MONOPOL PEŁNY

(absolutny, czysty, doskonały) to forma
rynku wykluczająca wszelką konkurencję –
produkcja zdominowana jest przez jedno
przedsiębiorstwo, a wytwarzany produkt nie
ma bliskich substytutów. Monopolista
kształtuje cenę produktu – jest cenodawcą.
DąŜąc do maksymalizacji zysku manipuluje
rozmiarami produkcji i nagina zachowania
konsumentów do swoich interesów.

ZałoŜenia modelu

• Produkty jednorodne lub zróŜnicowane

• Brak moŜliwości wejścia na rynek do

działalności opanowanej przez monopol
pełny

• Jeden sprzedający, wielu kupujących

• Doskonała informacja o rynku

Krzywa popytu i przychodu kra

cowego w

monopolu

Krzywa popytu i przychodu kra

cowego w

monopolu

D=AR=P

MR = P

Produkcja w monopolu.

D=AR

P,MR

Popyt
elastyczny

Monopol będzie produkował tylko na
odcinku popytu elastycznego

D=AR=P

P,MR

Popyt
elastyczny

Monopol będzie produkował tylko na
odcinku popytu elastycznego

TR max

Edp = -1

Równowaga przedsi

biorstwa w warunkach monopolu

Równowaga przedsi

biorstwa w warunkach monopolu

D=AR = P

P,MR

MC = MR

D=AR

Równowaga przedsi

biorstwa w warunkach monopolu

Równowaga przedsi

biorstwa w warunkach monopolu

P,MR

MC,ATC

ATC

AVC

Wynik ekonomiczny w monopolu

• Regułą w funkcjonowaniu monopolu jest

osiąganie zysku ekonomicznego – tzw.
zysku monopolowego – w krótkim, jak i w
długim okresie.

• W krótkim okresie jednak monopolista

moŜe tolerować takŜe zerowy zysk
ekonomiczny, a nawet przejściową stratę,
którą wyrówna z nawiązką zyskami
osiąganymi w długim okresie.

D=AR=P

Pole przychodu całkowitego

P,MR

Cenę odczytujemy
z krzywej popytu

D=AR

Pole kosztów całkowitych w monopolu

P,MR

MC,AC

ATC

AVC

D=AR

Pole zysku

P,MR

MC,AC

ATC

AVC

Optymalizacja wyniku ekonomicznego

Jak kaŜde przedsiębiorstwo maksymalizujące
zysk, monopolista wybiera taką wielkość
produkcji, przy której utarg krańcowy
zrównuje się z kosztem krańcowym.

• Monopolista sam ustala cenę, ale musi się

liczyć z tym, Ŝe po wyŜszej cenie sprzeda
mniejszą ilość.

• Miarą siły monopolu jest nadwyŜka ceny

nad kosztem krańcowym.

D=P=AR

TR
TC

MC
ATC

ATC

Maksymalizacja

zysku

Monopol a konkurencja doskonała

• Przedsiębiorstwo na rynku konkurencji

doskonałej sprzedaje swój produkt po cenie
równej kosztowi krańcowemu

P = MR = MC

• Monopolista ustala taką cenę, która przewyŜsza

koszt krańcowy

P > MR = MC

ATC

D=AR = P

P,MR

MC,ATC

ATC

Porównanie produkcji i ceny w monopolu z konkurencją doskonałą

Punkt równowagi
dla konkurencji
doskonałej

ATC

D=AR = P

P,MR

MC,ATC

ATC

Porównanie produkcji i ceny w monopolu z konkurencją doskonałą

Monopol produkuje
mniej i droŜej w
porównaniu do
konkurencji
doskonałej

Krzywa podaŜy w monopolu

• W warunkach monopolu nie istnieje

bezpośredni związek między wielkością
produkcji monopolu i jej ceną. W tym
wypadku MR ≠ P, P ≠ MC, zatem
producent nie moŜe reagować zmianą
wielkości produkcji na zmieniającą się
cenę.

Nie istnieje więc w monopolu

krzywa podaŜy.

Siła monopolu

• Siłę monopolu mierzy się wykorzystując indeks Lernera.

Edp

Siła monopolu

• Dla konkurenta doskonałego, czyli dla

producenta nie dysponującego Ŝadną siłą
monopolową, indeks Lernera przyjąłby
wartość zerową.

• Im silniejsza pozycja rynkowa producenta

tym mniejsza elastyczność cenowa popytu
na wytwarzane przez niego dobro i tym
samym większa wartość indeksu Lernera.

