Geografia 

 

Geografia jako nauka: 



 

Początek – II w.p.n.e 



 

Twórca: Eratostenes 



  Geo – ziemia, grapho – opis 



 

Dowody Arystotelesa na kulistość: obserwacja widnokręgu, obserwacja statku na 
horyzoncie, obserwacja zaćmienia księżyca 

 

 

Rola środowiska przyrodniczego przyrodniczego rozwoju cywilizacyjnym. 

 
Środowisko przyrodnicze – zespół warunków i zjawisk uzależnionych na danym obszarze 
(ukształtowanie, gleby, klimat) 
 
Środowisko geograficzne – zespół warunków środowiska przyrodniczego oraz efekty 
działalności cywilizacyjnej człowieka. 
 
Kierunki metodologiczne określające współzależność człowieka i przyrody: 
1.  Determinizm – twórcą jest Monteskiusz, przyroda determinuje rozwój cywilizacyjny 

człowieka. Głównym determinantem jest klimat. 

2.  Nihilizm – twórca jest Nietsche, zanegował wpływ warunków środowiskowych na 

rozwój cywilizacyjny człowieka. 

3.  Posybilizm – zakładał współistnienie człowieka i przyrody. 



  Posybilizm aktywny – twórczą siłą jest człowiek, który potrafi wykorzystywać zasoby 

ludzkiej dla swojej potrzeby. Teoria ekonomii wprowadza terminy dóbr wolnych – 
ziemia rolna, woda, powietrze. Nie mają wartości, ich cena może być brana pod 
uwagę w cenie finalnej. 

 
4.  Ekorozwój – rozwój zrównoważony, mówi o integralności i równorzędności trzech 

celów: 



  cel przyrodniczy 



 

cel środowiskowy 



  cel ekonomiczny 

 

Elementy geografii politycznej 

 
Państwo: 



  terytorium 



 

ludność 



 

suwerenna władza 

 
Kryteria podziału państw: 



 

wielkość terytorialna 



  demografia 



  polityka / ekonomia 

 

Kraje rozwijające się: 



 

krótka średnia długość życia – młodość demograficzna 



 

niski poziom wykształcenia 



 

drenaż mózgu – pozyskiwanie najzdolniejszych przez inne kraje 



 

płaszczyzna ekonomiczna  

- wysokie zadłużenie 
- zasoby siły roboczej 

 
Konwencja waszyngtońska 1949 w sprawie Antarktydy: 



 

obszar może być wykorzystany jedynie w celach naukowych, nigdy w militarnych 



  ochrona fauny i flory 



 

zakaz eksploatacji zasobów Antarktydy 

 
Konwencja praw morza – ustala zakres działalności, 1981 wprowadza 2 strefy: 



 

pas wód terytorialnych – 12 mil morskich od linii wybrzeża, jest integralną częścią 
państwa, naruszenie traktowane jest jak naruszenie granic. W tym pasie kraje mają 
wyłączność żeglugi (z wyjątkiem cieśnin, które zostały zobowiązane do swobody 
żeglugi) i eksploatacji surowców. 



 

Strefa suwerenności ekonomicznej – ustalona w odległości 200 mil morskich. 
Suwerenność Suwerenność zakresie eksploatacji zasobów morza umożliwia jednak 
swobodę żeglugi. 

 
3 wyjątki: 



 

podział morza północnego 



 

możliwość rozszerzenia suwerenności ekonomicznej (obszar szelfu) 



  potraktowanie Odry jako rzeki granicznej 

 
Konwencja praw morza powołuje władzę głębokiego morza: 



 

wyznaczanie szlaków żeglugi 



 

dzierżawa obszaru na połowiska 



 

ustalanie ilości połowów 



 

pobieranie opłat eksploatacyjnych i za połowy 

 
 

Rozmieszczenie ludności. 

 

3 strefy osadnicze: 



  ekumena – obszar zamieszkały i zagospodarowany przez człowieka. 



  subekumena – obszary słabo zaludnione lub niezamieszkały, ale wykorzystane 

ekonomicznie, np. pastwiska, pół pustynie, sezonowe eksploatacje surowców 
mineralnych, obszary objęte marikulturą, miejscowości turystyczne. 

 
Marikultura – pozyskiwanie glonów do celów konsumpcyjnych bądź farmaceutycznych; 
gospodarka morska, miejsca wiertnicze. 
 



  anekumena – to obszary niezamieszkałe, np. obszary wysokogórskie, obszary 

skażone, zdeformowane, zanieczyszczone. 

