Krzyże z Przebraża

KrzyŜe z PrzebraŜa

Tomasz Potkaj

Czy Polakom i Ukraińcom uda się spotkać nad mogiłami pomordowanych? Czy gesty polityków
zastąpią przebaczenie płynące z potrzeby serca? Mimo wysiłków historyków pamięć o
wołyńskiej tragedii wciąŜ jest inna po obu stronach. Zapewne nie zmienią tego
rozpoczynające się właśnie pod patronatem prezydenta Polski oficjalne obchody 60. rocznicy
eksterminacji Polaków na Wołyniu i kresach południowo-wschodnich.

W niedzielę 11 lipca 1943 r. od rana padało. Gęsty deszcz zniechęcił wielu ludzi do udziału w niedzielnej
sumie, toteŜ w renesansowej kolegiacie w miejscowości Kisielin w wołyńskim powiecie Horochów
zgromadziło się nie więcej niŜ 150 osób. "Jeszcze przed naboŜeństwem dostrzegłem w pobliŜu kościoła
jakichś obcych ludzi, ale nikt nie zwrócił na nich specjalnej uwagi (...). Po naboŜeństwie na dziedzińcu
zaroiło się od czarnosotennych. Ludzie momentalnie zawrócili do kościoła. Wtedy bandyci otworzyli ogień.
Ci, którzy nie zdąŜyli cofnąć się w porę, padli w czasie tej pierwszej strzelaniny" - wspominał świadek
Sławomir Dąbski, po wojnie nauczyciel szkoły muzycznej w Lublinie.

Około stu osób ukryło się na plebanii, reszta postanowiła poddać się, licząc na litość napastników. Ale 11
lipca 1943 r., w dniu prawosławnego święta świętych Piotra i Pawła, w Kisielinie nie było litości. "Na dole
banderowcy zaczęli mordować tych, co się poddali. Na dziedziniec kościelny drzwiami z kaplicy wyszło
kilkanaście osób, obok nich eskorta. Szli za dzwonnicę tą samą drogą, jaką zawsze chodzili w procesji" -
relacjonował inny świadek, Włodzimierz Sławosz Dębski. Po chwili ukryci na plebanii usłyszeli salwy.

Tego dnia w Kisielinie oddział Ukraińskiej Armii Powstańczej (UPA) zamordował 90 Polaków.

Było to apogeum terroru: między 11 a 15 lipca oddziały UPA i OUN (Organizacja Ukraińskich
Nacjonalistów) zaatakowały równocześnie 167 zamieszkanych przez Polaków miejscowości na terenie
trzech wołyńskich powiatów: horochowskiego, łuckiego i włodzimierskiego. Raport niemieckiego
kontrwywiadu z 13 lipca informował krótko: "Nacjonaliści ukraińscy prowadzą na Wołyniu eksterminację
ludności polskiej; ruch banderowski unicestwia polskich osadników na Wołyniu".

Sądzony po wojnie przez sowiecki sąd Ohorodniczuk-Nikołaj Kwilkowśkij zeznał podczas śledztwa: "12
lipca 1943 r. rano razem z grupą UPA liczącą około 20 ludzi wszedłem w czasie Mszy do kościoła (w
Porycku) iwanickiego rejonu, gdzie w ciągu 30 minut wraz z innymi zabiliśmy obywateli narodowości
polskiej. W czasie tej akcji zabito 300 ludzi, wśród których były dzieci, kobiety i starcy. Po zabiciu ludzi w
kościele udałem się z grupą do połoŜonej w pobliŜu wsi Radowicze oraz polskich kolonii Sadowa i JeŜyn,
gdzie wziąłem udział w masowej likwidacji ludności polskiej. W wymienionych koloniach zabito 180
kobiet, dzieci i starców. Wszystkie domy spalono, a mienie i bydło rozgrabiono".

Inny członek UPA, Arsenij BoŜewśkij, opowiadał przed sądem: "W lipcu 1943 r. nasz oddział przybył do
byłej posiadłości hrabiego Koszewskiego, gdzie mieszkało około 100 Polaków, których zlikwidowaliśmy
bezlitośnie przy uŜyciu broni palnej i białej. Zlikwidowaliśmy całe rodziny nie oszczędzając starców,
kobiet i dzieci. Dzieci płakały, kobiety-matki prosiły, aby pozostawić ich dzieci przy Ŝyciu. Ale nie
zwracaliśmy na te prośby uwagi i zabijaliśmy je uŜywając do tego broni i noŜy".