Optymalizacja wyniku

ekonomicznego w monopolu

Optymalizacja wyniku

ekonomicznego w monopolu

• Optymalizacja wyniku ekonomicznego

monopolu następuje w punkcie równowagi
producenta, czyli zrównania kosztu krańcowego
z przychodem krańcowym.

MC = MR

• Monopol optymalizując wynik ekonomiczny

podejmuje dwie decyzje: o wielkości produkcji
i cenie.

D=AR=P

Maksymalizacja zysku na wielko

ciach przeci

tnych i kra

cowych

P,
MR,
ATC
AVC,
MC

ATC

AVC

Czy ten zysk jest
optymalny?

Jakie decyzje w
zakresie wielko

produkcji i ceny
powinien podj

ąć

monopolista by
zysk był
maksymalny?

D=AR=P

Minimalizacja straty na wielko

ciach przeci

tnych i kra

cowych

P,
MR,
ATC
AVC,
MC

ATC

AVC

Czy ta strata jest
minimalna?

Jakie decyzje w
zakresie wielko

produkcji i ceny
powinien podj

ąć

monopolista by
strata była
minimalna?

TR
TC

Maksymalizacja zysku na

wielkościach całkowitych

Maksymalizacja zysku na

wielkościach całkowitych

Najwi

ksza

odległo

ść

dzy krzyw

TR a TC
mierzona w
pionie

wiadczy o

najwi

kszym

zysku.

Minimalizacja straty na

wielkościach całkowitych

Minimalizacja straty na

wielkościach całkowitych

TR
TC

Najmniejsza
odległo

ść

dzy krzyw

TR a TC
mierzona w
pionie

wiadczy o

najmniejszej
stracie.

Decyzje produkcyjne monopolu w

krótkim okresie

Decyzje produkcyjne monopolu w

krótkim okresie

Przedsiębiorstwo zwiększa
produkcję i obniŜa cenę

MC<MR

Koszt krańcowy jest mniejszy od
przychodu krańcowego

Optymalna wielkość produkcji
(produkcja nie ulega zmianie),
cena teŜ nie ulega zmianie

MC=MR

Koszt krańcowy równy jest
przychodowi krańcowemu

Przedsiębiorstwo zmniejsza
produkcję i podnosi cenę

MC>MR

Koszt krańcowy przekracza
przychód krańcowy

Decyzje przedsiębiorstwa

Kryterium decyzyjne

Decyzje produkcyjne monopolu w

krótkim okresie

Decyzje produkcyjne monopolu w

krótkim okresie

D=AR=P

MC>MR

MC<MR

Monopol a wolna konkurencja:

społeczny koszt monopolu

• Społeczny koszt monopolu przejawia się w

tym, Ŝe monopolista zmniejsza produkcję, a
zwiększa cenę.

• Monopolista nie jest zmuszony do

wprowadzania innowacji – hamowanie
postępu technicznego.

• Narzucanie innym podmiotom

gospodarczym niekorzystnych warunków
zawierania transakcji.

• Monopolista wykorzystując swoje

moŜliwości finansowe moŜe stosować
lobbing, np. w celu:

– zwiększenia barier wejścia

– ustawowego „wymuszenia” popytu

*lobbing (ang. od lobby ‘przekonywać posłów w

kuluarach’) polit. działanie wpływowej grupy
osób na rzecz danego regionu, grupy
społecznej, instytucji itp.

Przykłady monopolistów:

• Polskie Koleje Państwowe
• Poczta Polska
• Telekomunikacja Polska
• PKN Orlen
• Polskie Linie Lotnicze LOT (powoli tracący pozycję

monopolisty)

• Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej
• Polskich Sieci Elektroenergetycznych (hurtowy przesył

energii)

• Miejskie Przedsiębiorstwo Wodno-Kanalizacyjne
• Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo
• Giełda Papierów Wartościowych
• Microsoft

Przesunięcia popytu a równowaga monopolu

• Na rynku monopolowym moŜe się zdarzyć, Ŝe

nastąpi zmiana popytu a wielkość produkcji nie
ulegnie zmianie, choć zmieni się cena.

Wzrost popytu z D

do D

spowodował wzrost ceny
produktu z P

do P

, lecz

punkt równowagi nie
uległ zmianie.

Przesunięcia popytu a równowaga monopolu

• MoŜe się takŜe zdarzyć, Ŝe zmieni się wielkość

produkcji, a cena nie ulegnie zmianie.

