Funkcje błon biologicznych
Tworzenie fizycznych granic -
kontrola składu komórki
Selektywna przepuszczalność -
transport ograniczonej liczby
cząsteczek
Stanowienie granic faz –
przekazywanie sygnałów
chemicznych i energii z jednego
przedziału do drugiego
Zapewnienie optymalnych
warunków do działania enzymów,
pomp jonowych i receptorów
BŁONY BIOLOGICZNE BIORĄ
UDZIAŁ WE WSZYSTKICH PRZEJAWACH
AKTYWNOŚCI KOMÓREK
Główne składniki dwuwarstwy lipidowej
fosfolipidy
glicerolowe:
PC,PE,PS,PI,CR
•sfingozynowe: SM,
glikosfingolipidy
•sterole
IZOTERMA POWIERZCHNIOWEJ
MONOMOLEKULARNEJ BŁONY LIPIDOWEJ
I
– błonka gazowa;
II
– obszar równowagi ciekłej błonki rozciągniętej i błonki gazowej;
III
– ciekła błonka rozciągnięta;
IV
- obszar przejścia od ciekłej błonki rozciągniętej
do ciekłej błonki skondensowanej;
V
– ciekła błonka skondensowana;
VI
- stała błonka
skondensowana
VI
V
III
I
=
g
o
- g
[N/m]
- ciśnienie powierzchniowe;
g
o
– napięcie powierzchniowe czystej powierzchni cieczy;
g
– napięcie powierzchniowe tej samej cieczy pokrytej błonka powierzchniową
WARSTWY LANGMUIRA-BLODGETT
Podłoże hydrofobowe
Podłoże hydrofilowe
Orientacje cząsteczek
BIMOLEKULARNE BŁONY LIPIDOWE
metody otrzymywania
I
o
I
T
I
R
A
C
B
R =
I
R
I
o
= 4
n – n
0
n + n
0
2
sin
2
n
d
l
,
gdzie
n – współczynnik załamania światła dla materiału błony; n
o
- współczynnik załamania
światła dla fazy wodnej;
d
– grubość błony;
l
– długość fali użytego światła;
R – współczynnik odbicia światła padającego prostopadle do powierzchni błony
WYZNACZANIE GRUBOŚCI DWUWARSTWY LIPIDOWEJ
(na podstawie pomiaru jej pojemności elektrycznej)
1. Błona stanowi nieprzepuszczalną dla jonów barierę (dielektryk o stałej
dielektrycznej typowej dla wyższych węglowodorów nasyconych,
e
= 2,3 –
2,5), rozdzielającą 2 roztwory elektrolitów, stanowiące okładki
kondensatora.
2. Grubość błony oblicza się przyjmując, że stanowi ona wraz z roztworami
wodnymi kondensator płaski, którego pojemność wyliczana jest z szybkości
zaniku impulsów w błonie.
3. Otrzymywana wartość to grubość jedynie hydrofobowego wnętrza błony.
ZMIANY W ORGANIZACJI
MIKROSTRUKTURY BŁON LIPIDOWYCH
wbudowanie białek
ZMIANA TEMPERATURY PRZEJŚCIA
T = T
o
-
d
d
dS
, gdzie
T
o
– temperatura topnienia
d
d
– obniżenie współczynnika napięcia powierzchniowego
wywołane absorpcją białka
dS – entropia przejścia na jednostkę powierzchni
hydrofobowy
region bialka
ZMIANY W ORGANIZACJI MIKROSTRUKTURY
BŁON LIPIDOWYCH
tworzenie domen lipidowych
pH
Ca
2+
t =
N
4
D
A
X
, gdzie
X – ułamek molowy lipidu,
A – pole powierzchni przypadające na cząsteczkę
D – współczynnik dyfuzji
N – liczba cząsteczek w domenie
np. dla A=75Å, X=0,5, D=10
–7
cm
2
/s domeny liczące 100 cząsteczek (N) powstają w czasie t=10
–7
s
DEFEKTY W BŁONIE LIPIDOWEJ WYWOŁANE
WBUDOWANIEM BIAŁKA
RELAKSACJA
DYLATACJA
DOMENOWA BUDOWA BŁON
BIOLOGICZNYCH
PRZEJŚCIA FAZOWE LIPIDÓW - I
CZYNNIKI WYWOŁUJĄCE:
1.
Stopień
uwodnienia
2.
Temperatura:
a) im dłuższy łańcuch acylowy – tym wyższa
b) im więcej wiązań podwójnych – tym niższa
CZYNNIKI REGULUJĄCE:
1.
Cholesterol (jego dodatek obniża temperaturę
głównego przejścia fazowego, dzięki czemu
można uzyskać fazę wysoko uporządkowaną i
płynną)
2.
pH
3.
Jony Ca
Przejścia fazowe II
PORÓWNANIE PARAMETRÓW FIZYCZNYCH
BŁONY BIOLOGICZNEJ Z DWUWARSTWĄ LIPIDOWĄ
Dwuwarstwa
lipidowa
Błona
biologiczna
Grubość [nm]
Pojemność el. [
m
F/cm
2
]
Napięcie przebicia [mV]
Współczynnik napięcia
powierzchniowego [N/m]
Opór [
x cm
2
]
6,0 – 7,5
0,4 – 1,0
150 – 200
(0,5 – 2) x 10
–3
10
6
– 10
9
6,0 – 10,0
0,5 – 1,3
Ok. 100
(0,03 - 2) x 10
–3
10
2
– 10
5
MODEL BŁONY (p
łynna mozaika)
wg Singera i Nicolsona (1972)
dwuwarstwa
lipidowa
białko integralne
(po usunięciu z błony detergentami
ma lipidowa otoczkę)
fragment
domeny lipidowej
białko powierzchniowe
(
usuwane z błony roztworami o wysokiej sile jonowej)
Połączenie błony z cytoszkieletem
SKŁAD LIPIDOWY BŁON
– rozmieszczenie w dwuwarstwie błony
[%]
100
50
0
100
50
RBC HEPATOCYTY PŁYTKI KRWI
Zewnętrzna monowarstwa
•Głównie lipidy cholinowe
Wewnętrzna monowarstwa
•Ujemnie naładowana
( grup NH
2
-
obecność PS
- miejsce koncentracji PKC)
•Bardziej płynna –
( kwasów nienasyconych)
PC
PE
PS
PI
PŁYNNOŚĆ BŁONY
PŁYNNOŚĆ BŁONY KOMÓRKOWEJ (ODWROTNOŚĆ
MIKROLEPKOŚCI) ZALEŻY OD:
1.