 
5 Centra: 



  Centrum Azji wschodniej: Chiny, Japonia, Korea (1,5 mld) 



 

Centrum Azji południowej: Bangladesz, Pakistan, Sri Lanka (1,5mld) 



  Centrum Europy: Europa zachodnia (Anglia, Beneluks, Niemcy) 



 

Centrum Wybrzeża Wschodniego USA i Południowo-wschodnia Kanada 



  Centrum: rejon zatoki Gwinejskiej: Nigeria, Ghana, Kamerun, Kongo, Gwinea, 

Wybrzeże Kości Słoniowej 

 
Do największej koncentracji ludności należą tzw. Państwa – miasta: 
Monako, Singapur, Bangladesz, Korea, Japonia, Watykan, kraje Beneluksu 
 
Bardzo małe zaludnienie (poniżej 10 osob/km2): Islandia, Norwegia, Mongolia, Arabia 
Saudyjska, Nepal, Butan, Wietnam, Laos, Kambodża, Surinam, Australia z Oceanią, Guiana, 
Botswana i Nami, Republika środkowoafrykańska.  
 
Polska => 125 osób / km2 
 
Urbanizacja – to proces przestrzenny, czyli rozwijanie się struktur miejskich, jest to proces 
demograficzny, ekonomiczny związany w strukturze gospodarki oraz jest to aspekt kulturowy 
polegający na rozpowszechnieniu stylu życia miejskiego.  
 
4 fazy urbanizacji: 



 

właściwa – związana jest z napływem ludności ze wsi do miast. 

 
 
 
 



  suburbanizacja – zachodzi w obszarze miasta i w samym mieście, trwa tu nadal 

napływ ludności ze wsi do miast, ale z centrum na peryferia przeprowadzają się 
miastowicze. 

 
 
 
 
 



  dezurbanicaja – odpływ ludności wiejskiej do strefy podmiejskiej z 

uwarunkowaniem czasu objazdu. 

 
 
 
 



  reurbanizacja – ponowne zasiedlanie centr miast. 

 
 
 
 
 
Czynniki urbanizacji: 



  procesy historyczne 



  administracyjne 



  migracyjne 



  proces naturalny 

 

Kryteria, które odróżniają miasto od wsi: 



  administracyjne 



 

gęstość zaludnienia 



 

struktury zawodowe ludności 

 
Funkcje miast: 



 

stołeczne (stolica) 



  administracyjne 



 

przemysłowa 



  kulturowa 



  naukowa 



  turystyczna 



  religijna 



  handlowa 



  komunikacyjna 

 
 
Typy miast: 

1.  Aglomeracja monocentryczna – wokół dużego miasta (rdzenia) rozwijają się małe 

miasteczka, np. Moskwa, Londyn, Paryż. 

2.  Aglomeracja policentryczna – zespół miast samodzielnych powstałych ze względu na 

tą samą funkcję samotwórczą oraz powiązanych wspólną siecią komunikacyjna, np. 
Trójmiasto. 

3.  Megalopolis – zespół aglomeracji łączących się ze sobą również o charakterze 

aglomeracji policentrycznej, dwa miasta muszą mieć co najmniej 5mln ludności, np. 
Bostońska, San-San, Chicator, Tokio – Yokohama, Osaka – Kobe – Kioto. 

 
 
 

Struktury ludności 

 

 demograficzne: 



  rasowa 



  etniczna 



 

narodowościowa 



  wyznaniowa 



 

językowa 

 
 ekonomiczne (wpływ: rozwój gospodarczo - ekonomiczny) 



  wiek 



 

płeć 



  zatrudnienie 

 

 do rasy zaliczamy: 



  karnacja 



  wzrost 



  budowa szkieletu 



 

kształt czaszki i nosa 



  oprawa oczu 



  kolor oczu 



  cechy krwi 

 
Podział na rasy: 



 

Europoidalna (biała)- ludność pochodzenia europejskiego, Azja, Hindusi, Arabowie 



 

Mongoloidalna (żółta)- ludność Azji śr-sch. i płd-wsch., Indianie, Eskimosi 



  Negroidalna- ludność Afryki, Australia i oceania, Ameryka płd. 

 
Typy mieszańców rasowych: 



  Mulaci – europoidalna + negroidalna 



  Metysi – europoidalna + mongoloidalna 



  Zambosi – mongoloidalna + negroidalna 

 
Ameryka Łacińska jest kolebką mieszańców rasowych – ponad 80% 
 
Struktura etniczna – to wspólnota kulturowa (obrzędy, religia), językowa, silne poczucie 
przynależności, np.: 
- Kurdowie 
- Romowie 
- Tybetańczycy 
- Baskowie 
 
Struktura narodowościowa – przynależność historyczna, wspólnota terytorialna, wspólnota 
kulturowa, wspólnota ekonomiczna, wspólnota językowa nie jest konieczna, gdyż są państwa 
wielojęzykowe. 
 
Struktura językowa – ciężko zbadać iloma językami posługuje się ludność na świecie. 
 
