Tech_zyw_gos_dom_321[10]_Z3.04

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Potrawy z jaj w produkcji gastronomicznej

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Wykorzystanie właściwości jaj w sporządzaniu potraw

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Zastosowanie mleka słodkiego w produkcji gastronomicznej

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Zastosowanie mlecznych napojów fermentowanych w produkcji

gastronomicznej

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Zastosowanie śmietanki i śmietany w produkcji gastronomicznej

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Zastosowanie serów w produkcji gastronomicznej

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o sporządzaniu potraw z jaj i mleka

oraz przetworów z nich uzyskanych, które można wykorzystać w produkcji gastronomicznej.

W poradniku zamieszczono:

–

wymagania wstępne czyli wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane,
aby bez problemów móc korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia czyli umiejętności jakie powinieneś opanować w wyniku korzystania
z tego poradnika,

–

materiał nauczania czyli niezbędne informacje, pomocne w przyswojeniu wiadomości
i umiejętności z zakresu jednostki modułowej,

–

pytania sprawdzające, które pomogą sprawdzić twoją gotowość do wykonywania
ćwiczeń,

–

przykładowe ćwiczenia ze wskazówkami do realizacji, które pomogą Ci bezpiecznie
i sprawnie wykonać ćwiczenie,

–

sprawdzian postępów, który umożliwi sprawdzenie Twojego poziomu wiedzy po
wykonaniu ćwiczeń,

–

sprawdzian osiągnięć wraz z zestawem zadań testowych i instrukcją do korzystania
z testu,

–

literaturę czyli spis publikacji, które wykorzystano do utworzenia tego poradnika, a które
mogą być pomocne w poszerzaniu wiadomości i umiejętności objętych tą jednostką
modułową.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać regulaminów, przepisów bhp oraz

instrukcji przeciwpożarowych, wynikających z rodzaju wykonywanych prac. Przepisy te
poznasz podczas trwanie nauki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

321[10].Z3.02

Prowadzenie procesów technologicznych produkcji potraw

321[10].Z3.03

Sporządzanie potraw z produktów

zbożowych

321[10].Z3.04

Sporządzanie potraw z jaj i mleka

321[10].Z3.05

Sporządzanie potraw

z warzyw,

ziemniaków,

grzybów i owoców

321[10].Z3.06

Sporządzanie potraw

z mięsa zwierząt
rzeźnych, drobiu

i dziczyzny

321[10].Z3.07

Sporządzanie potraw

z ryb i owoców

morza

321[10].Z3.08

Sporządzanie

wypieków

321[10].Z3.01

Gospodarka produktami spożywczymi

321[10].Z3.09

Sporządzanie potraw półmięsnych

321[10].Z3.10

Sporządzanie napojów gorących i zimnych

321[10].Z3.11

Przygotowywanie potraw dietetycznych

321[10].Z3.12

Przygotowywanie potraw kuchni polskiej i specjalności różnych

regionów świata

321[10].Z3.13

Kalkulowanie cen potraw i napojów

321[10].Z3

Technologia produkcji gastronomicznej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z różnych źródeł informacji,

−

posługiwać się pojęciami z zakresu gastronomii,

−

posługiwać się recepturami gastronomicznymi,

−

organizować stanowisko pracy zgodnie z zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy oraz
wymaganiami ergonomii,

−

rozróżniać produkty spożywcze w zależności od ich pochodzenia, wartości odżywczej
i metod przechowywania,

−

przeprowadzać obróbkę wstępną różnych surowców pochodzenia roślinnego
i zwierzęcego,

−

dokonywać podstawowej oceny towaroznawczej produktu,

−

rozróżniać sprzęt gastronomiczny i znać jego przeznaczenie,

−

stosować różne metody obróbki termicznej produktów spożywczych,

−

dobierać i stosować maszyny i urządzenia do produkcji,

−

sporządzać i podawać potrawy zgodnie z zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien umieć:

−

określić gatunki, skład chemiczny oraz wartość odżywcza mleka, jaj i wykonanych z nich
przetworów,

−

określić warunki przechowywania mleka, jaj i przetworów oraz zmiany zachodzące
podczas przechowywania,

−

określić zmiany zachodzące podczas obróbki cieplnej mleka, jaj i przetworów,

−

określić temperaturę koagulacji i denaturacji białek jaj i mleka,

−

ocenić świeżość jaj różnymi metodami,

−

określić etapy produkcji przetworów z mleka,

−

zorganizować stanowisko pracy zgodnie z obowiązującymi zasadami bezpieczeństwa
i higieny pracy oraz zasadami ergonomii,

−

sporządzić potrawy z mleka, jaj i przetworów,

−

ocenić organoleptycznie potrawy z mleka, jaj i przetworów,

−

zastosować potrawy z mleka i jaj oraz przetworów w żywieniu człowieka,

−

zastosować zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej oraz
ochrony środowiska,

−

skorzystać z literatury i innych źródeł informacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Potrawy z jaj w produkcji gastronomicznej

4.1.1. Materiał nauczania

Jajo – komórka rozrodcza ptaków, w handlu rozumiane jako jajo kurze, dostępne są

także jaja przepiórcze, strusie, perlicze, kacze.

Budowa jaja – podstawowe elementy:

–

skorupka (wapienna, porowata),

–

białko (rzadkie zewnętrzne, gęste, rzadkie wewnętrzne, gęste otaczające żółtko),

–

sznury białkowe (chalazy),

–

żółtko.

Rys. 1. Przekrój podłużny jaja kurzego [5]

Skład chemiczny jaja (treść wewnętrzna):

–

woda ok. 73%;

–

białka pełnowartościowe (albuminy, globuliny) ok. 13%;

–

tłuszcze łatwo przyswajalne (w tym cholesterol) ok. 12%;

–

węglowodany ok. 1%;

–

składniki mineralne ok. 0,8%;

–

witaminy – A, D, E, K grupy B.
Wysoka wartość odżywcza ze względu na zawartość białka o pełnym składzie

aminokwasowym (białko wzorcowe), które charakteryzuje się dużą przyswajalnością
i strawnością, a także innych składników wpływa na wartość odżywczą potraw
sporządzonych z jaj lub z dodatkiem jaj.

Tabela.1. Skład chemiczny jaja kurzego [5]

składniki

całe jajo

treść wewnętrzna

żółtko

białko

woda

38,1

65,6

38,0

73,6

9,1

48,7

28,9

87,9

białka

7,0

12,1

6,6

12,8

3,1

16,6

3,5

10,6

tłuszcze

6,1

10,5

6,1

11,8

6,1

32,6

ślad

–

cukry

0,5

0,9

0,5

1,0

0,2

1,0

0,3

0,9

związki nieorganiczne

6,3

10,9

0,4

0,8

0,2

1,1

0,2

0,6

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przechowywanie jaj: w temperaturze 10–15° C, przy wilgotności 65–80% do30 dni.
Zmiany zachodzące w jajach podczas przechowywania:

–

utrata masy,

–

komora powietrzna się powiększa,

–

białko traci galaretowatą konsystencję,

–

chalazy zanikają,

–

żółtko mięknie i traci centralne położenie,

–

barwa białka i żółtka się zmienia,

–

podnosi się pH treści jaja,

–

następuje rozkład białek.

Tabela 2. Klasyfikacja jaj [9]

Klasa jakościowa

kategoria

Masa (g)

od 73

63–73

53–63

jaja świeże, w których
wysokość komory
powietrznej nie przekracza
6 mm

poniżej 53

niechłodnicze i nieutrwalone

Chłodnicze, które zostały schłodzone
w temperaturze poniżej 5°C

Komora powietrzna 6–9 mm

utrwalone

Zasady przygotowania jaj do sporządzania potraw:

–

mycie skorupki w letniej wodzie (po umyciu jajo powinno być skierowane do produkcji);

–

sparzenie lub naświetlanie promieniami UV, w celu zniszczenia Salmonelli, szczególnie
w przypadku wykorzystania jaj na surowo;

–

prześwietlanie owoskopem lub wybicie pojedynczo na talerzyk w celu sprawdzenia
świeżości i uniknięcia wykorzystania jaja zepsutego.

