Technik_instrumentow_muzycznych_311[18].Z3.04

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Budowa narządów słuchu i mowy

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Budowa ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Zakres słyszalności ucha ludzkiego, próg słyszalności i granica bólu

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Czynniki odpowiedzialne za zmęczenie słuchu

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Fale akustyczne

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Rozchodzenie się fal akustycznych

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Rezonans mechaniczny

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

4.8. Zjawisko odbicia, ugięcia i interferencji fal akustycznych

4.8.1. Materiał nauczania

4.8.2. Pytania sprawdzające

4.8.3. Ćwiczenia

4.8.4. Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Konsonanse, dysonanse, dudnienia

4.9.1. Materiał nauczania

4.9.2. Pytania sprawdzające

4.9.3. Ćwiczenia

4.9.4. Sprawdzian postępów

4.10. Tony, dźwięki, szmery, infradźwięki i ultradźwięki

4.10.1. Materiał nauczania

4.10.2. Pytania sprawdzające

4.10.3. Ćwiczenia

4.10.4. Sprawdzian postępów

4.11. Barwa dźwięku

4.11.1. Materiał nauczania

4.11.2. Pytania sprawdzające

4.11.3. Ćwiczenia

4.11.4. Sprawdzian postępów

4.12. Zjawisko echa i pogłosu pomieszczeń

4.12.1. Materiał nauczania

4.12.2. Pytania sprawdzające

4.12.3. Ćwiczenia

4.12.4. Sprawdzian postępów

4.13. Akustyka pomieszczeń

4.13.1. Materiał nauczania

4.13.2. Pytania sprawdzające

4.13.3. Ćwiczenia

4.13.4. Sprawdzian postępów

4.14. Materiały dźwiękochłonne i odbijające

4.14.1. Materiał nauczania

4.14.2. Pytania sprawdzające

4.14.3. Ćwiczenia

4.14.4. Sprawdzian postępów

4.15. Mikrofony, głośniki, wzmacniacze i ich charakterystyka

4.15.1. Materiał nauczania

4.15.2. Pytania sprawdzające

4.15.3. Ćwiczenia

4.15.4. Sprawdzian postępów

4.16. Zasady rozmieszczania mikrofonów w pomieszczeniach

4.16.1. Materiał nauczania

4.16.2. Pytania sprawdzające

4.16.3. Ćwiczenia

4.16.4. Sprawdzian postępów

4.17. Systemy nagłaśniania i ich charakterystyka

4.17.1. Materiał nauczania

4.17.2. Pytania sprawdzające

4.17.3. Ćwiczenia

4.17.4. Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.18. Zasady łączenia kolumn i wzmacniaczy

4.18.1. Materiał nauczania

4.18.2. Pytania sprawdzające

4.18.3. Ćwiczenia

4.18.4. Sprawdzian postępów

4.19. Obsługa stołu mikserskiego

4.19.1. Materiał nauczania

4.19.2. Pytania sprawdzające

4.19.3. Ćwiczenia

4.19.4. Sprawdzian postępów

4.20. Przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ochrony przeciwpoŜarowej

obowiązujące podczas obsługi sprzętu elektroakustycznego

4.20.1. Materiał nauczania

4.20.2. Pytania sprawdzające

4.20.3. Ćwiczenia

4.20.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy z zakresu planowania

nagłośnienia pomieszczeń.

W poradniku zamieszczono:

−−−−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−−−−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia załoŜonych celów
kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

–

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

–

literaturę.

Miejsce jednostki modułowej w strukturze modułu 311[18].Z3.04 „Planowanie

nagłośnienia pomieszczeń” jest pokazane na schemacie strukturalnym zamieszczonym na
rysunku poniŜej.

Schemat układu jednostek modułowych

311[18].Z3

Organizacja

procesów produkcji

311[18].Z3.01

Normowanie zuŜycia

materiałów

i czasu pracy

311[18].Z3.02

Magazynowanie

materiałów stosowanych do

produkcji instrumentów

muzycznych

311[18].Z3.04

Planowanie nagłośnienia

pomieszczeń

311[18].Z3.03

Planowanie procesów

wytwarzania instrumentów

muzycznych

311[18].Z3.05
Projektowanie

i wykonywanie elementów
instrumentów muzycznych

311[18].Z3.06

Posługiwanie się językiem

obcym zawodowym

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−−−−

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

−−−−

dokumentować, notować i selekcjonować informacje,

−−−−

obsługiwać komputer na poziomie podstawowym,

−−−−

dostrzegać i opisywać związki między naturalnymi składnikami środowiska, człowiekiem
i jego działalnością,

−−−−

oceniać własne moŜliwości w zakresie wymagań stanowiska pracy i wybranego zawodu,

−−−−

pracować w grupie z uwzględnieniem podziału zadań.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

zorganizować stanowisko pracy zgodnie z wymaganiami ergonomii,

−

wyjaśnić budowę narządów słuchu i mowy,

−

określić zakres słyszalności ucha ludzkiego,

−

określić przyczyny zmęczenia słuchu,

−

zastosować podstawowe pojęcia i terminy z zakresu akustyki,

−

wyjaśnić zjawisko odbierania fal dźwiękowych,

−

sklasyfikować fale akustyczne,

−

wyjaśnić pojęcia: częstotliwość, okres drgań, amplituda,

−

rozróŜnić drgania proste i złoŜone,

−

scharakteryzować drgania gasnące,

−

wyjaśnić mechanizm powstawania i rozchodzenia się fal,

−

określić warunki rezonansu mechanicznego,

−

scharakteryzować zjawisko odbicia i ugięcia fal akustycznych,

−

scharakteryzować zjawisko interferencji fal akustycznych,

−

rozróŜnić konsonanse, dysonanse i dudnienia,

−

zidentyfikować tony, dźwięki, szmery,

−

rozpoznać infradźwięki i ultradźwięki,

−

rozpoznać tony harmoniczne i nieharmoniczne,

−

wyjaśnić pojęcie barwy dźwięku,

−

porównać echo i pogłos pomieszczeń,

−

określić warunki akustyczne pomieszczeń,

−

określić

parametry

akustyczne

materiałów

wyrobów

dźwiękochłonnych

i dźwiękoizolacyjnych,

−

dobrać materiały dźwiękochłonne i odbijające,

−

wyjaśnić wpływ akustyki pomieszczenia na akustykę instrumentu,

−

zaplanować rozmieszczenie mikrofonów w pomieszczeniu w celu nagrania dźwięku,

−

połączyć stół mikserski z mikrofonami, wzmacniaczem i kolumnami,

−

obsłuŜyć sprzęt nagłaśniający: mikrofony, wzmacniacze, stoły mikserskie, głośniki,

−

zapisać dźwięki za pomocą urządzeń elektronicznych,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpoŜarowej oraz
ochrony środowiska podczas wykonywania ćwiczeń związanych z zapewnieniem
odpowiedniej akustyki w pomieszczeniach oraz rejestrowaniem nagrań muzycznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Budowa narządów słuchu i mowy

4.1.1. Materiał nauczania

Ucho to narząd słuchu i równowagi. Ucho odbiera fale dźwiękowe, przekształca je

w drgania mechaniczne, a drgania w impulsy nerwowe. Odpowiada takŜe za zmysł
równowagi.

Ucho składa się z trzech części: ucha zewnętrznego, ucha środkowego oraz ucha

wewnętrznego. Ucho zewnętrzne występuje jedynie u ssaków. Ucho zewnętrzne i środkowe
odpowiadają głównie za słuch, ucho wewnętrzne zawiera takŜe elementy odpowiedzialne za
równowagę. Między uchem wewnętrznym a środkowym znajduje się cieniutka membrana,
zwana błoną bębenkową. Budowę ucha przedstawia poniŜszy rysunek.

Rys. 1. Anatomia ucha

Narządy mowy (aparat mowy) to narządy biorące udział w tworzeniu dźwięków ludzkiej

mowy. Narządy te stanowią część układu oddechowego.

W budowie aparatu mowy moŜna wyróŜnić trzy grupy narządów:

−

aparat oddechowy,

−

aparat fonacyjny,

−

aparat artykulacyjny.

Przez określenie aparat oddechowy rozumie się płuca, przeponę, tchawicę i oskrzela.

Płuca dostarczają (w większości przypadków) niezbędnego materiału do tworzenia dźwięków.

Zasadniczą część aparatu fonacyjnego stanowi krtań, zbudowana z chrząstek i mięśni.

Krtań – połoŜona jest w szyi. Jest zmienionym początkowym odcinkiem tchawicy,
połączonym z gardłem wejściem do krtani. Rusztowanie krtani zbudowane jest z chrząstek

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

połączonych  więzadłami,  stawami  i  mięśniami,  powleczonych  od  wewnątrz  błoną  śluzową.
Krtań, będąca górnym odcinkiem drogi oddechowej od góry łączy się z gardłem a ku dołowi
przechodzi  w  tchawicę.  Trzy  chrząstki  nieparzyste  (tarczowata,  pierścieniowata
i nagłośniowa)  i  trzy  parzyste  (nalewkowate,  róŜkowate  i  klinowate)  tworzą  rusztowanie
krtani.

Rys. 2. Schemat rozmieszczenia ucha, nosa, gardła i krtani

Nieparzysta chrząstka tarczowata tworzy na szyi charakterystyczną wyniosłość zwaną

„jabłkiem  Adama”.  Część  jednego  z  więzadeł  łącząca  chrząstkę  tarczowatą  z  pierścieniową
tworzy  więzadła  głosowe,  które  ograniczają  szparę  głośni.  Mięśnie  wewnętrzne  krtani
rozszerzają i zwęŜają szparę. Krtań jako całość pokryta jest błoną śluzową typu oddechowego.

Czynności i funkcje krtani

Krtań poza tym, Ŝe jest odcinkiem drogi oddechowej, jest narządem głosu. Czynność

głosowa jest wynikiem drgania więzadeł głosowych zwanych fałdami głosowymi. Wysokość
głosu zaleŜy od długości fałdów głosowych, ich napięcia, częstości drgań i ciśnienia
wydechowego powietrza. Barwa głosu uzaleŜniona jest od budowy gardła, jamy nosowej
i

częściowo zatok przynosowych.

Więzadła głosowe (dawniej nazywane teŜ strunami głosowymi) znajdują się w krtani

i przytwierdzone są z jednej strony do wyrostków głosowych znajdujących się na parzystych
chrząstkach nalewkowych, a z drugiej do chrząstki tarczowatej.

celów klinicznych 2. Szpara głośni ograniczona przez

Rys. 3. Schemat budowy nosa, gardła i krtani w przekroju podłuŜnym

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Elementami drgającymi są struny głosowe (głos) odchodzące od wyrostków głosowych

[

Rys. 4. UłoŜenie fałd głosowych w: stanie milczenia, mówienia i szeptania

UłoŜenie wiązadeł (fałd głosowych) odgrywa zasadniczą rolę tak w procesie oddychania

jak  i  mówienia.  Podczas spokojnego milczenia wiązadła są rozsunięte, powietrze swobodnie
przepływa.  Podobna  sytuacja  zachodzi  w  czasie  artykulacji  bezdźwięcznych  elementów
mowy.

W czasie wymawiania dźwięcznych głosek wiązadła na przemian zwierają się

i rozwierają  się  pod  naporem  wydychanego  powietrza.  Powietrze  pokonując  opór  stawiany
przez wiązadła, zaczyna drgać. Kształt i wielkość głośni zmieniają się zaleŜnie od napinania
lub  zwalniania  strun  głosowych.  Podczas  oddychania  i  wydawania  głosu  nagłośnia  jest
wyprostowana  ku  górze,  odsłaniając  wejście  do  krtani.  Ruchy  nagłośni  wiąŜą  się  ściśle
z ruchami  języka.  We  wnętrzu  krtani  znajdują  się  dwa  fałdy  głosowe,  których  drgania  są
ź

ródłem powstawania głosu. Wewnątrz kaŜdego fałdu znajduje się mięsień zwany mięśniem

głosowym, a część zewnętrzną fałdu stanowi więzadło głosowe. Przestrzeń utworzona między
więzadłami  nazywa  się  głośnią.  ZbliŜone  do  siebie  więzadła  głosowe  przyjmują  pozycję
fonacyjną,  tj.  głosową.  Głośnia  jest  wówczas  zwarta.  JeŜeli  więzadła  są  oddalone  od  siebie
i pozwalają  na  swobodny  przepływ  powietrza  oddechowego,  wówczas  przyjmują  pozycję
oddechową. Głośnia jest wówczas rozwarta.

Ostatnim elementem narządu mowy jest aparat artykulacyjny. Składa się on z narządów,

które modyfikują strumień powietrza i obejmuje wszystkie narządy jam znajdujące się ponad
wejściem  do  krtani.  Trzy  jamy  ponadkrtaniowe  –  jama  nosowa,  jama  gardłowa  i  jama  ustna
składają  się  na  tzw.  „nasadę”.  Narządy  znajdujące  się  w  nasadzie,  zwane  artykulatorami,
moŜna  podzielić  na  ruchome i nieruchome. NajwaŜniejsze ruchome narządy to wargi, język,
podniebienie miękkie z języczkiem oraz Ŝuchwa, zaś nieruchome to przede wszystkim zęby,
dziąsła i podniebienie twarde.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz czy, jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co nazywamy narządem słuchu i z jakich części się on składa?

Co nazywamy narządem mowy i z jakich elementów się on składa?

Jakie są czynności i funkcje krtani?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opisz rysunek, mając do dyspozycji odpowiednie nazwy podane z boku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przyporządkować w odpowiednie miejsca na rysunku podane nazwy,

zaprezentować wykonane ćwiczenie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

przybory do pisania,

−

rysunek narządu słuchu otrzymany od nauczyciela.

Ćwiczenie 2

Korzystając z Internetu, wyszukaj informacje dotyczące badania krtani oraz informacji

dotyczących chorób krtani, zapisz te informacje w notatkach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać informacje dotyczące badania krtani,

wyszukać informacje dotyczące chorób krtani,

sporządzić notatkę,

zaprezentować wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu,

–

kartka papieru i przybory do pisania.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, czym jest narząd słuchu i z jakich elementów się składa?

określić, czym jest narząd mowy i wymienić jego najistotniejsze
elementy?

wymienić choroby krtani?

określić, jak bada się krtań?

1. małŜowina uszna
2. przewód słuchowy zewnętrzny
3. błona bębenkowa
4. trąbka słuchowa
5. ślimak
6. nerw słuchowy
7. strzemiączko
8. kowadełko
9. młoteczek

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Budowa ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego

4.2.1. Materiał nauczania

Rys. 5. Anatomia ucha

Ucho składa się z:

−

ucha zewnętrznego,

−

ucha środkowego,

−

ucha wewnętrznego.

Ucho zewnętrzne to małŜowina uszna i przewód słuchowy kończący się błoną

bębenkową, która oddziela ucho zewnętrzne od ucha środkowego.

