AMERYKAŃSKI I EUROPEJSKI SYSTEM KONTROLI KONSTYTUCYJNOŚCI PRAWA
Instytucja kontroli konstytucyjności prawa polega na ocenie zgodności z ustawą zasadniczą norm prawnych
oraz, ewentualnie, innych działań podejmowanych przez organy państwowe.
Historycznie wykształciły się dwa systemy kontroli konstytucyjności prawa: kontrola parlamentarna
(obecnie w zaniku) i pozaparlamentarna.
Współczesne rozwiązania kształtują się wokół dwu podstawowych modeli - amerykańskiego, opartego na
anglosaskiej koncepcji stosowania prawa i polegającego na rozpatrywaniu kwestii konstytucyjności przez sądy
oraz kontynentalnego, wywodzącego się z europejskiej tradycji podległości sędziego ustawie i polegającego na
powierzeniu sprawowania kontroli specjalnie powołanemu w tym celu organowi, najczęściej zwanemu
Trybunałem Konstytucyjnym.
Model amerykański. Mimo milczenia w tej sprawie Konstytucji USA, w 1803 r. Sąd Najwyższy Stanów
Zjednoczonych uznał swą właściwość do kontroli konstytucyjności prawa i przyjął, iż logiczne jest
niestosowanie przez sądy ustaw sprzecznych z konstytucją.
Cechami charakterystycznymi dla tego typu modelu kontroli jest:
1. Powierzenie jej sprawowania niezawisłym sądom. Kontrola ma charakter zdekoncentrowany, tzn. prawo
jej sprawowania przysługuje każdemu sądowi powszechnemu w związku z rozpatrywaną przezeń sprawą.
2. Uniwersalność kontroli w sensie przedmiotowym, co oznacza, że podlegają jej wszystkie akty
normatywne i działania urzędowe podjęte na wszystkich szczeblach sprawowania władzy.
3. Konkretność kontroli, czyli sprawowanie jej przy okazji rozpatrywania przez sąd indywidualnej sprawy
wówczas, gdy jedna ze stron podniesie zarzut niekonstytucyjności wobec aktu, który ma stanowić podstawę
sądowego rozstrzygnięcia.
4. Względność orzeczenia sądu o niekonstytucyjności oznacza, że rozstrzygnięcie sądowe jest obowiązujące w
tej konkretnej sprawie, która jest przedmiotem orzeczenia.
Jedynie orzeczenia Sądu Najwyższego, mimo że również dotyczą konkretnej sprawy, w praktyce uważane
są za precedensy i jako takie traktowane są przez sądy niższej instancji jako wiążące.
Model kontynentalny. Jego rozwój przypada na okres po II wojnie światowej. Mimo wielu różnic,
zwłaszcza w sposobie powoływania trybunałów, przedmiotowego zakresu kontroli, kręgu podmiotów
uprawnionych do składania skargi itp., wskazać można też i na pewne, zasadnicze podobieństwa, odróżniające
model amerykański od kontynentalnego. Należą do nich:
1. Powierzenie funkcji ochrony konstytucji jednemu, samodzielnemu organowi państwowemu.
2. Przedmiot kontroli konstytucyjności, obejmujący na ogół wszystkie pozakonstytucyjne normy prawne
Poddane kontroli konstytucyjności akty prawne oceniane są kompleksowo - zarówno z punktu widzenia
zgodności ich treści z konstytucją (kontrola materialna) oraz kompetencji uprawnionego organu do wydania
aktu prawnego, jak i dochowania określonego trybu postępowania przy ich stanowieniu (kontrola formalna).
3. Abstrakcyjność, polegająca na sprawowaniu kontroli w oderwaniu od indywidualnych przypadków