Tabela 3. Badanie świeżości jaj [opracowanie własne]

Badanie

świeżości jaj

Sposób

Cechy świeżości

Cechy nieświeżości

Przed
wybiciem

zanurzanie
w solance

jajo tonie

jajo pływa

Przed
wybiciem

prześwietlanie
owoskopem

kuliste żółtko, położone
centralnie, przejrzyste białko,
ciemna mała komora
powietrzna

powiększone, ruchliwe żółtko,
rzadkie białko, powiększona
jasna komora powietrzna

Po wybiciu

obserwacja na
płaskiej
powierzchni

żółtko wypukłe, ułożone
centralnie, widoczne chalazy,
bezbarwne, gęste białko

powiększone płaskie żółtko,
zanik chalaz, rozlane rzadkie
białko

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 4. Potrawy gotowane z jaj [opracowanie własne]

Cechy (konsystencja)

Potrawy

gotowane z jaj

Zasady

Czas

gotowania białko

żółtko

Zastosowanie

Jaja na miękko,
Jaja po wiedeńsku
(w szklance)

od wody
wrzącej

3–3,5 min.

półpłynne

płynne

śniadania

Jaja mollet
(na półtwardo)

od wody
wrzącej

4–5 min.

stałe

półpłynne

śniadania
II danie

Jaja na twardo

od wody
zimnej

8–10 min.

stałe

zakąski,
dodatek do zup

Jaja w koszulkach

od wody
wrzącej

3–4 min.

stałe

płynne

II danie,

Tabela 5. Potrawy smażone z jaj [opracowanie własne]

Potrawy smażone z jaj:

Cechy

Zastosowanie

jajecznica

masa jajeczna, ścięta, mieszanie podczas
smażenia

śniadania

jajecznica z dodatkami

masa jajeczna, mieszana podczas smażenia
z dodatkami (kiełbasa, grzyby, ser żółty)

śniadania

jajecznica „po chłopsku”

masa jajeczna, mieszana, z mąką i mlekiem

śniadania

omlet naturalny

masa jajeczna, niemieszana, z wierzchu
galaretowata

śniadania

omlet mieszany

masa jajeczna, niemieszana, smażona na
dodatkach (kiełbasa, pieczarki)

śniadania

omlet biszkoptowy

masa z żółtek, spulchniona pianą z białek jaj,
(także pieczony)

śniadania, desery

jaja sadzone

białko ścięte, żółtko półpłynne, także smażone
na dodatkach: szynka, bekon

śniadania,
II dania

kotleciki z jaj

mielona masa z ugotowanych na twardo jaj
(z dodatkami wiążącymi, spulchniającym,
smakowymi) kształt okrągły, obtoczone w bułce
tartej

II dania

jaja faszerowane

mielona masa j.w., po nałożeniu w połówki
skorupek jaj i zanurzeniu w bułce tartej poddane
smażeniu

zakąski,
II dania

Przetwory z jaj:

–

proszek jajeczny,

–

żółtko suszone (w postaci proszku),

–

białko suszone (w postaci proszku),

–

mrożona masa jajeczna.

Przechowywanie przetworów z jaj:

–

w postaci proszku muszą być zapakowane i przechowywane w magazynach
o temperaturze do 22°C i wilgotności względnej powietrza poniżej 75%, do 12 miesięcy;

–

w postaci mrożonej w temperaturze poniżej –12°C.

Zakąski z jaj:

–

jaja w sosach zimnych – jaja ugotowane na twardo, całe lub przekrojone wzdłuż na
połówki, ułożone na półmisku, zalane sosem zimnym udekorowane sezonowymi
warzywami;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

jaja garnirowane – jaja ugotowane na twardo, podzielone wzdłuż na połówki, ułożone na
postumencie z sałatki, udekorowane sezonowymi jarzynami i pokryte galaretą;

–

jaja nadziewane – jaja ugotowane na twardo, przekrojone wzdłuż, napełnione nadzieniem
sporządzonym z wybranego żółtka z rybą wędzoną, zmieloną szynką, pasztetem lub
innym składnikiem.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak sprawdzić świeżość jaj bez wybijania?
2.  Czym charakteryzuje się świeże jajo po wybiciu?
3.  Jak długo gotuje się jajo na twardo?
4.  Jak długo gotuje się jajo na miękko?
5.  Jak długo gotuje się jaja mollet?
6.  Jak gotuje się jaja poszetowe?
7.  Jakie są różnice w strukturze potraw z jaj gotowanych?
8.  Czym różni się jajecznica od omletu?
9.  Jak podaje się jaja po wiedeńsku?
10.  Jak i z jakimi dodatkami podaje się jaja w koszulkach?
11.  Jakie wyróżnia się zakąski z jaj?
12.  Jak można wykorzystać jaja w żywieniu człowieka?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj potrawę według receptury. Jaja po wiedeńsku.

Normatyw surowcowy na 1 porcję:

– jaja 2 szt.
– masło 10 g

– sól

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  umyć jaja,
3)  włożyć do szklanki połowę masła, delikatnie dołożyć wybite jaja
4)  włożyć szklankę do kąpieli wodnej,
5)  gotować  na  wolnym  ogniu,  aż  białko  będzie  ścięte,  a  żółtko  pozostanie  w  postaci

półpłynnej,

6) wyjąć szklankę, wytrzeć ją do sucha, ustawić na talerzyku z łyżeczką,
7) posolić jaja, dodać resztę masła i ewentualnie zieloną pietruszkę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

waga,

–

łaźnia wodna,

–

szklanka,

–

talerzyk,

–

łyżeczka.

Ćwiczenie 2

Wykonaj potrawę według receptury. Jaja w koszulkach – poszetowe.

Normatyw surowcowy na 1 porcję:
– jaja 2 szt.

– woda 250 cm³

– ocet

– sól

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przygotować surowce i sprzęt,
2) umyć jaja, wybić na mały talerzyk,

3)  zagotować wodę z solą i octem,
4)  wlać delikatnie jaja na wrzącą wodę,
5)  gotować ok. 3 min.
6)  wyjąć łyżką cedzakową,
7)  wyłożyć na talerz.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury

–

miarka objętości,

–

rondel,

–

łyżka cedzakowa,

–

talerzyk,

–

talerz płytki,

–

sztućce.

Ćwiczenie 3

Wykonaj potrawę według receptury. Omlet biszkoptowy.
Normatyw surowcowy na 1 porcję:

– jaja 2 szt.

– mąka pszenna 15 g

– masło 10 g

– sól

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  umyć jaja, wybić oddzielając białka od żółtka,
3)  ubić białka na sztywną pianę, dodawać po żółtku ciągle ubijając,
4)  dodać przesianą mąkę i sól, delikatnie wymieszać,
5)  rozgrzać na patelni tłuszcz,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6)  wlać masę jajeczną, powoli ogrzewać,
7)  smażyć z obu stron na złoty kolor,
8)  zsunąć z patelni na talerz.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

salaterka,

–

trzepaczka rózgowa,

–

kubek,

–

sitko,

–

łyżka drewniana,

–

patelnia,

–

łopatka,

–

talerz,

–

sztućce.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) rozpoznać cechy jaja świeżego i nieświeżego



2) wymienić potrawy smażone z jaj?



3) wymienić etapy sporządzania omleta biszkoptowego?



4) wymienić potrawy gotowane z jaj?



5) przedstawić sposoby podania jaj po wiedeńsku?



5) przedstawić etapy sporządzania jaj po wiedeńsku?



6) sporządzić jaja w koszulkach?



7) przygotować stanowisko pracy do sporządzania potraw z jaj



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Wykorzystanie właściwości jaj w sporządzaniu potraw

4.2.1. Materiał nauczania

Zmiany zachodzące w białkach jaj podczas procesów technologicznych:

– uwodnienie białek (hydratacja) – zdolność do wiązania i zatrzymywania wody (płynu);
– koagulacja białek – łączenie się białek w zespoły pod wpływem temperatury;

– denaturacja białek – nieodwracalne zniszczenie naturalnego ukształtowania

przestrzennego białka w wyniku działania wysoką temperaturą (gęstnienie białka:
zmętnienie temp. ok. 55°C, zestalenie do postaci żelu ok. 66°C, całkowite zestalenie
71°C), ubijania piany z białek jaj (denaturacja powierzchniowa), dodatek kwasu.

– emulgowanie – tworzenie i stabilizowanie emulsji czyli mieszaniny dwóch

nierozpuszczalnych w sobie cieczy, polegające na zdolności do oplatania przez struktury
białkowe rozproszonych kuleczek tłuszczu.

Właściwości jaj:

1) wiążące (sklejające) – dodane jajo surowe do rozdrobnionych mas (np. mielone mięso,

nadzienia, ciasta, budynie) pod wpływem ogrzewania ścina się (denaturuje) i wiąże
poszczególne składniki;
Zasady wykorzystania jaj jako czynnika wiążącego:
–

wybijać jaja;

–

wszystkie jaja przed użyciem należy sparzyć lub naświetlić promieniami UV

(unikamy zakażenia salmonellą) oraz sprawdzić ich świerzość;

–

dokładnie wymieszać z masą wykorzystywane do wiązania całe jajo lub białko.

2) spulchniające – ubita piana z białek jaj lub ubite całe jaja dodane do potraw (suflety,

musy, budynie, ciasto biszkoptowe, bezy) zwiększają ich objętość i delikatność (dzięki
wtłoczonemu powietrzu), dodawana do masy w końcowym etapie sporządzania potrawy,
wymaga delikatnego wymieszania, aby zachować strukturę.
Zasady wykorzystania jaj jako czynnika spulchniającego:
–

wybijać jaja;

–

dokładnie oddzielić białka od żółtek;

–

przed ubijaniem przetrzymywać białka w temperaturze pokojowej;

–

ubijać intensywnie, bez przerywania do momentu całkowitego zbielenia i rwania
piany, aż będzie utrzymywać nadany kształt;

–

ubijać bezpośrednio przed połączeniem ze spulchnianą masą;

–

łączyć ze spulchnianą masą delikatnie mieszając;

–

pianę można utrwalić w zależności od zastosowania: dodatkiem cukru pudru,
wrzącym syropem cukrowym, sokiem z cytryn.