Ucho środkowe to kilkumilimetrowa przestrzeń powietrzna, w której znajdują się

kosteczki  słuchowe  (młoteczek,  kowadełko  i  strzemiączko).  Kosteczki  te  łączą  się  ze  sobą,
a oprócz  tego  młoteczek,  jako  najbardziej  zewnętrzna  kosteczka,  przyczepiony  jest  do  błony
bębenkowej, a strzemiączko łączy się z okienkiem ucha wewnętrznego.

Ucho wewnętrzne składa się z dwóch części: słuchowej – ślimaka i równowagi –

przedsionka. W uchu wewnętrznym znajdują się zakończenia nerwu słuchu i równowagi.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Z jakich elementów składa się ucho?

Jakie są istotne elementy ucha zewnętrznego, ucha środkowego oraz ucha wewnętrznego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wyszukaj w Internecie wiadomości dotyczące zadań następujących elementów narządu

słuchu:

−

błony bębenkowej,

−

trąbki słuchowej (Eustachiusza),

Napisz jaką rolę pełnią te elementy?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

znaleźć za pomocą wyszukiwarki internetowej strony dotyczące narządu słuchu,

wyszukać potrzebne zagadnienia i zanotować je,

zaprezentować wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy z łączem internetowym,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Wyszukaj w Internecie wiadomości dotyczące zaburzeń funkcjonowania trąbki

słuchowej. WskaŜ czym się one charakteryzują i w jaki sposób mogą się objawiać.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

znaleźć za pomocą wyszukiwarki internetowej strony dotyczące narządu słuchu,

wyszukać potrzebne zagadnienia i zanotować je,

zaprezentować wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy z łączem internetowym,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

4.2.4 Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić elementy ucha zewnętrznego, ucha środkowego oraz ucha
wewnętrznego?

określić, jakie są zadania trąbki słuchowej (Eustachiusza)?

określić, jakie są zadania błony bębenkowej?

określić, jakie mogą być zaburzenia w funkcjonowaniu trąbki
słuchowej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Zakres słyszalności ucha ludzkiego, próg słyszalności

i granica bólu

4.3.1

Materiał nauczania

Sygnały dochodzące z otoczenia, rejestrowane narządem słuchu, nazywa się dźwiękami.

Fizycznym  nośnikiem  tych  sygnałów,  zanim  dotrą  one  do  ucha,  są  fale  mechaniczne
rozchodzące  się  w  powietrzu  i  zwane  falami  akustycznymi.  Ucho  ludzkie  rejestruje  fale
periodyczne  tylko  w  zakresie  częstotliwości  od  20  do  20000  Hz.  Zakres  ten,  nazywany
zakresem  słyszalności,  nie  jest  ściśle  jednakowy  u  wszystkich  ludzi.  Górna  granica  zakresu
słyszalności,  zwłaszcza  u  ludzi  starszych,  bywa  często  obniŜona  o  kilka  tysięcy  herców.
Minimalne  natęŜenie  fali  dźwiękowej,  którą  jest  w  stanie  zarejestrować  ucho  ludzkie,  nosi
nazwę progu słyszalności (0dB).

Maksymalne natęŜenie, powyŜej którego fala dźwiękowa nie wywołuje juŜ wraŜenia

słuchowego, lecz staje się przyczyną bólu ucha, nosi nazwę granicy bólu (140 dB).

Cichej rozmowie odpowiada poziom natęŜenia około 40 dB, oŜywiony ruch uliczny

powoduje hałas o poziomie natęŜenia rzędu 90 dB, natomiast warkot silnika samolotu
w odległości kilku metrów sięga juŜ granicy bólu, czyli 130 dB.

4.3.2

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Wyjaśnij, kiedy mówimy o zakresie słyszalności ucha ludzkiego?

Czym jest próg słyszalności?

Kiedy mówimy o granicy bólu?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Odsłuchaj nagrania dźwięków o róŜnych częstotliwościach, a następnie zanotuj, przy

jakiej częstotliwości zaczynasz je słyszeć.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wsłuchać się dobrze w nadawane dźwięki,

zanotować, przy jakich częstotliwościach zaczynasz słyszeć,

zaprezentować wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

odtwarzacz CD,

−

nagrania dźwięków o róŜnej częstotliwości,

−

kartka papieru i przybory do piania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Przy pomocy nagrań dźwięków w róŜnych częstotliwościach, zbliŜonych do granicy bólu,

zanotuj, przy jakiej częstotliwości słuchanie staje się nieprzyjemne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wsłuchać się dobrze w nadawane dźwięki,

zanotować przy jakich częstotliwościach odsłuchiwane dźwięki stają się wraŜeniem
nieprzyjemnym,

zaprezentować wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

odtwarzacz CD,

−

nagrania dźwięków o róŜnej częstotliwości

−

kartka papieru i przybory do pisania.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wskazać częstotliwości, które charakteryzują zakres słyszalności ucha
ludzkiego?

określić, kiedy mówimy o progu słyszalności ucha ludzkiego?

określić, kiedy mówimy o granicy bólu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.

Czynniki odpowiedzialne za zmęczenie zmysłu słuchu

4.4.1. Materiał nauczania

Głównym czynnikiem odpowiedzialnym za zmęczenie słuchu jest hałas. Mianem hałasu

moŜemy określić występujące w środowisku dźwięki niepoŜądane lub szkodliwe dla zdrowia
człowieka.  UciąŜliwe  oddziaływanie  hałasu  obserwuje  się  wszędzie:  w  pracy,  miejscu
zamieszkania  i  wypoczynku.  Zjawiska  hałaśliwe  występują  zwłaszcza  w  duŜych  miastach,
wzdłuŜ  tras  komunikacyjnych,  wokół  obiektów  przemysłowych  i  usługowych  o  charakterze
wytwórczym. Fizycznymi źródłami hałasu w środowisku są najczęściej: maszyny i narzędzia
(np.  młoty  pneumatyczne,  wiertarki,  szlifierki);  pojazdy  komunikacji  drogowej,  szynowej,
lotniczej, wodnej; urządzenia komunalne (windy, hydrofory, transformatory, pompy).

Ze względu na źródło i miejsce występowania hałasu, wyróŜnia się hałas: przemysłowy,

komunikacyjny (drogowy, kolejowy, lotniczy), komunalny (osiedlowy), mieszkaniowy
(domowy).

Do najpowszechniejszych i najbardziej uciąŜliwych źródeł hałasu naleŜy komunikacja

drogowa. Poziomy dźwięku środków komunikacji drogowej są duŜe i wynoszą 75–90 dB.

Komunikacja lotnicza i kolejowa, mimo powodowania hałasów o wyŜszych poziomach,

jest  oceniana  jako  mniej  uciąŜliwa  niŜ  ruch  drogowy.  Komunikacja  lotnicza  emituje  na
okoliczne  tereny  hałas  o  poziomie  80–110  dB.  Jest  on  najbardziej  uciąŜliwy,  a  wręcz
szkodliwy,  lecz  jego  oddziaływanie  dotyczy  stosunkowo  niewielkiej  liczby  ludności
zamieszkałej w pobliŜu lotnisk.

Hałas kolejowy, z uwagi na swą cykliczność, a takŜe na stosunkowo wysokie poziomy

dźwięku, moŜe stwarzać problemy na terenach otaczających linie kolejowe.

Zakłady przemysłowe są źródłami hałasu wywołanych pracą maszyn i urządzeń.

Wewnątrz hal przemysłowych hałas sięga 80–125 dB i w znacznym natęŜeniu przenosi się na
tereny sąsiadujące. W sąsiedztwie zakładów przemysłowych poziomy dźwięku osiągają
wartości od 50 dB (mało uciąŜliwe) do 90 dB(bardzo uciąŜliwe).

W zbiorowiskach miejskich, oprócz hałasu komunikacyjnego, uciąŜliwy jest takŜe hałas

osiedlowy.  Spowodowany  jest  on  przez  pracę  silników  samochodowych,  wywoŜenie  śmieci,
dostawy  do  sklepów,  prace  zakładów  usługowych,  głośną  muzykę  radiową,  wadliwe
funkcjonowanie  instalacji  wodno  –  kanalizacyjnych,  centralnego  ogrzewania,  dźwigów,
hydroforów,  zsypów.  Poziom  hałasu  pochodzący  od  instalacji  i  urządzeń  budynku  wynosi
w ciągu dnia 30–40 dB, a w nocy 25–30 dB.

Hałas moŜe wywierać niekorzystny wpływ na zdrowie człowieka, świat zwierzęcy

i  roślinny.  Szkodliwość  hałasu  zaleŜy  od  jego  natęŜenia  i  częstotliwości,  charakteru  zmian
w  czasie,  długotrwałości  działania.  Szczególnie  dokuczliwy  jest  ten  występujący  w  postaci
pojedynczych  impulsów  dźwiękowych  (trzask,  huk)  lub  w  postaci  ciągów  takich  impulsów.
Ze względu na róŜne oddziaływanie hałasu na organizm, a tym samym róŜną szkodliwość dla
zdrowia,  hałasy  słyszalne  moŜna  podzielić  w  zaleŜności  od  ich  poziomu  na  pięć
następujących grup:

−

poniŜej 35 dB – nieszkodliwe dla zdrowia, mogą być denerwujące lub przeszkadzać
w pracy wymagającej skupienia,

−

35–70 dB – wpływają na zmęczenie układu nerwowego człowieka, powaŜnie utrudniają
zrozumiałość mowy, zasypianie i wypoczynek,

−

70–85 dB – wpływają na znaczne zmniejszenie wydajności pracy, mogą być szkodliwe
dla zdrowia i powodować uszkodzenie słuchu,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

85–130 dB – powodują liczne schorzenia organizmu ludzkiego, uniemoŜliwiają
zrozumiałość mowy nawet z odległości 0,5 m,

−

powyŜej 130 dB – powodują trwałe uszkodzenie słuchu, wywołują pobudzenie do drgań
organów wewnętrznych człowieka powodując ich schorzenia.

Działanie hałasu moŜna rozpatrywać w trzech płaszczyznach działania: bezpośredniego

na ucho środkowe i wewnętrzne, pośredniego na układ nerwowy i psychikę oraz na zasadzie
odruchu – na inne narządy.

Oddziaływanie hałasu nie ogranicza się tylko do uszkodzeń słuchu. Oddziałuje on

niekorzystnie  przede  wszystkim  na  sprawność  działania  człowieka  i  całą  jego  strefę
psychiczną.  Przy  wartościach  powyŜej  65  dB  ma  miejsce  wyraźne  nasilenie  stanów  irytacji
i napięć  emocjonalnych,  spowolnienie  reakcji  psychomotorycznych,  obniŜenie  zdolności
koordynacji,  zakłócenie  koncentracji  uwagi.  Hałas  przyczynia  się  takŜe  do  wielu
niespecyficznych zaburzeń ogólnoustrojowych.

Ochrona przed hałasem jest jednym z trudniejszych zadań, przed jakimi stoi ochrona

rodowiska. Istnieją jednak środki techniczne pozwalające ograniczać uciąŜliwe drgania

mechaniczne.  Najlepsze  efekty  zwalczania  hałasu  pochodzenia  komunikacyjnego  moŜna
osiągnąć  przez:  ograniczenie  ruchu  pojazdów;  poprawę  stanu  nawierzchni  ulic  i  torowisk;
modernizację  konstrukcji  wytwarzanych  pojazdów  mechanicznych  (samochody  osobowe,
cięŜarowe,  autobusy,  tramwaje);  wprowadzenie  urządzeń  przeciwhałasowych  w  pojazdach
mechanicznych  (izolacje  akustyczne,  udoskonalone  tłumiki  wydechu,  wtórny  obieg  spalin);
tworzenie wokół tras barier, ekranów dźwiękowych; stosowanie w budownictwie konstrukcji
i  materiałów  stanowiących  barierę  dla  hałasu  (płyty,  okna,  drzwi,  ściany  dźwiękochłonne);
tworzenie obwodnic i objazdów wokół miast.

Ochrona przed hałasem przemysłowym moŜe być realizowana przez: wprowadzenie

w  zakładach  przemysłowych  tłumików  akustycznych,  ochronników  słuchu  (wkładek,
nauszników,  hełmów  ochronnych);  dobór  mało  hałaśliwej  technologii  produkcji,  maszyn,
urządzeń,  instalacji  oraz  środków  transportu;  stworzenie  odrębnych  norm  dopuszczalnego
hałasu w strefie pracy, miejsca zamieszkania oraz miejscu wypoczynku.

Podsumowując, szkodliwość hałasu zaleŜy od natęŜenia i rodzaju drgań, szczególnie

niekorzystne są drgania o wysokiej częstotliwości. Krótkotrwałe naraŜenie na duŜe natęŜenie
dźwięków  powoduje  zmęczenie  słuchu,  po  długotrwałym  naraŜeniu  obserwujemy  ujemny
wpływ  na  ośrodkowy  układ  nerwowy.  Powoduje  teŜ  zmęczenie,  gorszą  wydajność  nauki,
trudności w skupieniu uwagi, zaburzenia orientacji, draŜliwość, podwyŜszenie ciśnienia krwi,
ból  i  zawroty  głowy,  czasowe  lub  trwałe  uszkodzenie  słuchu.  Hałas wywiera ujemny wpływ
równieŜ na zwierzęta hodowlane i dziko Ŝyjące – obniŜa przyrost masy ciała, zakłóca rozród,
a nawet moŜe powodować obumieranie zarodków ptasich. ZagroŜenie hałasem wzrasta wraz
z rosnącym uprzemysłowieniem, urbanizacją, rozwojem komunikacji.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co jest głównym czynnikiem odpowiedzialnym za zmęczenie słuchu?

Jakie są rodzaje hałasu?

Od czego zaleŜy szkodliwość hałasu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj czynniki środowiskowe, jakie mogą być przyczyną zmęczenia słuchu

podczas pracy przy nagłaśnianiu pomieszczeń.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rodzaje czynników uciąŜliwych odpowiedzialnych za zmęczenie zmysłu
słuchu,

wskazać czynniki, jakie mogą występować na wybranym stanowisku pracy,

zaprezentować wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

kartka papieru i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Wymień, jakie środki ochrony słuchu naleŜy stosować podczas pracy przy nagłaśnianiu

pomieszczeń.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować środki ochrony słuchu,

wskazać czynniki zapobiegające zmęczeniu słuchu, jakie naleŜy stosować podczas pracy
przy nagłaśnianiu pomieszczeń,

zaprezentować wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, czym jest hałas?

określić, od czego zaleŜy szkodliwość hałasu?

wskazać czynniki powodujące zmęczenie słuchu, jakie mogą
występować na wybranym stanowisku pracy?

wskazać czynniki zapobiegające zmęczeniu słuchu, jakie naleŜy
stosować podczas pracy przy nagłaśnianiu pomieszczeń?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.

Fale akustyczne

4.5.1. Materiał nauczania

Fale akustyczne naleŜą do podłuŜnych fal mechanicznych i mogą rozchodzić się

w ciałach stałych, cieczach i gazach. Fala akustyczna, która wywołuje wraŜenia słuchowe
nazywana jest falą dźwiękową.