2 kryteria podziału języków: 



  genealogiczne – od genezy języka (chińsko-tybetańskie) 



  indoeuropejskie – ten sam rdzeń językowy 

 

-germański 

 

-słowiański 

 

-romański 

 
Popularność języków: 



  angielski 



  hiszpański 



  francuski 



  arabski 

 
Języki narodowe: 



 

chiński 



  hindi 



  polski 

 

Języki sztuczne: 



  esperanto 

 

Języki wymarłe: 



 

łacina 



  starogrecka 



  starohinduski 

 
 
Struktury wyznaniowe: 
- chrzaścijańśka 



 

kościół katolicki 



 

kościół protestancki 



 

kościół prawosławny 

- islam (muzułmanie, mahometanie) 



  sunnici 



  szyici 

- buddyzm 
- hinduizm 



  braminizm (ascetyzm) 

- konfucjanizm – nie ma boga i jest to tylko nurt wyznaniowy a nie religia – Chiny 
- judaizm 
- nurty animistyczne – czary, magia 
- nurty laickie (bezwyznaniowe) – społeczeństwa europejskie, Holandia 
 
 
Struktura wieku – zależy od przyrostu naturalnego 



  wiek przedprodukcyjny – 0 – 19 lat 



  wiek produkcyjny – 20-64 



  wiek poprodukcyjny - > 65 lat 

 
Kraje: 
- młodości demograficznej >35% młodzież i dzieci 
- dojrzałości demograficznej >25 % 
- starości demograficznej ~ 10 % > 15% 
 
Struktura płci: 
Na strukturę płci ma wpływ: 



  przyrost naturalny 



 

średnia długość życia 



  wojny 



  migracje 

 
Wskaźnik maskulinizacji – ile kobiet przypada na 100 mężczyzn 
Wskaźnik feminizacji – ilu mężczyzn przypada na 100 kobiet 
 
Od 15 roku zaczyna nam się względna równowaga płci. Wcześniej na 100 kobiet przypadało 
105 mężczyzn, od 40 roku życia zaczyna się nadwyżka kobiet w krajach wysoko 
rozwiniętych. W krajach rozwijających się równowaga występuje do 25 roku życia. Następnie 
występuje nadwyżka mężczyzn spowodowana śmiertelnością kobiet (ciężka praca, choroby). 
 
Dolny Śląsk – 120M / 100K 

Struktura zawodowa: 
- czynna zawodowo 



 

pracująca 



  pozostali czasowo na urlopie 



 

szukający pracy 

- bierna zawodowo 
 
Sektory gospodarki: 
I - rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo  
II – przemysł, budownictwo 
III – usługi 
 

0

10

20

30

40

50

60

kraje rozwijające się

kraje średniorozwinięte

kraje wysokorozwinięte

I

II

III

 

 
 
 

Warunki rozwoju rolnictwa 

 

Przyrodnicze warunki rozwoju rolnictwa: 



  klimat 



  gleby 



 

ukształtowanie powierzchni 

 
Przyrodnicze (antropogeniczne): 



  poziom mechanizacji, chemizacji 



  melioracja 



 

wielkość gospodarcza 



 

struktura własności 



 

poziom wykształcenia 



  dotacje 

 
Struktura użytkowania ziemi: 



 

użytki rolne – grunty rolne (pola, sady, ogrody) 



 

użytki ziemne (plantacje, pastwiska, łąki) 



  lasy 



 

nieużytki naturalne – pustynie 

 
 
 
 

Typy gospodarki rolnej: 



  rolnictwo intensywne (duże nakłady finansowe) – wysoka gęstość zaludnienia, mała 

przestrzeń 



 

gospodarka ekstensywna (małe nakłady finansowe) – prowadzona w krajach, w 
których jest to uzasadnione ekonomicznie (USA, Kanada, Australia) 



  rolnictwo zintegrowane – odchodzenie od specjalizacji, dążenie do 

samowystarczalności gospodarstwa. 

 
Systematyka upraw: 



 

zboża 



 

rośliny bulwiaste 



 

rośliny przemysłowe – cukrodajne, włókniste, oleiste, kauczukodajne 



  owoce 



 

pozostałe 

 
Zboża – podstawowe (pszenica, ryż kukurydza, jęczmień), regionalne 
 
Pszenica – uprawa wymagająca, światowe zbiory stanowią ok. 600 mln ton. Największym 
producentem są Chiny – rzeka Jangcy. Drugim liczącym się producentem są Indie a następnie 
Kazachstan i Turcja (AZJA). Statystycznie drugim największym producentem jest USA a 
następnie Kanada. Kolejnym dużym producentem jest Argentyna (największy w Ameryce 
płd.). W Europie największym producentem jest Francja, Rosja, Ukraina. W Polsce na 
wyżynie lubelskiej i w pasie pszenno – buraczanym (nizina śląska, wielkopolska, Kujawy i 
Żuławy wiślane). W Afryce niewielki ilości w Egipcie i Sudanie. Uprawiana jest w celach 
alimentacyjnych (konsumpcyjnych). 
Pszenica twarda uprawiana jest w klimacie suchym – duża zawartość skrobi. 
Pszenica miękka – klimat wilgotny -> Francja 
 
Ryż – wymaga wysokich temperatur i dużo wilgoci. 90% zbieranego ryżu pochodzi z klimatu 
monsunowego – Azja południowo-wschodnia. Kolejnymi producentami są Indie, Bangladesz, 
Tajlandia, Japonia (embargo na ryż), Korea, Malezja, Indonezja, Filipiny, USA (największy 
importer). W USA na Florydzie i delcie Missisipi. 