3) zagęszczające – białka (z żółtka i białka) pęcznieją w wodzie, a przy ogrzewaniu łączą

płyn zagęszczając go przy temperaturze do 80°C (sosy gorące zagęszczane żółtkami
zwane sosami emulsyjnymi np. sos holenderski, sos waniliowy, zupy kremy, mleczka);
Zasady wykorzystania jaj jako czynnika zagęszczającego:
–

wybijać jaja;

–

dokładnie wymieszać z zagęszczaną potrawą,

–

nie przekraczać temperatury 80°C, aby nie wytrącić białek z roztworu.

4) emulgujące – intensywne mieszanie substancji białkowych jaj z tłuszczem powoduje

powstanie stabilnej emulsji (produkcja majonezu, sosy zimne na podstawie majonezu).

Zasady wykorzystania jaj jako czynnika emulgującego:
–

wybijać jaja;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

stosować tylko świeże jaja;

–

dokładnie oddzielić białka od żółtek;

–

przed łączeniem z resztą składników żółtko przetrzymać w temperaturze pokojowej
(podobnie pozostałe składniki);

–

intensywnie mieszać z resztą składników wg receptury.

Potrawy  z  zastosowaniem  właściwości  technologicznych  jaj  –  suflety,  budynie,  kremy,
musy,  majonez,  mleczka,  sosy  zimne  (na  podstawie  majonezu),  zupy  kremy,  sosy  gorące
(zagęszczane jajami).
Suflet  –  potraw  sporządzona  z  żółtek  utartych  z  cukrem  lub  masłem  wymieszanych
z rozdrobnionym  składnikiem  głównym  np.:  orzechy,  migdały,  przeciery  owocowe,  ser
i spulchnione pianą z białek jaj, które poddaje się pieczeniu i podaje bezpośrednio po obróbce
termicznej w tym samym naczyniu.
Mus  –  deser  sporządzony  z  roztartych  owoców  i  cukru  z  dodatkiem  upłynnionej  żelatyny
i spulchniony pianą z białek jaj, pozostawiony do zestalenia.
Krem – deser sporządzony z utartych żółtek z cukrem, składnika smakowo- zapachowego np.
cukru  wanilinowego,  soku  z  cytryny,  z  dodatkiem  upłynnionej  żelatyny  spulchniony  pianą
z białek jaj, pozostawiony do zestalenia.
Mleczko  –  deser  z  mleka,  jaj,  cukru,  dodatku  aromatyczno-smakowego  np.:  cukier
wanilinowy,  kakao,  karmel,  który  otrzymuje  się  przez  dokładne  wymieszanie  wszystkich
składników,  a  następnie  wylanie  utworzonej  masy  po  100g  do  filiżanek  i  ogrzewaniu
w  kąpieli  wodnej  pod  przykryciem  przez  ok.  40  min.  do  zestalenia,  nie  przekraczając
wewnątrz  masy  temperatury  80°C.  Podaje  się  bezpośrednio  po  gotowaniu  na  gorąco  lub  na
zimno.
Budyń – potrawa słona lub deser sporządzona z rozdrobnionego składnika głównego np.: ser,
mak,  warzywa,  grzyby,  ugotowane  mielone  mięso  cielęce  lub  drobiowe,  połączonego
z żółtkami utartymi  z  masłem (w słodkich budyniach także z cukrem)  i spulchnionego pianą
z białek jaj. Tak przygotowaną  masę gotuje  się w formie  budyniowej w kąpieli wodnej prze
ok.  45  min.  do  związania  wszystkich  składników.  Podaje  się  wyłożony  na  talerz  przez
odwrócenie formy budyniowej do góry dnem.

Rys. 2. Forma budyniowa [7, s.78]

Zupy  kremy  –  sporządza    się  z  wywaru  i  głównego  składnika  w  postaci  ugotowanej
i  przetartej,  które  po  połączeniu  najpierw  zagęszcza  się  podprawą  zacieraną  (z  mąki
i tłuszczu), na koniec, do gotowej zupy odstawionej z palnika, dodaje się rozmącone żółtko.
Sosy  emulsyjne  gorące  -  sporządza  się  przez  dokładne  ubicie  w  kąpieli  wodnej  żółtek
z gorącym  płynem  (do  80°C)  sporządzonym:  z  mleka  i  cukru  z  dodatkami  aromatyczno-
smakowymi  np.:  cukier  wanilinowy  (sos  waniliowy);  mieszaniny  wody  i  octu  winnego
z dodatkiem soli i pieprzu (sos holenderski).
Majonez – sos zimny uzyskany przez intensywne mieszanie żółtka wstępnie połączonego ze
składnikami  smakowymi  (musztarda,  sól,  ocet)  z  dodawanym  cienkim  strumieniem  olejem.
W produkcji majonezu ważne jest, aby wszystkie składniki miały wyrównana temperaturę ok.
20°C, gdyż zapobiega to rozwarstwianiu (warzeniu się) majonezu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sosy zimne na podstawie majonezu:

Sos tatarski – sporządzony z majonezu połączonego z drobno posiekanymi korniszonami,

grzybami marynowanymi, doprawiony solą i cukrem do smaku.

Sos ravigotte – sporządzony z majonezu połączonego z rozgotowanym, przetartym

szpinakiem, doprawiony solą i cukrem do smaku.

Sos remulade – sporządzony z majonezu połączonego z posiekanymi ugotowanymi

jajami na twardo i posiekanym szczypiorkiem, doprawiony przyprawą bulionową, solą
i cukrem do smaku.

Sos czosnkowy zimny – sporządzony z majonezu połączonego z dodatkiem jogurtu

naturalnego, octu winnego i roztartego czosnku, doprawiony solą i białym pieprzem.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie zmiany zachodzą w białkach jaj podczas procesów technologicznych?
2.  Co to jest koagulacja?
3.  Co to jest denaturacja i pod wpływem czego zachodzi?
4.  Czym charakteryzują się właściwości zagęszczające jaj?
5.  Czym charakteryzują się właściwości wiążące jaj?
6.  Czym charakteryzują się właściwości spulchniające jaj?
7.  Czym charakteryzują się właściwości emulgujące jaj?
8.  Co to jest budyń?
9.  Co to jest mus?
10.  Co to jest suflet
11.  Co to jest krem?
12.  Co to jest zupa krem?
13.  Jakie są zasady sporządzania sosów emulsyjnych gorących?
14.  Co to jest majonez i jakie ma zastosowanie?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj potrawę według receptury. Kotleciki z jaj.

Normatyw surowcowy na 1 porcję:
– jaja 2 szt.

– jajo (do związania masy) 1/5 szt. lub ½ białka

– bułka czerstwa 10 g

– mleko 20 cm³

– masło 6 g

– bułka tarta 10 g

– margaryna do smażenia 20 g

– szczypiorek 4 g

– sól, pieprz

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przygotować surowce i sprzęt,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2)  umyć jaja, ugotować na twardo,
3)  namoczyć bułkę w mleku, lekko odcisnąć
4)  ugotowane jaja zmielić wraz z bułką,
5)  dodać do masy  utarte  masło,  surowe jajo  lub białko,

drobno posiekany szczypiorek, sól,

pieprz, wymieszać,

6)  uformować okrągłe kotlety, obtoczyć w bułce tartej,
7)  rozgrzać tłuszcz, smażyć z obu stron do zrumienienia,
8)  zsunąć z patelni na talerz.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

deska,

–

nóż,

–

rondelek,

–

miski 2 szt.,

–

maszynka do mielenia,

–

łyżka drewniana,

–

łopatka,

–

patelnia,

–

łyżeczka,

–

talerz,

–

sztućce.

Ćwiczenie 2

Wykonaj potrawę według receptury. Majonez.

Normatyw surowcowy na 265 g:

– żółtko 1 szt.

– olej 230 g

– ocet 5 cm³
– musztarda 5 g

– sól, cukier

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przygotować surowce i sprzęt,
2) umyć jajo, sparzyć, oddzielić żółtko,

3)  wymieszać żółtko w miseczce z solą, musztardą i octem
4)  ubijać wlewając olej kroplami,
5)  wlewać, gdy zacznie gęstnieć, olej cienkim strumieniem cały czas ubijając,
6)  przyprawić do smaku.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

miska,

–

mikser lub trzepaczka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Wykonaj potrawę według receptury. Sos waniliowy.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:
– mleko 450 cm³

– cukier 125 g

– jajo 1szt.

– żółtko 1szt.

– cukier wanilinowy 10 g lub ¼ laski wanilii

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  zagotować mleko z częścią cukru, cukru wanilinowego lub ¼ laski wanilii
3)  umyć jaja, sparzyć, wybić jedno całe, drugie oddzielając białko od żółtka,
4)  ubić w salaterce z resztą cukru,
5)  wlewać gorące mleko cały czas ubijając,
6)  wstawić nad parę i ubijać do zgęstnienia,
7)  zestawić z pary i ubijać do ostudzenia,
8)  przelać do sosjerki.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

miska,

–

trzepaczka,

–

rondelek,

–

garnek z wodą,

–

sosjerka,

–

łyżka do sosu.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić na czym polegają właściwości wiążące jaj?



2) sporządzić potrawę z wykorzystaniem właściwości wiążących jaj?



