Podatki i ubezpieczenia - pojęcia, 

rodzaje 

 

PODATKI 

Pojęcie podatku pojawiło się bardzo dawno, bo  istnieje już od tysięcy lat. Sięga to aż 
starożytności Egiptu, Grecji, Rzymu.  Jeśli przyjrzeć się jego genezie w Polsce,  w zależności 
od czasów  przybierał on różne formy w zależności od jego przeznaczenia (podatki łanowe,  
czopowe itp.). Podatek przebył więc dość sporą drogę ewolucji.  

Jeśli by popatrzeć na pojęcie podatku w naszych czasach, czasach współczesnych , to w 
polskim prawie nie zostało ono ustawowo zdefiniowane. Co więc rozumiemy pod pojęciem 
podatku?  Jest on  nieodpłatnym, przymusowym  i pieniężnym świadczeniem  o charakterze 
ogólnym , które jest  nakładane  jednostronnie  przez związek publicznoprawny. Związkiem 
tym jest przede wszystkim nasze państwo.  Jakie pojęcia powinny nam się kojarzyć z 
podatkiem?  

 

przymusowy 

charakter

bezzwrotność

nieodpłatność

jednostronność 

ustalenia 

ogólny 

charakter

pieniężna forma

przywlaszczenie

PODATEK 

 

Podatki tworzą system podatkowy, a jak wiemy są one  zróżnicowane, co do ich formy  jak i 
również poboru.  Ich podział został sklasyfikowany  według następujących kryteriów: 

   

 

Do każdego kryterium dostosowane są różne rodzaje podatków. Pierwszym z nich jest 
kryterium przedmiotu opodatkowania. W skład jego wchodzą takie formy podatku jak: 

 

 

Przedmiotu

opodatkowania

Stosunku przedmiotu 

opodatkowania do źródła 

podatku

Podziału dochodów  

podatkowych między 

państwo a samorząd

Przeznaczenia

Kryterium

Podatki przychodowe

•wymierzane są od 

dochodów  brutto 

(czyli od całości 

wpływów pieniężnych 
danej jednostki, 

osiąganych z danej 

działalności

•cechą 

charakterystyczną:  

związek podatków 
przychodowych ze 

źródłem przychodów.

•do podatków 

przychodowych 

zaliczamy również 

podatki przemysłowe, i  

płacone od działalności  
produkcyjnej, 

usługowej,  i 
handlowe, podatek 

rolny od gruntów, 

podatek leśny a także 
dochodowy   od 

przychodów osób 
fizycznych

Podatki dochodowe

•odnoszą się do 

indywidualnych 

dochodów 

podatników 

•pod uwagę bierze się:  

dane o rozmiarach  
przychodu brutto i 
koszty  poniesione  w 
celu  uzyskania 
danego przychodu

•do podaktów 

dochodowych 

zaliczamy:  od osób 

fizycznych,  od osób 

prawnych,  wpłaty z 
zysku  

przedsiębiorstw 

państwowych i 
jednoosobowych 

spółek Skarbu 

Państwa. 

Podatki majątkowe

•są rozróżniane w 

zależności od tego, co 
stanowi  przedmiot 
podatku (np. stan 

posiadania  majątku -

jego części lub całości; 

obrót majątkiem - czyli 
podatki od nabycia  

odpłatnych, 

nieodpłatnych praw 

majątkowych;   przytost 

majątku nie związany ze 

zmianą właściciela).

•opodatkowanie majątku 

może mieć charakter: 

stały,  periodyczny lub  
jednorazowy.

•do potatków 

majątkowych należą: 
podatek od 

nieruchomości,  podatek 

od środków 
transportowych 

(posiadanie majątku),  

podatek od spadków i 
darowizn (przyrost 

majątku), opłata 

skarbowa od czynności  
cywilno--prawnych 

(obrót majątkiem).

Podatki od wydatków 

(konsumpcyjne)

•obciążąją dochód 

(majątek) w momencie 
jego  wydatkowania

•cechą charakterystyczną:  

materialny ciężar ponosi 
konsument, a ich 
podatnikiem w sensie 
formalnym jest  

przedmiot prowadzący 

działalność gospodarczą

•należy rozróżnić dwie 

możliwe sytuacje: 1) 
dokonywany wydatek 
stanowi koszt np. koszt 

własnej produkcji; 2) 
wydatek jest 
wykorzystaniem  

osiągniętego  dochodu 
np.  wydatek z zysku 

przedsiębiorstwa na 

wypłatę  premii 
kierownictwa

• podatki od wydatków 

mają charakter 

uzupełniający

• do potaktów 

konsumpcyjnych należą:  

podatek od towarów i 

usług,  podatek akcyzy,  

opłaty monopolowe,  
podatek importowy,  
podatek od gier

Kolejnym wyznacznikiem jest kryterium  stosunku przedmiotu  opodatkowania do źródła  
podatku. Formami podatkowymi tego kryterium są: 

 

Przedostatnią miarą jest kryterium podziału dochodów podatkowych między państwo  a samorząd, a 
formy podatków to: podatki państwowe, podatki samorządowe, podatki

 wspólne.