Wedle ustaleń Ewy i Władysława Siemaszków, autorów monumentalnej - dwa tomy, 1500 stron druku -
ksiąŜki "Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-45",
cały bilans ofiar wołyńskiej tragedii po polskiej stronie to 50-60 tysięcy zamordowanych, z czego 19,5
tysiąca udało się zidentyfikować z imienia i nazwiska. Jeśli doliczyć ok. 20-25 tysięcy ofiar z
przedwojennych województw lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego oraz kilka tysięcy z
terenów południowo-wschodniej Polski w jej dzisiejszych granicach, bilans strat zamyka się liczbą około
100 tysięcy zabitych.

Bilansu ofiar po stronie ukraińskiej nie ma. Narodowa Akademia Ukrainy od kilku lat prowadzi własne
badania na ten temat. Co jakiś czas w ukraińskiej prasie pojawiają się apele o dostarczanie świadectw,
mających ukazać wołyńską tragedię od drugiej strony. Część historyków przyjmuje, Ŝe "z rąk polskich" w
latach 1939-47 - a więc łącznie z "Akcją Wisła" - zginęło kilka, moŜe nawet kilkanaście tysięcy
Ukraińców.

Wtedy, latem 1943 r., Sławomir Dębski wskutek odniesionych ran stracił nogę. Do szpitala odwieźli go
dwaj znajomi Ukraińcy. Za pomaganie Polakom ze strony UPA groził wyrok śmierci. W pracy Siemaszków
jest mowa o 250 znanych przypadkach pomocy udzielonej Polakom. Wiadomo, Ŝe dla 167 Ukraińców
skończyło się to śmiercią - z rąk rodaków.

Po wojnie przez dziesięciolecia nad wołyńską tragedią zalegała cisza. Nie uczono o niej w szkołach ani na

uniwersytetach. Pamięć trwała jedynie wśród tych, którzy to widzieli i wśród ich rodzin. Oni teŜ,
świadkowie, a nie zawodowi historycy, wykonali największą pracę dokumentacyjną, aby pamięć nie
zaginęła. Świadectwo prawdy było dla nich rodzajem moralnej powinności.

Inicjatywa wyszła ze środowiska kombatantów z 27. Wołyńskiej Dywizji Armii Krajowej w połowie lat 80.
Impulsem był wywiad prasowy, w którym pewien profesor historii Uniwersytetu Warszawskiego
stwierdził, Ŝe AK na Wołyniu mordowała niewinne kobiety i dzieci. Wołyniacy chcieli oddać sprawę do
sądu, ale zorientowali się, Ŝe nie mają Ŝadnych dowodów, Ŝadnych relacji, Ŝe mogą przeciwstawić tylko
własną pamięć.

- Wtedy zrozumieliśmy, Ŝe jeśli sami nie zbierzemy dokumentacji losu Polaków na Wołyniu, nikt tego nie
zrobi, a pamięć po ofiarach zbrodni nigdy nie będzie uczczona - opowiada Andrzej śupański, przez wiele
lat sekretarz, a dziś przewodniczący Okręgu Wołyńskiego Światowego Związku śołnierzy AK. -
Rozesłaliśmy więc apel do naszych członków w Polsce i w ciągu kilkunastu kolejnych miesięcy mieliśmy
kilkaset spisanych świadectw.

Ze świadectw tych powstała broszura "Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich dokonane na ludności polskiej
na Wołyniu 1939-45", wydana w 1990 r. (autorzy: Jan Turowski i Władysław Siemaszko).

Dalsze prace przez kolejne 10 lat prowadził Siemaszko z córką Ewą.

W poszukiwaniu dokumentów i relacji Siemaszkowie przeczesywali archiwa, czytali akta procesowe
sądzonych po wojnie członków UPA, docierali do świadków.

Zabezpieczanie śladów

Wołyń obecny jest takŜe w biografii Władysława Siemaszki. Urodzony w 1919 r., był Ŝołnierzem 27.
Dywizji AK i do 1944 r. Ŝył na Wołyniu. Wcześniej, w 1940 r., sowiecki sąd skazał go na karę śmierci
(zamienioną na 10 lat łagru). Siedział w więzieniu w Łucku, gdy w czerwcu 1941 r. III Rzesza
zaatakowała ZSRR i w więzieniach połoŜonych na terenie okupacji sowieckiej cofające się oddziały NKWD
rozpoczęły systematyczne mordowanie więźniów uwaŜanych za "politycznych". Siemaszko przeŜył taką
masakrę w Łucku.

W 1945 r. aresztowany ponownie przez Sowietów i przekazany polskim władzom komunistycznym,
spędził w więzieniu kolejne dwa lata. Potem, w PRL, pracował jako radca prawny.