3) wyjaśnić na czym polegają właściwości spulchniające jaj?



sporządzić potrawę z wykorzystaniem właściwości spulchniających
jaj?



5) wyjaśnić na czym polegają właściwości zagęszczające jaj?



sporządzić potrawę z wykorzystaniem właściwości zagęszczających
jaj?



7) wyjaśnić na czym polegają właściwości emulgujące jaj?



8) sporządzić potrawę z wykorzystaniem właściwości emulgujących jaj?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Zastosowanie mleka słodkiego w produkcji gastronomicznej

4.3.1. Materiał nauczania

Mleko – produkt gruczołów mlecznych samic ssaków, rozumiane jako mleko krowie.

Mleko innego pochodzenia powinno być bliżej określone np.: mleko kozie, mleko owcze.
Do sporządzania potraw wykorzystuje się mleko spożywcze znajdujące się w handlu o różnej
zawartości tłuszczu:
–

odtłuszczone 0%,

–

chude 0,5 i 1,0%;

–

półtłuste 1,5% i 2%;

–

pełne 3,2 i 3,5%

Cechy mleka – mieszanina wielu składników, białko w postaci koloidalnej, tłuszcz w postaci
zemulgowanej, laktoza i sole mineralne rozpuszczone w wodzie, barwa jasnokremowa, smak
przyjemny łagodny lekko słodki, gęstość 1,029–1,033 g/cm³.
Skład chemiczny mleka:
–

białko średnio 3,2% (w tym kazeina ok. 2,5%, laktoalbumina ok. 0,5%, laktoglobulina
ok.0,05%),

–

tłuszcz średnio 3,4% (łatwo przyswajalny),

–

cukrowce (laktoza) ok. 4,8%,

–

składniki mineralne głównie wapń i fosfor,

–

witaminy A i karoten, mniejsze ilości witamin D, E i K oraz grupy B – głównie B

–

woda ok. 88%

–

inne składniki.

Mleko  i  jego  przetwory  jako  produkty  o  zawartości  wysokowartościowego  białka  i  innych
cennych  składników  odżywczych  (wapń,  witamina  A,  D,  karoten)  są  bardzo  ważnym
surowcem do sporządzania potraw i napojów o wysokiej wartości odżywczej.
Mikroflora  mleka:  pożyteczna  –  bakterie  kwasu  mlekowego,  szkodliwa  –  bakterie  z  grupy
coli, drożdże, pleśnie, bakterie chorobotwórcze, wirusy.
Etapy procesu technologicznego produkcji mleka spożywczego:
1)  odbiór mleka surowego;
2)  wstępne magazynowanie po schłodzeniu;
3)  czyszczenie;
4)  normalizacja zawartości tłuszczu;
5)  homogenizacja;
6)  pasteryzacja lub sterylizacja;
7)  rozlew do opakowań
8)  dystrybucja.
Warunki przechowywania mleka – temperatura 4–8°C, czas zależy od sposobu  utrwalenia.
Sposoby utrwalania mleka słodkiego:
–

pasteryzacja – częściowo unieczynnia drobnoustroje (ok. 75°C, 15 s.),

–

sterylizacji systemem UHT – niszczy drobnoustroje (135°C, 2 s).

Zmiany zachodzące podczas ogrzewania mleka słodkiego – zmiany denaturacyjne: tworzy
się kożuch ze ścinających się białek (albumin) i tłuszczu mlecznego w temperaturze powyżej
50°C oraz przywarka na dnie naczynia ze ścinających się albumin mleka (koagulacja
i wytrącanie skoagulowanego osadu).
Koncentraty mleczne:
–

mleko skondensowane,

–

mleko zagęszczone (słodzone lub niesłodzone),

–

mleko w proszku.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Potrawy  z  mleka  słodkiego:  zupy  mleczne,  kisiele  mleczne,  mleczka  oraz składniki  innych
potraw  np.:  jako  składnik  sosu  beszamelowego,  waniliowego,  ciasta  naleśnikowego,
drożdżowego i innych.
Napoje z mleka słodkiego: kakao, czekolada, bawarka, kawa biała, koktajle.
Kakao  sporządza  się  przez  połączenie  mleka  słodkiego  gorącego  z  zawiesiną  kakao
wymieszanego z cukrem i mała ilością mleka, doprowadzając  do zagotowania całości.
Czekoladę sporządza się przez połączenie mleka słodkiego gorącego z czekoladą  upłynnioną
lub w proszku.
Bawarkę sporządza się przez połączenie mleka słodkiego gorącego z naparem herbaty.
Kawę  białą  sporządza  się  przez  połączenie  mleka  słodkiego  gorącego  z  naparem  kawy
zbożowej.
Koktajl sporządza się przez połączenie mleka słodkiego wymieszanego z cukrem i przecieru
owocowego.
Zastosowanie  potraw  z  mleka  słodkiego:  żywienie  wszystkich  grup  ludności,  szczególnie
dzieci, młodzieży i ludzi starszych (bez skazy białkowej).
Zupy mleczne – potrawy o konsystencji płynnej lub półpłynnej sporządzone przez połączenie
mleka  słodkiego  z  ugotowanymi  na  sypko  kaszami,  makaronem,  kluskami,  preparowanymi
ziarnami zbożowymi, które podaje się najczęściej na śniadania.
Kisiel  mleczny  –  deser  sporządzony  z  mleka  słodkiego  i  cukru,  z  dodatkiem  składnika
aromatyczno-smakowego  np.:  kakao,  karmelu,  cukru  wanilinowego,  zagęszczonego
zawiesiną z mąki ziemniaczanej i mleka.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak klasyfikuje się mleko?
2.  Jakie składniki zawiera mleko?
3.  W jakich warunkach przechowuje się mleko?
4.  Jakie koncentraty mleczne dostępne są w handlu?
5.  Jakie wyróżnia się sposoby utrwalania mleka?
6.  Jakie zmiany zachodzą podczas gotowania mleka?
7.  Jakie znaczenie ma mleko w żywieniu?
8.  Jakie potrawy sporządza się z mleka słodkiego?
9.  Jakie napoje sporządza się z mleka słodkiego?
10.  Co to są zupy mleczne?
11.  Co to jest kisiel mleczny?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Upłynnianie mleka w proszku.

Normatyw surowcowy na 1dcm³ mleka płynnego:

– mleko w proszku 145 g

– woda 1000 cm³

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przygotować surowce i sprzęt,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2) mleko rozprowadzić częścią ciepłej wody (do 40°C) na jednolitą masę,
3) resztę wody zagotować i połączyć z przygotowana masą.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

trzepaczka rózgowa,

–

rondelek,

–

kubek.

Ćwiczenie 2

Wykonaj potrawę według receptury. Płatki owsiane na mleku.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:

– mleko 1750 cm³

– płatki owsiane 200 g

– cukier, sól

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  wymieszać mleko z płatkami, dodać sól i cukier,
3)  podgrzewać mieszając do zagotowania.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

rondelek,

–

waza,

–

łyżka wazowa,

–

talerze głębokie,

–

łyżki.

Ćwiczenie 3

Wykonaj potrawę według receptury. Kisiel mleczny waniliowy.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:
– mleko 750 cm³

– mąka ziemniaczana 50 g

– cukier 100 g

– cukier wanilinowy 10 g

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  sporządzić zawiesinę z ¼ mleka, mąki ziemniaczanej, części cukru
3)  zagotować resztę mleka z cukrem,

4) wlewać zawiesinę do wrzącego mleka cały czas mieszając,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5) po zagotowaniu wyporcjować do zwilżonych zimną wodą kompotierek.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

salaterka,

–

trzepaczka,

–

rondelek,

–

kompotierki,

–

łyżeczki.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) uzyskać mleko płynne z mleka w proszku?



2) rozpoznać zmiany zachodzące podczas gotowania mleka?



3) sporządzić kisiel mleczny?



4) przedstawić zasady sporządzania zup mlecznych?



przygotować stanowisko pracy do produkcji potraw i napojów
z mleka?



