Narody i języki 



 

Ernest Gellner „Narody i nacjonalizm” 

„ ... to nacjonalizm stwarza więc narody, a nie narody nacjonalizm.  Nacjonalizmy nie narzucają kultury lecz są jej efektem.  Naród nie 
jest więc tym, na co się kreuje ...” 

Zdaniem  Gellnera

 

"okres  przechodzenia  w epokę  industrialną  jest  także  okresem  przechodzenia  w epokę  nacjonalizmu".  Pojawienie  się 

nacjonalizmu  związane  jest  bowiem  z przejściem  od  społeczeństwa  agrarnego  do  społeczeństwa  industrialnego  (przemysłowego),  które 
w przeciwieństwie do społeczeństwa poprzedniego typu ma mobilną i egalitarną strukturę. I tak ze „społeczeństwa rolniczego" wyłonił się 
nowy  typ  społeczeństwa  —

 

"społeczeństwo  oparte  na  potężnej  technologii  i nieprzerwanym  rozwoju,  społeczeństwo  wymagające 

zmiennego  podziału  pracy  oraz  ciągłego,  częstego  i precyzyjnego  komunikowania  się  ze  sobą  ludzi  obcych,  które  musi  się  odbywać  za 
pomocą  wspólnych  znaczeń,  przekazywanych  przez  jednolity  język  i w  razie  potrzeby  przez  państwo".  Gellner  nazywa  ten  nowy  typ 
społeczeństwa

 

"społeczeństwem  nieprzerwanego  rozwoju",  porównuje  je  do  armii,  gdzie

 

"każdego  dobrze  wyszkolonego  rekruta  można 

będzie  w razie  potrzeby  przekwalifikować  bez  większej  straty  czasu,  z wyjątkiem,  oczywiście,  niewielkiej  liczby  specjalistów  wysokiej 
klasy".

 

Taki  właśnie  typ  społeczeństwa  -  mobilnego,  piśmiennego,  kulturowo  zestandaryzowanego  oraz  wymienialnego  wewnętrznie  — 

odpowiada wymogom nowoczesnego państwa przemysłowego, które ściśle wiąże się z nacjonalizmem. 



 

Benedict Anderson „Wspólnoty Wyobrażone:  rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu” 



 

Naród – wspólnota etniczna, językowa, terytorialna i wyznaniowa 



 

Przed 1850 nie mówiło się o narodzie, więc myślenie o narodzie jako archaicznym jest potoczne 



 

Sobór  w  Konstancji  XV  w.    –  głosowanie  odbywa  się  nacjami  (np.:  „Niemcy”:  Polacy,  Duńczycy,  Czesi,  Węgrzy;  „Anglicy”, 

„Francuzi”, „Włosi” 



 

XV – XVI w. – nacje – pojęcie związane ze studentami 



 

W Hiszpanii pojęcie nacje jest odnoszone do innych narodów  



 

Nacje  kupców  włoskich  /perspektywa  innych  np.:  Hiszpan;  sami  Włosi  by  się  nacją  nie  nazwali  tylko  Wenecjanami, 

Rzymianami,… 



 

Francja i język  francuski: jeden z dialektów wybrany na język administracyjny XIV [dopiero w XVII wieku zaczyna być językiem 

literatury ~ dzięki salonom wykwintnisiów] 



 

Rewolucja francuska: porzucenie dwóch więzi: monarchii i religii ; potrzeba ideologicznego zastępnika : jednolita administracja, 

powszechne szkolnictwo [wprowadzenie tego samego języka], powszechny pobór do armii ← mają wytworzyć naród, wspólnotę 



 

Herder – wyrażanie narodu w języku [idea inspirująca romantyków] 

Najważniejsza wspólnota to naród (Volk, czasem Nation) bowiem jest czynnikiem historiotwórczym. Na jego istotę  – duszę (Herder używa 
też  niekiedy  pojęcia  duch  narodu  —  Volksgeist  lub  Nationalgeist)–  składają  się  język  i  kultura.  Dla  człowieka  –  jak  Herder  stwierdza  we 
wczesnej,  lecz  bardzo  istotnej  Rozprawie  o  pochodzeniu  języka  (Abhandlung  über  den  Ursprung  der  Sprache,  1771),  nagrodzonej  przez 
Berlińską  Akademię  Nauk  –  myśl  dostępna  jest  już  jako  wyrażona  w  języku.  Myśl  zawsze  jest  w  jakimś  języku,  nawet  gdy  nie  jest 
wypowiedziana.  Język  niewypowiadany  –  język  duszy  –  został  stworzony  przez  ludzi  przed  językiem  mówionym.  Ten  ostatni  zaś  jest 
przekazywany  przez  rodziców  dzieciom  –  z  pokolenia  na  pokolenie.  Język  wyznacza  sposób,  w  jaki  się  myśli.  Zatem  naród  –  posiadający 
jeden język – jest wspólnotą ludzi myślących w ten sam sposób 



