plik

LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 10/99

Do czego to służy?

W zasadzie zaproponowany poniżej

układ powinien być zatytułowany “uspo−
kajacz  nerwów”  −  często  denerwująca
jest sytuacja, kiedy słuchając np. radia po
cichszych  fragmentach  słownych  nastę−
puje  głośniej  odczuwalna  przez  ucho
ludzkie muzyka. Podgłaśniamy radio − gło−
sy ludzkie są wtedy wprawdzie lepiej sły−
szalne,  ale  muzyka  staje  się  jeszcze  gło−
śniejsza.  Przydałby  się  jakiś  układ,  który
ograniczałby głośność odsłuchiwanej mu−
zyki,  jaka  zwykle  pojawia  się  w radiu  po
fragmentach  mówionych.  Do  tego  celu
przyda się niżej opisane “urządzonko”.

Jak to działa?

k 1

1 przedstawia schemat ideo−

wy układu. Można tu wyróżnić kilka mo−
dułów;

− wzmacniacz wstępny dla filtrów dol−

no i górnoprzepustowego zbudowany na
elementach U1A, R1, R2, C1, C2, R17,
R23,PR1;

− bierny filtr górnoprzepustowy ze

wzmacniaczem i układem detekcyjnym

(elementy C10...C12, U1D, R7, R8, R11,
R15, R16, R20, R21, PR5, D3, D4, T2);

− wzmacniacz regulowany fotorezy−

storem F (elementy U1C, R5, R6, R12,
C7...C9, PR3, PR4);

− dioda LED D5 (i rez. ogr. R11 ) − pośre−

dnio reguluje wzmocnienie ww. wzmac−
niacza.

Wiecej informacji o filtrach dolno− i gór−

noprzepustowych zamieszczono w “EdW”
1/99, s.73,74.

Działanie całego układu jest następujące:
Sygnał z przedwzmacniacza akustycz−

nego  (np.  radioodbiornika)  dociera  do
wejścia    “We”.  Stąd  do  wzmacniacza
wstępnego  U1A i jednocześnie  do
wzmacniacza U1C. Z U1A sygnał dociera
do  filtra  dolnoprzepustowego  (R10,  C4  −
sygnał  wzmacniany  w U1B)  i jednocze−
śnie  do  górnoprzepustowego  (C10,  R8  −
sygnał wzmacniany w U1D).

Jednocześnie sygnał z przedwzmac−

niacza jest podawany na potencjometr si−
ły dźwięku (i dalej do wzmacniacza mocy)
radioodbiornika za pośrednictwem U1C.

Dopóki fotorezystor F jest nieoświe−

tlony (wysoka rezystancja), dopóty sygnał
akustyczny  jest  “przepuszczany”  bez
ograniczeń. W momencie pojawienia się
w sygnale  akustycznym  na  wyjściu
przedwzmacniacza  radioodbiornika  skła−
dowych o niskich lub i wysokich często−
tliwościach  −  filtry:  dolno−  i górnoprzepu−
stowy,  za  pośrednictwem  układów  de−
tekcyjnych  zakończonych  tranzystorami
T1 i T2 wysterowują diodę LED (D5 − za
pośrednictwem  R11  −  wartość  dobrać
w zależności  od  napięcia  zasilającego).
Im silniejsze są niskie lub/i wysokie cze−
stotliwości składowe sygnału, tym jaśniej
świeci D5. Im bardziej D5 oświetla foto−
rezystor F, tym bardziej  spada  jego rezy−
stancja,  co  jest  równoznaczne  z więk−

Wyciszacz muzyki

s.. 1

1..

szym spadkiem wzmocnienia wzmacnia−
cza U1C.

Elementy filtrów (R10, C4 i C10, R8)

zostały tak dobrane, aby układ był niemal
nieczuły  na  fragmenty  mówione  audycji
radiowych (w takich sytuacjach fotorezy−
stor F nie jest oświetlony przez D5 − sy−
gnał  z przedwzmacniacza  jest  przez
U1C “przepuszczany”  bez  ograniczeń).
Pojawienie  się    sygnałów  muzycznych
(które  w zdecydowanej  większości  przy−
padków  zawierają  składowe  o częstotli−
wościach  niższych  lub/i wyższych  od
brzmienia  głosu  ludzkiego)  powoduje
ograniczenie  wzmocnienia  U1C i ...
“przykręcenie  kurka”  −  poziom  takiego
sygnału jest ograniczany (regulacja także
za pomocą PR3 i PR4) − nie nastąpi  więc
sytuacja, gdy muzyka będzie odczuwana
głośniej niż głos ludzki.