Zakres częstotliwości, jakie mogą mieć podłuŜne fale mechaniczne, jest bardzo szeroki,

przy czym falami dźwiękowymi nazywamy fale o takich częstotliwościach, które w działaniu
na ludzkie ucho i mózg wywołują wraŜenie słyszenia. Zakres tych częstotliwości, rozciągający
się od około 20 Hz do około 20 000 Hz, jest nazywany zakresem słyszalnym.

Prędkość rozchodzenia się fal akustycznych zaleŜy od ośrodka w którym się rozchodzą.

W powietrzu atmosferycznym fale dźwiękowe rozchodzą się z prędkością około 330 m/s,
w wodzie z prędkością 1440 m/s, a w stali z prędkością 5000 m/s. Ucho ludzkie rejestruje
więc fale o długości od około 1,65 cm aŜ do 16,5 m.

Źródłem dźwięków słyszalnych są ciała wprawione w drgania, których energia jest

dostateczna, aby wywołać w naszym organie słuchu jakim jest ucho ludzkie, najsłabsze
wraŜenia słuchowe. Inaczej mówiąc natęŜenie dźwięków słyszalnych musi przekraczać próg
słyszalności.

Dźwięki róŜnią się między sobą:

−

wysokością – im częstotliwość fali akustycznej jest większa, tym dźwięk jest wyŜszy,

−

natęŜeniem dźwięku – im amplituda fali jest większa, tym dźwięk ma większe natęŜenie.
Częściej uŜywamy jednak pojęcia „poziom natęŜenia”, który wyraŜamy w belach lub
w jednostkach mniejszych – decybelach (dB) (na cześć wynalazcy telefonu Aleksandra
Grahama Bella – Amerykanina, który był nauczycielem głuchoniemych),

−

barwą dźwięku – zaleŜy od sposobu, w jaki drga źródło dźwięku.

Dźwięki ze względu na częstotliwość dzielimy na:

−

infradźwięki (f < 16 Hz) - ucho ludzkie nie odbiera dźwięków o takich częstotliwościach,

−

dźwięki słyszalne (16 Hz < f < 20 kHz) – ucho ludzkie odbiera dźwięki o takich
częstotliwościach, jako dźwięki słyszalne,

−

ultradźwięki (f > 20 kHz) – dźwięki o takich częstotliwościach są nieprzyjemne dla
ludzkiego ucha, odbieramy je jako ból,

−

hiperdźwięki.

Poprzez „f” naleŜy rozumieć częstotliwość.

Dźwięki moŜna podzielić ze względu na widmo:

−

dające widmo liniowe – dźwięki, które moŜemy odróŜnić, składające się z jednego lub
kilku tonów, mające charakter okresowy (np. mowa, śpiew, muzyka),

−

dające widmo ciągłe – dźwięki, których drgania mają charakter nieokresowy, czyli szumy
(np. hałas).

4.5.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Czym są fale akustyczne?

W jakich ośrodkach rozchodzą się fale akustyczne?

Od czego zaleŜy prędkość rozchodzenia się fal akustycznych?

Czym róŜnią się od siebie dźwięki?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wpraw w drganie jedną ze strun gitary akustycznej. Stopniowo skracaj jej długość,

wsłuchaj się w zmiany dźwięku, zapisz spostrzeŜenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wprawić w drgania strunę gitary,

wsłuchać się jak zmienia się dźwięk,

zwrócić uwagę na częstość drgań długiej i krótkiej struny,

wysnuć wnioski i przedstawić wyniki spostrzeŜeń.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

gitara akustyczna,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Uderzaj naprzemiennie – mocno oraz słabo – w kamerton, a takŜe w strunę gitary. Zapisz

spostrzeŜenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

uderzać w kamerton naprzemiennie – słabo i mocno,

uderzać w strunę gitary naprzemiennie – słabo i mocno,

wysnuć wnioski i przedstawić wyniki spostrzeŜeń.

WyposaŜenie stanowiska pracy

−

kamerton,

−

gitara akustyczna,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

4.5.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, czym są fale akustyczne?

określić, jakiego ośrodka potrzebują fale, aby mogły się rozchodzić?

określić, od czego zaleŜy prędkość rozchodzenia się fal akustycznych?

wymienić czynniki, dzięki którym dźwięki róŜnią się od siebie?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.

Rozchodzenie się fal akustycznych

4.6.1. Materiał nauczania

Fale dźwiękowe naleŜą do fal mechanicznych. Do ich rozchodzenia się niezbędny jest

ośrodek  materialny.  Podczas  rozchodzenia  się  fali  dźwiękowej  cząstki  ośrodka  materialnego
drgają wzdłuŜ kierunku przemieszczania się fali. Mogą rozchodzić się zarówno w gazach, jak
i  cieczach  czy  ciałach  stałych.  Prędkość  fali  dźwiękowej  w  danym  ośrodku  jest  stała.

Przykładowe prędkości dźwięku w róŜnych ośrodkach:

−

powietrze – 331 m/s,

−

woda – 1450 m/s,

−

miedź – 3560 m/s,

−

granit – 6000 m/s.

Fale dźwiękowe stanowią kategorię fal spręŜystych najczęściej spotykaną w Ŝyciu

codziennym.  W  praktyce  rozmiary  źródeł  dźwięku  są  na  ogół  niewielkie  w  porównaniu
z  długością  fali  i  z  odległościami,  jakie  dzielą  źródło  od  słuchaczy.  W  związku  z  tym
większość  źródeł  moŜemy  uwaŜać  za  źródła  w  przybliŜeniu punktowe. Dźwięk rozchodzący
się  z  takiego  źródła  ma  postać  tzw.  fali  kulistej  (dopóki  nie  napotka  przeszkody).  NatęŜenie
fali kulistej maleje w miarę oddalania się fali od źródła. Fakt ten znajduje pełne potwierdzenie
w  praktyce:  im  dalej  od  źródła  znajduje  się  obserwator,  tym  cichszy  dźwięk  do  niego
dochodzi. JeŜeli dźwięk nie rozchodzi się w przestrzeni praktycznie nieograniczonej, lecz np.
w  długim  tunelu,  fala  nie  ma  juŜ  kształtu  kulistego  i  zanik  amplitudy  jest  o  wiele
powolniejszy.  Dopóki  nie  znano  telefonów,  zjawisko  to  wykorzystywano  stosując  tzw.
prowadnice dźwięku - na przykład na rury łączące mostek kapitański z maszynownią. Innym
przykładem  tego  samego  zjawiska  jest  rozchodzenie  się  dźwięku  nadjeŜdŜającego  pociągu
wzdłuŜ  szyn  kolejowych.  Przykładając  ucho  do  szyny,  słyszymy  nadjeŜdŜający  pociąg
z odległości  znacznie  większej  niŜ  zasięg  wysyłanej  przez  pociąg  fali  dźwiękowej,
rozchodzącej  się  w  powietrzu.  Amplituda  fali  jednowymiarowej,  rozchodzącej  się  w  szynie,
maleje znacznie wolniej niŜ amplituda fali kulistej w powietrzu. Podobnie wyjaśniamy znany
wszystkim fakt, Ŝe głos daleko „niesie się” spokojnego jeziora – amplituda powierzchniowej
fali kolistej maleje wolniej niŜ amplituda fali kulistej.

Znaczną rolę w rozprzestrzenianiu się fali dźwiękowych odgrywa zjawisko ugięcia fali.

Dzięki zjawisku ugięcia fali człowiek stojący za wysokim murem moŜe usłyszeć dźwięki
wysyłane przez źródła połoŜone z drugiej strony muru.

4.6.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

W jakich ośrodkach rozchodzą się fale dźwiękowe?

Co jest niezbędne, aby fala dźwiękowa mogła się rozchodzić?

Czym charakteryzuje się zjawisko ugięcia fali?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Oprzyj dłoń na krawędzi stołu, a następnie umieść pod nią linijkę. Wystający poza stół

drugi koniec linijki wygnij do dołu i puść. Co wyczuwasz dłonią trzymającą linijkę? Teraz
zmień długość części drgającej – co widzisz i słyszysz? Zapisz spostrzeŜenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

oprzeć dłoń na krawędzi stołu i umieścić pod nią linijkę,

wygiąć drugi koniec linijki do dołu i puścić, obserwować co się stanie,

skrócić długość wystającego końca linijki, wygiąć go do dołu i puścić, obserwować co się
stanie w wyniku zmiany długości końca linijki,

przedstawić wyniki obserwacji.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

linijka,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Mając do dyspozycji okopconą szybę oraz kamerton, którego widełki są opatrzone

metalowym „języczkiem”, wpraw w ruch kamerton. Jednocześnie przesuwaj wprawionymi
w ruch widełkami kamertonu po okopconej szybie. Co zauwaŜyłeś? Zapisz zaobserwowane
zjawiska.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wprawić w ruch kamerton,

przybliŜyć kamerton do okopconej szyby,

zapisać zauwaŜone spostrzeŜenia oraz przedstawić wyniki swojej obserwacji.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

kamerton wyposaŜony w metalowy języczek,

−

okopcona szyba,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

4.6.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, w jakich ośrodkach rozchodzą się fale dźwiękowe?

określić, co jest niezbędne, aby fala dźwiękowa mogła się rozchodzić?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.

Rezonans mechaniczny

4.7.1.

Materiał nauczania

Rezonans mechaniczny to zjawisko polegające na przepływie energii pomiędzy kilkoma

(najczęściej dwoma) układami drgającymi. Warunkami koniecznymi do zajścia rezonansu
mechanicznego są:

−

jednakowa częstotliwość drgań własnych (lub swobodnych) układów,

−

istnienie mechanicznego połączenia między układami.
Czy zaszło zjawisko rezonansu moŜemy poznać po tym, Ŝe znacznie zwiększyła się

amplituda drgań układu drgającego.

Rezonans ma decydujące znaczenie dla procesu wydobywania dźwięku w instrumentach

muzycznych,  np.:  wykorzystany  jest  w  akustyce  przy  stosowaniu  pudeł  rezonansowych
w rozmaitych instrumentach muzycznych (np. gitara). Zachodzi wówczas zjawisko rezonansu
akustycznego i występuje gdy częstotliwość drgań fali dźwiękowej jest równa częstotliwości
drgań  własnych  ciała,  na  które  ta  fala  pada.  Na  skutek  drgań  cząsteczek  powietrza,  na  ciało
wywierane  jest  zmienne  ciśnienie,  które  wprawia  je  w  ruch  drgający  wywołując  drgania
wymuszone.

W wyniku zjawiska rezonansu, moŜna łatwiej usłyszeć, czy dany dźwięk jest czysty czy

fałszywy.  Czysty  dźwięk  pobudza  do  drgań  struny  o  częstotliwości  drgań  równej
częstotliwości  drgań  strun.  Dźwięk  fałszywy,  o  niedopasowanej  częstotliwości  pobudza  do
drgań  sąsiednie  struny  ale  w  róŜnym  stopniu,  w  wyniku  czego  barwa  dźwięku  pobudzonego
instrumentu strunowego jest inna niŜ fali padającej.

Gdy uderzymy strunę gitary do pudła rezonansowego wpada dźwięk uderzonej struny.

Dźwięk odbija się od ścianek pudła wybrzmiewając dźwięk o częstotliwości drgań struny.
Ś

piewak utrzymując nutę o określonej częstotliwości moŜe wywołać drgania szklanego

naczynia. Jeśli śpiewak przeciąga nutę, energia zaabsorbowana (czyli pochłonięta) przez szkło
moŜe wywołać drgania dostatecznie silne, aby szkło pękło.

4.7.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co rozumiesz pod pojęciem rezonansu mechanicznego?

Co rozumiesz pod pojęciem rezonansu akustycznego?

Kiedy mamy do czynienia z rezonansem mechanicznym i akustycznym?

4.7.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wpraw w ruch jeden z dwóch kamertonów, pamiętaj, Ŝe drugi kamerton ma być obok. Co

zauwaŜyłeś? Zanotuj spostrzeŜenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wprawić w ruch jeden z kamertonów,

obserwować co się zacznie dziać z drugim identycznym kamertonem,

zaprezentować wykonane ćwiczenie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

dwa kamertony (identyczne),

−

kartka papieru i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Wpraw w ruch wahadło nr 1 z układu wahadeł przedstawionych na rysunku. Czy

pozostałe wahadła zaczną drgać? Zanotuj spostrzeŜenia. Następnie wpraw w ruch wahadło
nr 2, co zacznie się dziać? Zanotuj spostrzeŜenia.

Sposób wykonania ć

wiczenia

Aby wykona

wiczenie, powiniene

wprawi

w ruch wahadło nr 1,

odpowiedzie

na pytanie: czy pozostałe wahadła zaczn

drga

wprawi

w ruch wahadło nr 2,

obserwowa

, co zacznie si

dzia

zaprezentowa

wykonane

wiczenie.

Wyposa

enie stanowiska pracy:

−

układ 4 wahadeł,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

okre

, czym jest rezonans mechaniczny?

okre

, czym jest rezonans akustyczny?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Zjawisko odbicia, ugięcia i interferencji fal akustycznych

4.8.1. Materiał nauczania

Na skutek odbicia fal dźwiękowych pojawia się zjawisko nazywane echem, moŜna je

zaobserwować wówczas, kiedy fala dźwiękowa spotka na swej drodze przeszkodę, odbije się
od  niej  oraz  powróci  do  ucha  osoby  obserwującej,  sprawiając  powtórzenie  wraŜenia
dźwiękowego. Nie wszystkie jednak odbicia fal spowodują echo. Nasze ucho moŜe wyróŜnić
2  dźwięki,  jeśli  dojdą  do  niego  w  odstępie  nie  mniejszym,  aniŜeli  jedna  dziesiąta  sekundy.
Odbicie zatem powinno nastąpić od przegrody odległej co najmniej o połowę tej drogi, którą
przebędzie fala dźwiękowa podczas jednej dziesiątej sekundy.

Czasami fale dźwiękowe odbijają się od wielu przeszkód, które leŜą w przeróŜnej

odległości od słyszącego. Da się wtedy usłyszeć kilkakrotne echo, albo na skutek interferencji
fal odbitych echo, którego czas trwania jest dłuŜszy od dźwięku pierwotnego. Z odbiciem fal
dźwiękowych powiązane jest zagadnienie akustyki pomieszczeń. Fale, które odbijają się od
ś

cian czy sufitu, są w stanie się nakładać na dźwięki pierwotne, powiększając ich natęŜenie,

ale pomniejszając jednocześnie ich wyrazistość. NatęŜenie utworzonych dźwięków
uzaleŜnione jest od wielkości oraz formy pokoju i od zdolności odbijającej występujących się
w nim elementów. Dobry dobór tych czynników jest jednym z głównych zagadnień
konstrukcji sal koncertowych oraz wykładowych.

Znaczną rolę w rozprzestrzenianiu się fali dźwiękowych odgrywa zjawisko ugięcia fali

(dyfrakcji). Dzięki zjawisku ugięcia fali, człowiek stojący za wysokim murem moŜe usłyszeć
dźwięki wysyłane przez źródła połoŜone z drugiej strony muru.