- Dlaczego to zrobiliśmy? - Ewa Siemaszko, córka Władyslawa, powtarza pytanie. - Bo naszym
obowiązkiem było danie świadectwu prawdzie, skoro nikt inny nie chciał tego zrobić.

To samo mówiła, kiedy jesienią ubiegłego roku odbierała przyznaną po raz pierwszy Nagrodę im. Józefa
Mackiewicza. Ewa Siemaszko od początku określa zbrodnie popełnione na Polakach mianem ludobójstwa
(zgodnie z definicją Konwencji ONZ z 1948 r.) i nie przyjmuje do wiadomości Ŝadnych innych słów, jakimi
określa się tę zbrodnię.

Dla części ukraińskich historyków takie określenie jest nie do przyjęcia, choć trudno zakwestionować im
dane zawarte w tej pracy: Władysław i Ewa Siemaszkowie udokumentowali zbrodnie popełnione na
Polakach w 1721 wsiach, osadach i miasteczkach Wołynia - mniej więcej w połowie ówcześnie
istniejących jednostek administracyjnych.

Ich praca będzie kontynuowana.

"Wstrząsające szczegóły"

Kiedy Ewa Siemaszko odbierała w imieniu swoim i ojca Nagrodę im. Mackiewicza, w mediach pojawiły się
pierwsze przecieki, Ŝe w 2003 r. odbędą się oficjalne obchody 60. rocznicy masakr na Wołyniu. 13 lutego
tego roku prezydent Aleksander Kwaśniewski zakomunikował, Ŝe obejmuje nad nimi oficjalny patronat.
Nie powołano Ŝadnego komitetu. Sprawą obchodów zajmuje się szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego i
bliski współpracownik prezydenta Marek Siwiec.

- Czekaliśmy na tę chwilę 60 długich lat - mówi Andrzej śupański. - Mijały kolejne rocznice, a nigdy
wcześniej ani władze PRL, co poniekąd zrozumiałe, ani władze III Rzeczypospolitej, co juŜ niepojęte, nie
wypowiedziały się w sprawie 100 tys. polskich obywateli, zamordowanych przez nacjonalistów

ukraińskich, nie oddały im hołdu.

Nawet po 60 latach Andrzej śupański nie potrafi ukryć emocji. śołnierz AK, na Wołyniu znalazł się wiosną
1944 roku, kiedy Okręg Warszawski AK postanowił wesprzeć wołyńską konspirację AK-owską, osłabioną
najpierw deportacjami sowieckimi, potem wywózkami na roboty do Niemiec, wreszcie ukraińskimi
masakrami. Oddział śupańskiego raz tylko walczył z Ukraińcami, potem 27. Dywizja AK prowadziła
działania głównie przeciwko Niemcom.

Ale bitwę tę śupański zapamiętał moŜe najbardziej: - Rozbiliśmy oddział UPA pod Korytnicą - wspomina.
- Nigdy wcześniej nie zetknąłem się z taką zaciekłością wśród Ŝołnierzy AK. Moi koledzy z oddziału,
pochodzący z Wołynia, zabijali wszystkich Ukraińców z UPA, nie brano Ŝadnych jeńców. Kiedy
próbowałem oponować, odpowiedzieli mi, Ŝebym się nie wtrącał. Wcześniej słyszałem tylko, Ŝe na
Wołyniu działy się straszne rzeczy, ale dopiero wtedy usłyszałem wstrząsające szczegóły. I to
opowiadane przez ludzi, którym UPA wymordowała całe rodziny. Zrozumiałem: to była ich zemsta.

Innym razem jego oddział AK zatrzymał dwóch Ukraińców, ojca i syna. Nie mieli broni. Kiedy zobaczyli
akowców, sami zaczęli gotować się na śmierć. Zanim ich zastrzelono, kazano im zdjąć koszulę, spodnie,
a na koniec buty.

Potem plutonowy "Podkowa" opowiedział śupańskiemu o masakrze Huty Stepańskiej, w której zginęła
jego rodzina.

Dwie pamięci

W archiwum państwowym obwodu wołyńskiego w Łucku wśród wielu dokumentów znajduje się tajna
dyrektywa północnego dowództwa UPA podpisana przez jego komendanta płk. Romana Dmytra
Klaczkiwskiego. Dyrektywa brzmi: "Powinniśmy przeprowadzić wielką akcję likwidacji polskiego
elementu. Przy wycofywaniu wojsk niemieckich naleŜy wykorzystać ten dogodny moment dla
zlikwidowania całej ludności w wieku od 16 do 60 lat (...). Leśne wsie oraz wsie połoŜone obok leśnych
masywów powinny zniknąć z powierzchni ziemi".

