenia interdyktu była posiadaczem 
niewadliwym, ale gdyby posiadacz żądający wydania interdyktu w czasie postępowania okazał się p. 
wadliwym, posiadanie przypada przeciwnikowi.

Interdictum utrubi:
służyło do ochrony posiadania rzeczy ruchomej, szczególnie niewolników. Uprawnionym do wniesienia 
tego był nie tylko zaniepokojony posiadacz ale również ten który posiadanie rzeczy utracił. Uprawnienia 
przypadały tej która więcej razy w roku była posiadaczem niewadliwym.

Interdicta recuperandae possesionis (interdykty nakazujące zwrot rzeczy)
interdictum unde vi – przywrócenie posiadania nieruchomości na rzecz posiadacza niewadliwego, który 
został wyzuty z posiadania przemocą. 
Pozwanym mógł być: ten kto dokonał wyzucia, mający daną rzecz, osoba trzecia za której poleceniem 
nastapiło wyzucie z posiadania. 
Cel: odzyskanie gruntu ze wszystkimi owocami.
czas: rok od wyzucia.

De vi armata: przeciw X dokonał wyzucia z posiadania  Y za pomocą siły zbronej. 
Czas: nieograniczony. mógł go wnieść także posiadacz wadliwy.

Interdictum de precario:

– przeciw prekarzyście, który nie zwrócił  rzeczy odwołalnie używanej posiadaczowi mimo 

wezwania.

– Czas: nieograniczony

interdictum quod vi aut clam- ochrona przeciwko zakłóceniu posiadania.

– przez X(właściciela) przeciwko temu kto przemocą lub potajemnie dokonał zmiany na jego 

gruncie np. ściął drzewo

Własność- wg ustawy XII tablic własność można było nabyć drogą zasiedzenia wskutek posiadania 
rzeczy.
Dominium (propertas)- pełne i bezwzględne władztwo prawne nad rzeczą.
Possessio- władztwo faktyczne
Własność chroniona była za pomocą actiones in rem (skarg rzeczowych), skutecznych wobec wszystkich 
(erga omnes). Właściciel za pomocą:
 ACTIO NEGOTARIA mógł wystąpić przeciwko każdemu, kto naruszał jego własność.
REI VINDICATIO mógł dochodzić zwrotu rzeczy od kogokolwiek kto rzecz posiadał , nie majc do tego 
prawa.
ATRYBUTY WŁAŚCICIELA:
ius possidenti- prawo do posiadania rzeczy
ius utendi prawo do używania rzeczy
ius abutedi prawo do zużywania rzeczy
ius fruendi prawo do pobierania rzeczy z pożytków 
ius disponendi- prawo do zarządzania rzeczą

Własność kwirytarna (dominium ex iure Qurintum)- najstarszy rodzaj własności uznanej i chronionej 
wg ius civile. Znana od XII tbl, tylko dla obywateli rzymskich, obejmowała res mancipi, nabywanie 
drogą formalnych aktów prawa cywilnego (mancipatio, in iure cessio), res nec mancipi( traditio). 
Właścicielom kwirytarnym przysługuje ochrona: 
- rei vindicatio, 
- actio negotaria.

Własność bonitarna- posiadanie rzeczy w swoim majątku, nabyte przez traditio.
Ochrona własności bonitarnej:

– Exeptio rei venditae ac traditae (właściciel Kwirytarny (zbywca) wstąpił za pomocą rei 

vindicatio i żądał od właściciela bonitarnego (nabywcy) zwrotu rzeczy, wówczas pretor udzielał 
zarzutu procesowego rzeczy sprzedanej i tradowanej.

– Actio publiciana – powództwo wzorowane na skardze cywilnej rei vindicatio, jeśli właściciel 

bonitarny został wyzuty z posiadania.

Ograniczenie prawa własności wynikające z prawa sąsiedzkiego:
Immissiones- wpływy z gruntu sąsiedzkiego ciał lotnych ( np. dymu, zapachu, pary, ciepła) lub stałych 
( np. odpryski kamieni). W wypadku nadmiernych wpływów mógł dochodzić do ich zaprzestania: 
interdictum uti posseditis lub actio negotaria.

Actio aquae arcendae- skarga w sprawie powstrzymania spływu wody deszczowej. Znana już od XII 
tablic

Interdictum de glande legenda- wg ustawy XII tbl właściciel gruntu był zobowiązany dozwolić 
sąsiadowi wstępu co 3 dzień na swój grunt celem zebrania owoców, które spadły na grunt sąsiada, wg 
interdyktu pretorskiego de glande legenda.

Cautio damni infecti- zabezpieczenie grożącej szkody, gdyby pewnemu gruntowi groziła szkoda, przez 
zawalenie się budynku lub innych urządzeń sąsiada. Udzielający zabezpieczenia przyrzekał 

stypulacyjnie pokryć ewentualne szkody.

Operis novi nuntiatio- sprzeciw co do nowej budowli. Wznoszący budowlę winien wstrzymać budowę, 
jeśli właściciel gruntu obok czuł się zagrożony, jeśli tego nie uczynił, mogło być zastosowane przez 
pretora interdictum demolitorium nakazujące usunięcie budowli.

Interdictum de arboribus caedendis – interdykt o konieczności ścięcia drzew.

Communio pro indivisio – współwłasność, każdy ze współwłaścicieli miał określony,równy, swobodny 
w swojej części, udział w prawie własności - pars pro indivsio. Całą rzeczą mogli rozporządzać jedynie 
wszyscy współwłaściciele. Utrzymanie rzeczy, przypadało wszystkim właścicielom po równo. Skargi 
przeciwko zniesieniu współwłasności:

– actio communi dividundo- ogólna skarga o zniesienie współwłasności

– actio familiae ercisundae- gdy wspólność majątkowa powstała wskutek spadkobrania.

Nabycie własności:

 IUS CIVILE: mancipatio, in iure cessio, usucapio(zasiedzenie), audiudicatio (przysądzenie rzeczy  
przez sędziego w procesie działowym).
 IUS GENTIUM: traditio, occupatio (zawłaszczenie).

Pierwotne (niezależne od prawa własności, bez udziału poprzednika):

– occupatio ( zawłaszczenie)

– accessio ( połaczenie)
– thesauri invemito (znalezienie skarbu)

– nabycie własności na pożytkach
– specificatio (przerobienie rzeczy)

– usucapio (zasiedzenie)

Pochodne (deratywne) nabycie od poprzednika, musi istnieć zbywca i nabywca
sposoby:

– mancipatio

– in iure cessio
– traditio

ZASIEDZENIE 
'Zasiedzenie jest to nabycie własności skutkiem ciągłego posiadania przez czas określony ustawą'' 
Modestyn
Usucapio zasiedzenie wg ius civile, z usucapio mogli nabyć tylko obywatele rzymscy, tylko na rzeczach, 
które były własnością kwirytarną. W ok prawa archaicznego i klasycznego do zasiedzenia wynosił: rok 
dla ruchomości, dla nieruchomości- dwa lata. Z usucapio wykluczone były rzeczy skradzione oraz 
zabrane przemocą.

Longi temporis praescrptio ( II w)

– dla gruntów prowincjonalnych
– skarga przedawnienia, przedawnienie skargi powoda

– w sposób ten można uniknąć zasądzenia

Rzeczy nadające się do zasiedzenia (res habilis) tylko rzecz znajdująca się w obiegu, nie podlegały jej:
1.

– res publicae, res divini iuris – wyjęte z obiegu
– res fiscales- należące do skarbu państwa 

– res dominicae- należące do cesarza i kościoła
– res furtivae- skradzione (ustawa XII tabl, lex Atinia III/II w. przed Chr.

– res vi possesae- nabyte siłą (lex Iulia et Plautia 78-63 przed Chr.)
2. słusznej podstawy zasiedzenia (titulus) 
3. bona fidei (dobrej wiary)
4. posiadania (possesio) nieprzerwalne posiadanie 
5. oznaczonego czasu (tempus) dla ruchomości rok, dla nieruchomości dwa lata, w prawie 

Justynianskim dla zasiedzenia zwyczajnego: trzy lata dla ruchomości, dla nieruchomości dziesięć 
lat, lub dwadzieścia lat ( w wypadku zamieszkania w różnych prowncjach)

res habilis+ titulus+ bona fides+ possesio+ tempus=  ZASIEDZENIE.