Kiedy dwie lub więcej fal nakłada się na siebie, w wyniku czego powstają obszary

o duŜej i małej amplitudzie drgań, mówimy o interferencji fal. Efektem interferencji fal
mechanicznych jest na przykład fala stojąca. Ogólnie, do tego aby zaszła interferencja, muszą
być spełnione następujące warunki:

−

muszą spotkać się co najmniej dwie fale,

−

fale te muszą być spójne (fale takie mają jednakową częstotliwość).

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Kiedy zachodzi zjawisko odbicia fali?

Kiedy zachodzi zjawisko ugięcia fali?

Kiedy zachodzi zjawisko interferencji fal?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Jeden z uczniów, wskazany przez nauczyciela, wychodzi na korytarz przed salą

dydaktyczną. Reszta uczniów pozostaje w sali. Uczeń na zewnątrz sali, w pewnej odległości
od drzwi, wypowie zadany tekst przez nauczyciela. Ci uczniowie, którzy usłyszeli zadany
tekst, podnoszą ręce do góry. Jakie zjawisko zaszło, zapisz spostrzeŜenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

postępować zgodnie z instrukcją podaną w treści ćwiczenia,

zaprezentować wyniki spostrzeŜeń.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

literatura z rozdziału 6,

–

kartka papieru i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Wyjdźcie całą klasą na największy korytarz szkolny. Jeden z uczniów, wskazany przez

nauczyciela coś mówi. Dlaczego tak dziwnie, niewyraźnie słychać? Co moglibyśmy usłyszeć,
gdyby ściany były daleko od nas? Po powrocie do sali dydaktycznej zapisz spostrzeŜenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyjść wraz z resztą uczniów z klasy na korytarz,

wsłuchać się w zjawisko podczas mówienia przez jednego z uczniów,

zapisać i przedstawić spostrzeŜenia z przebiegu ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

literatura z rozdziału 6,

–

kartka papieru i przybory do pisania.

4.8.4 Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, kiedy zachodzi zjawisko odbicia fali?

określić, kiedy zachodzi zjawisko ugięcia fali?

określić, kiedy zachodzi zjawisko interferencji fal?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Konsonanse, dysonanse, dudnienia

4.9.1. Materiał nauczania

Konsonans to współbrzmienie dwóch lub więcej dźwięków (konsonans harmoniczny)

albo ich następstwa (konsonans melodyczny). Wszystkie interwały zwiększone bądź
zmniejszone, mogące enharmonicznie przypominać konsonanse, naleŜą do dysonansów.

Na początku konsonansem nazywane były jedynie interwały czyste: pryma, kwarta,

kwinta i oktawa. Dopiero harmonia klasyczna za konsonanse uznała równieŜ interwały małej
i wielkiej tercji oraz seksty.

W związku z tym interwały czyste nazywane są konsonansami doskonałymi –

w  przeciwieństwie  do  interwałów  tercji  i  seksty,  które  noszą  nazwę  interwałów
niedoskonałych.  Pojęcie  konsonansu  w  coraz  swobodniejszym  podejściu  do  harmonii
w  muzyce  współczesnej  jest  nadal  rozszerzane,  chociaŜ  nie  jest  do  końca  jednoznacznie
zdefiniowane.

Dysonans to współbrzmienie dwóch lub więcej dźwięków niezgodnie dla ucha ludzkiego.

Do dysonansów zaliczają się następujące interwały (współbrzmienie dwóch dźwięków):

−

sekunda mała,

−

sekunda wielka,

−

septyma mała,

−

septyma wielka,

−

tryton (kwarta zwiększona lub kwinta zmniejszona),

−

wszystkie interwały zwiększone lub zmniejszone (nawet jeśli brzmią jak konsonanse-
zgodnie).

Pojęcie dysonansu było róŜnie definiowane w historii muzyki europejskiej, przy czym

wiodącą tendencją było stopniowe zawęŜanie tego pojęcia. Początkowo do współbrzmień
zgodnych zaliczano jedynie oktawę i kwintę (a więc wszystkie inne interwały były
dysonansami). Stopniowo z listy dysonansów zniknęła kwarta oraz tercje i seksty.

Zjawisko dudnienia moŜe być przykładem interferencji fal dźwiękowych (nakładania się

fal  na  siebie,  które  obserwujemy  wtedy  gdy  częstotliwości  drgań  dwóch  źródeł  róŜnią  się
nieznacznie).  JeŜeli  równocześnie  pobudzimy  do  drgań  oba  źródła,  to  usłyszymy  wtedy
okresowe  zmiany  głośności  dźwięku,  który  na  przemian  to  cichnie,  to  nasila  się.  Stąd
pochodzi  nazwa  „dudnienia”.  Efekt  dudnień  moŜna  uzyskać  np.  przy  równoczesnym
uderzeniu dwóch sąsiednich klawiszy pianina.

Rys. 6. Dudnienia. Amplituda fali zmienia się w czasie w ustalonym miejscu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Czym jest konsonans?

Jak dzielimy konsonanse?

Czym jest dysonans?

Kiedy występują dudnienia?

4.9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wyszukaj w Internecie czym są i jak brzmią: pryma, tercja, kwarta, kwinta, seksta,

oktawa, sekunda mała, sekunda wielka, septyma mała, septyma wielka, tryton. Zapisz do
zeszytu postać graficzną kaŜdego z zagadnień.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w Internecie wiadomości dotyczących powyŜej zadanych zagadnień,

odsłuchać ich brzmienie,

zapisać na pięciolinii postać graficzną powyŜszych zagadnień.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy z zestawem głośników i dostępem do Internetu,

−

arkusz papieru z pięciolinią otrzymany od nauczyciela,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Wyszukaj w Internecie czym są i jak brzmią: sekunda mała, sekunda wielka, septyma

mała, septyma wielka, tryton. Zapisz do zeszytu postać graficzną kaŜdego z zagadnień.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w Internecie wiadomości dotyczących powyŜej zadanych zagadnień,

odsłuchać ich brzmienie,

zapisać na pięciolinii postać graficzną powyŜszych zagadnień.

WyposaŜenie stanowiska pracy

−

zestaw komputerowy z zestawem głośników i dostępem do Internetu,

−

arkusz papieru z pięciolinią otrzymany od nauczyciela,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

rozróŜnić pojęcia: konsonans, dysonans?

podzielić konsonanse?

określić, kiedy występują dudnienia i czym się one charakteryzują?

zapisać na pięciolinii postać graficzną: prymy, tercji, kwarty, kwinty,
seksty, oktawy, sekundy małej, sekundy wielkiej, septymy małej,
septymy wielkiej, trytonu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10. Tony, dźwięki, szmery, infradźwięki i ultradźwięki

4.10.1. Materiał nauczania

Wśród wraŜeń słuchowych rozróŜniamy tony, dźwięki i szmery. Tony odpowiadają

drganiom  harmonicznym  źródeł  o  jednej,  ściśle  określonej  częstotliwości.  Dźwięki,
w rozumieniu  akustyki,  składają  się  z  tonów  i  powstają  wtedy,  gdy  źródło,  prócz  fali
podstawowej,  o  częstotliwości  najmniejszej,  wysyła  fale  harmoniczne  o  częstotliwościach
będących całkowitymi wielokrotnościami częstotliwości fali podstawowej.

Obiektywna klasyfikacja dźwięków, jako fal, dzieli je na:

−

ton,

−

wieloton (dźwięk o widmie prąŜkowym) – harmoniczny i nieharmoniczny,

−

szum (mający widmo ciągłe) – szum biały, szum barwny.

Subiektywna klasyfikacja dźwięków, jako wraŜeń słuchowych, dzieli je na:

−

mające określoną wysokość (tony, wielotony harmoniczne),

−

nie mające określonej wysokości (szumy, wielotony nieharmoniczne).

Szmery zaś są to wraŜenia słuchowe powstające wtedy, gdy do ucha dochodzą fale

o róŜnych,  dowolnych  częstotliwościach.  Do  szmerów  moŜna  zaliczyć  huki,  trzaski,  szumy.
Szmerami  są  równieŜ  odgłosy  niektórych  instrumentów  perkusyjnych,  np.  bębna,  trójkąta,
gongu, kastanietów itp. Nakładanie się bardzo duŜej liczby tonów o dowolnej charakterystyce
prowadzi do wraŜenia hałasu. Tony proste występują niesłychanie rzadko. Dźwięk taki moŜna
wytworzyć  przy  pomocy  kamertonu  lub  generatora  elektro-akustycznego.  Ze  względu  na
częstotliwość przyjął się podział tonów na:

−

basy czyli tony niskie o częstotliwościach od 20 Hz do ok. 300 Hz,

−

tony średnie od ok. 300 Hz do ok. 3000 Hz,

−

soprany czyli tony wysokie o częstotliwościach od ok. 3000 Hz do 20 kHz.

Infradźwięki oraz ultradźwięki naleŜą do fal dźwiękowych niesłyszalnych dla ucha

ludzkiego.

Dźwięki o częstotliwości większej niŜ górna granica częstotliwości dźwięku słyszalnego

przez  człowieka  nazywamy  ultradźwiękami.  Jest  to  zaburzenie  falowe  rozchodzące  się
w środowisku spręŜystym, związane z drganiami akustycznymi o częstotliwościach większych
niŜ 20 Hz. Górna granica słyszalności u zwierząt jest niekiedy wyŜsza (na przykład pies moŜe
być  przywoływany  do  właściciela  za  pomocą  ultradźwiękowego  gwizdka,  którego  dźwięku
nie  słyszą  ludzie,  takŜe  nietoperz  wysyła  piski  niesłyszalne  przez  człowieka).  Ultradźwięki
stosowane  są  w  technice  (między  innymi  w  badaniach  nieniszczących,  obróbce  materiałów),
echolokacji, medycynie (ultrasonografia). W przyrodzie ultradźwięki występują jako składniki
szumów  naturalnych  (wiatru,  morza,  deszczu  i  innych), takŜe jako głosy świata zwierzęcego
(nietoperzy, delfinów).

Infradźwięki są to poddźwięki, fale spręŜyste nie wywołujące u człowieka wraŜenia

dźwięku,  o  częstotliwości  mniejszej  niŜ  16  Hz.  Źródłem  infradźwięków  są:  wyładowania
atmosferyczne  (pioruny),  wiatr,  róŜnego  rodzaju  eksplozje,  trzęsienia  ziemi,  duŜe  elementy
drgające  konstrukcji  i  urządzeń  mechanicznych  itp.  Infradźwięki  są  słabo  tłumione
i rozchodzą  się  na  duŜe  odległości.  Są  wykorzystywane  do  wyznaczania  miejsc  wybuchów,
w badaniach  warstw  atmosfery,  hydrosfery  i  skorupy  Ziemi.  Infradźwięki  o  duŜych
natęŜeniach wpływają ujemnie na organizmy Ŝywe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Czym są tony?

Jak moŜna podzielić tony?

Czym są dźwięki i jak moŜemy je podzielić?

Czym są szmery i co do nich zaliczamy?

Czym są ultradźwięki i infradźwięki?

4.10.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Korzystając z Internetu, wpisz do swoich notatek w jaki sposób i gdzie wykorzystywane

są ultradźwięki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w Internecie wiadomości dotyczące ultradźwięków,

wpisać do notatek w jaki sposób i gdzie wykorzystywane są ultradźwięki,

zaprezentować wykonane ćwiczenie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy dostępem do Internetu,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Korzystając z Internetu, wpisz do swoich notatek oddziaływanie infradźwięków na

organizmy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w Internecie wiadomości dotyczące infradźwięków,

wpisać do notatek w jaki sposób infradźwięki oddziałują na organizmy,

zaprezentować wykonane ćwiczenie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy dostępem do Internetu,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

4.10.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, czym są tony, dźwięki i szmery?

podać klasyfikację dźwięków i tonów?

określić czym są ultradźwięki i infradźwięki?

określić do czego uŜywane są ultradźwięki?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.11.

Barwa dźwięku

4.11.1.

Materiał nauczania

Barwa dźwięku jest subiektywną cechą dźwięku, która zaleŜna jest od ilości, doboru

i wielkości  drgań  współbrzmiących  tonów  harmonicznych  danego  dźwięku,  i  która  pozwala
odróŜnić  brzmienia  róŜnych  instrumentów  lub  głosu.  Na  ilość  i  rodzaj  tych  tonów  wpływa
materiał  uŜyty  na  budowę  instrumentu,  jego  kształt,  rozmiary  oraz  sposób  wydobycia
dźwięku.  Barwa  dźwięku  jest  takŜe  jedną  z  podstawowych  cech  wraŜeniowych  dźwięku,
pozwalająca  na  szeregowanie  dźwięków  pod  względem  ich  jakości  (np.  ostrości,  jasności,
dźwięczności  itd.)  i  rozróŜnianie  dźwięków  mimo  ich  jednakowej  wysokości,  głośności
i czasu  trwania.  Odmiennie  niŜ  dla  pozostałych  cech  wraŜeniowych  dźwięku,  w  przypadku
barwy  dźwięku,  nie  udaje  się  stworzyć  jednolitej  skali  ilościowej,  co  wynika  z  jej
wielowymiarowości  (moŜe  być  jednocześnie  ostra,  jasna,  chropowata  itd.).  Barwa  dźwięku
zaleŜy  w  duŜym  stopniu  od  innych  wraŜeniowych  cech  dźwięku.  Z  akustycznego  punktu
widzenia  barwa  dźwięku  zaleŜy  od  słyszalnego  widma  dźwięku  (widmo  dźwięku  to
przedstawienie dźwięku w postaci sumy jego elementarnych składników (tonów)), tzn. widma
z  uwzględnieniem  właściwości  słuchu,  a  w  szczególności  od  struktury  widma  (prąŜkowe  –
ciągłe, harmoniczne – nieharmoniczne), jego szerokości.

4.11.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Czym jest barwa dźwięku?

Od czego zaleŜy barwa dźwięku?

4.11.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wydobądź z kamertonu, gitary i głosem taki sam dźwięk. Sporządź notatkę.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

z kamertonu, gitary oraz głosem wydobyć taki sam dźwięk,

zapisać w notatkach co zauwaŜyłeś, a następnie przedstawić wyniki swoich obserwacji.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

kamerton,

−

gitara,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Wyznaczone trzy dziewczynki zaśpiewają (osobno) ten sam fragmentu piosenki. Grupa,

nie patrząc na śpiewającą osobę, ma odgadnąć kto śpiewa.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wysłuchać fragmentu piosenki śpiewanego przez trzy róŜne osoby,

odgadnąć kto śpiewa,

odpowiedzieć na pytanie: od czego jest to uzaleŜnione?

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura z rozdziału 6.

4.11.4. Sprawdzian osiągnięć

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, czym jest barwa dźwięku?

określić, od czego zaleŜy barwa dźwięku?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.12.

Zjawisko echa i pogłosu pomieszczeń

4.12.1.