 

Badanie narodów poprzez literaturę 



 

Wiek XIX – powstanie Włoch i Niemiec jako państwa dzięki odwołaniu się do zasady narodu 



 

Naród trzeba stworzyć (np.: nadanie Włochom wspólnego języka; większość języków narodowych powstaje w XIX wieku) 



 

Problem Grecji: naród historyczny, który przejął język macedoński 



 

Albańczycy: brak więzi narodowych 



 

Język, etnografia efektem narodu, spoiwem, a nie przyczyną 



 

Definiowanie tożsamości przez religię: Islam 



 

Rosja: 

  Różne „rusie” : Święta Ruś – Moskwa [tereny gdzie wyznaje się prawdziwą wiarę: prawosławie] i Rosja 
  Tożsamość imperialna nie może być zdefiniowana na etosie danego narodu 
  Ukraina – na granicy różnych Rusi [stąd nazwa odnosząca się do granicy] 
  Zręby administracji w Rosji tworzyli wikingowie [ Waregowie] 

Waregami nazywamy skandynawskich wikingów Russów - zamieszkujących wybrzeże Morza Bałtyckiego, które we wczesnym średniowieczu 
zwane  było  Morzem  Rusów.  Wojownicy  ci  w VIII i IX wieku  działali  w  rejonach  obecnej  Polski, Ukrainy i Rosji -  wzdłuż  szlaku 
komunikacyjnego  prowadzącego  z  Północy  do  Grecji  i  Morza  Czarnego,  tworząc  tam  w  późniejszym  okresie  m.in.  pierwszy  organizm 
państwowy, nazwany Rusią Kijowską . 

  Ideologia Moskwy III Rzymu [po upadku Bizancjum dążenie do dominacji imperialnej, przyjęcie terminu car (cesarz); chce przejąć 

terytoria Bizancjum: Rosja czuje się odpowiedzialna za Serbię, Bosfor] 

  Wiek XVII – XVIII – brak pojęcia „rosyjski” [zamiast tego „ruski”] 
  Rosja nigdy nie była państwem narodowym; dopiero od 2000r. wprowadzenie rosyjskiej tożsamości etnicznej 



 

Niemożliwość  asymilacji  –  wytworzenie  narodu  żydowskiego  [wcześniej  byli  stanem];  brak  jednego  wspólnego  języka  – 
tylko hebrajski, ale to nie był język mówiony; to się zmienia kiedy powstają szkoły 



 

Polska XIV wiek: pierwsze zabytki języka polskiego 



 

Czechy: XIX w. – język czeski pozbawiony naleciałości [nowy czeski przypomina polski z XIV wieku; oparcie o panslawizm] 

Panslawizm – ruch kulturalno-polityczny o różnorodnym zabarwieniu politycznym, powstały w Czechach na początku XIX wieku, dążący do 
wyzwolenia,  a  następnie  zjednoczenia  politycznego,  gospodarczego  i  kulturalnego Słowian.  Pierwotnie  termin  ten  był  stosowany  dla 

określenia  językowej  i  kulturalnej  wspólnoty  narodów  słowiańskich.  W  XIX  wieku  panslawizm  znalazł  wielu  zwolenników  w  krajach 
zamieszkiwanych  przez  Słowian  [Ideę  panslawizmu  popierała Rosja,  pragnąc  w  ten  sposób  realizować  swoje  imperialne  interesy  wobec 
narodów o słowiańskim pochodzeniu, nieposiadających własnej organizacji państwowej] 



 

Litwa: stworzenie języka, którego nie rozumieją Polacy, aby się wyraźnie od nich odciąć 



 

Kreacja panteonów bohaterów narodowych (Kościuszko, Poniatowski – przez Rosjan tworzony!) 



 

Tworzenie systemu wyobrażeń łączy naród 



 

Najpierw państwo, potem naród 

 

Jak stworzyć naród? 

 Wybrać dialekt, który stanie się językiem narodowym → „zebrać” korzennie, stworzyć gramatykę i słowniki (dialekty często były tylko w 
formie ustnej) → upowszechnić język przez szkoły → tworzyć masowe ruchy społeczne → partie polityczne → mamy Naród.   