6) bezpiecznie sporządzić potrawy z mleka słodkiego?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Zastosowanie mlecznych napojów fermentowanych

w produkcji gastronomicznej

4.4.1. Materiał nauczania

Fermentacja mlekowa – proces rozkładu cukrów (laktozy) na kwas mlekowy przez bakterie
kwasu mlekowego. Oddziałujący na kazeinę mleka kwas powoduje jej wytrącenie wpływając
na strukturę napojów fermentowanych.
Produkcja napojów mlecznych fermentowanych – etapy:
1)  wybór surowca (mleka) odpowiedniej jakości;
2)  normalizacja zawartości tłuszczu;
3)  homogenizacja;
4)  pasteryzacja;
5)  chłodzenie do temperatury zaszczepienia zakwasem;
6)  zaszczepienie mleka zakwasem w ilości 1–1,5%
7)  dojrzewanie  –  fermentacja  w  zbiornikach  lub  po  rozlewie  w  opakowaniach

jednostkowych;

8)  ewentualny rozlew do opakowań jednostkowych;
9)  chłodzenie w celu zahamowania fermentacji;
10)  magazynowanie gotowego produktu
Rodzaje napojów mlecznych fermentowanych:
–

mleko zsiadłe (kwaśne) otrzymuje się z mleka surowego pod wpływem samoistnej
fermentacji mlekowe lub z mleka pasteryzowanego po dodaniu bakterii kwasu
mlekowego;

–

jogurt  otrzymuje  się  z  mleka  pasteryzowanego,  ukwaszonego  zakwasem  bakterii
jogurtowych,  zagęszczonego  przez  odparowanie  części  wody,  mlekiem  w  proszku,
żelatyną  lub  produktami  skrobiowymi,  może  być  naturalny  lub  smakowy  (z  dodatkiem
przetworów

owocowych,

sztucznych

substancji

aromatyczno-smakowych),

charakteryzuje się konsystencją płynną lub półpłynną, zawartość tłuszczu wynosi od 0-
6%, barwa biała lub lekko kremowa, albo zależna od zastosowanych dodatków, smak
i zapach czysty, orzeźwiający lub charakterystyczne dla użytych dodatków;

–

kefir  otrzymuje  się  z  mleka  pasteryzowanego  ukwaszonego  zakwasem  kefirowym  –
zachodzi  fermentacja  mlekowa  i  alkoholowa, ma  jednolity  skrzep,  lekko  pieniący  się  ze
względu  na  wydzielający  się  dwutlenek  węgla,  smak  i  zapach  lekko  kwaśny,
konsystencja zawiesista;

–

maślankę otrzymuje się przy procesie zmaślania w produkcji masła, ma kwaskowy,
łagodny, orzeźwiający smak, zawartość tłuszczu 1,5–2%;

–

mleko acidofilne otrzymuje się z mleka pasteryzowanego przez fermentację mlekową,
może być naturalne lub z dodatkami, zwykle owocowymi.

Warunki  przechowywania  mlecznych  napojów  fermentowanych  –  temperatura  4–8°C,
w czasie określonym przez producenta na opakowaniu.
Potrawy z mlecznych napojów fermentowanych: chłodniki, koktajle, galaretka z kwaśnego
mleka, napoje podawane do wszystkich dań.
Chłodnik  –  zupa  zimna  sporządzona  z  rozdrobnionych  warzyw  ((botwinki,  świeżych
ogórków,  siekanego  koperku,  szczypiorku)  lub  owoców  (chłodniki  owocowe)  sporządzona
przez wymieszanie ich z mlekiem kwaśnym, doprawiony do smaku.
Galaretka  z  kwaśnego  mleka  –  deser  sporządzony  przez  wymieszanie  mleka  kwaśnego
z cukrem i dodatkiem aromatyczno-smakowym (karmel, cukier wanilinowy) oraz upłynnionej
żelatyny, a po wyporcjowaniu do kompotierek pozostawiona do stężenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Koktajle – napoje mieszane z mlecznych napojów fermentowanych najczęściej z dodatkiem
przecierów owocowych i cukru lub warzywnych (koktajle wytrawne).

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie wyróżnia się mleczne napoje fermentowane?
2.  W jakich warunkach przechowuje się mleczne napoje fermentowane?
3.  Jakie potrawy sporządza się z mlecznych napojów fermentowanych?
4.  Jak sporządza się chłodniki?
5.  Jak sporządza się galaretkę z kwaśnego mleka?
6.  Jakie zastosowanie mają mleczne napoje fermentowane?
7.  Jakie mają znaczenie w żywieniu mleczne napoje fermentowane?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj potrawę według receptury. Chłodnik z kwaśnego mleka.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:

– mleko zsiadłe 1250 cm³
– buraki 300 g

– ogórki świeże 250 g

– szczypiorek 20 g

– koperek 10 g

– czosnek 3 ząbki

– sól, cukier do smaku

– jaja 2 szt.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  umyć buraki, ugotować w skórce, ostudzić obrać, zetrzeć na tarce,
3)  umyć ogórki, obrać, zetrzeć,
4)  posiekać umyty i osączony szczypiorek i koperek, czosnek rozetrzeć,
5)  połączyć rozdrobnione warzywa z  zsiadłym  mlekiem ubijając  je dokładnie, doprawić do

smaku,

6) umyć jaja, ugotować na twardo, ostudzić, posiekać,
7) wyporcjowany chłodnik podawać z cząstkami jaj.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury

–

waga,

–

garnek,

–

miski,

–

deska,

–

nóż,

–

tarka,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

trzepaczka,

–

waza,

–

łyżka wazowa,

–

talerze,

–

łyżki.

Ćwiczenie 2

Wykonaj potrawę według receptury. Galaretka z kwaśnego mleka.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:
– mleko zsiadłe 400 cm³

– śmietana 50 g

– cukier puder 60 g

– cukier wanilinowy 10 g

– żelatyna 10 g

– woda 30 cm³

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  namoczyć żelatynę, upłynnić w kąpieli wodnej
3)  wymieszać mleko z cukrem i śmietaną, dodać rozpuszczoną ostudzoną żelatynę
4)  wymieszać dokładnie,
5)  wyporcjować do kompotierek, pozostawić do zestalenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

garnek,

–

kubek,

–

trzepaczka,

–

miska,

–

kompotierki,

–

łyżeczki.

Ćwiczenie 3

Wykonaj potrawę według receptury. Koktajl z kefiru i jagód.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:

– kefir 750 cm³

– jagody czarne 250 g

– cukier 50 g

– cukier wanilinowy 2 g

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  przeprowadzić obróbkę wstępną jagód,
3)  zmiksować kefir, owoce, cukier, cukier wanilinowy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) ubić w salaterce z resztą cukru,
5) przelać do dzbanka, schłodzić.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

miska,

–

cedzak,

–

mikser,

–

dzbanek,

–

szklanki.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) rozróżnić mleczne napoje fermentowane?



wymienić zastosowanie mlecznych napojów fermentowanych do
sporządzania potraw?



3) sporządzić chłodnik?



4) sporządzić galaretkę z kwaśnego mleka?



zastosować odpowiednie warunki do przechowywania mlecznych
napojów fermentowanych oraz potraw z nich sporządzonych?



sporządzić napoje z mlecznych napojów fermentowanych?



przygotować stanowisko pracy do produkcji potraw i napojów
z mlecznych napojów fermentowanych?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Zastosowanie śmietanki i śmietany w produkcji

gastronomicznej

4.5.1. Materiał nauczania

Śmietanka jest to produkt uzyskany poprzez odwirowanie mleka i poddany pasteryzacji

i ewentualnie homogenizacji, barwy białej lub lekko kremowej, powierzchni gładkiej,
błyszczącej, zapachu typowym, smaku słodkim.

Śmietana jest to produkt uzyskany poprzez ukwaszenie śmietanki czystymi kulturami

bakterii maślarskich, barwy białej lub lekko kremowej, powierzchni gładkiej, błyszczącej,
zapachu typowym, smaku lekko kwaśnym.

Gatunki handlowe śmietany:

–

niskotłuszczowa – 9%, 12% tłuszczu,

–

tłusta – 18%, 20%, 24% tłuszczu,

–

kremowa – 30% tłuszczu,

–

tortowa 36% tłuszczu.
Warunki przechowywania śmietanki i śmietany – temperatura 4–8° C.
Zastosowanie śmietany i śmietanki w potrawach: do produkcji sosów zimnych,

deserów, składnik sosów gorących, zup, surówek, past serowych.

Krem bita śmietanka – krem uzyskany przez intensywne ubijanie śmietanki 30%-wej

(kremówki) schłodzonej do temperatury 2–4°C, z dodawanym pod koniec ubijania cukrem
pudrem i innymi dodatkami (cukier wanilinowy, kakao). Stosuje się go do produkcji deserów
np.: krem sułtański, owoce z bitą śmietanką, wyroby cukiernicze: torty, rolady biszkoptowe,
babeczki nadziewane.

Zasady ubijania śmietanki kremowej (kremówki):

–

stosować śmietankę schłodzoną do 2–4°C;

–

ubijać intensywnie;

–

cukier i inne dodatki dodawać pod koniec i ubijać do dokładnego połączenia składników.
Sosy śmietanowe zimne – sosy sporządzone z lekko kwaśnej, gęstej śmietany

z rozdrobnionymi dodatkami np.: chrzan, ugotowane na twardo, posiekane jajo, szczypiorek,
stosowane jako składnik zakąsek zimnych np.: jaja w sosach zimnych.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Czym różni się śmietanka od śmietany?
2.  Jak klasyfikuje się śmietankę i śmietanę?
3.  Do produkcji jakich potraw wykorzystuje się śmietankę i śmietanę?
4.  Jak ubija się śmietankę kremówkę w celu otrzymania kremu?
5.  Do jakich potraw stosuje się sosy śmietanowe zimne?
6.  W jakich warunkach przechowuje się śmietankę i śmietanę?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj potrawę według receptury. Bita śmietanka z owocami.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:
– śmietanka 30% 250 cm³

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

– cukier puder 10 g

– owoce (świeże, mrożone lub z syropu) 500 g

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przygotować surowce i sprzęt,
2) przeprowadzić obróbkę wstępną owoców,

3) ułożyć owoce w kompotierkach,
4) ubić schłodzoną śmietankę, dodając pod koniec cukier,

5) udekorować śmietanką owoce.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

mikser lub trzepaczka,

–

miska,

–

sito,

–

kompotierki,

–

łyżeczki.