LONGISSIMI TEMPORIS PRAESCRIPTO (zasiedzenie nadzwyczajne, zarzut długiego okresu)

– Justynian 528r.

– Wydłużenie terminów zasiedzenia zwyczajnego 30,40 lat jeśli rzecz należała do cesarza, skarbu 

państwa, kościoła lub fundacji dobroczynnych.

– Odejście od titulus

– można było nawet nabyć własność na rzecz skradzionych.

OCCUPATIO- ZAWŁASZCZENIE.

– najstarszy sposób nabycia własności.

– Polega na objęciu w posiadanie rzeczy niczyjej - res nullius
– ''rzecz niczyja przypada temu, kto pierwszy ją zawłaszczył''

– Rzeczy niczyje:1. te które można zawłaszczyć  w powietrzu, na ziemi i morzu: dzikie zwierzęta, 

ryby i ptaki. 2. Wyrzucone na brzeg morski np. muszle, szlachetne kamienie 3.insula in mara nata 
wyspa powstała na morzu 4. res delerictae rzeczy świadomie porzucone przez właścicieli w celu 
pozbycia się własności np. wyrzucenie statku podczas burzy 5. res hostiles rzeczy należące do 
nieprzyjaciela, które w chwili wybuchu wojny będą na terytorium rzymskim.

ACCESIO AKCESJA:

– NABYCIE WŁASNOŚCI NA RZECZY UBOCZNEJ WSKUTEK TRWAŁEGO POŁACZENIA 

JEJ RZECZY Z GŁÓWNĄ RZECZĄ, W TEN SPOSÓB, ŻE RZECZ UBOCZNA STAWAŁA 
SIĘ JEJ CZĘŚCIĄ.

– ''przyrost przypada właścicielowi rzeczy głównej''
– połączenie nieruchomości: 1. alluvio (przymulisko) gdy rzeka publiczna powiększała czyjś grunt 

nadbrzeżny poprzez powolny przyrost.2. avulsio (oderwisko) następowało, gdy rzeka publiczna 
odrywała kawał gruntu w swym górnym biegu i przyłączała do czyjegoś gruntu położonego 
niżej. W tym wypadku własność nabywano dopiero z chwilą połączenia gruntów w sposób 
trwały (np. wskutek przerastania korzeni do gruntu nadbrzeżnego).3.avelus derelictus 
(opuszczone koryto rzeki) Jeżeli rzeka publiczna zmieniła swój bieg, opróżnione koryto rzeczne 
(alveus derelictus) przypadało właścicielom gruntów przybrzeżnych. Grunty rozgraniczano 
wówczas linią biegnącą przez środek koryta. 4.insula in flumine nata (wyspa powstała na 
rzece)Wyspę, która powstała na rzece publicznej (insula in flumine nata), dzielono między 
właścicieli gruntów przybrzeżnych wzdłuż linii biegnącej przez środek koryta – analogicznie jak 
opróżnione koryto rzeczne.

– Połaczenie ruchomości z nieruchomościami: 1.'' To co znajduje się na powierzchni przypada 

gruntowi'' 2. inaedificatio (zbudowanie) kiedy ktoś zbudował dom na nie swoim gruncie, ze 

swojego materiału, właściciel ziemi= właścicielem domu. 3. plantatio (zasiedzenie) roślina 
zostaje zasadzona na cudzym gruncie ( np. drzewa) z chwilą wypuszczenia korzeni, staje się 
własnością właściciela ziemi, podobnie z zasianym ziarnem.

– Połączenie Ruchomości z ruchomościami 1. FERRUMINATIO trwałego i niewidocznego 

połączenia rzeczy z tego samego metalu, głównie żelaza, poprzez zespawanie, wskutek czego 
przedstawiały one pewną jednolitą rzecz. Właściciel rzeczy głównej. 2. Plumbatio połączenie 
pewnej rzeczy metalowej za pomocą innego metalu głównie ołowiu z rzeczą główną w ten 
sposób, że połączenie było widoczne a odłączenie ich od siebie możliwe. Właściciel mógł żądać 
odłączenia.

– Confusio zlanie płynów należących do różnych właścicieli, w wyniku tego tworzyla się 

mieszanina, nie można było wydzielić części składowych, stad powstała współwłasność. Udziały 
były uzależnione od wartości poszczególnych wkładów.

– Commictio- zmieszanie rzeczy stałych, jeśli odłączenie było możliwe każdy właściciel mógł 

żądać zwrotu rzeczy- vindicatio pro parte, w przypadku niemożliwości rozdzielenia powstawała 
współwłasność.

Przerobienie (specificatio)
Zachodziła wówczas jeśli ktoś zamienił pewną rzecz, w taki sposób, że powstała nowa rzecz. 
Gdy ktoś przerobił bezprawnie nie swoją rzecz:
Sabinianie własność nowej rzeczy przyznawali właścicielowi materiału pierwotnego.
Prokulianie własność nowej rzeczy przypisywali specyfikantowi (wytwórcy).

Media sententia (w prawie klasycznym)

• jeśli nową rzecz, można przywrócić do pierwotnego stanu, własność na niej nabywał właściciel 

dawnego materiału, a przetwórca mógł dochodzić roszczeń z tytułu włożonej pracy.

• Jeśli nie można przywrócić do stanu pierwotnego własność na niej nabywał wytwórca tj. 

specyfikant, ale tylko wtedy kiedy robił to bona fidei. Właściciel mógł dochodzić rozszczeń z 
powodu użytego materiału.

Nabycie własności na pożytkach np. Jabłoń na której rosną jabłka (rzecz macierzysta) jednolita, z chwilą 
odłączenia stają się rzeczami odrębymi. Na podstawie seperacji własność na pożytkach  mogły nabyć 
inne osoby : 1. posiadacz w dobrej wierze, który otrzymywał pożytki za ''uprawę i troskę'' 2. emfiteuta 
na podstawie uprawień.

Mancipatio – obrzęd uchwycenia ręką,  formalny akt przeniesienia własności kwirytarnej na rzeczach 
zaliczanych do res mancipi. Pierwotnie była kupnem gotówkowym. Kupca nabywał pewna rzecz za 
oznaczoną ilość kruszcu odważonego na wadze. Przy obecności pięciu świadków, dojrzałych, 
pełnoprawnych obywateli rzymskich. Oraz trzymającego wagę.

In iure cessio- odstąpienie w procesie.
Wykształcona na podstwie formuły skargi windykacyjnej, akt dokonywany przed magistraturą.
Formalny i abstrakcyjny sposób przeniesienia własności dostępny tylko dla obywateli, wymagał udziału 
władzy publicznej. Stosowany w wypadku: res mancpi, res nec mancipi, służebność, usufructus, cały 
spadek
Za pomocą in iure cessio:

• nabywano własność kwirytarną (w szczególności na res mancipi),

• ustanawiano służebności,
• powierniczo przenoszono własność rzeczy,

• dokonywano darowizny,
• wyzwalano niewolników (manumissio vindicta),

• dokonywano adopcji,

• odstępowano spadek (in iure cessio hereditatis).

Traditio, bezpośrednie pozbawione formalistyki przeniesienie własności polegające na wydaniu rzeczy z 
ręki do ręki, dostępna także dla nieobywateli, w prawie Justyniańskim pochodny sposób nabycia 
własności.
Wymogi:

– wydanie rzeczy (przeniesienie posiadania)

– prawnie uznany cel, skierowany na nabycie własności.
– Musiała być wręczona nabywcy przez zbywcę

– iusta causa traditionis – słuszna z prawem.

Ochrona własności:
ochrona posesoryjna- dotyczyła faktu posiadania, a nie tytułu prawnego, spór o posiadanie.
ochrona petytoryjna- właściciel nie miał posiadania rzeczy, został wyzuty z posiadania, lub doznał 
naruszenia w wykonywaniu swojego prawa własności. Spór o prawo do rzeczy.

Ochrona posesoryjna za pomocą: (ofensywna)
Rei vindicatio- skargi windykacyjnej
Actio publiciana- skargi publicjańskiej.