Choć Klaczkiwski kierował eksterminacją Polaków, jego pamięć w wielu środowiskach na Ukrainie jest
czczona. W ZbaraŜu, gdzie się urodził, stoi jego pomnik; rada obwodowa w Równem wystąpiła o
przyznanie mu tytułu "Bohatera Ukrainy". Nie dlatego, Ŝe jego oddziały mordowały Polaków, ale za to, Ŝe
oddał Ŝycie za niepodległą Ukrainę: zginął w 1945 r., otoczony przez NKWD. Pomnik ma takŜe Roman
Szuchewycz (pseudonim "Taras Czuprynka"), oficer w niemieckim batalionie Nachtigall, od jesieni 1943
dowódca UPA. Pomnik stoi w Biłhoroszczy koło Lwowa, gdzie Szuchewycz zginął w marcu 1950 r. w walce
z Sowietami. W ubiegłym roku na 60. rocznicę powstania UPA rząd Ukrainy przygotował projekt ustawy,
uznającej UPA za stronę walczącą w II wojnie światowej, a jej członkom nadający status weteranów
wojennych (protest w tej sprawie złoŜyło rosyjskie MSZ).

Zbiorowa pamięć Polaków i Ukraińców o Wołyniu róŜnią się. Jarosław Hrycak, ukraiński historyk
młodszego pokolenia, tak pisze w wydanej po polsku "Historii Ukrainy": "Przedstawianie strony
ukraińskiej wyłącznie jako rezunów, a polskiej jako ofiar, nie odpowiada prawdzie. Było to starcie dwóch
nacjonalizmów, posiadających długą listę wzajemnych krzywd i nienawiści. śadna ze stron nie była ani
całkowicie niewinna, ani winna. Gorzka prawda polega na tym, Ŝe ci, którzy byli rezunami w jednym
przypadku, stawali się ofiarami w innym".

Ukraińscy i polscy historycy znają wiele takich przypadków: tylko w powiecie hrubieszowskim od maja
1943 do maja 1944 polskie oddziały partyzanckie spacyfikowały 52 wsie ukraińskie, zabijając 4 tys.
mieszkańców. Według relacji proboszcza ukraińskiej wsi Sahryń, spalonej przez tomaszowskie oddziały
AK w nocy z 9 na 10 marca 1944 r., zginęło tam 600-800 osób, głównie kobiet i dzieci. Po walce
dowódca ukarał winnych rabunków i mordów dokonanych na ludności cywilnej. Na jednym z Ŝołnierzy AK
wykonano wyrok, bez sądu.

Próba rozmowy

W czerwcu 1994 r. w Podkowie Leśnej ośrodek "Karta" zorganizował pierwszą konferencję naukowców
polskich i ukraińskich, poświęconą historii wzajemnych stosunków w czasie II wojny światowej.
Temperatura dyskusji i róŜnice w poglądach pokazały, Ŝe idea jest warta kontynuowania. Dwa lata
później odbyło się pierwsze seminarium polsko-ukraińskie "Polska-Ukraina: trudne pytania",
zorganizowane przez Światowy Związek śołnierzy AK oraz Związek Ukraińców w Polsce.

Choć przez pięć kolejnych lat odbyło się dziesięć spotkań - po ósmym seminarium, poświęconym "Akcji
Wisła", Związek Ukraińców wycofał się z ich organizowania - i historycy polscy i ukraińscy są zgodni w
kwestii samych faktów, to róŜnią się nadal w ich interpretacji.

- Jednak niektórzy historycy, przykładowo profesor Serhijczuk, próbują ukryć wstydliwe fakty - mówi dr
Grzegorz Motyka, historyk z lubelskiego Instytutu Pamięci Narodowej, znawca tematu i uczestnik tych
seminariów. - UwaŜają oni, Ŝe wobec braku bezpośredniego dowodu, czyli rozkazu wymordowania
Polaków, nie moŜna o niczym przesądzać. Niekiedy górę biorą argumenty pozanaukowe: stwierdzenie, Ŝe
UPA dokonywało zbrodni ludobójstwa wiąŜe się z określonymi konsekwencjami, takŜe politycznymi. Ale
same seminaria były oczywiście niezwykle waŜne. Po raz pierwszy stworzyły okazję, by polscy i ukraińscy
historycy poznali i siebie i swoje poglądy.