SKŁADU LIPIDOWEGO BŁONY
2.
DYNAMIKI LIPIDÓW I UPORZĄDKOWANIA ŁAŃCUCHÓW
ACYLOWYCH KWASÓW TŁUSZCZOWYCH, ZALEŻNYCH m.in.
OD TEMPERATURY GŁÓWNEGO PRZEJŚCIA FAZOWEGO
3.
ODDZIAŁYWAŃ BIAŁKO-LIPID (zjawisko lipidu
granicznego), LIPID-LIPID (przede wszystkim stosunek
zawartości cholesterolu do fosfolipidów i SM do PC; dualizm
działania cholesterolu: a) usztywnianie błony w fazie ciekło-
krystalicznej oraz b) upłynnianie jej w fazie żelu)
UTRZYMANIE STAŁEJ, OKREŚLONEJ PŁYNNOŚCI BŁON JEST
JEDNĄ Z NAJWAŻNIEJSZYCH CZYNNOŚCI ŻYCIOWYCH
KOMÓRKI
RUCHY CZĄSTECZKOWE W
DWUWARSTWIE LIPIDOWEJ
RUCHY W OBRĘBIE JEDNEJ CZĄSTECZKI
1.
Wokół wiązań C – C
2.
Fragmentów fosfolipidów (najmniej ruchliwa
jest część glicerolowa, najbardziej końce
metylowe i polarne)
RUCHY CZĄSTECZKI JAKO CAŁOŚCI
1.
Rotacyjne
2.
Translacyjne
RUCHY CZĄSTECZEK W
DWUWARSTWIE LIPIDOWEJ
Rotacyjne:
• izotropowe
• anizotropowe
Translacyjne:
• lateralne
• transwersalne (flip-flop)
D
rot
=
q
2
4 t
D
T
=
l
2
4 t
D
RII
Q
D
T
D
T
t
f
D
R
D
RII
t
J
n
J
10
7
cząst./min
1cząst./kilka h
TRANSLACYJNE RUCHY CZĄSTECZEK
W BŁONIE KOMÓRKOWEJ
LATERALNE
• lipidy
• białka
TRANSWERSALNE
• tylko lipidy
10
7
cząst./min
1 cząst./kilka h
TRANSPORT WODY PRZEZ
DWUWARSTWĘ
wolna przestrzeń
1 – 6 / cząst.
P – PRZEPUSZCZALNOŚC
k – WSPÓŁCZYNNIK PODZIAŁU
D – WSPÓŁCZYNNIK DYFUZJI
D – GRUBOŚĆ BŁONY
P = k
D
d
STAN CIEKŁO-KRYSTALICZNY: P=10
–5
m/s
STAN KRYSTALICZNY: P=10
–8
m/s
TRANSPORT JEST NAJINTENSYWNIEJSZY
W FAZIE PRZEJŚCIA ZE STANU
CIEKŁO-KRYSTALICZNEGO W KRYSTALICZNY
DYFUZJA CZĄSTECZEK W
PŁASZCZYŹNIE BŁONY
WSPÓŁCZYNNIK DYFUZJI NIE ZALEŻY OD
DŁUGOŚCI ŁAŃCUCHA LIPIDÓW, ALE OD
TEMPERATURY:
D= D
o
x e
–A/T
gdzie
A- energia aktywacji
D
o
- współczynnik dyfuzji w elektrolicie
T – temperatura
W temperaturze 50
o
C D dla fazy ciekłej
- 10
–11
m
2
/s
fazy krystalicznej
- 10
–15
m
2
/s
WSPÓŁCZYNNIKI DYFUZJI DLA MAŁYCH
CZĄSTECZEK SĄ ODWROTNIE PROPORCJONALNE
DO PIERWIASTKA KWADRATOWEGO Z MASY
CZĄSTECZKOWEJ
LIPOSOMY
zastosowanie w biologii i medycynie
Badania właściwości białek błonowych
Modulowanie procesów zachodzących w naturalnych
błonach
Możliwość wbudowania dodatkowych składników do
błony komórkowej
Wprowadzanie do komórek substancji trudno
rozpuszczalnych i łatwo utleniających się w wodzie
Ukierunkowane dostarczanie leków
Wzmocnienie odpowiedzi immunologicznej
LIPOSOMY
techniki formowania
Transport substancji
Badanie właściwości białek błonowych
DWUWARSTWOWE
Sonikacja
20 – 50 nm
nm
WIELOWARSTWOWE
Wytrząsanie
5 – 50
m
m
m
m
LIPOSOMY
dyfuzja cząsteczek przez błonę liposomów
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
4,5
50
100
150
200
250
MASA CZĄSTECZKOWA
lo
g
p/
k
P – współczynnik przepuszczalności
K – współczynnik podziału
Kanały wodne