Tolerancja wymiaru – różnica pomiędzy górnym wymiarem granicznym a dolnym. 

Dolny i górny wymiar graniczny – wymiar najmniejszy i największy, który nie powinien zostać przekroczony przez 

wymiar rzeczywisty części poprawnie wykonanej. 

Odchyłka – odstępstwo od wymiaru nominalnego. 

Górna odchyłka wymiaru – różnica pomiędzy górnym wymiarem granicznym a wymiarem nominalnym. 

Dolna odchyłka wymiaru – różnica pomiędzy dolnym wymiarem granicznym a wymiarem nominalnym. 

Wymiary zewnętrzne typu wałek 

Wymiary wewnętrzne typu otwór 

Wymiar rzeczywisty – wymiar zmierzony w obiekcie materialnym, materialnym elemencie maszyny lub urządzenia z 

określoną dokładnością. 

Wymiar nominalny – wymiar przyjęty przez konstruktora na podstawie obliczeń, norm, przepisów lub szacunku. 

Dokładność wymiaru określa się przez: 

a)podanie tolerancji (pola tolerancji) T i położenia T względem wymiaru nominalnego N 

Klasy IT i KL są opracowane w odpowiednich normach, gdyż od klas dokładności zależą środki technologiczne oraz 

koszty realizacji wymiaru w elemencie. 

W praktyce stosuje się klasy: od IT5 do IT6 oraz od KL3 do KL9 

Rozróżnia się następujące rodzaje tolerowań:

 

a)tolerowanie symetryczne – obie odchyłki są jednakowe i różnią się tylko znakiem np. 40±0,1.

 

Wymiar  ten  oznacza,  że  wymiar  rzeczywisty  może  się  różnić  od  wymiaru  nominalnego  (40mm)  o 

0,1mm w górę lub w dół, czyli dopuszcza się wymiar od 39,9mm do 40,1mm.

 

b)

tolerowanie asymetryczne – jedna z odchyłek jest równa zero np. 40+0,1.

 

Wymiar  ten  oznacza,  że  wymiar  rzeczywisty  może  się  różnić  od  wymiaru  nominalnego  (40mm)  o 

0,1mm  tylko  w  górę,  czyli  dopuszcza  się  wymiar  od  40mm  do  40,1mm  (40-0,1  oznacza  dopuszczalny 
wymiar od 39,9mm do 40mm).

 

c)

tolerowanie  asymetryczne  dwustronne  –  dwie  odchyłki  o  różnych  znakach  i  wartościach  np. 

, 

czyli dopuszcza się wymiar od 39,9mm do 40,2mm,

 

d)

tolerowanie  asymetryczne  jednostronne  –  dwie  odchyłki  o  jednakowym  znaku,  np. 

,  czyli 

dopuszcza się wymiar od 40,1mm do 40,2mm.

 

 Ze  względu  na  sposób  zapisu  tolerowania  wymiaru  mogą  być:  znormalizowane  lub  swobodne, 

dobierane według uznania konstruktora. 

Tolerowanie normalne można zapisać:

 

- tolerowanie symbolicznie, określane za pomocą symboli, np. 20H7

 

- tolerowanie liczbowe, określane za pomocą odchyłek, np. 

 

- tolerowanie liczbowe, określane za pomocą odchyłek, np. 

 

 

Ogólna forma oznaczenia w tolerowaniu symbolicznym jest następująca:

 

 

gdzie: 

20 – wartość wymiaru nominalnego (N) 
H – symbol rodzaju tolerancji, określający położenie pola tolerancji względem wymiaru nominalnego, 
7 – numer klasy dokładności wykonania, określającej wielkość pola tolerancji. 

 

Przyjmuje się zasadę, że litery z początku alfabetu sytuują pole tolerancji w głąb materiału w stosunku do 

wymiaru nominalnego (N), a litery z końca alfabetu sytuują pole tolerancji na zewnątrz materiału w 

stosunku do wymiaru nominalnego (N). 

Normy  określają  18  klas  dokładności  wykonania,  oznaczanych  od  IT1  do  IT18,  przy  czym  nim  niższy 

numer klasy dokładności wykonania, tym dokładniejsze wykonanie:

 

- klasy IT1 do IT4 to klasy najdokładniejsze stosowane przy wyrobie narzędzi pomiarowych i urządzeń 

precyzyjnych,

 

- IT5 do IT11 to klasy średnio dokładne najczęściej stosowane w budowie maszyn,

 

- IT12 do IT18 to klasy mało dokładne i wymiary nietolerowane.

 

Przyjmuje  się,  w  budowie  maszyn,  że  wymiary  nietolerowane  mają  klasę  dokładności  wykonania 

IT14.

 

Tolerowanie normalne – odchyłki dobierane są wg normy. 

Tolerowanie swobodne – odchyłki dobierane są wg uznania konstruktora. 

 

Pasowanie  wymiaru  jest  to  połączenie  dwóch  elementów  o  jednakowej  wartości  wymiaru 

nominalnego (wewnętrznego i zewnętrznego) i różnych odchyłkach. 