 

ryż nizinny – mokry 



 

ryż górski – suchy, mniej wydajny 

Alkohole z ryżu: 



  sake 



  arak 

 
Kukurydza – bardzo duże wymagania glebowe, klimatyczne, bardzo długi okres wegetacji. 
Zbiory to ok. 600 mln ton. Zbiory USA stanowią 40% ogólnych zbiorów. Ameryka Łacińska 
(Meksyk, Argentyna, Paragwaj, Urugwaj) jest dużym producentem, następnie Chiny, 
Bułgaria, Rumunia. Uprawiana jako roślina paszowa – roślina przemysłowa (olej 
kukurydziany, krochmal, alkohol – whisky, burbon, papier, celuloza). 
 
Jęczmień – małe wymagania glebowe i klimatyczne. Największym producentem są Niemcy, 
Wielka Brytania, kraje skandynawskie, Polska (obrzeża kraju), USA, Argentyna, Chiny, 
Australia. Uprawiany jest nie tylko w celach alimentacyjnych, ale też w przemyśle do 
produkcji paliwa.  
 

Zboża regionalne: 
 
Żyto – drugie po pszenicy zboże chlebowe, daje niskie plony, ma małe wymagania glebowe i 
klimatyczne. Produkcja rośnie dynamicznie. Najwięksi producenci: Rosja, Polska, Ukraina, 
Słowacja, Niemcy, Kanada, USA. Zboże paszowe, wykorzystywane do produkcji spirytusu. 
 
Owies – małe wymagania glebowe, krótki okres wegetacji, duże zapotrzebowanie na wilgoć, 
uprawiany w górach. Podstawowa pasza dla koni, producenci pokrywają się z hodowcami 
koni. Dużymi producentami są Chiny, Turcja, Mongolia, USA, Polska, Niemcy. W 
Niemczech wykorzystywany w celach energetycznych. Wykorzystywany w przemyśle 
farmaceutycznym i kosmetycznym. 
 
Proso (Sorgo – proso wysokie) – małe wymagania glebowe i klimatyczne. Największymi 
producentami są kraje azjatyckie, Ukraina, USA, Argentyna. Robi się z niego kaszę jaglaną.  
 
 
Uprawy zbożowe: 
 
Amarantus – dodawany do pieczywa, wysokie plony, ale zbiera się tylko połowę.  
 
Komosa – roślina błotna, wymaga bardzo dużo wilgoci. 
 
Rośliny bulwiaste – ich bulwy zawierają skrobię 
 
Ziemniaki – małe wymagania glebowe, klimat umiarkowany, uprawa pracochłonna i 
sezonowa. Ziemniaki pochodzą z Ameryki Łacińskiej – Kolumb przywiózł je do Europy. 
Upowszechniły się z początkiem XIX wieku. Uprawiane na potrzeby bogatszych 
mieszkańców. Największym światowym producentem są Chiny, drugim producentem jest 
Polska, następnie Rosja, Ukraina, Niemcy, Holandia, Francja, Włochy, USA. Zaspokaja 
potrzeby żywieniowe. Wykorzystywany do produkcji przemysłowych – krochmal. 
 
Bataty – ziemniak słodki, potrzebuje dużej ilości wody i wysokich temperatur. Mają 
ciemnopomarańczowy miąższ. Uprawiany w Indochinach. Uprawiany w celach 
konsumpcyjnych i przemysłowych.  
 
Maniok – potrzebuje dużo ciepła, ma małe wymagania glebowe, uprawy są bardzo 
efektywne. W stanie surowym jest trujący – po wyparzeniu, wysuszeniu nadaje się do 
jedzenia. Najwięcej manioku uprawia się w krajach afrykańskich.  
 
Uprawy przemysłowe: 
- cukrodajne: 
 
Trzcina cukrowa – najbardziej wymagająca uprawa spośród wszystkich uprawianych roślin: 
wymaga wysokich temperatur (+27 stopni), duże opady, duże wymagania glebowe. Zbiera się 
ją ręcznie, nie nadaje się do długiego przechowywania. Najdłuższy okres wegetacyjny – 24 
miesiące. Światowe zbiory przekraczają miliard ton. Największym producentem są Indie, 
potem Wietnam, Malezja, Chiny, Ameryka Łacińska (Brazylia. Kolumbia, Gwatemala, 
Jamajka, Kuba, Portoryko), Afryka (Mozambik, RPA), Australia. Przetwarzana jest na cukier 
(60% produkowanego cukru), powstaje z niej alkohol (rum, jamaica), biopaliwo, opał. 
 