Ćwiczenie 2

Wykonaj potrawę według receptury. Krem sułtański.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:
– śmietanka 30% 250 cm³

– cukier puder 10 g

– kakao 10 g

– rodzynki 50 g

– migdały 25 g

– bezy 10 szt.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) przygotować surowce i sprzęt,
2) przeprowadzić obróbkę wstępną owoców: rodzynki sparzyć, migdały sparzyć, obrać

i pokroić w cienkie paski,

3) ubić schłodzoną śmietankę, dodając pod koniec cukier,

4) wymieszać połowę śmietanki z kakao, a druga połowę z rodzynkami i migdałami
5) układać bezę na dno pucharków, nałożyć śmietankę z bakaliami, a na wierzch śmietankę

z kakao,

6) udekorować bezą.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury

–

waga,

–

miska,

–

sito,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

deska,

–

mikser,

–

nóż,

–

pucharki,

–

łyżeczki.

Ćwiczenie 3

Wykonaj potrawę według receptury. Sos chrzanowy zimny.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:
– kwaśna śmietana 100 cm³

– chrzan tarty 30 g

– jabłko50 g

– sól

– pieprz cayenne

– sok z cytryny

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  umyć jabłko, obrać, zetrzeć na drobnej tarce,
3)  wymieszać schłodzoną śmietankę z rozdrobnionymi składnikami, doprawić do smaku,
4)  wyłożyć do sosjerki.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

miska,

–

tarka,

–

nóż,

–

łyżka,

–

sosjerka,

–

łyżka do sosu.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) odróżnić śmietankę od śmietany?



2) wymienić handlowe rodzaje śmietanki i śmietany?



3) wskazać zastosowanie śmietanki w produkcji gastronomicznej?



4) wskazać zastosowanie śmietany w produkcji gastronomicznej?



5) sporządzić krem sułtański?



6) sporządzić sos chrzanowy zimny?



przygotować stanowisko pracy do sporządzania potraw
z wykorzystaniem śmietanki i śmietany?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Zastosowanie serów w produkcji gastronomicznej

4.6.1. Materiał nauczania

Sery są to produkty otrzymywane przez wydzielenie z mleka skrzepu białek (kazeiny)

i tłuszczu, który poddaje się obróbce w zależności od rodzaju sera.

Podział serów:

–

według użytego mleka – krowie, kozie, owcze

–

według sposobu uzyskania skrzepu mleka – podpuszczkowe (żółte, pleśniowe, topione),
kwasowo-podpuszczkowe, kwasowe (twarogowe)

–

wg zawartości tłuszczu – śmietankowe, pełnotłuste, tłuste, ¾ tłuste, półtłuste, chude

–

wg zawartości wody – twarde, półtwarde, miękkie
Sery podpuszczkowe dojrzewające, uwzględniając regionalne tradycje w produkcji

dzieli się na typy:
–

włoski (parmezan – bardzo twarde, silnie nasolone, miąższ zwarty, twardy,
białokremowy, bez oczek, smak pikantny);

–

szwajcarski (ementaler, gruyére – twarde, smak łagodny, czysty, słodkawo-orzechowy,
aromatyczny, miąższ zwarty, elastyczny z okrągłymi lub owalnymi, regularnie
rozmieszczonymi dużymi oczkami);

–

angielski (cheddar – twarde, brak oczek, czysty, łagodny lekko kwaskowaty smak
i zapach, elastyczna konsystencja);

–

holenderski (Edam, gouda – miąższ miękki, elastyczny, o smaku i zapachu łagodnym,
lekko orzechowym, rzadkie, średniej wielkości oczka);

–

szwajcarsko-holenderski (salami, tylżycki, mazurski – półtwarde i twarde, smak i zapach
pikantny, lekko kwaśny, miąższ miękki, elastyczny, oczka drobne, nieregularne,
spłaszczone);

–

z masy parzonej (mozzarella, kaszkawał, oszczypek – miąższ zwarty, elastyczny,
jednorodny, smak lekko słony, pikantny);

–

wędzony (rolada ustrzycka, zamojski wędzony, gryficki – półmiękkie lub półtwarde,
w końcowej fazie dojrzewania poddane wędzeniu);

–

z  przerostem  pleśniowym  (roquefort,  gorgonzola,  rokpol  –  pólmiękkie,  z  żyłkowym
wewnętrznym  rozwojem  pleśni  niebieskiej,  ciemnozielonej  lub zielononiebieskiej,  smak
łagodny,  lekko  kwaskowy,  lekko  jełki,  przy  dłuższym  dojrzewaniu  bardziej  pikantny,
zapach ostry);

–

z porostem pleśniowym (camembert, brie – miękkie, z białą pleśnią na powierzchni,
kremowy, bez oczek, jednolity, łagodny w smaku);

–

solankowe (feta, solan – półmiękkie, kształt kostki, miąższ zwięzły, miękki, lekko
kruchy, barwa jednolita biała do kremowej, smak i zapach czysty, delikatny, słony);

–

maziowe (romadur, limburski – miękki, o mazistej konsystencji, ostry smak i zapach);

–

pomazankowe (bryndza – miękki, ostry lekko jełki smak i zapach, pastowata
konsystencja).
Produkcja serów podpuszczkowych – etapy:

1)  normalizacja mleka (wyrównanie zawartości tłuszczu;
2)  pasteryzacja (72°C przez kilka sekund);
3)  schładzanie mleka;
4)  barwienie (karoten, orlean);
5)  dodawanie odpowiednich drobnoustrojów – zakwasów (zależy od rodzaju sera);
6)  dodawanie podpuszczki i tworzenie skrzepu (25–40 min.);
7)  podgrzewanie skrzepu do temperatury 29–34°C;
8)  rozdrabnianie skrzepu na ziarna;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9)  kurczenie się skrzepu i oddzielanie serwatki;
10)  formowanie serów i ociekanie;
11)  prasowanie;
12)  dojrzewanie serów.

Rys. 3. Sery podpuszczkowe twarde [8, s. 512)

Cechy serów – każdy rodzaj sera podpuszczkowego powinien mieć cechy

organoleptyczne charakterystyczne dla sposobu produkcji, rodzaju drobnoustrojów
wykorzystywanych do zaszczepienia, długości dojrzewania W wyniku niewłaściwego procesu
produkcji lub przechowywania mogą powstać wady, które mogą dyskwalifikować ser jako
produkt spożywczy.

Wady serów podpuszczkowych dojrzewających:

–

nadmierna krucha, miękka, twarda, lub gumowata konsystencja;

–

niewłaściwa oczkowatość: brak, zbyt drobne lub zbyt duże oczka, oczka rzadkie,
nierównomierne, szczeliny w strukturze sera;

–

biała plamistość, plamy szaroniebieskie, plamki rdzawe;

–

zapach gnilny, stęchły, amoniaku, kwasu masłowego;

–

smak twarogowy, gorzki, zjełczały;

–

kształt niewłaściwy dla danego typu, zgnieciony, nieprawidłowa skórka;

–

uszkodzenia przez szkodniki: rozkruszka serowego, larwę muchy serowej, gryzonie
(myszy, szczury).
Sery miękkie dzieli się na typy:

–

z porostem pleśniowym (np.: brie, camembert);

–

z przerostem pleśniowym (np. roquefort);

–

maziowe (np.: romadur);

–

pomazankowe (np.: bryndza).
Sery twarogowe (białe) dzieli się na:

–

kwasowe

–

kwasowo-podpuszczkowe.
Produkcja serów twarogowych - etapy:

1)  normalizacja i pasteryzacja mleka;
2)  schładzanie do temperatury 33–35°C;
3)  dodawanie bakterii kwasu mlekowego;
4)  tworzenie skrzepu 3–5 godzin;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5)  rozdrabnianie skrzepu na ziarna;
6)  podgrzewanie skrzepu do temperatury 38–40°C;
7)  oddzielanie się serwatki;
8)  ociekanie i prasowanie.

Serki twarogowe tzw. twarożki – otrzymuje się z serów twarogowych przez ich

rozcieranie i mielenie, mieszanie z mlekiem, serwatką, śmietanką lub masłem oraz dodatkami
smakowymi, terminowane, pakowane w wytłoczone pudełka z tworzyw sztucznych pokryte
folią aluminiową.

Serki twarogowe kwasowo-podpuszczkowe – serki homogenizowane otrzymywane

przez  rozbijanie  masy  twarogowej  i  łączenie  jej  ze  śmietanką  i  ewentualnie  dodatkami
smakowymi,  oraz  ziarniste  (serek  wiejski)  cechują  się  obecnością  nie  zlepionych  ze  sobą
ziaren  serowych,  które  łączy  się  z  soloną  śmietanką  i  pakuje  w  opakowania  z  tworzywa
sztucznego.

Wszystkie sery twarogowe powinny charakteryzować się struktura i konsystencja

jednolitą, zwartą, bez grudek lub lekko ziarnistą, smakiem i zapachem czystym, łagodnym,
lekko kwaśnym, a przypadku zastosowanych dodatków uzależniony od nich, barwą białą do
kremowej.