Ochrona petytoryjna (defensywna)
actio negotaria

Ochrona posesoryjna i petytoryjna
Rodzaj ochrony

Przedmiot ochrony Funkcje

Sposób 
postepowania

Srodki ochrony

Posesoryjna

Posiadanie

Przywrócenie ładu 
powizorycznego

Postępowanie 
administracyjne
(pozasądowe)

Interdykty 
pretorskie

Petytoryjna

Własność

Definidywne 
rozstrzygnięcie co 
do własności 
prawa.

Postępowanie 
procesowe

Skargi: 
windykacyjna
negotaryjna 
publicjańska

Rei vindicatio 
powództwo windykacyjne służyło kwirytarnemu właścicielowi rzeczy do  „wydobycia” jej od osoby 
nieuprawnionej →  „skarga wydobywcza”.
Powodem mógł być taki pretendent, który nie był posiadaczem rzeczy spornej, ale twierdził, że jest jej 
właścicielem kwirytarnym.  
Rei vindicatio chroniła tylko interesy obywateli, a po zniesieniu własności kwirytarnej chroniła każdego 
właściciela.
W procesie legisakcyjnym pozwany musiał w kontrawindykacji podnieść takie same pretensje do 
władania rzeczą jak powód. W prawie klasycznym wystarczyło to, że pozwany legitymował się faktem 
posiadania (possessio civilis czy possessio ad interdicta) i ograniczał się do kwestionowania żądań 
powoda. 
Sporna była legitymacja u dzierżycieli w zależności czy dzierżyciel wywodził swoje władanie od 
właściciela czy od osoby nieuprawnionej.
Justynian usankcjonował 

 

 rei vindicatio

 

  przeciw

 

    ficti possessores

 

  czyli:

 a) temu, kto bezpodstawnie wdał się w spór (qui liti se obtulit) – przez przeciągnięcie pozornego sporu 

umożliwiłoby to prawdziwemu posiadaczowi dokończenia zasiedzenia oraz 
b) temu, kto podstępnie wyzbył się posiadania (qui dolo dessit possidere)         
  np. przez zniszczenie rzeczy spornej.
Obowiązek udowodnienia prawa własności spoczywał na powodzie. Pozwany ograniczał się do 
kwestionowania uprawnienia przeciwnika → jeżeli powód nie udowodnił swego twierdzenia to pozwany 
utrzymywał się przy posiadaniu.
Za pomocą rei vindicatio można było dochodzić zwrotu res corporales, indywidualnie
oznaczonych. 
W procesie windykacyjnym powód dążył do sądowego uznania swego prawa własności i do 
przywrócenia stanu zgodnego z jego prawem (do wejścia w posiadanie rzeczy spornej). 
Jeśli rzecz sporna przynosiła pożytki, powstawał problem komu one przypadają za okres naruszenia 
prawa własności: właścicielowi czy posiadaczowi. Posiadacz w dobrej wierze po przegranym procesie 
windykacyjnym zobowiązany był oddać tylko rzecz macierzystą, a od Justyniana musiał zwrócić pożytki 
jeszcze nie zużyte (fructus exstantes). Posiadacz w złej wierze musiał zwrócić rzecz sporną, wszystkie 
pożytki nawet tych, których nie zebrał z własnej winy →  odszkodowanie.

Przegrywający spór posiadacz rzeczy zgłaszał ze swojej strony pretensje do odszkodowania za 

nakłady poczynione na rzecz sporną. 
Posiadacz w dobrej wierze miał prawo do zwrotów nakładów koniecznych i użytecznych, a zwrot 
nakładów zbytkowych uzależniony był od gustu właściciela. Posiadacz w złej wierze miał prawo do 
zwrotu tylko nakładów koniecznych.

Pożytki i nakłady:

Nakłady poniesione przez posiadacza bona fidei podlegały zwrotowi gdy były konieczne impensae 
necessariae, użyteczne impensae utiles; zbytkowe impensae voluptuariae mógł sobie zabrać gdy nie 
powodowało to zniszczenia rzeczy. Posiadaczowi male fidei przysługiwał jedynie zwrot nakładów 
koniecznych. Dla zabezpieczenia jego praw przysługiwało mu prawo retencji ius retentionis – 
zatrzymania rzeczy do czasu rozliczenia nakładów.Poza wydaniem samej rzeczy winien pozwany 
zwrócić powodowi pobrane z niej pożytki (fructus). Posiadacz w dobrej wierze zwracał tylko pożytki 
zebrane po litis contestatio, natomiast posiadacz w złej wierze zwracał wszelkie owoce (nawet te których 
nie pobrał z własnej winy). powód miał obowiązek zwrócić pozwanemu nakłady na rzeczy. Prawo 
rzymskie odróżnia trzy rodzaje nakładów. 
Takie, które trzeba poczynić, by rzecz w ogóle istniała albo znacznie się nie pogorszyła, to nakłady 
konieczne (impensae necessariae). 
Te, które tylko podnosiły wartość rzeczy, to nakłady użyteczne (impensae
utiles). 
Poczynione natomiast dla ozdoby, zwały się nakładami zbytkownymi( impensae voluptuariae).

Actio negotaria:

Actio negatoria przysługiwało właścicielowi, który wprawdzie nie został pozbawiony posiadania rzeczy, 
ale prawo jego uległo naruszeniu w inny sposób. Przykładem takiego naruszenia mogą być złośliwie 
kierowane przykre wyziewy na grunt właściciela (immissiones), najczęściej polegało ono na 
bezprawnym wykonywaniu jakiejś służebności.
Właściciel kwirytarny w tym przypadku miał do dyspozycji powództwo, którego treść zaprzeczała to, że 
pozwanemu przysługiwało prawo naruszenia jego własności. Pozwany, aby wygrać proces musiał 
udowodnić, że przysługuje mu do rzeczy prawo, którego treść wykonywał.
Powód dążył do sądowego uznania, że jego własność jest wolna od spornych ograniczeń i do 
zabezpieczenia, że zakłócenie nie powtórzy się w przyszłości. Formą takiego zabezpieczenia była cautio 
de non amplius turbando.

Actio publiciana
Posiadacz rzeczy, który nie nabył jeszcze własności kwirytarnej, lecz znajdował się w stanie 
prowadzącym do jej nabycia przez zasiedzenie, utraciwszy swe władztwo, mógł się domagać jego 
przywrócenia za pomocą actio Publiciana.
Powództwo to było wzorowane na 

 

 rei vindicatio

 

 . Formułka w powództwie publicjańskim zawierała 

fikcję, która traktowała posiadacza znajdującego się dopiero na drodze do zasiedzenia jakby już tego 
dokonał – zatem jak gdyby był już właścicielem kwirytarnym. Actio Publiciana była środkiem ochrony 
petytoryjnej.
Z actio Publiciana mogły korzystać następujące kategorie osób: 
a) właściciel bonitarny (gdy nabył res mancipi od właściciela kwirytarnego przez traditio, jeżeli utracił 
posiadanie tej rzeczy przed dokonaniem zasiedzenia to mógł posłużyć się actio Publiciana ze skutkiem 
wobec kogokolwiek), 
b) posiadacz, który w dobrej wierze i na podstawie słusznego tytułu nabył rzecz podatną do zasiedzenia, 
ale od nieuprawnionego (powództwo to było skuteczne wobec przeciwnika gorzej uprawnionego) 
c) właściciel kwirytarny (wykazywał, że przed utratą posiadania znajdował się na drodze do 
zasiedzenia).
W prawie justyniańskim zniesiono różnice pomiędzy własnością kwirytarną a bonitarną →  a. P. 
zachowała znaczenie już tylko jako środek ochrony nabywcy od niewłaściciela.

Prawa na rzeczy cudzej (iura in re aliena):
prawa rzeczowe ograniczone:
Służebność (servitutes) jest 
ograniczonym prawem rzeczowym, które upoważnia uprawnionego do korzystania z rzeczy cudzej w 
pewien ściśle określony sposób.
Własność daje możliwość do korzystania z rzeczy w zasadzie bez ograniczenia. Służebność natomiast 
daje prawo do korzystania z rzeczy cudzej, ale w sposób ograniczony i ukierunkowany w zależności od 
rodzaju służebności. 
Wśród serwitutów odróżnia się w prawie rzymskim  służebności gruntowe  (servitutes praediorum) od 
osobistych (servitutes personarum).