Burak cukrowy – wymaga strefy umiarkowanej, dużego nasłonecznienia, dobrych gleb. 
Największym rejonem uprawy jest Europa (Francja, Holandia, Niemcy, Polska, Ukraina, 
Rosja, Włochy, Węgry). W Azji dużym producentem są Chiny i Turcja ; Z odpadów 
produkuję się pasze. 
 
Uprawy regionalne: 
 
Syrop klonowy – pochodzi z Kanady, tworzy się go z klonu. 
Palma miodowa – uprawiana w Turcji 
Banan manilski – uprawiany w celu uzyskania owocu, efektem ubocznym jest syrop 
bananowy. 
 
Rośliny włókniste: 
 
Bawełna – potrzebuje dużej ilości wilgoci podczas wegetacji (długa wegetacja) a sucho 
podczas zbierania. Potrzebuje dobrych gleb, ale może być uprawiana na gorszych glebach. 
Uprawiana w klimacie monsunowym. Światowa produkcja to ok. 27 milionów ton. 
Największym producentem są Chiny (wysoka wydajność), do dużych producentów należą 
także: Indie, Pakistan, Uzbekistan, Tadżykistan, Turcja, Egipt, Sudan, Brazylia, Urugwaj, 
Paragwaj, Argentyna, Australia i USA. 
 
Len – najstarsza roślina, najbardziej pracochłonna w uprawie i obróbce – nie znosi środków 
chemicznych. Nie ma wysokich wymagań glebowych. 80% dostarczają Chiny, do 
producentów zalicza się Rosję, Białoruś, Holandię, Rumunię, Egipt, Polskę (POLSKI LEN). 
 
Konopia włóknista – wysokie wymagania glebowe i klimatyczne. Uprawa konopi łączy się z 
uprawą bawełny. Producenci pokrywają się z producentami bawełny. Produkowane z niej są 
sznury i olej konopny. 
 
Juto – wymaga bardzo dobrych gleb i ma duże wymagania klimatyczne. Produkowane w 
Indiach i Bangladeszu. Bardzo wolno wchłania wilgoć. Używane w przewodach 
światłowodowych.  
 
Sizal – włókno agawy meksykańskiej, jest rośliną pustynną, doskonale znosi suszę. Pochodzi 
z Meksyku. Wymaga wysokich temperatur. Kenia i Tanzania mają 80% produkcji. 
 
Banan manilski – roślina włóknista, produkuje się z niego liny okrętowe i pasy transmisyjne.  
 
Puchowiec – bardzo wolno wchłania wodę, dlatego produkuje się z niego sprzęt ratowniczy 
(kamizelki). Występuje w Azji południowo – wschodniej. 
 
Ramia – bardzo szybko pochłania wilgoć, dodaje się ją do ręczników, płaszczy. Wyroby z 
ramii są białe. 
 
Ketnia – służy do wyrobu bibułek papierosowych. Występuje w Azji wschodniej. 
 
 
 
 
 

Rośliny oleiste -  występują we wszystkich strefach klimatycznych poza klimatem polarnym i 
subpolarnym. Wykorzystuje się je w przemyśle. 
 
- strefa tropikalna: 



  palmy (kokosowa i oleista) – wymagają dużych temperatur i wilgoci, palma 

kokosowa rośnie tylko przy wybrzeżach – największym producentem kopry (miąższ 
kokosowy) są: Malezja, Indonezja i Filipiny; włókno kokosowe (koir) – surowiec do 
produkcji mat, skafandrów i zasłon.  



  palma oleista (olejowiec gwinejski) – ma duże grona; pozyskujemy dwa rodzaje 

oleju: 

- jasny – jadalny (z miąższu) 
- ciemny – do produkcji w dziedzinie farmaceutycznej (z pestek). Producentami są: Kenia, 
Malezja, Indonezja. 

 
- strefa subtropikalna: 



  arachidy (orzeszki ziemne) – im gorsza gleba tym lepsza jakość tych olejków 

(obszary marginalne); ich największym producentem są Chiny, potem Indie, USA, 
Senegal, Niger. 



  olej rycynowy – wytwarzany w celach farmaceutycznych. 



  drzewo tungowe – lasy monsunowe, olej bardzo trujący; impregnuje się nim drewno i 

stosuje w medycynie przy operacjach (hamuje krwawienie z tkanek). 

 
 
- strefa śródziemnomorska: 



  oliwki – duże zapotrzebowanie na ciepło, odporne na suszę, małe wymagania 

glebowe, drzewo długowieczne (owocują do 800 lat). Producenci to: Turcja, Grecja, 
Włochy, Hiszpania, Portugalia oraz Zatoka Kalifornijska. Oliwka jest 
najszlachetniejszą rośliną oleistą. 

I tłoczenia – zimne oliwy 
II tłoczenia – ciepłe oliwy 
III tłoczenia – ciemne oliwy 



 

słonecznik – wymaga dużo ciepła, ma długi okres wegetacyjny. Największym 
producentem jest Argentyna (70% produkcji), lecz w Europie wprowadzono embargo 
na import tego oleju; do producentów należą również: Bułgaria, Rumunia, Macedonia. 