Materiał nauczania

Echo akustyczne to dźwięk odbity, przychodzący do punktu obserwacji z takim

natęŜeniem  i  opóźnieniem,  Ŝe  moŜe  być  przez  obserwatora  słuchowo  wyodrębniony  od
dźwięku  bezpośredniego.  Dźwięk  jaki  słyszymy  w  pomieszczeniu  wynika  z  ograniczenia
przestrzeni,  w  której  rozchodzi  się  fala  akustyczna.  Przy  zetknięciu  się  z  powierzchniami
ograniczającymi pomieszczenie (sufit, ściany, podłoga) lub z przedmiotami znajdującymi się
w pomieszczeniu część energii akustycznej przenika w głąb kaŜdego z nich, w pewnej mierze
wywołując  falę  dźwiękową  załamaną,  w  pewnej  zaś  zamieniając  się  na  energię  cieplną.
Pozostała  część  energii  „wraca”  do  pomieszczenia  w  postaci  fali  odbitej,  wywołując  często
zjawisko echa akustycznego.

Szczególnym rodzajem echa akustycznego jest tzw. echo trzepoczące (ang. flutter echo).

Zjawisko to występuje w pomieszczeniach, w których przeciwległe ściany, lub strop i sufit są
do  siebie  równoległe,  a  ich  powierzchnie  w  duŜym  stopniu  odbijają  falę  akustyczną.
Wygenerowanie  w  takim  pomieszczeniu  krótkiego  impulsu,  powoduje  wielokrotne,
naprzemienne odbicie fali od kaŜdej z przegród, postrzegane przez obserwatora podobnie jak
dźwięk  trzepoczących  ptasich  skrzydeł.  Powstawanie  flutter  echa  w  pomieszczeniach  jest
zjawiskiem  bardzo  niepoŜądanym.  Wielokrotne  odbicia  zaburzają  zrozumiałość  mowy,
tworząc  nieprzyjemny  klimat  akustyczny.  Istnieją  dwie  metody  zapobiegania  temu zjawisku.
Pierwsza polega na eliminowaniu równoległych powierzchni poprzez pochylanie jednej z nich
–  np.  sufitu.  Odpowiednie  pochylenie  sufitu  pozwala  nadać  taki  bieg  promieniom  fal
odbitych,  który  zapewni  równomierne  nadźwiękowienie  pomieszczenia.  Druga  metoda
zapobiegania  polega  na  silnym  wytłumieniu  jednej,  lub  obu  powierzchni  zapobiegając  tym
samym postrzeganiu trzepoczącego echa.

Jeśli fala dźwiękowa odbita, która juŜ raz się odbiła od przeszkody, odbije się po raz

kolejny  od  innego  przedmiotu,  a  potem  znowu  od  kolejnego  to  dźwięk,  jaki  dojdzie  do
naszego ucha, będzie sumą tych dźwięków i nie będziemy go odbierać jako wyraźnego echa,
a raczej jako pogłos. Zjawisko takie najczęściej występuje w pomieszczeniach, których ściany
wyłoŜone  są  dosyć  twardym  materiałem,  przez  co  fala  odbita  nie  traci  zbyt  duŜo  energii
i moŜe być wielokrotnie odbita. Pomieszczeniem w którym wyraźnie moŜna usłyszeć pogłos
to  np.  łazienka  wyłoŜona  kafelkami.  W  takim  pomieszczeniu  poszczególne  pojedyncze  echa
nakładają się na siebie, co powoduje takŜe Ŝe dźwięk wyemitowany niejako dłuŜej trwa. Jest
to  doskonały  przykład  zjawiska  akustycznego  jakim jest pogłos. Pogłos jest bardzo istotnym
czynnikiem  w  przypadku  sal koncertowych, czy studiów nagraniowych. W tym przypadkach
bardzo  waŜne  jest  jego  jak  najlepsze  wyeliminowanie.  Miarą  pogłosu  jest  czas  trwania
dźwięku po jego wyemitowaniu.

Pogłos jest zjawiskiem bardzo waŜnym w akustyce. Jakość pogłosu pomieszczenia

wpływa na zrozumiałość mowy i brzmienie instrumentów. Dzięki sztucznemu pogłosowi
moŜemy wpływać na walory przestrzenne nagrań, audycji lub innych produkcji dźwiękowych.
Pogłos w salach lekcyjnych jest wynikiem istnienia duŜej ilości sztywnych, równoległych do
siebie powierzchni, od których fale dźwiękowe doskonale się odbijają.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.12.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co nazywamy echem?

Kiedy zachodzi zjawisko pogłosu?

Gdzie łatwo zaobserwować zjawisko pogłosu?

4.12.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wyszukaj odpowiednie przykłady dźwiękowe związane z echem korzystając ze strony

internetowej: http://sound.eti.pg.gda.pl/student/eim/synteza/adamx/. Przesłuchaj je. Co
usłyszałeś? Przeprowadź dyskusję w grupie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

postępować zgodnie z instrukcją podaną w treści ćwiczenia,

przedstawić wynik ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy z dostępem do Internetu wyposaŜony w zestaw głośników,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Wyszukaj odpowiednie przykłady dźwiękowe związane z wykorzystaniem zjawiska

pogłosu korzystając ze strony internetowej:
http://sound.eti.pg.gda.pl/student/eim/synteza/adamx/.

Przesłuchaj

je.

usłyszałeś?

Przeprowadź dyskusję w grupie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

postępować zgodnie z instrukcją podaną w treści ćwiczenia,

przedstawić wyniki pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy z dostępem do Internetu wyposaŜony w zestaw głośników,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

4.12.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, czym jest echo?

określić, czym charakteryzuje się zjawisko pogłosu?

„wychwycić” róŜnice pomiędzy echem a pogłosem, wykorzystywanymi
do gry na instrumentach?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.13.

Akustyka pomieszczeń

4.13.1.

Materiał nauczania

Termin „akustyka pomieszczenia” stosuje się do zachowania się dźwięku

w pomieszczeniu  lub  w  określonym  jego  obszarze.  Najbardziej  powszechnymi  terminami
związanymi z „akustyką pomieszczenia” są: pochłanianie dźwięku, czas pogłosu, wyrazistość
mowy  i  izolacyjność  akustyczna  pomiędzy  pomieszczeniami.  Parametry  te  dobierane  są
niezaleŜnie  od  funkcji  pomieszczenia.  To,  czego  oczekujemy  w  zakresie  akustyki
i parametrów  wnętrza,  ściśle  zaleŜy  od  funkcji  pomieszczenia.  W  języku  potocznym
pomieszczeniom przypisuje się „dobrą” lub „złą” akustykę, co błędnie kojarzone jest z długim
lub  krótkim  czasem  pogłosu  lub  z  oczywistymi  wadami  pomieszczenia,  w  postaci  złej
zrozumiałości  mowy  lub  nadmiernego  hałasu.  W  sali  wykładowej  lub  w  klasie  muzycznej
oczekujemy, aby dźwięk (głos, muzyka albo śpiew) dotarł do słuchacza w czystej, zrozumiałej
i maksymalnie zbliŜonej do oryginału formie, bez względu, czy słuchacz siedzi w pierwszym,
czy w ostatnim rzędzie. Zgoła odwrotna sytuacja jest poŜądana w biurze wieloprzestrzennym.
Chcemy,  aby  rozmowa  mająca  miejsce  przy  jednym  stanowisku  pracy  nie  była  słyszana  lub
przynajmniej była niezrozumiała i zlewająca się z szumem tła dla pracownika przy sąsiednim
stanowisku.  Zachowanie  się  dźwięku  wewnątrz  pomieszczenia  zaleŜy  od  jego  wymiarów
i kształtów, a takŜe od właściwości akustycznych stosowanych materiałów i typu konstrukcji.
WaŜne  jest,  aby  uŜyć  najbardziej  stosowne  materiały  w  celu  osiągnięcia  „równowagi
akustycznej”  pomiędzy  róŜnymi  powierzchniami.  Dobranie  właściwych  proporcji
stosowanych  materiałów  akustycznie  „twardych”  i  „miękkich”  (czytaj  „odbijających”
i „pochłaniających”  dźwięk),  stworzy  „akustykę  pomieszczenia”  odpowiednią  dla  jego
funkcji.

Akustyka pomieszczenia moŜe być określona przez czas pogłosu. Czas pogłosu jest to

czas, w którym poziom natęŜenia dźwięku spada o 60 dB. Krótki czas pogłosu daje najlepsze
moŜliwości  jasnego  i  przejrzystego  odbioru  dźwięków,  dobrej  wyrazistości  mowy
i zmniejszenia poziomu hałasów zakłócających. Długi czas pogłosu, typowy dla pomieszczeń,
w  których  znajduje  się  wiele  twardych  powierzchni  obniŜa  wyrazistość  mowy  i  wzmaga
natęŜenie hałasu we wnętrzu. Optymalny czas pogłosu waha się w granicach od 0,3 sek., np.
w kinach  wyposaŜonych  w  nowoczesny  system  nagłośnienia,  do  mniej  więcej  7  sek.,  np.
w duŜym  kościele.  Tak  samo  jak  pochłanianie  dźwięku,  czas  pogłosu  zaleŜny  jest  od
częstotliwości. Dlatego istotne jest ustalenie wymaganego czasu pogłosu dla poszczególnych
częstotliwości.

4.13.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń

Czym jest akustyka pomieszczeń?

Jaki jest optymalny czas pogłosu?

Od czego zaleŜy akustyka pomieszczeń?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.13.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wyszukaj w Internecie oraz zanotuj, jakie są najwaŜniejsze parametry akustyczne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w Internecie informacje dotyczące parametrów akustycznych wnętrz,

zanotować je,

zaprezentować wyniki pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy z dostępem do Internetu,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Określ, jaki jest wpływ akustyki pomieszczeń na brzmienie instrumentów i zespołów

instrumentalnych? Dokonaj analizy problemu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować problem akustyki pomieszczeń,

dokonać analizy problemu: Jaki jest wpływ akustyki pomieszczeń na brzmienie
instrumentów i zespołów instrumentalnych?

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy z dostępem do Internetu,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

4.13.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, czym jest akustyka pomieszczeń?

określić, jaki jest optymalny czas pogłosu pogłosu?

podać, od czego zaleŜy akustyka pomieszczeń?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.14.

Materiały dźwiękochłonne i odbijające

4.14.1.

Materiał nauczania

Komfort akustyczny moŜna kształtować na róŜne sposoby. Podstawowym rozwiązaniem

jest zastosowanie odpowiedniego materiału na ścianach i suficie. Przez swą róŜnorodność,
najpopularniejszym

najłatwiejszym

jest

akustyczny

sufit

podwieszany

(płyty

o właściwościach dostosowanych do kaŜdego rodzaju pomieszczeń – izolujące, pochłaniające,
o  pochłanianiu  i  izolacyjności  na  średnim  poziomie).  O  akustycznym  komforcie  decydują:
czas  pogłosu  oraz  dźwiękoizolacyjność. Czas pogłosu powinien być dostosowany do funkcji
i przeznaczenia  pomieszczenia.  Inny  czas  pogłosu  będzie  w  sali  koncertowej,  a  inny
w pomieszczeniu  biurowym.  Materiały  pochłaniające  dźwięk  zmniejszają  czas  pogłosu
(zmniejszają  echo),  materiały  odbijające  dźwięk  zwiększają  czas  pogłosu.  Czas  pogłosu
w pomieszczeniu  nie  moŜe  być  ani  zbyt  długi,  ani  za  krótki.  Jeśli  jest  zbyt  długi,  sylaby
„zlewają” się ze sobą i stają się niewyraźne. Gdy pogłos jest zbyt krótki, przestrzeń wydaje się
być „martwa”.

Najpopularniejszymi ustrojami dźwiękochłonnymi stosowanymi w pomieszczeniach są

sufity

podwieszane,

które

oprócz

funkcji

dźwiękochłonnych

mogą

spełniać

w pomieszczeniach  równieŜ  inne  zadania  (dekoracyjne,  ognioodporne,  maskujące  elementy
instalacji elektrycznych, wentylacyjnych, grzewczych, obniŜające wysokość pomieszczeń oraz
klimatyzacyjne).  Sufity  podwieszone  stosuje  się  w  przypadkach  konieczności  zwiększenia
izolacyjności  stropu  od  dźwięków  powietrznych  (najczęściej  wtedy,  gdy  taka  potrzeba
występuje  tylko  w  przypadku  nielicznej  liczby  stropów).  Nie  naleŜy  stosować  izolacyjnych
sufitów  z  płyt  styropianowych  pokrytych  tynkiem  lub  płytą  gipsowo-kartonową,  poniewaŜ
takie  rozwiązanie  pogarsza  izolacyjność  akustyczną  stropu.  Istnieją  sufity  podwieszane
charakteryzujące

się

równocześnie

właściwościami

dźwiękoizolacyjnymi

i dźwiękochłonnymi.  Najczęściej  stosuje  się  je  w  budynkach  uŜyteczności  publicznej,  jeśli
niezbędne  jest  wprowadzenie  w  pomieszczeniach  dodatkowej  chłonności,  a  równocześnie
w przestrzeni  ponad  sufitem  podwieszonym  instalowane  są  urządzenia  emitujące  hałas
o znacznych poziomach.

W pomieszczeniach o formie wydłuŜonej dla uzyskania optymalnego poziomu czasu

pogłosu  bardzo  często  instaluje  się  z  tyłu  za  źródłem  dźwięku,  znajdującym  się  na  jednym
końcu sali, np. na estradzie, powierzchnię odbijającą,  aby skierować promienie dźwiękowe na
drugi  koniec  sali.  Powierzchnie  odbijające  w  określonym,  niezbędnym  kierunku  dźwięki,
stosowane  są  najczęściej  na  estradach  koncertowych  na  wolnym  powietrzu.  Powierzchnie
takie  mające  formę  muszli,  odbijają  w  stronę  słuchacza  dźwięki  i  po  części  wynagradzają
zmniejszenie głośności dźwięków na otwartym powietrzu wskutek braku pogłosu.

4.14.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń

Co decyduje o komforcie akustycznym?

Jakie ustroje dźwiękochłonne są najczęściej stosowane?

Jaką formę najczęściej mają powierzchnie odbijające dźwięk?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.14.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wyszukaj strony www dotyczące ustrojów pochłaniających dźwięk. Wykonaj

przykładowe ich rysunki ze szczególnym uwzględnieniem cech charakterystycznych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać strony internetowe dotyczące ustrojów pochłaniających dźwięk,

wyszukać tam rysunki, zdjęcia, szkice,

wykonać szkice we własnych notatkach (ze szczególnym uwzględnieniem ich cech
charakterystycznych).

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy z dostępem do Internetu,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Wyszukaj strony www dotyczące ustrojów odbijających dźwięk. Wykonaj ich

przykładowe rysunki ze szczególnym uwzględnieniem cech charakterystycznych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać strony internetowe dotyczące ustrojów odbijających dźwięk,

wyszukać tam rysunki, zdjęcia, szkice,

wykonać szkice we własnych notatkach (ze szczególnym uwzględnieniem ich cech
charakterystycznych).