Montaż i uruchomienie

Układ można z powodzeniem zmon−

tować  na  płytce  uniewrsalnej.  Montaż
układu  nie  powinien  sprawić  większych
trudności.  Przed  ostatecznym  zamonto−
waniem  układu  scalonego  (zamiast
TL084 użyć TL074 lub jeszcze odpowied−
niejszy − jeśli chcemy uzyskać lepsze pa−
rametry szumowe) na płytce drukowanej,
warto  go  sprawdzić,  aby  uniknąć  “nie−
spodzianek” (warto użyć prostego teste−
ra,  np.  wg  opisu  w “EdW”  4/99,  s.  45).
Przetestujcie  rownież  diody,  tranzystory
i ...  PR−ki  −  zdarzają  się  egzemplarze
(szczegółnie  te  z odkrytą  ścieżką  węglo−
wą), w których jedna z “nóżek” nie styka
się  ze ścieżką węglową  − najczęściej zda−
rza sie to w PR−kach “z wylutu”’, gdy za
długo były podgrzewane lutownicą.

Uruchomienie układu sprowadza się do

uregulowania potencjometrów PR1...PR5:

1. Doprowadź sygnał z przedwzmac−

niacza (uprzednio odłącz jego wyjście od
potencjometru siły głosu, który znajduje
się zwykle na wejściu wzmacniacza mo−
cy) do wejścia “We”.

2. Wyjście”Wy” dołącz do potencjo−

metru siły głosu radioodbiornika.

3. Potencjometry PP1, PR2, PR5

skręć do minimum.

4. Umieść fotorezystor F w całkowitej

ciemności (np. zaklej tymczasowo czarną
taśmą izolacyjną − najlepiej “elektryczną“
z tworzywa sztucznego).

5. Potencjometr PR4 ustaw tak, aby

sygnał,  jaki  pojawi  się  na  wyjściu
U1C, był równy lub nieco silniejszy od te−
go,  który  dostarczany  jest  na  wyjście
U1C, (czyli wzmocnienie U1C równe jed−
ności lub nieco większe − w razie potrze−
by  równolegle  do  fotorezystora  można
dolutować rezystor o wartości mierzonej
w megaomach − np. 2,2  M

Ω

, lub dobrać

go doświadczalnie).

6. Kręć potencjometrem PR2 przy po−

jawianiu  się  najniższych  częstotliwości
(nastaw  radio  na  stację  nadającą  aktual−
nie muzykę) − aż zaobserwujesz zapalanie
się  diody  D5  −  od  tego  momentu  nie
zwiększaj  już  wzmocnienia  potencjome−
trem PR2.

7. Kręć pot. PR5 przy pojawianiu się

wysokich częstotliwości muzycznych −
dalej analogicznie jak w pkt. 6.

8. W razie potrzeby (gdyby sygnał

z wyjścia przedwzmacniacza był zbyt sła−
by) zwiększ wzmocnianie (pot. PR1)
wzmacniacza U1A.

Ww.czynności należy przeprowadzać

przy  jednoczesnym  wsłuchiwaniu  się
w audycję  radiową  (załóż  słuchawki  ste−
reofoniczne  −  podłącz  je  do  wyjścia  słu−
chawkowego radioodbiornika lub w miej−
sce  głośnika.  Jeśli  radio  posiada  equali−
zer,  ustaw  go  tak,  aby  następowało  ma−
ksymalne  podbicie  wszystkich  częstotli−
wości  −  wtedy  dźwięk  będzie  bardzo
“czytelny”) − po ustawieniu potencjome−
trów wg pkt. 6...8 wyszukujemy taką sta−
cję radiową, w której nie nadaje się aktu−
alnie muzyki a mowę ludzką (np. podczas
podawania wiadomości) − sprawdź czy te−
raz dioda D5 zapala się − jeśli rzadko (tzn.
w momentach, gdy rozmówca podniesie
mocniej głos, przemówi mocnym basem,
zapiszczy  etc.)  to  nie  zmieniaj  ustawień
potencjometrów. Jeśli jednak D5 zaświe−
ca  się  niemal  tak  często,  jak  podczas
nadawania muzyki − zmniejsz wzmocnie−
nie  niskich  lub/i wysokich  częstotliwości
za  pomocą  PR2  lub/i PR5    9  lub  zmień
wartości  kondensatorów  C10  i C4.  Po−
tencjometrem  PR3  ustawia  się  stopień
osłabienia sygnału, jaki nastąpi po maksy−
malnym  oświetleniu  fotorezystora  przez
diodę D5.