 

-podatki pośrednio 

nawiązujące do  zdolności 
podatkowej  osoby fizycznej 
lub prawnej 

-źródło podatku  nie 

pokrywa się z przedmiotem
- może być przerzucany  
(opodatkowany tylko 
formalnie jest podatnikiem; 

ma możliwość  legalnego 

usunięcia ciężaru  
podatkowego na inne osoby)

- podatkami  pośrednimi są  
podatki od obrotu 

majątkiem  i od wydatków

Podatki 

pośrednie

- podatki bezpośrednio  

nawiązują  do zdolności  
podatkowej osoby 
fizycznej lub prawnej

-źródło podatko pokrywa 

się z przedmiotem ( 
podatnik jest podatniem  w 
sensie formalnym i 
materialnym)

- podatek nie może być 
przerzucany

-podatkami bezpośrednimi 

są: podatki przychodowe, 

dochodowe i majątkowe

Podatki 

bezpośrednie

Podatki 

państwowe

do gier

importowy

od

towarów 

i usług

do gier

•przedmiotem 

podatku są gry 
losowe i 
zaklady 
wzajemne; nie 

podlegają 
opodatkowani
u loterie 
promocyjne

VAT (value 
added tax) 

•sprzedawca oblicza podatek należny 

od dokonanej sprzedaży i odejmuje od 

niego podatek zapłacony wcześniej 

przez dostawców, zawarty w fakturach 
zakupu.
•VAT płacą osoby fizyczne, prawne i 

jednostki  organizacyjne nie mające 

osobowości prawnej

Podatek 

akcyzowy

•jest rodzajem podatku pośredniego 

nakładanego na wyroby konsumpcyjne 

zwane akcyzowymi, między innymi 
alkoholowe, tytoniowe, paliwa i 

wyroby uznane za luksusów

importowy

• podstwą obliczenia 

podatku jest  wartość 

celna  towarów, 

powiększona o 

należne cło

 PODATKI SAMORZĄDOWE 

 

 

 

 

 

 
 

PODATKI  WSPÓLNE

 

•podstawę stanowi liczb hektarów przeliczwniowych, 

ustalona na postawie powierzchni  głównych 

gatunków drzew w drzewostanie i klas bonitacji.

podatek leśny

•podatek majątkowy naliczany  od powierzchni 

użytków rolnych przeliczonych na tzw. hektary 

przeliczeniowe przy uwzględneniu rodzaju gatunków, 

klas użytków rolnych i miejsca położenia gruntów.

podatek rolny

•ma charakter podatku majątkowego, a podstawę  

opodatkowania gruntów  i budynków stanowi  ich 

powierzchnia bez uwzględenienia ich wartości. 

•stawki podatkowe ustala Rada Gminy 

podatek od nieruchomości

•opłaty lokalne (targowa i miejscowa)

podatek od posiadania psów

• ma charakter podatku majątkowego ; nie są nimi 

objęci  właściciele samochodów osobowych, a jedynie 

ciężarowych od 2 ton, autobusów, przyczep,  zaczep 

powyżej 5 ton oraz ciągników

podatek od  środków 

transportowych 

•polega na nabyciu przez  osoby fizyczne  właścności 

rzeczy i  praw majątkowych w drodze spadku lub 

darowizny. Obowiązek podatkowy spoczywa na 

nabywcy własności rzeczy i praw majątkowych.; a w 

wypadku darowizny  obowiązek podatkowy ciąży na  

obdarowanym i darczyńcy. 

podatek od  spadków i darowizn

podatki od osób fizycznych 

• podstawę opodatkowania stanowi dochód  danej osoby, pomniejszony o  odliczenia i ulgi. 
•obejmuje on swym zasięgiem  wszystkie dochody osób fizycznych

podatki od osób prawnych

•podatnikami są osoby prawne  oraz niektóre jednostki organizacyjne nie posiadające 

osobowości  prawnej (np. szkoły,  zakłady opieki zdrowotnej itp.)

• podatkowi temu nie  podlegają spółki cywilne , jawne, komandytowe. Nie obejmuje 

również Skarbu Państwa,  NBP oraz gmin. 

 

 
Ostatnim kryterium jest: przeznaczenie. Tu wyróżniamy podatki  ogólne i celowe.

 

 
 

 

Istnieje również drugi, nieco inny podział tych samych  podatków: 
 
 
 
 
 

 

 
 
 

Podatki ogólne 

•stanowią ogólne  źródło dochodów budżetowych

Podatki celowe

•przeznaczone są na  finansowanie z góry  określonych zadań. Należą do nich podatki  od 

środków transportowych oraz  opłaty wyrównawcze.