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy z dostępem do Internetu,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

4.14.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, co decyduje o komforcie akustycznym?

określić, jakie ustroje dźwiękochłonne są najczęściej stosowane?

wskazać cechy charakterystyczne ustrojów dźwiękochłonnych?

wskazać cechy charakterystyczne ustrojów odbijających?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.15.

Mikrofony, głośniki, wzmacniacze i ich charakterystyka

4.15.1.

Materiał nauczania

Mikrofony

Mikrofon to urządzenie słuŜące do przetwarzania fal dźwiękowych na sygnał elektryczny.

Napięcie tego sygnału zaleŜy od ciśnienia fali dźwiękowej (czyli od tego jak głośny jest dany
dźwięk).

Wewnątrz mikrofonu dynamicznego (rys. 8), pomiędzy biegunami magnesu stałego,

znajduje się cewka przymocowana do membrany. Fale dźwiękowe, wprawiając membranę
w drgania, powodują poruszanie się cewki w polu magnesu i indukują w niej prąd przemienny
o częstotliwości odpowiadającej częstości drgań fal dźwiękowych.

Podstawowy podział mikrofonów ogranicza się do dwóch kategorii:

−

mikrofony dynamiczne,

−

mikrofony kondensatorowe.

Rys. 7. Przekrój poprzeczny przez mikrofon dynamiczny

Mikrofony dynamiczne stosuje się zarówno na scenie do nagłaśniania instrumentów oraz

wokali  jak  i  w  studio  do  nagłaśniania  instrumentów  dętych  i  perkusyjnych,  wzmacniaczy
gitarowych  i  basowych  oraz  szczególnie  dynamicznych  linii  wokalnych.  Mikrofony
dynamiczne  nie  potrzebują  dodatkowego  zasilania,  wystarczy, Ŝe podłączymy je do miksera,
karty  dźwiękowej  czy  wzmacniacza.  Podstawą  działania  mikrofonów  jest  indukcja.
Membrana połączona ze szpulą drutu poruszając się wytwarza w polu magnetycznym energię
elektryczną.

Mikrofony kondensatorowe (pojemnościowe), (rys. 9), stosuje się głównie w studiach

nagrań, szczególnie do nagrywania linii wokalnych jak i instrumentów akustycznych. Często
stosuje  je  się  takŜe  do nagrywania talerzy w zestawach perkusyjnych. Są to urządzenia duŜo
czulsze  niŜ  mikrofony  dynamiczne,  zbierają  zatem  więcej  detali,  których  nie  są  w  stanie
zarejestrować  mikrofony  dynamiczne.  Szczególnie  dobrze  tego  typu  mikrofony  rejestrują
górną  część  średniego  i  wysokie  pasmo,  nic  więc  dziwnego,  Ŝe  doskonale  rejestrują  ludzki
głos.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 8. Przykładowy mikrofon pojemnościowy

Mikrofon jest generatorem energii elektrycznej, który cechuje:

−

skuteczność – wartość występującej w mikrofonie siły elektromotorycznej E przy
określonym ciśnieniu akustycznym p i częstotliwości f,

−

charakterystyka kierunkowości – zaleŜność skuteczności od kierunku padania fali
dźwiękowej,

−

impedancja wewnętrzna mikrofonu (wyraŜana w omach),

−

symetria lub asymetria układu.

Głośniki

Głośnik

jest

urządzeniem

elektrycznym

(odbiornik

energii

elektrycznej)

przekształcającym  sygnał  elektryczny  w  falę  akustyczną.  Idealny  głośnik  przekształca
zmienne  napięcie  elektryczne  o  odpowiedniej  częstotliwości  na  falę  akustyczną
proporcjonalnie i liniowo. Rzeczywisty zakres częstotliwości, w którym głośnik wytwarza falę
ciśnienia  proporcjonalnie  do  napięcia  (z  dopuszczalnym  odchyleniem)  nazywa  się  pasmem
przenoszenia głośnika.

Podział głośników ze względu na zasadę działania:

−

magnetoelektryczne  (dynamiczne)  –  w  polu  magnetycznym  magnesu  umieszcza  się
przewodnik  (cewkę  magnetyczną),  w  którym  płynie  prąd  elektryczny,  oddziaływanie
magnesu  i  przewodnika  z  prądem  wywołuje  ruch  przewodnika,  do  którego
przymocowana  jest  membrana,  by  zapewnić  ruch  cewki  w  szczelinie  magnesu  bez
ocierania się o magnes, by zapewnić ustawianie się cewki w środku pola magnetycznego
oraz ruch membrany cewka wraz membraną jest odpowiednio zawieszona,

−

elektromagnetyczne – przepływ prądu wywołuje pole magnetyczne, pole magnetyczne
magnesuje ferromagnetyki (ciało wykazujące właściwości magnetyczne), które w wyniku
tego przyciągają lub odpychają się; przyciąganie wywołuje ruch,

−

elektrostatyczne – pole elektryczne wywołuje przyciąganie się płytek (rodzaj
kondensatora),

−

magnetostrykcyjne – pole magnetyczne wywołuje zmianę wymiarów materiału
ferromagnetycznego (zjawisko magnetostrykcyjne), tego typu głośniki stosowane są do
otrzymywania ultradźwięków,

−

piezoelektryczne – pole elektryczne wywołuje zmianę wymiarów materiału
piezoelektrycznego, stosowane w głośnikach wysokotonowych i ultradźwiękowych,

−

jonowe (bezmembranowe).

Ze względu na przenoszone pasmo częstotliwości głośniki dzieli się na:

−

niskotonowe (Subwoofery) od 20 Hz do 5 kHz,

−

redniotonowe od 150 Hz do 10 kHz,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

szerokopasmowe od 70 Hz do 17 kHz,

−

wysokotonowe od 4 kHz.

NajwaŜniejszymi parametrami technicznymi głośnika są:

−

sposób działania,

−

pasmo przenoszenia,

−

wymiary,

−

maksymalna przenoszona moc sinusoidalna i muzyczna,

−

impedancja (opór) cewki głośnika.

Głośniki oznacza się kodem literowo cyfrowym określającym powyŜsze parametry.

Wzmacniacze

Wzmacniacz to układ elektroniczny, którego zadaniem jest wytworzenie na wyjściu

sygnału o wartości większej, proporcjonalnej do sygnału wejściowego. Dzieje się to kosztem
energii pobieranej z zewnętrznego źródła zasilania.
Wzmacniacze są budowane przy uŜyciu elementów aktywnych (niegdyś lamp elektronowych,
obecnie tranzystorów).

Ze względu na parametr sygnału, który jest wzmacniany, wzmacniacze dzielone są na:

−

wzmacniacze prądu (współczynnik wzmocnienia napięciowego równy jest 1),

−

wzmacniacze napięcia (współczynnik wzmocnienia prądowego równy jest 1),

−

wzmacniacze mocy (wzmacniane są równocześnie prąd i napięcie) – najczęściej
stosowane we wzmacniaczach akustycznych.

Ze względu na rodzaj wzmacnianego sygnału elektrycznego stosuje się podział:

−

wzmacniacze stałoprądowe,

−

wzmacniacze pasmowe – wzmacniają sygnał z zadanego zakresu częstotliwości,

−

wzmacniacze selektywne – zakres częstotliwości jest względnie wąski,

−

wzmacniacze szerokopasmowe.

NajwaŜniejszymi parametrami elektrycznymi wzmacniaczy są:

−

współczynnik wzmocnienia prądowego (stosunek prądu wyjściowego do prądu
wejściowego układu, wyraŜony w amperach na amper [A/A]); Ki[A / A] = Iwy / Iwe,

−

współczynnik wzmocnienia napięciowego (stosunek napięcia wyjściowego do napięcia
wejściowego układu, wyraŜony w woltach na wolt [V/V]); Ku[V / V] = Uwy / Uwe,

−

rezystancja (impedancja) wejściowa – określa jak bardzo wzmacniacz obciąŜa źródło
sygnału (im większa, tym lepiej),

−

rezystancja (impedancja) wyjściowa – określa jak duŜa część wzmocnionego sygnału
zostanie „stracona” w obwodach wzmacniacza (im mniejsza, tym lepiej),

−

pasmo przenoszonych częstotliwości,

−

stosunek sygnał/szum.

4.15.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jaki jest podstawowy podział mikrofonów?

Co cechuje mikrofony jako generatory energii elektrycznej?

Według jakich kryteriów moŜna podzielić głośniki?

Jakie są najwaŜniejsze parametry techniczne głośników?

Według jakich kryteriów moŜna podzielić wzmacniacze?

Jakie są najwaŜniejsze parametry elektryczne wzmacniaczy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.15.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Znajdź w Internecie oraz zanotuj, (wykonaj notatkę oraz przykładowe rysunki) w jaki

sposób działają mikrofony kondensatorowe.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać odpowiednią stronę www dotyczącą budowy oraz zasady działania mikrofonu
kondensatorowego,

zanotować na jakiej zasadzie one działają,

poprzeć zasadę działania rysunkami,

zaprezentować wyniki pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy z łączem internetowym,

−

przybory do pisania i szkicowania,

−

model mikrofonu kondensatorowego.

Ćwiczenie 2

Wyszukaj na stronach www poglądowego rysunku przekroju głośnika dynamicznego,

opowiedz jak on działa.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyszukać w Internecie wiadomości dotyczących głośników dynamicznych,

wyszukać rysunek z przekrojem głośnika dynamicznego, przeanalizować go,

według informacji zamieszczonych na stronie www, sporządzić notatkę z zasady
działania tego głośnika,

przedstawić wyniki pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy z łączem internetowym,

−

przybory do pisania i szkicowania,

−

model głośnika dynamicznego.

4.15.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

sklasyfikować mikrofony?

sklasyfikować głośniki?

sklasyfikować wzmacniacze?

przedstawić zasadę działania mikrofonu kondensatorowego?

przedstawić zasadę działania głośnika dynamicznego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.16.

Zasady rozmieszczania mikrofonów w pomieszczeniach

4.16.1. Materiał nauczania

Przy rozmieszczeniu wykonawców i mikrofonów w pomieszczeniach naleŜy wziąć pod

uwagę  wiele  czynników:  Ŝyczenia  dyrygenta  orkiestry,  rodzaj  audycji,  charakter  utworu,
zakres  dynamiczny,  rodzaj  i  wielkość  zespołu,  liczbę  i  typ  instrumentów  muzycznych,
właściwości  akustyczne  pomieszczenia,  charakterystyki  kierunkowości  mikrofonów,
własności  wykonawcze  i  głosowe  wykonawców  przed  mikrofonem,  moŜliwości  systemu
nagłośnieniowego (np. ilość dostępnych kanałów audio w mikserze).

Po wybraniu odpowiedniego typu mikrofonu, właściwa technika wymaga jego

poprawnego

umiejscowienia.

Poprawne

umiejscowienie

polega

znalezieniu

„prawidłowego” kąta i odległości mikrofonu w stosunku do źródła dźwięku.

Wybranie szczególnego kąta ustawienia mikrofonu względem źródła wymaga znajomości

właściwości  i  promieniowania  źródła,  znajomości  wpływu  przedmiotów  blisko  źródła
i mikrofonu,  i  wreszcie  znajomości  właściwości  kierunkowych  samego  mikrofonu.
Instrumenty  muzyczne  są  zwykle  złoŜone  z  wielu  źródeł,  kaŜde  z  innymi  właściwościami
częstotliwościowymi  i  promieniowania.  NaleŜy  unikać  ustawienia  przedmiotów  między
ź

ródłem i mikrofonem. Odbicia dźwięku od takich przedmiotów „podbarwiają” dźwięk

w sposób złoŜony, na który składa się: długość fali i czas jej przejścia do mikrofonu.

Odległość mikrofonu od źródła dźwięku jest często czynnikiem krytycznym

w definiowaniu jakości dźwięku. PoniewaŜ dźwięk promieniuje od źródła, zmniejsza się jego
intensywność, a przy wzrastającej odległości odpowiednio zmniejsza się sygnał wyjściowy
z mikrofonu. Aby uniknąć tych problemów z pogłosem, hałasem czy podmuchami wiatru,
umiejscowienie mikrofonu blisko źródła dźwięku jest dobrym rozwiązaniem.

Właściwe umiejscowienie i prawidłowy wybór mikrofonu moŜe okazać się jeszcze mało

wystarczającą  techniką.  MoŜe  zaistnieć potrzeba uŜycia więcej niŜ tylko jednego mikrofonu.
W  technice  nagłaśniania  powszechne  jest  stosowanie  techniki  wielomikrofonowej  w  celu
optymalnego  nagłośnienia  poszczególnych  źródeł.  Podstawowym  powodem  uŜywania
techniki wielomikrofonowej jest izolacja i kontrola poszczególnych źródeł dźwięku. Dobrym
przykładem jest uŜycie osobnych mikrofonów do ujmowania odgłosów publiczności. Innym,
jest wychwytywanie indywidualnych źródeł dźwięku w obrębie grupy.

Gdy uŜywa się mikrofonów o charakterystyce kardioidalnej, moŜna obniŜyć nieco

stosunek 3:1 poprzez ustawienie mikrofonów pod kątem, na zewnątrz od siebie, tak jak
pokazano na powyŜszym rysunku po lewej stronie. „Złe” usytuowanie mikrofonów moŜe
zniweczyć prawidłowe funkcjonowanie dobrego systemu dźwiękowego.

Kiedy dwa mikrofony muszą być uŜyte blisko siebie, wówczas aby uniknąć wielu

interferencji naleŜy umieścić ich wejścia jak najbliŜej siebie.

Głośniki systemu nagłaśniającego powinny być umieszczone z przodu i z boków grupy,

biorąc  pod  uwagę  unikanie  kierowania  ich  na  bliskie  powierzchnie  odbijające.  Dla  uŜycia
przez  wokalistów  zalecane  są  mikrofony  kardioidalne  (z  efektem  zbliŜeniowym).  Mikrofon
powinien  być  umieszczony  na  statywie  lub  trzymany  w  ręce,  tak  aby  „martwy”  punkt
kardioidy  był  skierowany  na  monitor  sceniczny,  który  normalnie  będzie  umieszczony
z przodu  przed  wokalistą.  Mikrofony  wokalistów  powinny  być  tego  samego  typu  dla
uniknięcia  potrzeby  wyrównywania  poziomu  i  korekcji  barwy  w  mikserze.  Dla  instalacji
zewnętrznych powinna być uŜyta specjalna gąbka, jako ochrona przed wiatrem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.16.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co naleŜy wziąć pod uwagę przy rozmieszczeniu wykonawców i mikrofonów
w pomieszczeniach?

Jakie są techniki ustawiania mikrofonów w pomieszczeniach?

Co naleŜy zrobić, aby uniknąć wielu interferencji podczas uŜycia dwóch mikrofonów
obok siebie?

Co moŜe chronić mikrofon podczas występów na zewnątrz?