Służebności gruntowe.

Służebności gruntowe wymagają do swego powstania dwóch gruntów, z których jeden jest  władnący 
(praedium dominas), a drugi służebny (praedium serviens).
Przy służebnościach gruntowych podmiotami prawa są, z jednej strony każdorazowy właściciel gruntu 
panującego, a z drugiej – każdorazowy właściciel gruntu służebnego. Z uwagi na swój stosunek do 
gruntu pierwszy z tych podmiotów miał prawo korzystać z gruntu służebnego w sposób ograniczony.
Ze względu na przeznaczenie gruntu Rzymianie dzielili związane z nimi serwituty na:

-

służebności gruntów wiejskich (servitutes praediorum rusticorum) – należały do res mancipi

- iter – prawo przechodu przez cudzy grunt
- actus – prawo przechodu i przepędzania zwierząt przez cudzy grunt
- via – prawo przechodu, przepędzania zwierząt i przejazdu przez cudzy grunt
- aquae ductus – prawo przeprowadzenia dopływu wody przez cudzy grunt
- aquae haustus – prawo czerpania wody z cudzego gruntu

-

służebności gruntów miejskich (servitutes praediorum urbanorum)

- sevitus oneris ferendi – prawo oparcia się o istniejącą już ścianę sąsiada (oszczędność jednej ściany)
- servitus tigni immitendi – prawo wpuszczenia belki w budynek sąsiada
- servitus stillicidi – „prawo okapu” (tzn. kierowania wody deszczowej na grunt sąsiada)
- servitus altius non tollendi – ograniczenie budowy na swoim gruncie do określonej wysokości

Służebności osobiste.

Służebności   osobiste  mogły   dotyczyć   gruntu,   ale   ich   cechą   charakterystyczną   było   to,   że 

przysługiwały zawsze tylko jakiejś osobie. Osobisty charakter takiej służebności oznaczał, że była ona 
prawem   podmiotowym   niezbywalnym  i   kończyła   się   z   zasady   najpóźniej   wraz   ze   śmiercią   osoby 
uprawnionej.

Najważniejszą   i   zarazem   najstarszą   służebnością   osobistą   było  użytkowanie  (usufructus)   czyli 

prawo używania cudzych rzeczy i pobierania z nich pożytków z zachowaniem substancji rzeczy. 
Było   to   duże   obciążenie   dla   właściciela   rzeczy   ->   na   rzeczy   powstawała   „nuda   prioprietas”. 
Użytkowanie musiało być ściśle określone w czasie, najwyżej dożywotnio; nie było dziedziczne oraz nie 
było   zbywalne.  Capitis   deminutio  użytkownika   kończyła   użytkowanie.  Użytkownik   mógł   się   zrzec 
swego prawa na rzecz właściciela. Użytkownik mógł odstąpić, także za wynagrodzeniem, wykonywanie 
swojego prawa, ale uprawnienia takiego wykonawcy gasły wraz ze zgaśnięciem samego użytkowania. 
Użytkownicy mieli skłonności do niszczenia substancji rzeczy, a ich spadkobiercy – do ociągania się ze 
zwrotem – w tych przypadkach właściciele zabezpieczali się wymuszając na użytkownikach złożenie 
stypulacji zabezpieczającej (cautio usufructuaria). Użytkowanie można było ustanowić na gruntach jak i 
na   rzeczach   ruchomych   (np.  servus   fructuarius).   Na   rzeczach   zużywalnych   powstawało  quasi 
ususfructus.

Inne służebności osobiste to:
-

usus  – prawo używania rzeczy cudzej z pobieraniem co najwyżej tylko części pożytków (na 
własny użytek)

-

habitatio – „prawo mieszkania” bez prawa do pobierania pożytków

-

operae servorum et animalium – prawo do korzystania z cudzych niewolników i zwierząt

Zasady dotyczące służebności.

Służebnościami rządziły pewne zasady ogólne, i tak:
-

„służebność   nie   może   polegać   na   działaniu”  (servitus   in   faciendo   consistere   nequit)   – 
obciążony właściciel był zobowiązany jedynie do powstrzymania się od działania (non facere) 
albo do znoszenia cudzego działania (pati) – wyjątek stanowiła 

 

 servitus oneris ferendi

 

 

-

„nie może istnieć służebności na służebności” (servitus servitutis esse non potest) – służebność 
mogła istnieć tylko na rzeczy, a nie na prawie

-

„służebność należy wykonywać oględnie” (servitutibus civiliter utendum est) – tzn. w sposób 

możliwie najmniej uciążliwy

-

„nie można mieć służebności na własnej rzeczy” (nemini res sua servit)

Ponadto  przy   służebnościach   gruntowych  korzyść   jaką   przyniósł   grunt   służebny,   musiała   mieć 

charakter nie jednorazowy, lecz trwały, a przy służebnościach osobistych istniało ograniczenie czasu jej 
trwania.

Powstanie i zgaśnięcie służebności.

Powstanie służebności  – służebności powstawały  z woli osób zainteresowanych, przez czynności 

prawne. Służebności gruntów wiejskich – jako res mancipi – powstawały przez mancipatio lub in iure 
cessio; inne – przez in iure cessio. Służebności osobiste – najczęściej w testamencie.

Poza czynnościami prawnymi innymi sposobami ustanawiania służebności były:

-

dedukcja (deductio) – właściciel rzeczy przy przenoszeniu jej własności zastrzegał sobie prawo 

do wykonywania na tej rzeczy służebności

-

na   gruntach   prowincjonalnych

 

   służebności   ustanawiano  za   pomocą   umów   obligacyjnych 

(pactionibus et stipulationibus) – sposób ten upowszechnił się za Justyniana

-

przez sędziego w celu sensownego rozstrzygnięcia sporu działowego

-

przez   zasiedzenie  –   sposób   ten   zniosła  lex   Scribonia;   w   późniejszym   okresie   sposób   ten 
ponownie odżył w ramach longi temporis praescriptio – upowszechniony za Justyniana

-

Zgaśnięcie służebności
 następowało na skutek: 
a) zniszczenia rzeczy obciążonej, 
b) przez zbieg z prawem własności, 
c)

przez zrzeczenie się, a także

d) przez niewykonywanie w ciągu odpowiednio długiego okresu (non usus). 
 Służebności osobiste gasły także przez śmierć lub capitis deminutio uprawnionego.

 EMFITEUZA

Była to  dziedziczna i zbywalna dzierżawa cudzych gruntów; prawo rzeczowe o treści zbliżonej do 
prawa własności.
Emfiteuza  powstawała w wyniku nieformalnej umowy pomiędzy właścicielem a emfiteutą, a także  na 
podstawie testamentu właściciela. 
Uprawnienia   emfiteuty  były   rozległe   i   trwałe.  Pobierał   on   pożytki  z   gruntu   emfiteutycznego   w 
momencie separatio (tak jak właściciel). Nie mógł pogarszać rzeczy. Przysługiwały mu środki ochrony 
prawa rzeczowego – powództwa petytoryjne oraz interdykty posesoryjne.  Emfiteuta miał obowiązek 
płacić czynsz właścicielowi  (canon, vectigal). W przypadku zaległości trzech kolejnych rat rocznych 
właściciel był upoważniony do odebrania emfiteuzy.
Właścicielowi przysługiwało  prawo pierwokupu  w przypadku  gdy emfiteuta zamierzał wyzbyć się 
swoich praw  (ius protimeseos, ius praelationis). Jeśli nie skorzystał z tego prawa, przysługiwało mu 
laudemium –       2% ceny sprzedaży.
Emfiteuza gasła wraz ze zniszczeniem gruntu, zrzeczeniem się emfiteuty oraz przez wykonanie prawa 
pierwokupu.

PRAWO ZABUDOWY (superficies).
Superficies  –  prawo   rzeczowe   dziedziczne   i   zbywalne   do   odpłatnego   korzystania   z   budynku 
wzniesionego   na   cudzym   gruncie.   Jak   wiadomo   w   myśl   zasady:  superficies   solo   cedit    budynek 
wzniesiony na cudzym gruncie stawał się własnością właściciela gruntu.
Superficjariusz   opłacał   właścicielowi   gruntu  roczny   czynsz  –  solarium.   Korzystał   ze   szczególnej 
ochrony posesoryjnej – interdykt  de superficiebus, skuteczny  erga omnes. Poza tym jego  stanowisko 
prawne   było   podobne   do   stanowiska   emfiteuty.   W   prawie   powierzchni  właścicielowi   gruntu   nie 
przysługiwało prawo pierwokupu.