Uwagi końcowe

Wartości elementów można zmie−

niać w szerokich granicach  (i to nie tyl−
ko  w zakresie  podanym  w nawiasach
w wykazie  elementów)  W razie  potrze−
by  można  zmieniać  częstotliwości  gra−
niczne  filtrów  (w praktyce  wystarczy
zmiana  C4,  C10).  Układ  może  być  zasi−
lany  napięciem  6...18V

(zalecane

9...12V) − można go podłączyć do zasila−
cza  radioodbiornika  −  najlepiej  stabiliza−
wanego  i dobrze  filtrowanego.  Jeśli  ra−
dio  posiada  zasilacz  niestabilizowany,
warto  dodać  dobry  stabilizator  (zdecy−
dowanie

lepszy

popularnych

LM78XX jest LM317) i kondensator
o pojemności 1000...2200

F. Konden−

satory elektrolityczne “wyciszacza...”
powinny być na napięcia co najmniej
równe napięciu zasilania.

Warto zainstalować również przełącznik

“obejście” (rry

s.. 2

2) − ustawienie go w pozy−

cji “1” odłącza zasilanie od “wyciszacza”
i doprowadza sygnał z przedwzmacniacza
jak przed zainstalowaniem opisywanego tu
układu − czyli nie osłabia siły dźwięku odsłu−
chiwanej muzyki.

“Wyciszacz...” przy napięciu 12,0V po−

bierał prąd o wartości ok. 7mA − przy wy−
gaszonej D5. Zaświecenie D5 zwiększało
ten prąd do wartości 20...40mA (max.
45mA) − można go zmniejszyć zwiększa−
jąc wartość rezystora R11.

Co prawda ten prosty układ nie będzie

rozróżniał mowy/muzyki ze 100% dokład−
nością − zdarzają się fragmenty muzyczne
bez  niskich  i wysokich  częstotliwości,
zbliżone  (częstotliwościowo)  do  głosu
ludzkiego, ale jest to b. rzadkie. Jednak w
zdecydowanej  większości  przypadków
dobrze spełni postawione mu zadanie.

arriiu

szz K

ullll

LEKTRONIKA DLA WSZYSTKICH 10/99

Wykaz elementów

Rezystory

R1...R8 . . . . . . . .330k

Ω

(100k

Ω

...470k

Ω

)

R9, R10 . . . . . . . . . . . .1k

Ω

(510

Ω

...2k

Ω

)

R12...R16 . . . . . . . . .22k

Ω

(10k

Ω

...27k

Ω

)

R17 . . . . . . . . . . . . . .1k

Ω

(510

Ω

...4,7k

Ω

)

R18...R21 . . . . . . . . .510

Ω

(100

Ω

...3,3k

Ω

)

*R11 . . . . . . . . . . . .270

Ω

(100

Ω

...2,7k

Ω

)

R23 . . . . . . . . . . . . . . .100

Ω

(100

Ω

...1k

Ω

)

PR1, PR3 . . . . . . . .100k

Ω

(47k

Ω

...220k

Ω

)

PR2, PR5 . . . . . . . .470k

Ω

(100k

Ω

...1M

Ω

)

PR4 . . . . . . . . . . . . .1M

Ω

(470k

Ω

...1M

Ω

)

Kondensatory

C1, C3 . . . . . . . . . . . . . .220

F (10...25V)

C2, C4, C5, C8, C11 . . . . .22

F (10...25V)

C6, C12, C13, C14 . . . . . .4,7

F (10...25V)

C7, C9 . . . . . . . . . . . . . .470

F (10...25V)

C10 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47pF

Półprzewodniki

U1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . .TL084 (TL074)

D1...D4, D6, D7 . . . . . . . . . . . . . .1N4148

D5 ..LED czerwona (o 5...10mm) standard

T1, T2 . . . . . . . .NPN, np. BC108, BC548

F . . . . . . . . . . .fotorezystor (np. RPP131)

s.. 2

2..