4.16.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ, jakie są zalety, a jakie wady stosowania mikrofonów dynamicznych

i pojemnościowych w pomieszczeniach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować jeszcze raz wiadomości dotyczące mikrofonów,

odpowiedzieć na pytanie: jakie są zalety, a jakie wady stosowania mikrofonów
dynamicznych i pojemnościowych w pomieszczeniach?

przedstawić wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Zaproponuj rozstawienie mikrofonów dla małego zespołu muzycznego, który miałby

zagrać na sali gimnastycznej Twojej szkoły.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować zasady i sposoby podłączania mikrofonów w pomieszczeniach,

zaproponować wykonanie nagłośnienia sali gimnastycznej Twojej szkoły,

przedstawić wynik pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw mikrofonów,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.16.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, co naleŜy wziąć pod uwagę przy rozmieszczeniu wykonawców
i mikrofonów w pomieszczeniach?

wymienić techniki ustawiania mikrofonów w pomieszczeniach?

określić, co naleŜy zrobić aby uniknąć wielu interferencji podczas uŜycia
dwóch mikrofonów obok siebie?

określić, co moŜe chronić mikrofon podczas występów na zewnątrz?

zaproponować

rozstawienie

mikrofonów

dla

małego

zespołu

muzycznego na sali gimnastycznej Twojej szkoły?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.17.

Systemy nagłaśniania i ich charakterystyka

4.17.1.

Materiał nauczania

Biorąc pod uwagę sposoby rozmieszczenia urządzeń głośnikowych, moŜna wyróŜnić

poniŜsze układy nagłaśniania.

Układ centralny – stosowany jest do nagłaśniania sal widowiskowych, audytoriów, sal

odczytowych  itp.;  urządzenia  głośnikowe  są  zlokalizowane  w  jednej  płaszczyźnie  w  pobliŜu
miejsca  toczącej  się  akcji  scenicznej;  osie  główne  promieniowania  kolumn  w  płaszczyźnie
poziomej powinny być skierowane w przybliŜeniu po przekątnej sali (sprzyja to prawidłowej
lokalizacja  oryginalnego  źródła  dźwięku)  oraz  odpowiednio  nachylone  w  płaszczyźnie
pionowej;  gdy  widownia  posiada  balkon  moŜna  umieścić  kolumny  jedna  nad  drugą,  przy
czym  dolne  kolumny  obsługują  parter,  górne  zaś  –  wyŜsze  partie  widowni.  Centralny  układ
gwarantuje  spójność  wraŜeń  optycznych  i  akustycznych  odbieranych  przez  słuchacza.  Unika
się  tutaj  wzrostu  przestrzenności dźwięku spowodowanego róŜnymi czasami dojścia sygnału
od źródła do słuchacza. Ponadto taki układ zapewnia prawidłową lokalizację źródła dźwięku
i stosunkowo  dobrą  zrozumiałość  oraz  moŜliwość  nagłaśniania  w  systemie  stereofonicznym.
Dodatkową  zaletą  jest  takŜe  stosunkowo  prosta  instalacja.  Główną  wadą  tego  systemu  jest
stosunkowo duŜa nierównomierność nagłaśniania.

Układ decentralny – kolumny głośnikowe są rozmieszczone równomiernie w całej

przestrzeni  nagłaśnianej,  dzięki  czemu  unika  się  większych  wahań  natęŜenia  dźwięku
w róŜnych  punktach  sali;  znaczna  ilość  głośników  jest  zwykle  instalowana  w  suficie
pomieszczenia;  z  uwagi  na  wysokość  zawieszenia  głośników  układ  ten  jest  stosowany
w pomieszczeniach  niskich  i  długich  oraz  w  salach  o  złej  akustyce  i  duŜym  czasie  pogłosu;
w przypadku  umieszczenia  oryginalnego  źródła  dźwięku  w  nagłaśnianym  pomieszczeniu
moŜe  wystąpić  nieprawidłowa  jego  lokalizacja,  gdyŜ  fala  dźwiękowa  pochodząca
z

najbliŜszego głośnika dobiegnie szybciej do słuchacza niŜ fala bezpośrednia od źródła

oryginalnego; układ stosowany jest w instalacjach przeznaczonych do celów informacyjnych
(np. dworce kolejowe, hale sportowe, domy towarowe itp.).

Układ strefowy – głośniki są umieszczone w poszczególnych strefach, na które zostało

podzielone  całe  pomieszczenie,  przy  czym  kaŜdy  głośnik  ma  nagłośnić  jedną  strefę;  między
poszczególnymi  grupami  głośników  w  strefach  wprowadza  się  odpowiednio  dobrane
opóźnienia  czasowe;  strefa  połoŜona  najdalej  od  sceny  ma  największy  czas  opóźnienia,
natomiast przestrzeń znajdująca się w bezpośrednim sąsiedztwie estrady nie podlega na ogół
nagłośnieniu albo przeznacza się na nie osobne głośniki przekazujące dźwięk bez opóźnienia
czasowego.  Układ  strefowy  stosuje  się  tam,  gdzie  nie  jest  wymagana  lokalizacja  dźwięku
przez słuchacza. Przy stosowaniu tego systemu jest duŜe niebezpieczeństwo wystąpienia echa.
Uniknięcie  tego  efektu  jest  moŜliwe  jedynie  poprzez  zwiększenie  wzajemnej  odległości
między  głośnikami,  co  prowadzi  do  powstania  obszarów  nienagłośnionych.  System  ten
stosuje się przewaŜnie na przestrzeniach otwartych.

4.17.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jak moŜna podzielić systemy nagłaśniania?

Jakie zalety posiada system centralny?

Gdzie stosowany jest układ decentralny?

Kiedy najczęściej stosowany jest system strefowy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.17.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Korzystając z literatury, przedstaw wady i zalety systemu centralnego i systemu

rozproszonego nagłaśniania pomieszczeń.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować materiał nauczania oraz odpowiedni dział w ksiąŜce,

wypisać wady i zalety zadanych systemów,

przedstawić wyniki pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura z rozdziału 6,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Znając wady i zalety systemów centralnego i rozproszonego, zaproponuj oraz wykonaj

system nagłośnienia w sali gimnastycznej Twojej szkoły.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś

zaproponować oraz wykonać system nagłośnienia sali gimnastycznej,

zaprezentować wynik swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska

−

literatura z rozdziału 6,

−

zestaw głośników do nagłośnienia sali gimnastycznej.

4.17.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, jak moŜna podzielić systemy nagłaśniania?

wymienić zalety systemu centralnego?

wskazać, gdzie stosowany jest układ decentralny?

powiedzieć, kiedy stosowany jest system strefowy?

zaproponować i wykonać najodpowiedniejszy system nagłośnienia sali
gimnastycznej Twojej szkoły?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.18.

Zasady łączenia kolumn i wzmacniaczy

4.18.1.

Materiał nauczania

System Bi-wiring

JeŜeli połączy się przewodem wzmacniacz z kolumnami, to prąd płynący przez

pojedynczy  kabel  zasila  tak  delikatny  głośnik  wysokotonowy  jak  i  głośnik(i)  średnio-
niskotonowy. Aby odseparować te sygnały od siebie, wielu producentów proponuje w swych
kolumnach  rozdzielenie  sekcji  wysokotonowej  od  nisko-średniotonowej.  Czynią  to,  budując
zwrotnicę o specjalnej konstrukcji. Z tyłu kolumn (rys. 11) widzimy więc dwie pary zacisków
połączonych  specjalnymi  złoconymi  blaszkami  lub  kawałkiem  grubego  przewodu.  Gdy
zostaną  odkręcone  zaciski  i  zdęte  zwory,  będzie  moŜna  zasilać  niezaleŜnie  głośnik
wysokotonowy  i  niskotonowy  dwoma  róŜnymi  parami  przewodów.  JeŜeli  te  przewody,
z jednej  strony  przyłączone  zostaną  do  4  zacisków  kolumny,  a  z  drugiej  złączone  razem
i włoŜone  do  zacisków  wzmacniacza,  (niektóre  wzmacniacze  mają  nawet  podwójne  gniazda
wyjściowe, chociaŜ nie jest to konieczne) otrzyma się połączenie, które nazywa się bi-wiring.
Wiele  osób  w  tym  momencie  zapyta:  „Jakim  cudem  to  ma  działać  i  co  to  da?”  OtóŜ  zasada
jest  prosta:  tak  jak  z  jednego  gniazdka  moŜna  zasilać  wiele  niezaleŜnych  odbiorników  (np.
Ŝ

elazko, telewizor, nocną lampkę) tak i wyjście wzmacniacza jest takim „gniazdkiem”

z którego moŜna niezaleŜnie zasilać głośniki.

Rys. 9. Podłączenie kolumn i wzmacniacza w systemie Bi-wiring

Uzyskuje się przez to dobre rozdzielenie głośnika basowego, który pobiera duŜy prąd, od

wraŜliwego na zakłócenia głośnika wysokotonowego. Zaletą takiego rozwiązania jest jeszcze
to, Ŝe moŜna stosować róŜne przewody. Stosowanie bi-wiringu z reguły poprawia bas, (więcej
prądu), a w zakresie średnich i wysokich tonów polepsza ich szczegółowość oraz precyzję

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

stereofonii,  i  dzięki  zmniejszeniu  modulacji  pomiędzy  poszczególnymi  składowymi  sygnału
płynącego  w  pojedynczym  kablu.  Dzięki  róŜnym  kablom  moŜna  zmienić  teŜ  nieco
charakterystykę  i  barwę  dźwięku  na  bardziej  odpowiadającą  (tutaj  mogą  pomóc  tylko
eksperymenty z doborem róŜnych kabli).

Rys. 10. Podłączenie kolumn i wzmacniacza w systemie Bi-amping

Drugim sposobem łączenia kolumn ze wzmacniaczem jest tzw. Bi-amping.

JeŜeli  dysponuje  się  przedwzmacniaczem  i  dwoma  końcówkami  mocy,  lub  do  wzmacniacza
zintegrowanego  dokupi  się  dodatkowo  samą  końcówkę  mocy  (integra  powinna  posiadać
moŜliwość rozdzielenia przedwzmacniacza od końcówki, tzw. wyjście pre-out), będzie moŜna
zasilać dwoma oddzielnymi przewodami głośniki – basowy i wysokotonowy z dwóch róŜnych
końcówek mocy. Nie moŜna uŜyć tzw. pętli magnetofonowej z tego względu, iŜ wyjście to nie
jest  regulowane.  Połączenia  moŜna  dokonać  na  dwa  sposoby:  „pionowo”  i  „poziomo”.
Połączenie  „pionowe”  oznacza,  Ŝe  kaŜdy wzmacniacz obsługuje jedną kolumnę. Wymaga to
jednak  wejścia  –  wyjścia  na  końcówce  mocy,  lub  specjalnie  skonstruowanych  tzw.
przejściówki.  Połączenie  „poziome”  (rys.  12)  oznacza,  Ŝe  jeden  ze  wzmacniaczy  obsługuje
głośniki  nisko-średniotonowe  w  obu  kolumnach,  a  drugi  tylko  wysokotonowe.  Co  moŜna
uzyskać  w  zamian?  Zwiększenie  (podwojenie)  mocy  zestawu,  co  przy  mocnych  kolumnach
gra

niebagatelną

rolę.

Zasilanie

głośników

rednio-niskotonowych

oddzielnym

wzmacniaczem poprawia dynamikę i bas. Przy zasilaniu wysokich tonów oddzielnym
wzmacniaczem poprawie ulega tak stereofonia, jak dokładność i szczegółowość tych tonów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

NaleŜy pamiętać o prawidłowym podłączeniu kabli (plus do plusa, minus do minusa), by

nie uległy uszkodzeniu kolumny lub wzmacniacz. Złączki na zaciskach kolumn muszą być
ś

ciągnięte!

Wzmacniacze powinny posiadać jednakową sprawność – najlepiej Ŝeby były to jednakowe

modele jednego producenta. Szczególnie jest to waŜne przy połączeniu „pionowym”, ze
względu na zasilanie kaŜdej kolumny z innego.

wzmacniacza.

4.18.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie są systemy łączenia kolumn ze wzmacniaczami?

Co charakteryzuje podłączenie kolumn ze wzmacniaczem w Bi-wiring?

Co charakteryzuje podłączenie kolumn ze wzmacniaczem w Bi-amping?

O czym naleŜy pamiętać podczas łączenia kolumn ze wzmacniaczem?

4.18.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dokonaj prawidłowego połączenia zestawu kolumn według sposobu Bi –wiring.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść materiału nauczania dotyczącą podłączania kolumn i wzmacniaczy,

podłączyć kolumny i wzmacniacz w prawidłowy zestaw,

zaprezentować wynik pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw kolumn,

−

wzmacniacz,

−

przewody przyłączeniowe.

Ćwiczenie 2

Dokonaj prawidłowego połączenia zestawu kolumn według sposobu Bi –amping.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować treść materiału nauczania dotyczącą podłączania kolumn i wzmacniaczy,

podłączyć kolumny i wzmacniacz w prawidłowy zestaw,

zaprezentować wynik pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw kolumn,

−

wzmacniacz,

−

przewody przyłączeniowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.18.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić, jakie są systemy łączenia kolumn ze wzmacniaczem?

określić, co charakteryzuje podłączenie kolumn ze wzmacniaczem
w Bi-wiring?

określić, co charakteryzuje podłączenie kolumn ze wzmacniaczem
w Bi-amping?

określić, o czym naleŜy pamiętać podczas łączenia kolumn ze
wzmacniaczem?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.19.

Obsługa stołu mikserskiego

4.19.1.

Materiał nauczania

Mikser stanowi podstawowy element kaŜdego systemu nagłaśniania, pozwalając na

sterowanie sygnałami audio pochodzącymi z mikrofonów oraz wejść liniowych i wysyłanie
ich kombinacji (miksu) na wyjścia, podłączone zwykle do wejść wzmacniaczy operacyjnych.
Inaczej ujmując moŜna powiedzieć, Ŝe mikser jest urządzeniem pozwalającym spoić w całość
dźwięk z wielu źródeł, wpływać na jego parametry takie jak uwypuklenie lub stłumienie
określonych zakresów częstotliwości, wprowadzenie efektów brzmieniowych (np. pogłosu, itp.).

Pojęcie miksera jest bardzo szerokie i moŜe zasadniczo odnosić się do:

−

mikserów estradowych (nagłośnieniowych), wśród których kolejny stopień podziału to
miksery frontowe oraz miksery odsłuchu,

−

mikserów studyjnych (montaŜowych),

−

mikserów emisyjnych (radio i TV),

−

mikserów dla DJ,

−

mikserów radiowęzłowych, konferencyjnych,

−

mikserów stanowiących wyposaŜenie innego sprzętu (np. zawarty w karcie dźwiękowej
komputera, instrumencie muzycznym itp.).

Kolejnym, bardzo istotnym kryterium podziału jest technologia przetwarzania sygnału

w mikserze – miksery analogowe i cyfrowe. Obecność cyfrowego procesora efektowego nie
wpływa na kwalifikację miksera jako urządzenia analogowego.
DuŜe miksery estradowe budowane są zwykle w postaci stołu.