Sery topione otrzymuje się z serów podpuszczkowych dojrzewających i twarogowych

z dodatkiem masła, substancji smakowo-aromatycznych i topników, charakteryzują się
smakiem i zapachem zależnym od rodzaju sera i zastosowanych przypraw (łagodne,
pikantne), niedopuszczalny jest smak i zapach jełki, piekący, mdły i gorzki.

Produkcja serów topionych – etapy:

1)  rozdrabnianie serów;
2)  dodawanie topników, masła i wody;
3)  stapianie w temperaturze 80–90°C;
4)  wlewanie do foremek i zawijanie w folię;
5)  ochładzanie i pakowanie do pudełek kartonowych

Warunki przechowywania serów – temperatura 4–8° C, w czasie podanym przez

producenta.

Zastosowanie serów w potrawach: do zakąsek zimnych (kanapki, pasty, deska z serami)

i gorących (zapiekanki, suflety, grzanki, ser smażony panierowany), deserów (krem z sera,
pierogi leniwe), farszów (pierogi), mas serowych w wyrobach cukierniczych (serniki).

Kanapki – zakąski sporządzone z pieczywa z masłem i różnych składników np.: plastry

wędlin,  dodatki  warzywne  (plasterki  pomidora,  papryki,  ogórka,  rzodkiewki,  liście  sałaty,
zielona  pietruszka,  koperek),  plastry  serów  podpuszczkowych,  pasty  z  serów  twarogowych,
które  ułożone  dekoracyjnie,  dobrane  kolorystycznie  dają  ciekawy  efekt  dekoracyjny.
Wyróżnia  się  kanapki:  popularne  (proste),  dekoracyjne  (z  większą  ilością  różnorodnych
składników), tartinki (drobne kanapki dekoracyjne), tortowe (przekładane warstwowo pastami
serowymi o różnych barwach i smakach).

Pasty serowe – dodatki do kanapek sporządzone z roztartego sera twarogowego

z różnymi rozdrobnionymi dodatkami np.: posiekany szczypiorek, roztarty czosnek, zmielona
szynka, które łączy się dodając śmietankę i przyprawy.

Zapiekanki – zakąski gorące, sporządzone z różnych rozdrobnionych składników, które

po ułożeniu w naczyniu żaroodpornym posypuje się startym żółtym serem i zapieka do
stopienia sera i połączenia wszystkich składników.

Grzanki – pieczywo jasne poddane powtórnej obróbce termicznej, może mieć

zastosowanie jako dodatek do zup (wówczas krojone jest w kształt kostki i opiekane lub
smażone) lub jako zakąska w kształcie kromek pieczywa posmarowane masą z sera żółtego
i poddane zapieczeniu.

Sałatki – zakąski z rozdrobnionych składników, najczęściej warzywnych, ale także

ugotowanych na twardo jaj, sera żółtego, ugotowanego mięsa drobiu, ryb, ugotowanego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

makaronu,  ryżu  na  sypko,  grzybów  marynowanych,  które  po  doprawieniu  do  smaku
i połączeniu  z  zaprawą  (najczęściej  sosy  zimne)  podaje  się  wieloporcjowo  w  salaterce.
Zależnie  od  doboru  składników  otrzymuje  się  różne  odmiany  sałatek,  co  decyduje  o  jej
nazwie.  Sałatki  jednoskładnikowe  podawane  mogą  mieć  zastosowanie  jako  dodatek  do
drugich dań np.: sałatka z buraków, sałatka z czerwonej kapusty.

Krem z sera – deser sporządzony z sera twarogowego, jaj, cukru, spulchniony pianą

z białek jaj i zestalony żelatyną.

Pierogi leniwe – potrawa gorąca, w kształcie ukośnych klusek ciętych ze spłaszczonego

wałka,  sporządzona  z  sera  twarogowego  połączonego  z  jajami,  cukrem,  mąką  pszenną
(w wersji  tańszej  także  z  ziemniakami  ugotowanymi  i  zmielonymi  –  odmiana  ciasta
ziemniaczanego),  która  może  mieć  zastosowanie  jako  danie  zasadnicze  i  deser  (w mniejszej
porcji).

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak klasyfikuje się sery?
2.  Cym charakteryzują się sery podpuszczkowe?
3.  Cym charakteryzują się sery twarogowe?
4.  Cym charakteryzują się sery topione?
5.  Jakie wyróżnia się etapy produkcji serów kwasowych?
6.  Jakie wyróżnia się etapy produkcji serów podpuszczkowych?
7.  Jakie wyróżnia się etapy produkcji serów topionych?
8.  W jakich warunkach przechowuje się sery i potrawy z serów?
9.  Jakie potrawy sporządza się z serów podpuszczkowych?
10.  Jakie potrawy sporządza się z serów twarogowych?
11.  Jak wykorzystuje się sery topione do produkcji potraw?
12.  Jakie zastosowanie w żywieniu mają sery?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj potrawę według receptury. Pasta z twarogu ze szczypiorkiem.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:

– twaróg 300 g

– śmietana 150 g
– szczypiorek 50 g

– sól

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  zmielić twaróg,
3)  umyć szczypiorek, osączyć, drobno posiekać,
4)  utrzeć twaróg ze śmietaną, dodać szczypiorek, sól i wymieszać.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

miska,

–

deska,

–

nóż,

–

maszynka do mielenia,

–

łyżka.

Ćwiczenie 2

Wykonaj potrawę według receptury. Leniwe pierogi.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:
– twaróg 1000 g

– jaja 4 szt.

– cukier 60 g

– mąka wrocławska 150 g

– masło do polania 50 g

– bułka tarta 20 g

– sól.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  zmielić twaróg,
3)  sparzyć jaja, oddzielić białka i żółtka,
4)  dodać do sera żółtka, wymieszać,
5)  ubić białka na pianę, połączyć z  serem i mąką, wymieszać,
6)  uformować z ciasta wałek średnicy ok. 3 cm, spłaszczyć, kroić ukośne kawałki,
7)  gotować od wrzącej, osolonej wody,
8)  wyjąć łyżką cedzakową, ułożyć na talerzach,
9)  polać ugotowane pierogi masłem ze zrumienioną tartą bułką.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

miska,

–

maszynka do mielenia,

–

łyżka,

–

trzepaczka,

–

sito,

–

stolnica,

–

nóż,

–

garnek,

–

łyżka cedzakowa,

–

talerze,

–

sztućce.

Ćwiczenie 3

Wykonaj potrawę według receptury. Budyń z sera.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Normatyw surowcowy na 5 porcji:
– ser twarogowy tłusty 200 g

– masło 25 g

– jaja 3 szt.

– cukier 75 g

– cukier wanilinowy 10 g

– skórka pomarańczowa kandyzowana 40 g

– masło do smarowania formy10 g

– bułka tarta 5 g

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  posmarować formę budyniową masłem i posypać bułką tartą,
3)  zmielić twaróg, masło utrzeć,
4)  sparzyć jaja, oddzielić białka i żółtka
5)  dodać do masła ser, żółtka, cukier dokładnie utrzeć,
6)  ubić białka na pianę, połączyć z  masą i delikatnie wymieszać,
7)  wyłożyć masę do formy, zamknąć szczelnie,
8)  gotować w kąpieli wodnej przez ok. 45 min. na wolnym ogniu,
9)  wyłożyć na talerz odwracając formę do góry dnem.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

miska,

–

maszynka do mielenia,

–

łyżka,

–

forma budyniowa,

–

pałka do ucierania,

–

trzepaczka,

–

salaterka,

–

garnek,

–

talerz.

Ćwiczenie 4

Wykonaj potrawę według receptury. Sałatka z żółtego sera.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:
– ser żółty 200 g

– papryka świeża 200 g

– cebula 50 g

– pietruszka nać 10 g

– pomidory 100 g

– majonez 50 g

– sól, pieprz

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  przeprowadzić obróbkę wstępną warzyw, pokroić w paski
3)  ser pokroić w paski lub zetrzeć na tarce,
4)  wszystkie składniki wymieszać z majonezem i przyprawami,
5)  przełożyć do salaterki, udekorować składnikami sałatki.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

miski,

–

deska,

–

noże,

–

łyżka,

–

salaterka,

–

łyżka do sałatki.

Ćwiczenie 5

Wykonaj potrawę według receptury. Grzanki z serem.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:

– bułka wrocławska 250 g

– masło 50 g

– ser żółty (cheddar) 250 g

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  pokroić bułkę w cienkie kromki posmarować masłem,
3)  zetrzeć ser na tarce lub pokroić w plastry, nałożyć na przygotowane kromki,
4)  zapiekać w nagrzanym piekarniku aż ser się stopi, a bułka zrumieni,
5)  wyłożyć na talerz, podawać gorące.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

piekarnik,

–

blacha do pieczenia,

–

nóż,

–

deska,

–

talerz.

Ćwiczenie 6

Wykonaj potrawę według receptury. Ser panierowany smażony.

Normatyw surowcowy na 5 porcji:
– ser żółty (gouda, edamski) 300 g

– mąka 10 g

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

– jajo 1 szt.