Mimo spadku popytu z
D

do D

cena P

nie

uległa obni

eniu,

chocia

spadła

produkcja tego dobra z
X

do X

RóŜnicowanie cen – dyskryminacja cen

• Do tej pory zakładaliśmy, Ŝe monopolista

wyznacza jednakową cenę dla kaŜdego
konsumenta.

• Jeśli elastyczności popytu nabywców

towaru są róŜne, to monopolista moŜe
zwiększyć zyski róŜnicując ceny dla
poszczególnych nabywców (rynków).

• RóŜnicowanie cen przez monopolistę nie

jest uzasadnione kosztami sprzedaŜy.

• Istnieją trzy stopnie róŜnicowania cen.

RóŜnicowanie cen pierwszego

stopnia – róŜnicowanie doskonałe

RóŜnicowanie cen pierwszego

stopnia – róŜnicowanie doskonałe

• Cena równa się przychodowi krańcowemu

P = MR, w związku z tym krzywa popytu

D i krzywa MR pokrywają się.

• Przychód przeciętny spada wolniej niŜ cena, w

związku z tym krzywa AR ponad krzywą D.

• Z doskonałym róŜnicowaniem cen moŜemy się

spotkać, przykładowo na rynku usług, w sytuacji
gdy producent ma na tyle bliski kontakt z klientem,
Ŝ

e moŜe rozpoznać maksymalną cenę, jaką byłby

on skłonny za oferowaną usługę zapłacić i taką
właśnie cenę ustala.

• Przy doskonałym róŜnicowaniu cen wielkość

produkcji monopolu w punkcie równowagi ustala
się na poziomie identycznym z poziomem
produkcji jaki istniałby w konkurencji doskonałej.

• Istotna róŜnica polega jednak na tym, Ŝe w sytuacji

monopolu stosującego doskonałe róŜnicowanie cen
nie występuje nadwyŜka konsumenta. Monopolista
przechwytuje całą nadwyŜkę konsumenta.

Monopol i monopol doskonale

róŜnicujący ceny

D=P= AR

j.p.

D=P=MR

MONOPOL DOSKONALE RÓ

NICUJ

CY CENY

MONOPOL DOSKONALE RÓ

NICUJ

CY CENY

Równowaga na
poziomie identycznym
z poziomem produkcji
jaki istniałby w
konkurencji
doskonałej.

PRZYCHÓD CAŁKOWITY MONOPOLU
DOSKONALE RÓ

NICUJ

CEGO CENY

PRZYCHÓD CAŁKOWITY MONOPOLU
DOSKONALE RÓ

NICUJ

CEGO CENY

P=MR

W monopolu doskonale
ró

nicuj

cym ceny

inaczej liczymy TR!

TR powstaje z sumy pól
wszystkich cen.

TR= 550+500+450+400+350= 2250

RóŜnicowanie cen trzeciego stopnia

• O róŜnicowaniu cen trzeciego stopnia mówimy

wówczas, gdy monopolista działając w kilku
segmentach rynkowych stosuje w kaŜdym z
nich inną cenę tego samego produktu.

• W tym celu monopolista musi znać wskaźniki

elastyczności cenowej popytu na swój produkt
w kaŜdym z tych segmentów.

• Segmenty rynkowe są to grupy konsumentów

charakteryzujące się odmienną elastycznością
cenową popytu na dany produkt.

Przykład: Klub sportowy eksploatujący stadion piłkarski.

• Rynek na którym funkcjonuje ten klub moŜna

podzielić na dwa segmenty: męŜczyzn i kobiet.

• MęŜczyźni zgłaszają większe zapotrzebowanie na

bilety na mecze ligowe niŜ kobiety. Dlatego teŜ dla
kaŜdego poziomu ceny biletów popyt męŜczyzn
będzie mniej elastyczny niŜ popyt kobiet.

• Właściciel stadionu dąŜy do maksymalizacji zysku

w obu segmentach.

• W segmencie o niŜszym wskaźniku elastyczności

cenowej popytu zastosuje cenę wyŜszą niŜ w
segmencie o wyŜszej elastyczności cenowej
popytu.

RóŜnicowanie cen trzeciego stopnia

j.p

Segment
kobiet

Segment
m

ęŜ

czyzn

Ró

ne ceny w

ró

nych

segmentach.

Im popyt
bardziej
elastyczny tym
cena ni

sza.

MC = ATC

zysk