PODATKI

BEZPOŚREDNIE

-podatek od osób fizycznych (PIT)

-podatek od osób prawnych (CIT)

POŚREDNIE

-podatek od towarów i usług (VAT)

- podatek akcyzowy

-podatek od gier

MAJĄTKOWE

-podatek od  spadków i darowizn

-podatek od czynności 

cywilnoprawnych

-podatek rolny

-podatek leśny

-podatek od nieruchomości

-podatek od środków państwowych

UBEZPIECZENIA 

 

Ubezpieczenia są ważnym elementem  finansów i to zarówno  pojedynczych gospodarstw 
domowych jak i całej gospodarki. Chodzi głównie o oszczędność, a cele takich oszczędności 
są różnorodne.  Do najważniejszych zaliczamy potrzeby edukacyjne dzieci i zabezpieczenie 
na starość. 
 
Mawia się, że ubezpieczenia  funkcjonują jako „stabilizator gospodarczy”. Łagodzą one 
zaskoczenia związane z  występowaniem różnego rodzaju ryzyka, jak i również przyczyniają 
się do wzrostu PKB. 
 
Istnieją różne rodzaje ubezpieczeń, zostały one również podzielone na grupy. 
 

GRUPA I – UBEZPIECZENIA NA ŻYCIE 

 

Kiedyś  ich celem podstawowym było  zapewnienie świadczenia rodzinie, ale dziś dostępnych 
jest wiele różnych jego odmian. 
 

 

 

ochronne

•przedmiotem ubezpiczenia jest  życie
•mamy ubezpieczenia terminowe oraz ubezpieczenia na całe życie

ochronno-oszczędnościowe

•ubezpieczenie w tzw. "2 w 1", co oznacza , ze ubezpieczenie jest połączone z oszczędzaniem. 

Można wyróżnić kilka typów tego ubezpieczenia:

•kapitałowe - polisa "na życie i dożycie", w tym przypadku otrzymamy zgromadzony kapitał
•z funduszem - klient dokonuje wyboru odpowiadającej mu strategii funduszu
•uniwersalne - ubezpieczony sam określa jaka ma być  część składki przeznaczona na  pokrycie 

ryzyka śmierci, a ja tworzy element  oszczędnościowy

• posagowe - ich głównym celem jest zapewnienie dzieciom  finansowego wsparcia kiedy wejdą 

w dorosłe życie

•rentowe - są to ubezpieczenia  zapewniające  okresowe świadczenie  terminowe lub częściej  

dożywotnie, wzamian za  jednorazową składkę.

oszczędnościowe

•Jej celem jest gromadzenie środków  finansowych. Potocznie można ją nazwać "prywatną 

emeryturą".

•mają zminimalizowaną ochronę  ubezpieczeniową

Niezależnie od tego który rodzaj wybierzemy, zasady są identyczne: zawiera się umowę z 
którymś z towarzystw ubezpieczeniowych oraz płaci składkę. 

GRUPA II -  UBEZPIECZENIA MAJĄTKOWE I POZOSTAŁE 

OSOBOWE 

 

Istnieją jeszcze dwa kluczowe pojęcia dotyczące ubezpieczeń: 

  ZUS (Zakład Ubezpieczeń Społecznych) to  państwowa instytucja publicznoprawna. 

Realizuje ona zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych. Zadaniami tej instytucji są: 

  Realizacja przepisów o ubezpieczeniach społecznych 
   Pozyskiwanie należności z tytułu  składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie 

zdrowotne,  Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych 

   Realizacja umów  i porozumień międzynarodowych w zakresie  ubezpieczeń 

społecznych oraz kontrola  orzecznictwa o czasowej niezdolności  do pracy. 
 

  KRUS (Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego)  to instytucja państwowa  

odpowiedzialna za ubezpieczenie społeczne rolników. 

Istnieją  dwa typy ubezpieczenia rolników: 

  Ubezpieczenie emerytalno-rentowe -  finansowe z przeważającej części z dotacji 

budżetowej, uzupełnionej o  dochody ze składek  ubezpieczonych rolników 

  Ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie   

Ubezpieczenia majątkowe i pozostałe osobowe

• obejmują ubezpieczenia  odpowiedzialności cywilnej - chroni właściciela polisy 

kiedy wyrządzi on komuś szkodę i jest zobowiązany do jej naprawy. Wówczas 
koszty pokrywa  towarzystwo,  dzięki któremu jest chroniony. Przykładem może 
byd OC (przy okazji posiadania samochodu);  ubezpieczyciele  oferują również 
ubezpieczenia  zarówno w życiu prywatnym jak i  zawodowym: np. ubezpieczenie 
odpowiedzialności cywilnej  weterynarzy czy nauczycieli.

• ubezpieczenia mienia, rzeczy wartościowych - można więc ubezpieczyd  pasiekę 

uli,  drób,  koszty  leczenia swojego psa;  jednym z najpopularniejszych 
ubezpieczeo mienia jest  ubezpieczenie mieszkania np. przez klęskami 
żywiołowymi.

• ubezpieczenia  wypadkowe i chorobowe - obejmują ryzyko wypadku  przy pracy 

lub  chorobie zawodowej.  Osoba objęta takim ubezpieczeniem ma prawo  do 
jednorazowego,  regularnego świadczenia.

• ubezpieczenia NNW (Następstw Nieszczęśliwych Wypadków)