– tłuszcz do smażenia 30 g

– bułka tarta 50 g

– papryka w proszku

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  przygotować surowce i sprzęt,
2)  pokroić ser na plastry grubości 1 cm,
3)  oprószyć papryką,

4) panierować w mące, jaju i bułce tartej,
5) smażyć z obu stron do zrumienienia,

6) podawać gorące.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

receptura,

–

surowce wg receptury,

–

waga,

–

patelnia,

–

nóż,

–

talerze,

–

sito,

–

sztućce.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) sklasyfikować sery?



2) rozróżnić sery twarogowe i podpuszczkowe



3) sporządzić grzanki z serem?



4) sporządzić pasty z sera twarogowego?



5) sporządzić budyń z sera?



5) sporządzić pierogi leniwe?



6) przygotować ser panierowany?



7) sporządzić sałatkę z sera żółtego?



przygotować stanowisko pracy do produkcji potraw z serów?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem pytań testowych.
4.  Test  zawiera  23  pytania.  Do  każdego  pytania  dołączone  są  4  możliwości  odpowiedzi

Tylko jedna jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi stawiając w odpowiedniej

rubryce znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem,
a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego

rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 40 min.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Do podstawowych elementów budowy jaja kurzego zalicza się:

a)  skórkę, białko, żółtko, sznury białkowe
b)  białko, żółtko, skorupkę, chalazy,
c)  białko, żółtko, chalazy,
d)  tarczkę zarodkową, żółtko, skorupkę.

2. Do składników jaja decydujących o jego wartości odżywczej zalicza się:

a)  białko, cukrowce, tłuszcze,
b)  białka, witaminę C i B, wapń,
c)  białka, witaminy A, D, E i grupy B,
d)  magnez, białko, węglowodany.

3. Jaja należy przechowywać w:

a)  magazynie produktów suchych,
b)  w specjalnym magazynie w temperaturze 10–15°C,
c)  chłodni w temperaturze 0–4°C,
d)  magazynie podręcznym.

4. Jaja świeże przed wybiciem charakteryzują się:

a)  małą komora powietrzną, toną zanurzone w solance, małym kulistym żółtkiem,
b)  dużą komora powietrzną, pływają zanurzone w solance, małym kulistym żółtkiem,
c)  małą jasna komora powietrzną, ruchliwym żółtkiem, rzadkim białkiem,
d)  dużą  ciemna  komorą  powietrzną,  zwartym  żółtkiem,  pływają  na  powierzchni

zanurzone w solance.

5. Do przetworów z jaj należą:

a)  jaja mrożone, jaja liofilizowane, jaja suszone,
b)  mrożona masa jajeczna, proszek jajeczny, żółtka suszone,
c)  mrożone białka, mrożone żółtka, suszone jajka,
d)  mrożona masa z jaj, jaja konserwowe, jaja pasteryzowane.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Omlet naturalny sporządza się następująco:

a) wymieszaną masę jajeczną wylewa się na podsmażone dodatki i smaży do

zrumienienia z obu stron,

b)  wymieszaną masę jajeczną wylewa się na roztopiony tłuszcz i smaży mieszając,
c)  wymieszaną masę jajeczną spulchnia się piana białek jaj i smaży do zrumienienia,
d)  wymieszaną  masę  jajeczną  wylewa  się  na  roztopiony  tłuszcz  i  smaży  aż  wierzch

będzie galaretowaty a spód zrumieniony.

7. Jaja poszetowe gotuje się:

a)  począwszy od wody zimnej przez 5 minut do ścięcia żółtka,
b)  począwszy od wody wrzącej w szklance przez 4 minuty,
c)  w wodzie osolonej przez 10 minut,
d)  bez skorupki od wrzącej wody przez ok. 3 min. do ścięcia białka.

8. W czasie obróbki termicznej jaj zachodzi przemiana białek zwana:

a)  kleikowaniem,
b)  denaturacją,
c)  rozkładem,
d)  kłaczkowaniem.

9. Potrawy z jaj mają głównie zastosowanie:

a)  jako dania obiadowe w żywieniu ludzi chorych,
b)  jako podwieczorki w żywieniu dzieci w przedszkolach,
c)  na śniadania w żywieniu ludzi zdrowych,
d)  na kolację w żywieniu ludzi starszych.

10. Pianę z białek jaj dodaje się do potraw najczęściej:

a) w ostatnim etapie sporządzania, przed obróbką termiczną, delikatnie mieszając

z potrawą,

b)  na początku sporządzania, intensywnie mieszając z potrawą,
c)  po obróbce termicznej potrawy,
d)  w czasie pierwszego mieszania potrawy.

11. Dodatek surowego jaja do rozdrobnionych mas powoduje:

a)  lepszy smak potrawy,
b)  związanie wszystkich składników masy po poddaniu potrawy obróbce termicznej,
c)  sklejenie powierzchni potrawy,
d)  poprawę struktury potrawy.

12. Zagęszczające właściwości jaj wykorzystuje się przy sporządzaniu:

a)  majonezu, budyniu, galaretki,
b)  zup kremów, sosu waniliowego, mleczka,
c)  musu, sufletu, omletu,
d)  kotletów, jaj faszerowanych, kisielu.

13. Majonez sporządza się wg następujących etapów:

a) naświetlić jajo, wybić oddzielając białko od żółtka, do żółtka dodać musztardę

i część przypraw, wymieszać, następnie ubijać wlewając olej cienkim strumieniem,

b) sparzyć jajo, wybić, dodać musztardę i część przypraw, wymieszać, następnie ubijać

wlewając olej cienkim strumieniem,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

c) umyć jajko, wybić oddzielając białko od żółtka, następnie ubijać wlewając olej

cienkim strumieniem,

d) opłukać jajo, wybić do naczynia, miksować z tłuszczem.

14. Do produkcji potraw najczęściej wykorzystuje się mleko o zawartości tłuszczu:

a)  0,2 i 2%
b)  0–5 %
c)  1,5 i 2%
d)  3,2 i 4,5%

15. Do odwodnionych przetworów z mleka zalicza się:

a)  mleko acidofilne, śmietankę, twaróg,
b)  mleko kwaśne, maślankę, śmietanę,
c)  sery, jogurt, kefir,
d)  mleko w proszku, mleko zagęszczone, mleko skondensowane.

16. Mleko, sery, mleczne napoje fermentowane należy przechowywać w:

a)  magazynie produktów suchych,
b)  w specjalnym magazynie w temperaturze 10–15°C,
c)  chłodni w temperaturze 0–4°C,
d)  magazynie podręcznym.

17. Ze względu na sposób produkcji (rodzaj skrzepu) wyróżnia się sery:

a)  chude, półtłuste, pełnotłuste, śmietankowe,
b)  krowie, owcze, kozie,
c)  podpuszczkowe, kwasowe, kwasowo-podpuszczkowe,
d)  angielskie, szwajcarskie, włoskie.

18. Kisiel mleczny sporządza się:

a) zagęszczając gotujące się mleko z cukrem zawiesiną zimnego mleka z mąka

ziemniaczaną,

b) dodając mąkę ziemniaczaną do gotującego się mleka z cukrem i dodatkami

smakowymi,

c) łącząc mleko ze skrobią pszenną i cukrem,
d) zagotowując mleko z cukrem waniliowym i mąka ziemniaczaną.

19. Do potraw z mlecznych napojów fermentowanych zalicza się:

a)  mleczko, mleko acydofilne, serwatkę,
b)  jogurt, koktajl mleczno-owocowy,
c)  zupę mleczną, napój z serwatki i pomidorów,
d)  galaretkę z kwaśnego mleka, chłodnik z kefiru.

20. Podczas gotowania mleka powstaje:

a) kożuch z węglowodanów mleka i przywarka z tłuszczu mleka,
b) przywarka na dnie garnka z wytrąconych białek mleka, kożuch na wierzchu z białek

i tłuszczu mleka,

c) kożuch z tłuszczu mleka i przywarka z wapnia,
d) kożuch z witamin i składników mineralnych mleka, przywarka z tłuszczu mleka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ................................................................................................

Sporządzanie potraw z jaj i mleka

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Flis K., Procner A.: Technologia gastronomiczna z towaroznawstwem cz. II, WSiP,

Warszawa 1986

2. Gawęcki J.: Białka w żywności i żywieniu AR w Poznaniu, Poznań 1998
3. Konarzewska

M.,

Zielonka

B.,

Konarzewska-Sokołowska

M.:

Technologia

gastronomiczna z towaroznawstwem część I, Rea, Warszawa 2003

4. Kopta A., Łuszczki B.: Technologia gastronomiczna z towaroznawstwem cz. I, WSiP,

Warszawa 1981

5. Lempka A. praca zbiorowa: Towaroznawstwo produktów spożywczych, PWE, Warszawa

1970

6. Procner A.: Technologia gastronomiczna z towaroznawstwem cz. I, WSiP, Warszawa

1986

7. Superczyńska

E.,

Żylińska-Kaczmarek M.: Zeszyty ćwiczeń z technologii

gastronomicznej z towaroznawstwem cz. I, eMPi², Poznań 1998

8. Praca zbiorowa: Kucharz & Gastronom, Vademecum. Rea, Warszawa 2001
9. Rozporządzenie MRiRW z dnia 5 sierpnia 2003 r. w sprawie jakości handlowej jaj

kurzych (03.147.1433) z późn. zmianami