Zastaw  (fiducia).

Prawo zastawu  – ograniczone prawo rzeczowe przysługujące wierzycielowi na cudzej rzeczy w celu 
uzyskania z niej zaspokojenia należności nie pokrytej przez dłużnika.
Fiducia  – było to  realne zabezpieczenie kredytu;  dłużnik przenosił na wierzyciela własność rzeczy 
przez  

 

 mancipatio

 

   lub  

 

 in iure cessio

 

 , z zastrzeżeniem –  umową powierniczą  (pactum fiduciae), że po 

wypełnieniu zobowiązania wierzyciel własność tą przeniesie z powrotem na dłużnika.
Przy fiducji niekorzystnie przedstawiała się sytuacja dłużnika, a to dlatego, że tracił na rzeczy prawo 
własności. Wierzyciel jako jej właściciel mógł z nią zrobić co chciał, a więc mógł ją również alienować. 
W takim przypadku dłużnik nie mógł domagać się jej wydania od nabywcy, lecz co najwyżej mógł żądać  
od wierzyciela odszkodowania za niedotrzymanie obietnicy zawartej w pactum fiduciae.

PINGUS -ZASTAW RĘCZNY

Pignus  –   czyli  zastaw   ręczny  –  wydanie   rzeczy   zastawionej   wierzycielowi,   ale   bez   przeniesienia 
własności.   Wierzyciel,   na   rzeczy   zastawionej,   wykonywał   władztwo   faktyczne.   Po   spełnieniu 
świadczenia przez dłużnika zastawnik zobowiązany był zwrócić przedmiot. Do tego czasu władał nim 

jako dzierżyciel, a pretor to władanie ochraniał za pomocą interdyktu posesoryjnego. 

Pierwotnie   mimo   niewypłacalności   dłużnika,   zastawnikowi  nie   wolno   było   korzystać   z   rzeczy 

zastawionej oraz obciążać ją dalszymi zastawami. Takie uprawnienie musiało wynikać z dodatkowej 
umowy zawartej pomiędzy zastawnikiem a zastawcą. Wśród umów wzmacniających pozycję prawną 
zastawnika na uwagę zasługują trzy rodzaje pactum:

1)

pactum de vendendo – na jej podstawie wierzyciel mógł rzecz obciążoną sprzedać i zaspokoić 
się osiągniętą ceną. Nadwyżka ze sprzedaży ponad należność dla wierzyciela – superfluum, 
hyperocha – należała się dłużnikowi.

2)

antichresis – zastaw antychretyczny upoważniał wierzyciela do pobierania pożytków z rzeczy 
oddanej mu w zastaw

3)

lex   commissoria  –   „klauzula   przepadku”   –   w   razie   zwłoki   dłużnika,   własność   rzeczy 
obciążonej przechodzi na wierzyciela. Niestosowano od 326 r. – nadmierna surowość.

Zastaw umowny (hypotheca).

Hypotheka – zastaw umowny, polegał na tym, że zastawca był nadal właścicielem i posiadaczem 

rzeczy obciążonej, a nadto mógł uzyskiwać dalsze kredyty pod zastaw tej samej rzeczy.

Wierzyciel,   aby   móc   zrealizować   swe   prawo,   musiał   uprzednio   wejść   w   posiadanie   przedmiotu 

zastawu.

Powstanie, zgaśnięcie i realizacja zastawu.

Powstanie zastawu: zastaw powstawał przede wszystkim 

a)  z   woli   osób   zainteresowanych,   przez   prywatną   i   nieformalną   umowę  pomiędzy   zastawcą   a 

zastawnikiem. Innym sposobem ustanawiania zastawu był 

b) zastaw „ustanawiany milcząco” – bez żadnych umów, oraz 
c)

zastaw sądowy

 

 , dla celów egzekucyjnych.

Zgaśnięcie zastawu: zastaw gasł gdy spełnił swoje zadanie 

– a) przez zapłatę czy zaspokojenie wierzyciela z zastawu. Zaspokojenie musiało być całkowite 

– zastaw zabezpieczał niepodzielnie całość należności.

– b) gdy zastawnik zrzekł się swojego prawa, a także 

– c) gdy wierzyciel nabył rzecz zastawioną na własność oraz 
– d) gdy rzecz ta uległa zniszczeniu.

Realizacja zastawu: 

a)  przy zastawie ręcznym  (pignus) zastawnik miał rzecz obciążoną od samego początku w swoim 

władaniu, korzystał z interdyktów posesoryjnych; 

b) przy hipotece niezaspokojony wierzyciel musiał najpierw uzyskać władanie rzeczą obciążoną.
Zarówno przy zastawie ręcznym (od chwili ustanowienia zastawu) jak i umownym (od chwili zwłoki 

dłużnika), każdemu wierzycielowi zastawnemu przysługiwało specjalne powództwo o wydanie rzeczy 
obciążonej – vindicatio pignoris.
Przy hipotece w przypadku wielości zastawów obowiązywała zasada: „kto pierwszy co do czasu ten 
lepszy co do prawa” (prior tempore, potior iure) – najlepsze stanowisko miał tutaj zastawnik, dla 
którego najwcześniej ustanowiono prawo zastawu.
Innym sposobem realizacji zastawu były też umowy dodawane przy ustanawianiu zastawu: pactum de 
vendendo, antichresis, lex commissoria.

PRAWO FAMILIJNE

1. Rodzina agnatyczna.

Rzymska familia agnacyjna była organizmem monokratycznym i patriarchalnym. Na jej czele stał pater 
familias,   którego   władzy   podlegała   cała   familia.   Mianem   tym   obejmowano   początkowo   na   równi 

majątek jak i osoby podległe władzy.
Zwierzchnikiem   rodziny,  mającym  władzę  nad  podległymi   mu  osobami,  mógł  być  tylko  obywatel 
rzymski, mężczyzna. Jego władza, pierwotnie jednolita w stosunku do wszystkich osób, była jeszcze w 
Ustawie XII Tablic mało zróżnicowana i zwała się 

 

 manus

 

 . Oznaczało to „rękę” – rękę karzącą, ale też 

strzegącą i wspomagającą. Ale już w tym okresie można zauważyć pewne zróżnicowanie władzy pater 
familias  w   stosunku   do   różnych   członków  rodziny.  Nad   dziećmi   ojciec   miał   władzę   zwaną  patria 
potestas. Dla określenia uprawnień w stosunku do żony, o ile ta pozostawała pod jego opieką zachowano 
dawną nazwę – manus. 
Władza nad niewolnikami zwana była dominica potestas.

W skład familii wchodziły też personae in mancipio – czyli osoby wolne, sprzedane zwierzchnikowi 

rodziny przez innego pater familias.

W najstarszym prawie rzymskim cała struktura rodziny opierała się na podległości władzy  pater 

familias. Za spokrewnione ze sobą uważano tylko te osoby, które podlegały władzy tylko jednego pater 
familias, aktualnie lub przed jego śmiercią. Spokrewnione było więc ze sobą rodzeństwo będące pod 
władzą swojego ojca. Spokrewnione były też dzieci  synów, ponieważ podlegały władzy wspólnego 
przodka.  Taki   rodzaj   pokrewieństwa,   wynikający   z   podległości   władzy   wspólnego   przodka,   zwano 
pokrewieństwem agnacyjmym (agnatio).

Jak  długo   żył  pater  familias,  osoby  podlegające  jego  władzy  pozostawały  osobami  alieni   iuris. 

Mogły one stać się osobami  sui iuris  w sposób naturalny – na skutek śmierci  pater familias, i wtedy 
pozostawały nadal złączone więzią agnacyjną; lub sztuczny – np. przez emancipatio – czyli wyzwolenie 
spod władzy ojcowskiej. W tym ostatnim przypadku przestawały być krewnymi agnacyjnymi.