4.19.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Czym jest mikser?

Jakie wyróŜniamy miksery?

Jak dzielimy miksery ze względu na technologię przetwarzania sygnału?

4.19.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Mając do dyspozycji stół mikserski oraz zestaw głośników, dokonaj ich prawidłowego

podłączenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z zasadami łączenia miksera z głośnikami,

połączyć w prawidłowy sposób głośniki ze stołem mikserskim,

przedstawić wynik zadania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja obsługi stołu mikserskiego,

−

stół mikserski,

−

zestaw głośników.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Mając do dyspozycji stół mikserski oraz zestaw głośników i mikrofonów, dokonaj ich

prawidłowego podłączenia oraz nagraj dźwięk.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś

zapoznać się z zasadami łączenia miksera z głośnikami,

połączyć w prawidłowy sposób głośniki ze stołem mikserskim,

nagrać dźwięk i go odtworzyć,

przedstawić wynik zadania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja obsługi stołu mikserskiego,

−

stół mikserski,

−

zestaw głośników,

−

zestaw mikrofonów.

4.19.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić ,czym jest mikser?

dokonać klasyfikacji mikserów?

podłączyć głośniki do stołu mikserskiego?

podłączyć głośniki i mikrofony do stołu mikserskiego oraz nagrać
i odtworzyć dźwięk?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.20.

Przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ochrony
przeciwpoŜarowej obowiązujące podczas obsługi sprzętu
elektroakustycznego

4.20.1.

Materiał nauczania

Urządzenia elektroakustyczne to wszystkie urządzenia i elementy instalacji elektrycznej

przeznaczone do wytwarzania, przekształcenia, rozdziału lub wykorzystania fal akustycznych.
Są nimi np. stoły mikserskie, wzmacniacze, mikrofony i róŜnego rodzaju odbiorniki.

Ochrona przeciwporaŜeniowa to zespół środków technicznych zapobiegający

poraŜeniom prądem elektrycznym w normalnych i zakłóceniowych warunkach przy sprzęcie
elektroakustycznym;

Ogólne zasady związane z eksploatacją urządzeń elektroakustycznych:

urządzenie musi spełniać wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy określone
w Polskich Normach i właściwych przepisach dotyczących projektowania, budowy oraz
eksploatacji przez cały okres uŜytkowania,

eksploatacji urządzeń i instalacji elektrycznych mogą dokonywać wyłącznie osoby
odpowiednio przeszkolone o sprawdzonych okresowo kwalifikacjach,

naleŜy

stosować

urządzenia wyposaŜone w instalacje zabezpieczone przed

przeciąŜeniem,

nie  dokonywać  Ŝadnych  prac  serwisowych  przy  urządzeniu  pod  napięciem,  przestrzegać
przepisów  o  stosowaniu  szczelnej  instalacji  elektrycznej  i  osprzętu  w pomieszczeniach
wilgotnych oraz tam, gdzie występują gazy i płyny łatwopalne,

urządzenia

elektroakustyczne

powinny

posiadać

stosowane

zabezpieczenia

przeciwporaŜeniowe tj. przed dotykiem bezpośrednim i pośrednim,

urządzenia powinny posiadać zabezpieczenia przed przepięciami łączeniowymi
i atmosferycznymi,

naleŜy stosować się do szczegółowej instrukcji eksploatacji sprzętu elektroakustycznego,

naleŜy stosować wymagane środki ochrony indywidualnej.

Przy eksploatacji sprzętu elektroakustycznego zabrania się:

−

podejmowania pracy osobom nieuprawnionym,

−

uŜytkowania sprzętu elektroakustycznego niezgodnie z wymaganiami bezpieczeństwa
poraŜeniowego, poŜarowego i wybuchowego oraz instalacji prowizorycznych,

−

stosowania

prowizorycznych

napraw

(bezpieczników)

przy

obsłudze

sprzętu

elektroakustycznego,

−

przekraczania określonych parametrów pracy sprzętu elektroakustycznego określonych
w dokumentacji techniczno-eksploatacyjnej lub instrukcji obsługi,

−

stosowania sprzętu elektroakustycznego bez waŜnych i wymaganych przeglądów
i pomiarów spełniających wymagania techniczno eksploatacyjne,

−

uŜytkowania sprzętu elektroakustycznego niesprawnego technicznie,

−

pozostawiania swobodnego dostępu do sprzętu elektroakustycznego osobom postronnym,

−

pozostawiania bez dozoru sprzętu elektroakustycznego pracującego.
W przypadku stwierdzenia nieprawidłowej pracy sprzętu elektroakustycznego lub złego

stanu instalacji elektrycznej urządzenia, instalację elektryczną trzeba odłączyć od zasilania
i zabezpieczyć przed ponownym załączeniem. Wszelkie nieprawidłowości w pracy urządzenia
i instalacji elektrycznej naleŜy zgłaszać swemu przełoŜonemu odpowiedzialnemu za
eksploatację.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ochrona przeciwpoŜarowa polega na realizacji przedsięwzięć mających na celu ochronę

ycia, zdrowia, mienia lub środowiska przed poŜarem lub innym miejscowym zagroŜeniem

poprzez:

−

zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się poŜaru lub innego miejscowego
zagroŜenia,

−

zapewnienie sił i środków do zwalczania poŜaru lub innego miejscowego zagroŜenia,

−

prowadzenie działań ratowniczych.
Zasady ochrony przeciwpoŜarowej obowiązujące w danym zakładzie ustala pracodawca

na  podstawie  Rozporządzenia  MSWiA  z  dnia  21.04.2006  r.  w  sprawie  ochrony
przeciwpoŜarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów po wcześniejszym ich
uzgodnieniu  z  Państwową  StraŜą  PoŜarną.  W  zasadach  tych  określa:  rodzaje  występujących
zagroŜeń  poŜarowych,  czynności  zabronione  i  obowiązki  w  zakresie  ochrony
przeciwpoŜarowej.

KaŜdy, kto zauwaŜy poŜar w obiekcie zobowiązany jest:

−

powiadomić bezpośredniego przełoŜonego,

−

powiadomić osoby bezpośrednio zagroŜone i przystąpić do akcji ratowniczej lub
ewakuacji.
Dozorca lub osoba z Kierownictwa w przypadku otrzymania informacji o poŜarze

zobowiązani są:

−

powiadomić Państwową StraŜ PoŜarną – tel. alarmowy – 998 lub 112,

−

powiadomić właściciela obiektu tel.: ..............................,

−

zachować spokój i przystąpić do organizacji akcji ratowniczo gaśniczej.

Po uzyskaniu telefonicznego połączenia ze straŜą poŜarną 998 lub 112, wyraźnie podać:

−

gdzie się pali: dokładny adres, nazwę instytucji, piętro,

−

co się pali: np. hala produkcyjna,

−

czy istnieje zagroŜenie Ŝycia ludzkiego,

−

numer telefonu, z którego się alarmuje oraz swoje nazwisko i imię,

−

po otrzymaniu odpowiedzi, Ŝe zgłoszenie zostało przyjęte, odłoŜyć słuchawkę.

4.20.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie są zasady związane z eksploatacją sprzętu elektroakustycznego?

Jakie znasz ogólne zasady bezpiecznej eksploatacji sprzętu elektroakustycznego?

Czym się zajmuje ochrona przeciwpoŜarowa?

Jaka jest kolejność czynności podczas alarmowania straŜy poŜarnej

4.20.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaproponuj przebieg akcji ratunkowej osoby, która uległa poraŜenia prądem

elektrycznym podczas obsługi stołu mikserskiego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z instrukcją bhp przy ratowaniu osób poraŜonych prądem elektrycznym oraz
udzielaniu pierwszej pomocy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zorganizować stanowisko do wykonania ćwiczenia,

zastosować się do poleceń zawartych w instrukcji,

uwolnić poraŜonego spod napięcia,

rozpoznać stan poszkodowanego,

rozpocząć akcję ratowniczą,

wykonywać czynności krok po kroku, działać szybko, sprawnie bez paniki,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

stół mikserski,

−

narzędzia z izolowanymi rękojeściami,

−

materiały izolacyjne: suche drewno, tekstylia, tworzywo sztuczne itp.,

−

apteczka pierwszej pomocy,

−

materac gimnastyczny,

−

manekin,

−

instrukcja BHP przy ratowaniu osób poraŜonych prądem elektrycznym oraz udzielaniu
pierwszej pomocy.

Ćwiczenie 2

Opisz sposób powiadomienia straŜy poŜarnej w przypadku zauwaŜenia poŜaru.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z instrukcją postępowania na wypadek powstania poŜaru,

wykonać czynności krok po kroku, w taki sposób jak zapisane są one w instrukcji,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

instrukcja postępowania na wypadek powstania poŜaru,

−

stanowisko z aparatem telefonicznym,

−

kartka papieru i przybory do pisania.

4.20.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić,

jakie

są

zasady

związane

eksploatacją

sprzętu

elektroakustycznego?

określić, jakie znasz ogólne zasady bezpiecznej eksploatacji sprzętu
elektroakustycznego?

określić, czym się zajmuje ochrona przeciwpoŜarowa?

udzielić pomocy osobie poraŜonej prądem elektrycznym?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 21 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi.
Tylko jedna jest prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, odłóŜ rozwiązanie na później
i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 45 min.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Ucho
a)

odbiera fale dźwiękowe i przekształca je w drgania mechaniczne, a drgania
w impulsy nerwowe.

odbiera fale dźwiękowe i przekształca je w impulsy nerwowe, a impulsy w drgania
mechaniczne.

tworzy fale dźwiękowe i przekształca je w impulsy nerwowe.

zbudowane jest z chrząstek i mięśni.

Podczas spokojnego milczenia wiązadła głosowe są
a)

zamknięte, a powietrze nie przepływa.

rozsunięte, powietrze swobodnie przepływa.

na przemian rozwierają się i zamykają.

drgają.

Jedną z części składowych ucha środkowego jest
a)

przewód słuchowy.

limak.

młoteczek, kowadełko, strzemiączko.

przedsionek.

Ucho ludzkie rejestruje fale w zakresie częstotliwości
a)

do 20 Hz.

20 Hz – 20 kHz.

powyŜej 20 kHz.

5–130 dB.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rodzajem hałasu jest hałas
a)

tylko przemysłowy.

tylko osiedlowy.

kolejowy i komunikacyjny.

przemysłowy i osiedlowy.

Fale akustyczne naleŜą do fal
a)

podłuŜnych mechanicznych.

stojących.

płaskich.

poprzecznych.

Fale akustyczne nie rozchodzą się w
a)

gazach.

cieczach.

próŜni.

ciałach stałych.

Prędkość rozchodzenia się fali dźwiękowej w powietrzu to
a)

317 m/s.

130 dB.

331 m/s.

200 Hz.

Interferencja fal akustycznych to inaczej
a)

odbicie fal.

ugięcie fal.

pogłos.

nakładanie się na siebie co najmniej dwóch fal.

10.

Efekt dudnienia moŜna uzyskać przy
a)

równoczesnym uderzeniu dwóch sąsiednich klawiszy pianina.

tupaniu nogą o podłogę.

graniu melodii na gitarze.

uderzaniu w pudło rezonansowe gitary.

11.

Niektóre zwierzęta wykorzystują ultradźwięki do nawigacji w przestrzeni, są to
a)

tylko nietoperze.

tylko psy.

tylko pewne gatunki ryb.

nietoperze i pewne gatunki ryb.

12.

Infradźwięki to dźwięki o częstotliwości
a)

powyŜej 20 kHz.

poniŜej 20 Hz.

20 Hz – 20kHz.

powyŜej 20 Hz.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13.

Echo to
a)

dźwięk odbity od przeszkody.

dźwięk stojący.

fala kulista.

ultradźwięki.

14.

Terminem związanym z akustyką pomieszczeń jest
a)

tylko pochłanianie dźwięku.

tylko czas pogłosu.

tylko izolacyjność akustyczna pomiędzy pomieszczeniami.

pochłanianie

dźwięku,

czas

pogłosu,

izolacyjność

akustyczna

pomiędzy

pomieszczeniami.

15.

Materiały pochłaniające dźwięk
a)

odbijają dźwięk.

zatrzymują dźwięk w środku.

zmniejszają czas pogłosu.

nie mają wpływu na jakość dźwięku w pomieszczeniu.

16.

Mikrofon przetwarza
a)

sygnał elektryczny na fale dźwiękowe.

fale dźwiękowe na sygnał elektryczny.

fale dźwiękowe na fale akustyczne.

sygnał elektryczny na fale stojące.

17.

Podczas rozmieszczania mikrofonów w pomieszczeniu naleŜy wziąć pod uwagę
a)

tylko Ŝyczenia dyrygenta zespołu.

tylko liczbę i typ instrumentów muzycznych.

tylko właściwości akustyczne pomieszczenia.

yczenia dyrygenta zespołu, liczbę i typ instrumentów muzycznych, właściwości

akustyczne pomieszczenia.

18.

Przy systemie nagłaśniania decentralnym kolumny głośnikowe są
a)

rozmieszczone równomiernie w całej przestrzeni nagłaśnianej.

rozmieszczane tylko z tyłu pomieszczenia nagłaśnianego.

rozmieszczane w szczególnych strefach, na które podzielone zostało pomieszczenia.

zlokalizowane w jednej płaszczyźnie w pobliŜu miejsca toczącej się akcji scenicznej.

19.

Wzmacniacz ma za zadanie
a)

wytworzenie na wyjściu sygnału o wartości równej sygnałowi na wejściu.

wytworzenie na wyjściu sygnału o wartości większej, proporcjonalnej do sygnału
wejściowego.

wytworzenie na wejściu sygnału o wartości równej sygnałowi na wyjściu.

wytworzenie na wejściu sygnału o wartości mniejszej niŜ sygnał na wyjściu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

20.

RozróŜnia się miksery
a)

tylko analogowe.

tylko cyfrowe.

akustyczne.

analogowe i cyfrowe.

21.

Przy udzielaniu pierwszej pomocy osobom poraŜonym prądem elektrycznym w pierwszej
kolejności naleŜy
a)

opatrzyć powstałe zranienia.

odłączyć poszkodowanego od źródła prądu.

zastosować sztuczne oddychanie.

zastosować masaŜ serca.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ................................................................................................

Planowanie nagłośnienia pomieszczeń

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

LITERATURA

Everest Alton F.: Podręcznik akustyki. Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice 2004

Miszczak S.: Urządzenia elektroakustyczne. Wydawnictwa Komunikacji i Łączności,
Warszawa 1964

Sztekmiler A.: Podstawy nagłaśniania i realizacji nagrań. Podręcznik dla akustyków,
Warszawa 1999

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r.
z późniejszymi zmianami w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.
Dz. U. 2003 nr 169 poz.1650, tekst ujednolicony

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 kwietnia
2006 r. w sprawie ochrony przeciwpoŜarowej budynków, innych obiektów budowlanych
i terenów. Dz. U. 2006 nr 80 poz. 563