 
 
- strefa umiarkowana: 



  soja – duże wymagania glebowe, długi okres wegetacyjny, uprawiana również ze 

względu na dużą ilość białka; producenci: USA, Argentyna, Chiny, Indie, Francja. 



  rzepak i rzepik – statystycznie nie do odróżnienia; wymagają dobrych gleb, znoszą 

niską temperaturę (do -20 stopni); producenci: Francja, Chiny, Indie, Polska, Niemcy, 
Kanada; olej jest wykorzystywany do biopaliw. 

 
 
 
 
 
 
 
 

Rośliny kauczukowate: 
 
Chebea – kauczuk brazylijski – produkcja soku kauczukowego (lateks – sok mleczny), 
producenci: Malezja, Indie, Sri Lanka, Indonezja. 
 
Fikusy – sok mleczny pozyskiwany do kauczuku. 
 
Mniszek kauczukodajny – rośnie na Ukrainie. 
 
 
Używki: 
 
Kawa – wymaga dużo ciepła i wilgoci, nie toleruje dużego nasłonecznienia (plantacje 
cieniuje się palmą oleistą); kawa pochodzi z Afryki; producenci: Ameryka Łacińska ( 
Brazylia – największy konsument, Kolumbia – największy eksporter, Gwatemala, Kostaryka), 
Ghana, Gabon, Zatoka Gwinejska; importerzy: USA, kraje skandynawskie, Francja, Włochy, 
Węgry. 
 
Kakao – pochodzi z Ameryki Łacińskiej (ma właściwości halucynogenne); producenci: 
Afryka (Wybrzeże Kości Słoniowej, Kamerun, Liberia) oraz Meksyk, Kolumbia, Indonezja; 
importerzy: Szwajcaria, Austria, Norwegia, Belgia, Holandia. 
 
Herbata – potrzebuje ciepła i równomiernej wilgoci w całym drenie wegetacji, aromat zależy 
od jakości gleb (najlepszy z takich o dużej zawartości żelaza – gleby laterytowe - Cejlon). 
Występują herbaty 



 

białe – najcenniejsze, najdroższe, z samych liści. 



 

żółte – sam kwiat 



  ulung – częściowo sfermentowane 



  czarne – całkowicie sfermentowane 

Najwięksi producenci to: Chiny, Indie, Sri Lanka, Indonezja, Japonia, Gruzja. Są również 
herbaty regionalne: yerba-mate (Paragwaj), importerzy: Wielka Brytania, Holandia 
(reeksport), Rosja, Ukraina, Polska. 
 
Tytoń – różne warunki klimatyczno - glebowe, tytoń zwyczajny (machorka lub bakun) – 
małe wymagania glebowe; tytoń szlachetny (wirdżimijski) – duże wymagania glebowe. 
Producenci: USA, Indie, Chiny, Turcja, Bułgaria, Zimbabwe, Rosja, Ukraina, Argentyna. 
 
 

Przemysł 

 

Czynniki lokalizacji przemysłu: 



  woda (hutnictwo - chłodzenie) 



  transport (jego rodzaj i lokalizacja) 



  rynki zbytu 



 

siła robocza – ilość (przemysł pracochłonny), jakość (wykwalifikowana siła robocza) 

 
 
 
 
 

Deglomeracja: 



  czynna – związana z przenoszeniem poza obszar aglomeracji już istniejących 

zakładów 



  bierna – czynniki administracyjne 

 
Surowce energetyczne dzielimy na 4 grupy: 

1.  Węgle: 

- kamienny 
- brunatny 
- torf 

2.  Bituminy – węglowodory; 

- gaz ziemny 
- ropa naftowa 
- łupki bitumiczne 
- asfalt 

3.  Pierwiastki promieniotwórcze: 

- uran 
- pluton 
- tor 

4.  Grupy niekonwencjonalne: 

- woda 
- słońce 
- wiatr 
- biomasa 
 
Węgiel kamienny – powstał w okresie karbonu, jego kaloryczność waha się od 6-7,5 tys. 
Kcal, 97% zasobów znajduje się na półkuli północnej. 1/3 światowego wydobycia należy do 
Chin (ponad 20 zagłębi). 3 bardzo dobrze liczące się to: 
- Detong w prowincji Shansi 
- Zibo w prowincji Hajlongjang 
- Szenjang w prowincji Fusun i Funsi 
Drugim producentem są Indie w zagłębiu Domadar. Kolejnym producentem są Stany 
Zjednoczone w zagłębiu Appallahijskim i wewnątrzwschodnim. 4 producentem jest Australia 
(zagłębie nowej południowej Walii lub zagłębie południowych gór wododziałowych). 
Następnie: 



  RPA – zagłębie Transwall i Natal 



  Rosja – zagłębie Kuźnieckie, Leńskie, Czeremchodzkie 



  Polska – 140 mln ton; zagłębie górnośląskie – rybnicki okręg węglowy – węgle 

koksujące (Polska – największy importer koksu), zagłębie lubelskie. 