Do rzymskiej rodziny agnacyjnej wchodziło się poprzez urodzenie w prawnie uznanym małżeństwie, 

a także przez akt prawny (conventio in manum, adoptio, adrogatio).

Jeżeli władza familijna gasła (przez śmierć lub capitis deminutio zwierzchnika), familia agnacyjna 

rozpadała się na tyle części, ile osób było bezpośrednio podległych władzy zwierzchnika, przy czym 
mężczyźni stawali się z kolei zwierzchnikami własnych familii.

Rodzina kognatyczna

Rodzina kognatyczna była oparta  na pokrewieństwie naturalnym, idącego poprzez rzeczywiste węzły 
krwi. Pojęcie kognacji nabierało coraz większego znaczenia od schyłku republiki, a w ustawodawstwie 
Justyniana kognacja wyparła ostatecznie agnację.
Wypracowany   w   prawie   rzymskim   sposób   obliczania   pokrewieństwa   pozostaje   aktualny   tak   we 
współczesnym   prawie   cywilnym   jak   i   kanonicznym.   Dla   lepszego   zrozumienia   problemu   można 
posłużyć się schematem:

Osoby A, B, C, D są ze sobą spokrewnione w linii prostej (linea recta), ponieważ wszystkie pochodzą 
bezpośrednio lub pośrednio jedna po drugiej. Osoby C i D są spokrewnione z osobami E i F w linii 
bocznej (linea obliqua), ponieważ nie pochodzą jedna od drugiej, ale mają wspólnego przodka A.
W linii prostej występują krewni wstępni – ascendenci np. osoba B w stosunku do osoby C; a także 
krewni zstępni – descendenci np. osoba D w stosunku do osoby C.
Stopnie pokrewieństwa oblicza się w obydwu liniach według liczby urodzeń, w oparciu o zasadę: 
„quod generationes, tot gradus” – „ile urodzeń, tyle stopni”. I tak: osoba D w stosunku do ascendenta A 
jest spokrewniona w 3 stopniu linii prostej; osoba B i E w 2 stopniu linii bocznej; D i F w 5 stopniu linii 

bocznej.
Zaręczyny (sponsalia).
Zaręczyny   były   wstępnym   krokiem   do   zawarcia   małżeństwa.   Było   to  wzajemne   przyrzeczenie 
przyszłego małżeństwa. Sponsalia przechodziły ewolucję, i tak:
- w początkach republiki uczestnicy zaręczyn (w przypadku osób alieni iuris, ich zwierzchnicy familijni) 
składali sobie wzajemnie wiążące przyrzeczenia słowne – sponsiones. Opiewały one albo na dopełnienie 
obietnicy, albo na zapłacenie sumy pieniężnej, jako kara za sprawiony zawód.
- w okresie późnej republiki i pryncypatu  znaczenie prawne zaręczyn spadło do minimum – swoboda 
związków małżeńskich ->wystarczyło zwyczajne porozumienie
- w prawie poklasycznym  swoboda zrywania zaręczyn została ograniczona. Od tego czasu zaręczyny 
umacniano   ze   strony   narzeczonego  specjalnym  zadatkiem  (arra   sponsalicia).  Jeśli   narzeczony   nie 
spełnił obietnicy, zadatek przepadał na rzecz kobiety. Jeśli ona nie dotrzymała obietnicy, to musiała 
zwrócić zadatek w poczwórnej wysokości, a od roku 472 – w podwójnej.

Zawarcie małżeństwa 

Zawarcie   małżeństwa   było  czynnością   prywatną   i   nieformalną.   Nie   było   potrzeby   udziału 
przedstawicieli władz państwowych, ani reprezentantów kultu religijnego. Nie prowadzono rejestrów 
zawartych małżeństw.
Najbardziej istotnym wymogiem powstania związku małżeńskiego była zgodna wola stron – consensus. 
Zgoda ta musiała trwać przez cały czas istnienia małżeństwa.
Pełnoprawne małżeństwo rzymskie  to  iustum matrimonium. Taki rodzaj związku dostępny był  tylko 
dla   obywateli  i  wymagał  

 

 conubium

 

   –   zdolności   dwojga   osób   do   zawarcia   między   sobą  iustum 

matrimonium. Conubium straciło na znaczeniu po 212 r. (C. Antoniniana).
Dalszymi wymogami były: 
a) dojrzałość stron (wiek) K – 12 lat, M – 14 lat; 
b) zgoda zwierzchnika familijnego na zawarcie związku – tylko u osób alieni iuris.

Przeszkodami były: 
a) choroba umysłowa, chyba że małżeństwo zostało zawarte przed chorobą, to związek trwał nadal;

     b)  pokrewieństwo  – w linii prostej przeszkoda istniała zawsze, w linii bocznej początkowo do 6 
stopnia – później do 3 stopnia; 

c) powinowactwo i adopcja.
W   prawie   cesarskim   istniał   zakaz   zawierania   małżeństw   urzędników   prowincjonalnych   z 

mieszkankami tych samych prowincji, w których urzędnicy sprawowali funkcje, oraz zakaz zawierania 
małżeństw przez żołnierzy – aby zachować dyscyplinę ( I i II w.).

Wejście żony pod władzę męża.

Conventio in manum – włączenie żony do familii agnacyjnej męża i wejście pod jego władzę (manus), 
dokonywało się trzema sposobami:

a) Confarreatio  – był to  akt sakralny, dokonywany  wobec 2 najwyższych kapłanów  (pontifex 
maximus i flamen dialis) i  w obecności 10 świadków. Akt ten był dostępny najprawdopodobniej 
tylko dla patrycjuszy.  W praktyce były to uroczyste zaślubiny i wejście pod władzę równocześnie.
b) Coëmptio  –  dokonywała  się  przy zastosowaniu  mancypacji  (w obecności  min. 5 świadków). 
Zwierzchnik familijny kobiety (jeśli była osobą sui iuris – za przyzwoleniem opiekuna) odstępował 
mężowi władzę agnacyjną za symboliczną opłatą – matrimonii causa.
c) Usus  – wejście żony pod władzę męża  z samego prawa,  po jednorocznym, nieprzerwanym 
pobycie żony w domu męża. W przypadku nieobecności żony przez trzy po sobie następujące noce, 
skutek ten nie następował.

Stosunki osobiste i majątkowe między małżonkami.

Wzajemne   stosunki   między   małżonkami,   zwłaszcza   majątkowe,  zależały   od   tego,   czy   żona 

znajdowała się pod władzą męża, czy też nie.
Między małżonkami istniał zawsze obowiązek wzajemnego szacunku. Żona winna zamieszkać razem z 
mężem i wychowywać dzieci zgodnie z jego wskazówkami.  Powinna też dochowywać mu wierności. 
Pomiędzy jednym małżonkiem a krewnymi  drugiego zawiązywała się więź  zwana  powinowactwem 
(była to przeszkoda do zawarcia związku małżeńskiego).

CUM MANU
Żona   zajmowała   honorowe   miejsce   u   boku   męża.   Jednak  pod   względem   prawnym   kobiety   były 
upośledzone w stosunku do mężczyzn. W małżeństwie cum manu, kobieta będąc dotąd osobą sui iuris 
spadała do roli osoby alieni iuris. Żona (w cum manu) nosiła zaszczytne miano mater familias i była 
panią domu (domina). Mąż nie mógł jej sprzedać trans Tiberim czy też mancipium. Jeśli żona zawiniła, 
sądzono ją przy udziale sądu domowego (iudicium domesticum).
Przy dziedziczeniu żona zajmowała stanowisko agnacyjnej córki (filiae loco), a jeżeli jej zwierzchnikiem 
był teść – agnacyjnej wnuczki. W pierwszym przypadku żona dziedziczyła na równi ze swoimi dziećmi, 
będąc dla nich agnacyjną siostrą.
W  cum manu  żona, będąc osobą  alieni iuris  nie miała żadnych uprawnień (zdolności) majątkowych. 
Przez samo conventio in manum cały jej majątek przechodził na męża. Mąż ponosił ciężary małżeńskie 
→  onera matrimonii.