W XIX wieku powstały Włochy i Niemcy, przy czym tylko 2,5% mówiło w języku włoskim podczas łączenia Włoch. W wypadku Niemiec do 
tej pory mamy Landy, w każdym z nich funkcjonuje inny dialekt (konieczność tłumaczenia filmów niemieckich na język niemiecki) 

Jugosłowianie złączyli swoje narody by stać się silniejszym państwem liczącym się na arenie międzynarodowej.  

Religia nie jest czynnikiem narodotwórczym. Można ją dzielić z sąsiadami.  

Państwa wielonarodowe: np. Turcja, Austro-Węgry, Wielka Brytania(?) 

Belgia jako państwo albo dwu narodowe(Waloni i Flamandzi), albo narodowe (Belgowie). 

Ruś i Rosja: Ruś jest pojęciem szerszym, obejmowało Księstwo Kijowskie. Na przełomie XVII/XVIII wieku pojawia się w słownikach pojęcie 
Rosji, ale nigdzie nie funkcjonuje Rosjanin (ciągle mówi się o „ruskim człowieku”, pojęcie rosyjskiego człowieka wprowadza dopiero Putni w 
2000r. Rosja nigdy nie była państwem narodowym, dopiero teraz między jej obywatelami nawiązuje się pewna więź w relacji z innymi. 
Wcześniej Ruskim mógł być każdy – Byłeś Polakiem, ale kiedy mieszkałeś poza granicami Polski byłeś Ruskim. Ruscy traktowali 
obcokrajowców jak swoich. (podobnie było z Walijczykami w stosunku do Anglii)  

Pakistan został stworzony po wyjcu Anglików z Indii, w partii Ghandiego doszło do rozłamu, grupa muzułmańska stworzyła własne państwo. 
Ghandi był przeciwny rozłamowi Indii na mniejsze Państwa, dlatego podczas utworzenia Pakistanu zamiast świętować smucił się w 
Kalkucie.  

Żydzi w Polsce: Nie byli uznawani za odrębny naród, ani za religię, ale za STAN. Mieli własny parlament, sposób poboru podatków, po 
upadku I RP odebrano im status stanu. Żydzi nie mieli wspólnego języka, tylko religijny – hebrajski, Nawego bazie w latach 90 XIX wieku 
powstał Nowohebrajski. 

Polska: Pierwsze ślady języka polskiego, który jeszcze niewiele różnił się od czeskiego czy ruskieego datuje się na XIV w. Polska w XVIII wieku 
miała problem z państwowością (rozbiory). Za naród uważano szlachtę (10% społeczeństwa)  dlatego należało unarodowić chłopów.  

Rewolucja- maszyna wytwarzająca i ujednolicająca lud, naród. 

Klasa średnia jest nośnikiem idei narodu- język + kultura. Elity mówią po francusku (np. w Rosji, Niemczech, Polsce itp.) 

Polski nacjonalizm romantyczny jest złudzeniem 

Idea samostanowienia ludów- każdy naród ma prawo do swojej ekspresji. 

Język (forma zapisu też ma znaczenie)



 literatura



 naród. 

Dialekt , gdy jest opisany (gramatyka, słownik itp.) to dostaje status języka, a inne dialekty, które do tej pory były sobie równe, stają się 
teraz podrzędne. Luter przetłumaczył Biblię ma jakiś dialekt niemiecki co spowodowało rozprzestrzenieniem się języka.  

Nie ma ogólnochińskiego, jest pismo ideograficzne, które jest uniwersalne na całe Chiny, teraz dopiero dochodzi do homogenizacji języka. 

Polska- wpływy języka : czeskiego( bo Chrzest Polski), niemieckiego (np. budownictwo), rusycyzmy, angielskie słowa spolszczone, chcieli 
tworzyć na siłę rdzennie polskie słowa w XIX- nazewnictwo polskie np. dla pierwiastków i  tylko „tlen” się przyjął. 

Uczenie się w szkole o literaturze jako kanonach



 tworzenie języka. 

Naród historyczny- kultura, język, 

Naród etniczny- potrafi być narodem w granicach innego państwa np. żydzi, turcy. 

Habsburgowie- jako naród etniczny. W każdym państwie byli, bardzo łatwo przyswajali nową kulturę, język.  
Byli w Polsce, kupili majątek w Żywcu, założyli browar. Angażowali się w kulturę i politykę Polski.  Karol Olbracht Austriacki był 
pułkownikiem Wojska Polskiego. Karol Stefan Habsburgw dwudziestoleciu międzywojennym był uznawany przez polskie środowisko 

monarchistyczne za odpowiedniego kandydata do korony (w czasie I wojny światowej był poważnym kandydatem na monarchę Królestwa 
Polskiego pod kontrolą Niemiec i Austro-Węgier).  
Wielu Habsburgów umarło jako polscy żołnierze w Katyniu. Stali się Polakami.