  Ukraina – zagłębie donieckie 



  Kazachstan – zagłębie karangandzko – ekibastuskie 



  Niemcy 



  Wielka Brytania 

Węgiel wykorzystywany w przemyśle hutniczym i karbochemiczny. 
 
 
Węgiel brunatny – powstał w trzeciorzędzie, występuje blisko powierzchni ziemi, 
eksploatowany metodą odkrywkową, kaloryczność od 2-4 tys. Kcal, jest nieopłacalny w 
transporcie, zawiera dużo wody, jest kruchy, wykorzystywany wyłącznie w celach 
energetycznych. Światowe wydobycie to 1,8 mld ton. Największym producentem są Niemcy 

(zagłębie nadreńskie, środkowoniemieckie, łużyckie - likwidacja); Rosja (zagłębie 
podmoskiewskie, kańsko - aczyńskie), USA (północna Dakota); Polska ma wydobycie ok. 70 
mln ton (zagłębie bełchatowskie, konińsko – tureckie, turoszowskie), Czechy (zagłębie 
mosteckie, sokołowskie), Chiny od 2007, Bułgaria, Serbia, Kanada.  
 
Ropa naftowa – powstała w trzeciorzędzie, jej kaloryczność wynosi 7,5-11,5 tys. Kcal. Jest 
łatwa w eksploatacji i transporcie. Wadą jest to, że zasoby ropy naftowej kurczą się. Rzadko 
występuje w skale macierzystej. Tworzy skupiska zwane basenami. Światowe wydobycie to 
3,6 mld ton. Największym basenem jest basen perski (1/3 wydobycia). Największym 
producentem jest Arabia Saudyjska, następnie Iran, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Kuwejt, 
Katar, Oman, Jemen, Irak. Drugim basenem jest basen Zatoki Meksykańskiej i Morza 
Karaibskiego (1/6 wydobycia). Producentami tego basenu są: USA (zagłębie kalifornijskie, 
zagłębie alaskańskie), Meksyk (zagłębie na płw. Jukatan i zatoka kalifornijska), Wenezuela 
(jezioro Maracaibo, delta rzeki Orinoko). Rosja (basen zachodnioazjatycki – zagłębie 
zachodniosyberyjskie, Ural, morze kaspijskie), Chiny (basen wschodnioazjatycki – płw. 
Szachtung, prowincja Liaoning, dno morza południowo - chińskiego). Basen indonezyjski – 
wyspy Sumatra i Borneo; basen zatoki gwinejskiej – Nigeria (eksploatacja z lądu); basen 
saharyjski – Algieria, Libia, Egipt; basen morza północnego – Wielka Brytania, Norwegia. 
 
Polska eksploatuje 40 tys. ton – 2% zapotrzebowania  
Wykorzystanie: asfalt, benzyna, smary, parafiny. 
 
Gaz ziemny – ten sam okres geologiczny, co ropa naftowa. Jest wynikiem procesu 
fermentacji. Jego kaloryczność to 4,5-9 tys. kcal. Jest łatwy w transporcie lądowym, problem 
z przewozem drogą morską. Musi być transportowany w stanie ciekłym. Największe 
wydobycie jest w Rosji (płw. Jama, drugim rejonem jest Ural). Drugim producentem jest 
USA. Wydobywa się go z ropą naftową (poza zagłębiem alaskańśkim). Trzecim producentem 
jest Kanada (prowincja Alberta, Saskeczuan). Następnie jest Holandia w rejonie Gronigen, 
kolejnymi producentami są: Wielka Brytania, Norwegia, Arabia Saudyjska, Kuwejt, Katar. W 
Polsce wydobywa się 140 PJ rocznie (40% zapotrzebowania). Największy obszar wydobycia 
to Lubaczowa.  
 
Elektroenergetyka: 
 
Energia cieplna – korzysta z ropy naftowej, węgla kamiennego i brunatnego. Dostarcza 
połowę energii świata. Polska w 99% korzysta z energii cieplnej. 
 
Hydroenergetyka – energetyka wodna. W skali świata dostarcza 28% produkowanej energii. 
Największy udział: Norwegia, Szwecja, Austria, Szwajcaria, Brazylia. Dzielimy na 3 rodzaje: 



  elektrownie przepływowe – budowa w dolnych brzegach rzek 



  elektrownie zaporowe – wykorzystują siłę spadku wody 



  elektrownie szczytowo – pompowe – nierentowne, Żarnowiec, Żar, Żydowo 

Największą elektrownią wodną będzie Czerwony Jar na rzece Jangcy. 



  Brazylia/ Paragwaj – Haipu (Parana) 



  Wenezuela – Gun (Caroni) 



  USA – Grand coolle (Colorado) 



  Ghana – Acosombo (Wotta) 



  Egipt – Assuan (Nil) 



  Rosja – Brack (Angara)  

 

W Polsce: Włocławek, Czorsztyn na Dunajcu, Solina na Sanie, Otmuchów na Nysie, 
Koronowo na Bździe.  
 