SINE MANU
Było to małżeństwo bez  

 

 conventio in manum

 

 . Jeśli żona byłą osobą  alieni iuris, to pozostawała nadal 

pod władzą swojego zwierzchnika familijnego, a jeśli była osobą sui iuris – pozostawała nią nadal. W 
tego   rodzaju   małżeństwie  żona   mogła   swobodnie   zerwać   małżeństwo  (na   równi   z   mężem).   Żona 
podlegała także władzy męża, ale nie była to manus (władza zwierzchnia) – mąż decydował o istotnych 
sprawach rodziny.
Istniała samodzielność majątkowa żony i rozdzielność majątkowa. Jeśli żona była osobą sui iuris 
zachowywała nadal swój odrębny majątek jako tzw. majątek parafernalny. Jeżeli żona byłą osobą 
alieni iuris, zachowywała swoje prawa majątkowe w familii ojca. Onera matrimonii ponosił 
mąż.Pomiędzy małżonkami istniał zakaz dokonywania darowizn.

 

Posag – rodzaje ustanowienia i sposoby.

Posag (dos) – majątek wniesiony mężowi ze strony kobiety w związku z zawarciem małżeństwa. Posag 
służył przede wszystkim do tego, aby ulżyć mężowi w ponoszeniu onera matrimonii. Miał zabezpieczać 
trwałość małżeństwa.

W zależności od źródła jego pochodzenia wyróżniamy:
-  dos profecticia  – ustanawiał go przede wszystkim zwierzchnik agnacyjny kobiety, jej ojciec czy 

dziadek ojczysty.

- dos adventicia – pochodzący z innego źródła. Mógł pochodzić od kogokolwiek (nawet od żony).
Przedmiotem posagu mogło być wszystko co przedstawiało wartość majątkową.

Posag można było ustanowić przed, przy zawarciu małżeństwa a nawet w czasie jego trwania. Istniało 
kilka sposobów jego ustanowienia:

-

dotis datio  – realne przysporzenie wartości  majątkowych, był  to najbezpieczniejszy sposób 
ustanawiania posagu

-

dotis   dictio  –   jednostronne,   ustne   przyrzeczenie   ustanowienia   posagu,   dostępne   tylko   dla 
niektórych osób

-

dotis promissio  – była  to czynność dwustronna, przyrzeczenie złożone  i przyjęte w formie 
ogólnej stypulacji

-

pollicitatio dotis – nieformalne przyrzeczenie posagu w prawie poklasycznym.

Mąż stając się właścicielem rzeczy posagowych mógł nimi swobodnie dysponować. Początkowo mąż 

nie był zobowiązany do zwrotu posagu. Po śmierci męża żona dziedziczyła posag w kręgu sui heredes.

W najdawniejszym okresie w wypadku rozwiązania małżeństwa przez rozwód lub przedwczesną 

śmierć żony, zwrot posagu był jedynie moralnym obowiązkiem męża. Od początku III w. p.n.e. zaczęto 
zobowiązywać męża do zwrotu posagu w drodze stypulacji (actio ex stipulatu). Pod koniec republiki, w 
wypadku braku stypulacji, pretor zaczął udzielać przeciw mężowi skargi zwanej actio rei uxoriae. Było 
to powództwo dobrej wiary. Mąż pozwany tą skargą miał prawo retencji, tj. prawo zatrzymania pewnych 
części majątku. Nie był on zobowiązany do natychmiastowego zwrotu posagu. Rzeczy zamienne mógł 
zwrócić w 3 rocznych ratach, inne przedmioty musiał zwrócić natychmiast.

Ustanie małżeństwa.

Mimo,   ze   Rzymianie   traktowali   małżeństwo   jako   związek   trwały,   to   jednak   była   możliwość   jego 
rozwiązania.
Najważniejszą i najbardziej naturalną przyczyną rozwiązania małżeństwa była 
śmierć jednego z małżonków. 
Poza tym związek wygasał  przy długotrwałym zaginięciu jednego z małżonków  (np. 5 lat w prawie 
poklasycznym). 
Rozpad   małżeństwa   powodowało   również  capitis   deminutio   maxima  –   utrata   wolności   (iustum 
matrimonium →  contubernium) oraz 
capitis deminutio media – utrata obywatelstwa i 
conubium (iustum matrimonium →  matrimonium iuris gentium).
Z woli stron kres małżeństwu kładł rozpad  affectio maritalis  (woli pozostania w związku mającym 
charakter małżeństwa) jako niezbędnego wymogu jego istnienia.  
Rozpad   taki   następował   w   wyniku  rozwodu.   Była   to  czynność   prywatna.   Istniały   dwa   rodzaje 
rozwodów: 
divortium – rozejście się za porozumieniem obu małżonków; 
repudium  –  jednostronne   odtrącenie   drugiego   małżonka.   Przy  repudium  w  małżeństwie  cum   manu 
uprawnienie to miał tylko mąż, w sine manu – obydwie strony były uprawnione.
Formą takiego odtrącenia (przy repudium) było 
a) oświadczenie woli przesłane drugiej stronie przez posłańca; 
b) w prawie poklasycznym – przez list rozwodowy (libellus repudii).
Zerwać   związek   małżeński   mógł   również   zwierzchnik   familijny   jednego   z   małżonków   (przede 
wszystkim w małżeństwie sine manu).
Jeżeli dokonano rozwodu, a związek był związkiem  cum manu, kobieta mogła żądać od byłego męża 
zniesienia manus. Dokonywało się to przez osobny akt prawny: confarreatio →  difarreatio; coëmptio i 
usus →  remancipatio.

Konkubinat.

Konkubinat  (concubinatus) był to  trwały związek dwóch wolnych osób, zawiązany i utrzymywany 
celowo   jako   związek   pozamałżeński,  bez  

 

 affectio   maritalis

 

     –   bez   woli   nadania   temu   związkowi 

charakteru związku małżeńskiego. Taka forma współżycia rozpowszechniła się w okresie pryncypatu – 
za cesarza Augusta.Konkubina nie była żoną (brakowało tzw.  honor matrimonii).  Dzieci zrodzone w 
takim związku uchodziły za dzieci pozamałżeńskie  (liberi naturales) i  dzieliły stan matki.  Nie miały 
także prawa do majątku ojca. W konkubinacie nie obowiązywał zakaz darowizn między małżonkami.
Konstantyn Wielki  w konstytucji z 326 r. wprowadził  zasadę niedopuszczalności konkubinatu obok 
istniejącego małżeństwa. W prawie justyniańskim konkubinat został usankcjonowany jako niższa forma 
małżeństwa.
Concubinatus  nie można mylić z  contubernium  – pożycie mężczyzny z kobietą, z których jedno jest 
niewolnikiem.

POWSTANIE WŁADZY OJCOWSKIEJ

Władza ojcowska (patria potestas) odnosiła się tylko do podległych jej członków familii, podległość 
była równoznaczna z przynależnością do familii. 
Nad dziećmi ojciec sprawował patria potestas, ale władza ta dotyczyła tylko potomstwa, które znalazło 
się w rodzinie zgodnie z określonymi wymogami prawa rzymskiego. Ojciec nabywał 

 

 patria potestas

 

  nad

 

  

dziećmi zrodzonymi tylko z 

 

 iustum matrimonium

 

 .   W praktyce dla ustalenia, czy dziecko urodziło się w 

iustum matrimonium stosowano dwa domniemania:

-

określało minimalny i maksymalny czas trwania ciąży – dziecko pochodziło z małżeństwa, jeśli 
urodziło się  nie wcześniej niż 182 dni po jego zawarciu  i  nie później niż 300 dni po jego 
rozwiązaniu

-

zakładało, iż ojcem dziecka jest mąż matki.

Kolejnym sposobem wejścia pod władzę ojcowską było adopcja. Było to przede wszystkim przybranie 
dziecka,   włączenie   go   do   nowej   familii   agnacyjnej.   Istniał   wymóg,   aby   adoptujący   był   starszy   od 
adoptowanego o co najmniej „pełną dojrzałość”. Adopcja dokonywana byłą w dwojaki sposób:

-

arogacja (adrogatio) – przyjmowano do familii osobę 

 

 sui iuris

 

 ; przyjęta osoba automatycznie 

spadała do roli osoby alieni iuris, tracąc cały swój majątek oraz zdolność majątkową na rzecz 
adrogującego; dokonywało się to na zgromadzeniach ludowych, a w dalszym okresie – przez 
reskrypt cesarski

-

adopcja  właściwa  –  przyjęcie   do  familii  osoby  

 

 alieni   iuris

 

 ;  adoptowany  pozostawał  nadal 

osobą alieni iuris; celem tej czynności było zwolnienie z dotychczasowej władzy ojcowskiej i 
wprowadzenie go pod nową władzę.