  
Rozróżnia się następujące rodzaje pasowań: 
  
Pasowanie  luźne  (ruchowe)  -  jest  to  połączenie,  w  którym  bez  względu  na  rzeczywistą  wartość 

wymiaru  wewnętrznego  i  zewnętrznego  (mieszczące  się  w  granicach  tolerancji)  występuje  luz.  Elementy 
pasowane  mogą  się  przemieszczać  względem  siebie  nawet  w  przypadku  największego  wymiaru  wałka  z 
pola tolerancji i najmniejszego wymiaru otworu w polu tolerancji. Wymiar otworu (wewnętrzny) będzie w 
każdym wypadku większy od wymiaru wałka (zewnętrznego). 

  
Luz minimalny (Lmin) i Luz maksymalny (Lmax) > 0 
  
Wcisk minimalny (Wmin) i Wcisk maksymalny (Wmax) < 0 

  
Pasowanie  mieszane  -  jest  to  połączenie,  w  którym  może  wystąpić  niewielki  luz  w  przypadku 

minimalnego  wymiaru  wałka  i  maksymalnego  otworu  lub  niewielki  wcisk  (luz  ujemny)  w  przypadku 
maksymalnego wymiaru wałka i minimalnego otworu. 

  
Luz minimalny (Lmin) < 0, Luz maksymalny (Lmax) > 0 
  
Wcisk minimalny (Wmin) > 0, Wcisk maksymalny (Wmax) < 0 
  
Pasowanie  ciasne  -  jest  to  połączenie,  w  którym  bez  względu  na  rzeczywistą  wartość  wymiaru 

wewnętrznego  i  zewnętrznego  (mieszczące  się  w  granicach  tolerancji)  występuje  wcisk.  Elementy 
pasowane nie mogą się przemieszczać względem siebie nawet w przypadku najmniejszego wymiaru wałka 
z pola tolerancji i największego wymiaru otworu w polu tolerancji. Wymiar otworu (wewnętrzny) będzie w 
każdym wypadku mniejszy od wymiaru wałka (zewnętrznego). 

  
Luz minimalny (Lmin), Luz maksymalny (Lmax) < 0 
  
Wcisk minimalny (Wmin), Wcisk maksymalny (Wmax) > 0 
 

Ogólna  forma  oznaczenia  w  pasowaniu  jest 

następująca: 

 

gdzie:  

20 – wartość wymiaru normalnego (N) 
H7  –  symbol  tolerancji  wymiaru  wewnętrznego 

(otworu),  

p6  –  symbol  tolerancji  wymiaru  zewnętrznego 

(wałka),  

  

Zasady pasowania 
wymiarów  

Stosowane są dwa sposoby pasowania elementów: 
  
Pasowanie  na  zasadzie  stałego  otworu  –  gdzie  wymiar  wałka  (zewnętrzny)  jest  dopasowywany  do 
wymiaru otworu (wewnętrznego). W tym wypadku średnicę otworu toleruje się zawsze w głąb materiału, a 
więc  EI=0  (położenie  pola  tolerancji  H),  a  żądane  pasowanie  uzyskuje  się  poprzez  dobranie  odchyłek  dla 
wałka. 
np.: 20H7/f6 – pasowanie luźne, 20H7/p6 – pasowanie ciasne. 
  
Zasada ta jest najczęściej stosowana ze względu na łatwiejszą obróbkę powierzchni zewnętrznych (wałków) 
niż otworów, co umożliwia zmniejszenie ilości użytych narzędzi i sprawdzianów do pomiaru otworów. 
  
Pasowanie  na  zasadzie  stałego  wałka  –  gdzie  wymiar  otworu  (wewnętrzny)  jest  dopasowywany  do 
wymiaru wałka (zewnętrznego). W tym wypadku średnicę wałka toleruje się zawsze w głąb materiału, es=0 
(położenie pola tolerancji h), a żądane pasowanie uzyskuje się poprzez dobranie odchyłek dla otworu. 

np.: 20F7/h6 – pasowanie luźne, 20S7/h6 – pasowanie ciasne. 
  
Zasadę tą stosuje się np. w przypadku potrzeby osadzenia wielu elementów na jednej średnicy wałka. 
  
Symbole położenia pól tolerancji i odpowiadające im nazwy pasowań wymiarów: 
  
A, a - przestronne, bardzo luźne, 
B, b - przestronne luźne, 
C, c - przestronne zwykłe, 
D, d - obrotowe bardzo luźne, 
E, e - obrotowe luźne, 
F, f - obrotowe zwykłe, 
G, g - obrotowe ciasne, 
H, h – suwliwe, podstawowe, 
Js, js - przylgowe symetryczne, 
J, j - przylgowe, 
K, k - lekko wciskane, 
M, m - wciskane, 
N, n - mocno wciskane, 
P, p - bardzo lekko wtłaczane, 
R, r - lekko wtłaczane, 
S, s - wtłaczane, 
T, t - mocno wtłaczane, 
U - ZC, u - zc - bardzo mocno wtłaczany,