Zalety: 
- odnawianie surowca 
- małe straty energii 
 
Wady:  
- duże przekształcenia środowiska 
- duże koszty budowy 
 
Energetyka atomowa – stanowi 13% w skali świata; Francja ponad 70%, Belgia ponad 60%, 
duży udział w Czechach i Japonii. Szwecja wygasza swoje elektrownie. 
 
Zalety: 
- bardzo duża wydajność pierwiastków promieniotwórczych 
- duże bezpieczeństwo 
 
Wady: 
- nierozwiązany problem odpadów promieniotwórczych 
- duże zużycie wody 
- ogromne koszty utylizacji zużytego reaktora 
 
Energetyka niekonwencjonalna: 
- energia słoneczna – USA 9% 
- wiatrowa – USA, Dania, Egipt 
- geotermalna – gejzery, gorące gazy, do 800 stopni, Islandia (90%),Nowa Zelandia, Japonia, 
w Polsce Pyrzyce. 
- energia przepływowa – wykorzystuje różnice między przypływem a odpływem, Kanada, 
Francja, płw. Bretoński, Rosja. 
- biogaz – wykorzystuje się odpady, wydziela się metan. 
 

Górnictwo i hutnictwo 

 
Rudy żelaza – magnetyty i hematyty są najbogatszymi rudami żelaza – zawartość metalu 
waha się od 42% do 72%, limonity i sydenyty mają zawartość żelaza w granicach 27% - 42%. 
Producentami są: Brazylia (największe zagłębie to Itabira), Wenezuela (wyżyna Gujańska), 
USA (Messabi koło jeziora górnego, południowe Appalachy), Kanada (płw. Labrador, 
Kolumbia Brytyjska, Ziemia Baffina), Australia (płw. Kimberley, płaskowyż Hamerley), 
Chiny (Mongolia wewnętrzna, południowa Mandżuria w rejonie Fusun, Anszan, 
Hajlongjang), Indie (Damadar), Rosja (zagłębie podmoskiewskie, uralskie, kurska anomalia 
magnetyczna), Ukraina (Krzywy Róg, Kercz), Szwecja (Kiruna, Gallivare), RPA (Orania), 
Liberia i Mauretania. 
Polska zaprzestała eksploatacji w 1993 roku. Nieeksploatowane złoża są w okolicach Suwałk.  
 
Czynniki lokalizacji hutnictwa żelaza: 



  baza surowcowa 



 

zasoby siły roboczej (jej opłacalność) 

Najwięcej hut jest w górnośląskim okręgu przemysłowym (największa w Polsce huta 
„Katowice” w Dąbrowie Górniczej). 

Metale nieżelazne:  
 
Rudy miedzi – czysty metal od 5 – 7 %. Ma duże zastosowanie w gospodarce – jest dobrym 
przewodnikiem ciepła, miedź jest odporna na korozje (przemysł elektrotechniczny), 
stosowana do produkcji stopów (cynk, cyna, złoto). Do największych producentów należą: 
USA, Kanada, Peru, Chile, Zambia, Chiny, Kazachstan, Polska (legnicko – głogowski okręg 
miedziany, Lubin, Rudna, Polkowice, Sieraszowice).  
 
Polimetale – rudy cynku i ołowiu – powstały w tych samych warunkach geologicznych. 
Zawsze w rudzie jest więcej cynku w proporcjach 3:7, ołowiu 1:3. Nie rośnie na nie 
zapotrzebowanie, mają coraz mniejsze zastosowanie. Ołów stosuje się do produkcji szkła (do 
szlifowania go). Cynk wykorzystywany jest do blendy cynkowej. Producentami są: Australia, 
Chiny, Japonia, Kazachstan, USA, Polska (Olkusz w kopalni Bukowno, Trzebinia).  
 
Rudy cyny – wykorzystywana do produkcji emalii, do lutowania. Występuje w pasie 
cynowym: od Chin, płw. Indochiński (Wietnam, Tajlandia, Australia). Drugim miejscem 
występowania jest Ameryka Łacińska (Brazylia, Boliwia). 
 
Aluminium – boksyty tlenku glinu (kondensaty aluminiowe), hutnictwo jest najbardziej 
energochłonnym procesem przetwarzania. Największym producentem boksytu jest Australia, 
następnie Jamajka, Surinam, Gujana, USA, Chiny, Francja, Węgry, Serbia. Producentami 
aluminium są; USA, Francja, Wielka Brytania, Niemcy, Japonia, Norwegia. Ma coraz 
większe zastosowanie – rośnie na niego zapotrzebowanie. Jest najlżejszym surowcem, 
stosowany w wielu dziedzinach przemysłu. Boksyt zaczął być produkowany w Chinach. W 
Polsce jest huta w Malincu koło Konina.