Ostatnim   sposobem   wejścia   pod  patria   potetas  była  legitymacja  (legitimatio)   –  nadanie   dzieciom 
urodzonym w konkubinacie stanowiska dzieci urodzonych w małżeństwie – legitimi. 

ZGAŚNIĘCIE WŁADZY OJCOWSKIEJ

Władza ojcowska była władzą dożywotnią i dostępną tylko dla obywateli rzymskich. Gasła zatem przez 
śmierć pater familias oraz przez jego capitis deminutio maxima i media. 

Innymi przypadkami zgaśnięcia władzy ojca bez jego woli były wyjątkowe:

-

przez osiągnięcie wysokich stanowisk kościelnych (w prawie klasycznym)

-

za karę – np. w przypadku porzucenia dziecka

Z woli samego ojca władza jego kończyła się w razie zmiany przynależności familijnej i związanej z nią 
capitis deminutio minima -> np. w przypadku arogacji (ojciec spadał do roli osoby alieni iuris i wchodził 
pod władzę arogującego). Władza gasła także przy oddaniu dziecka w adopcję lub małżeństwo.
Pater familias  mógł także każdą osobę znajdującą się pod jego władzą  zwolnić z podległości tejże 
władzy a zarazem wyłączyć ją z dotychczasowej familii agnacyjnej – była to emancypacja.

Treść władzy ojcowskiej.

Patria potestas była władzą dożywotnią, dostępną tylko dla obywateli rzymskich. Zakres jej był nieomal 
nieograniczony, jako że formalnie obejmował  prawo życia i śmierci  (ius vitae necisque)  nad osobami 
podlegającymi jego władzy.
Ojciec przede wszystkim decydował, o tym czy urodzone w jego małżeństwie dziecko ma podlegać jego 
władzy. Był on zobowiązany do zabicia każdego dziecka kalekiego, które nie przypominało człowieka. 
Mógł dokonywać adopcji i adrogacji oraz emancypacji.
Wyrażał zgodę na zawarcie małżeństwa dzieci, a w pewnych okolicznościach mógł je nawet rozwiązać. 
Mógł również  sprzedać swoje dziecko  (ius vendendi). Ojciec mógł wydać dziecko, które wyrządziło 
szkodę w cudzym majątku, w celu odpracowania jej (odpowiedzialność noksalna). 
Prawo   przyznawało   także   ojcu   środki   procesowe   służące   wydostaniu   dziecka   od   osób   trzecich 
(powództwo windykacyjne i interdykty pretorskie).
Pater familias sprawował władzę nad całym majątkiem. Nadawał peculium profecticium.

Peculium.

Peculium stanowiła wydzielona przez zwierzchnika familijnego część majątku i powierzona w odrębny 
zarząd zarówno niewolnika jak i syna pozostającego pod władzą 

 

 pater familias

 

 .

Właścicielem takiego „pekulium ojcowskiego” (peculium profecticium) pozostawał nadal ojciec, który 
mógł   w   każdej   chwili   je   zlikwidować.   Zarządca  peculium  nie   mógł   go   umniejszać.   Korzyści   były 
obopólne:   ojciec   rozszerzał   możliwości   nabywcze   familii   (syn   mógł   nabywać   do  peculium),   a   syn 
korzystał z dochodów wypracowanych z peculium.

Istniały inne rodzaje peculium:
-peculium castrense – stanowiło to co żołnierzowi darowali rodzice lub krewni albo to co nabył będąc w 
wojsku.   Za   pryncypatu  peculium  „obozowe”   stanowiło   własność   żołnierza   –   było   jego   odrębnym 
majątkiem -> miało to przyciągnąć do zawodowej służby wojskowej

-peculium quasi castrense – stanowiły nabytki uzyskane w służbie publicznej, świeckiej i duchowej.

Opieka (tutela).

W prawie rzymskim instytucji opieki podlegały te osoby  sui iuris, które z rozmaitych przyczyn  nie 
miały, całkowicie lub częściowo, zdolności do czynności prawnych. Były to w szczególności:  zupełne 
sieroty,  półsieroty bez ojca,  osoby wyzwolone  i  emancypowane – do 25 roku życia, oraz  kobiety nie 
podlegające władzy ojca czy męża, nawet po przekroczeniu 25 roku życia. U osób alieni iuris  opiekę 
sprawował ojciec lub mąż.
Opieka nad niedojrzałymi – tutela impuberum – sprawowana była nad dziećmi i niedojrzałymi do 12 
lat lub 14. Istniały trzy sposoby powoływania opiekuna (tutor):
- Tutela legitima – opieka ustawowa – do sprawowania opieki byli powoływani najbliżsi agnaci, a w ich 
braku – gentylowie, jako członkowie rodu
- Tutela testamentaria – opiekun był powoływany w testamencie
- Tutela dativa – opiekun był powoływany na zarządzenie władzy, wtedy gdy nie było w ogóle opiekuna 
ustawowego lub testamentowego. Opiekun mianowany przez urzędnika nie mógł przenieść tej funkcji na 
kogoś innego, ani jej odrzucić.
Opieka nad niedojrzałymi miała zastąpić władzę ojcowską. Opiekun sprawował władzę nad majątkiem 
pupila, ale nie mógł dokonywać darowizn z jego majątku, ani umniejszać tego majątku. 

Dla ochrony interesów pupila wprowadzono rozmaite środki ochrony:

-

Accusatio suspecti tutoris  – było to „powództwo popularne”, służyło do usunięcia opiekuna, 
który nadużył zaufania

-

Actio rationibus distrahendis  – „powództwo w sprawie  rozdzielenia rachunków”,  pupil  po 
zakończeniu opieki dochodził 2x wartości tego, co opiekun sprzeniewierzył rozmyślnie z jego 
majątku

-

Actio tutelae  – za pomocą tego powództwa pupil, po dojściu do dojrzałości, domagał się od 
tutora rozliczenia ze sprawowania opieki

Opieka nad kobietami  tutela mulierum 

– uzasadniana była ich bezradnością, lekkomyślnością oraz naturalną słabością i nieznajomością 

spraw   sądowych.   W   tego   rodzaju   opiece  tutor  najczęściej   powoływany   był   w   testamencie   –   z 
możliwością jego wyboru (tutoris optio).
Formalną   likwidację   opieki   nad   kobietami   rozpoczął   cesarz  August   znosząc   najpierw   opiekę   nad 
kobietami wielodzietnymi, mającymi tzw. ius liberorum. U kobiet wolnourodzonych wystarczyło troje 
dzieci, u wyzwolenic – czworo.

Kuratela.

Osoby  sui   iuris,   pozbawione   zdolności   do   czynności   prawnych   albo   w   niej   ograniczone   podlegały 
kurateli (cura) bądź opiece (tutela). Kurateli podlegali chorzy umysłowo (cura furiosi) i marnotrawcy 
(cura prodigi).
Zarząd majątku  osoby  umysłowo  chorej  (furiosus)  przypadał  wg Ustawy  XII Tablic  najbliższym 
agnatom, a w ich braku – gentylom. Obok kurateli ustawowej istniała kuratela z nominacji urzędnika – 
cura dativa. Powołanie kuratora w testamencie nie miało stanowczego znaczenia. Cura furiosi gasła z 
chwilą wyzdrowienia obłąkanego.
Kuratela   nad   marnotrawcami  (prodigus)   spełniała   te   same   cele   co  cura   furiosi.   Kurator   był 
powoływany analogicznie.

Istniał również specyficzny rodzaj kurateli – cura minorum – służyła ona ochronie osób formalnie 

dojrzałych, ale  poniżej 25 roku życia. Tutaj kurator był ustanawiany przez urzędnika.

Inne przypadki kurateli:
- kurator majątku dłużnika – curator bonorum

     - kurator dziecka poczętego, ale jeszcze nie urodzonego – curator vendri datus.