"Historycy ukraińscy uwaŜają - brzmiał więc komunikat z ostatniej konferencji - Ŝe usunięcie Polaków z
Wołynia było odpowiedzią na bezkompromisową politykę polskiego rządu na emigracji w Londynie,
realizowaną przez Delegaturę Rządu i polskie formacje zbrojne, w kwestii przyszłej granicy polsko-
ukraińskiej oraz odpowiedzią na kolaborację części ludności polskiej z władzami niemieckimi i sowieckimi
skierowaną przeciw Ukraińcom, a takŜe na polski terror wobec Ukraińców na Chełmszczyźnie począwszy
od 1942 roku".

Pod protokołem rozbieŜności podpisało się 21 historyków ukraińskich i 18 polskich.

Wśród polskich jest nazwisko prof. Władysława Filara, w 1944 r. oficera 27. Dywizji AK.

Wśród ukraińskich Jewhena Stachiwa, w 1944 r. działacza OUN.

Betonowe krzyŜe

PrzebraŜe to wieś, 25 kilometrów od Łucka. Przed wojną liczyła dwa tysiące mieszkańców. Wraz z
sąsiednimi wioskami i koloniami - Mostami, Chołopinami, Jaźwinami, Majdanem Jezierskim, Zagajnikiem i
Wydranką - tworzyła duŜe sołectwo, ciągnące się na przestrzeni pięciu kilometrów.

Z istniejących w lipcu 1943 roku 128 ośrodków polskiej samoobrony na Wołyniu - zorganizowanego,
zbrojnego oporu przeciwko napadom UPA - PrzebraŜe było największe. Mimo licznych prób, oddziałom
UPA przez kilkanaście miesięcy nie udało się zdobyć wsi, bronionej przez pięciuset uzbrojonych Ŝołnierzy
AK i wspomaganych przez oddział partyzantów sowieckich. Bronili 10 tysięcy Polaków z okolicznych
miejscowości, którzy schronili się tutaj. Doczekali nadejścia Armii Czerwonej. To polsko--sowieckie
braterstwo broni - dobrze widziane w PRL - sprawiło, Ŝe wspomnienia komendanta PrzebraŜa Henryka
Cybulskiego ukazały się oficjalnie w latach 60. i były wielokrotnie wznawiane (tytuł: "Czerwone noce").

Dziś PrzebraŜa nie ma na mapie. Miejscowość ta nazywa się Hajowe, dawne polskie kolonie nie istnieją.
Na skraju wsi, w szczerym polu, istnieje za to mały cmentarz. TuŜ za bramą, po obu stronach stoi rząd
czternastu betonowych krzyŜy, na których wyryto nazwy miejscowości i wsi, które tworzyły ośrodki
samoobrony Polaków. W centralnym punkcie duŜy, metalowy krzyŜ. Czasem kwiaty pod nim złoŜą
miejscowi, czasem przyjedzie grupa z Polski. Niepełna lista pochowanych na tym cmentarzu wynosi 90
osób: 70 zamordowanych przez UPA, 13 poległych w walce w obronie PrzebraŜa, kilku zmarłych z
powodu chorób.

Andrzej Przewoźnik, przewodniczący Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, zna ten cmentarz. To w
jego sprawie wielokrotnie podróŜował z Warszawy do Lwowa i Łucka. Kwestia terminu poświęcenia
nekropolii była dopinana do ostatniej chwili. Jeszcze w połowie lat 90. miejscowe władze nie pozwoliły na
przyjazd do PrzebraŜa kilkusetosobowej grupy polskich kombatantów i poświęcenie krzyŜy.

Teraz poświęcenie cmentarza ma być pierwszym punktem zaplanowanych na wiele tygodni obchodów 60.
rocznicy Wołynia. Ich kulminacyjnym momentem będzie spotkanie prezydentów Polski i Ukrainy w
Porycku: w tym miasteczku 11 lipca 1943 r. oddziały UPA zmasakrowały polską ludność zgromadzoną w
kościele.

Krok w przód, krok w tył

W lutym tego roku prezydent Ukrainy Leonid Kuczma powiedział, Ŝe zbrodnie przeciw ludzkości nie mogą
zostać usprawiedliwione. Czy takŜe ta dokonana w Porycku? W tekście opublikowanym na początku

kwietnia w ukraińskim dzienniku "Deń" Wiktor Medwedczuk, szef prezydenckiej administracji napisał, Ŝe
"ukraińskie państwo powinno osądzić zniszczenie polskiej ludności na Wołyniu i wyrazić swoje
współczucie dla polskiego narodu". W opublikowanej w tej samej gazecie - miesiąc później - debacie z
udziałem byłego prezydenta Ukrainy Leonida Krawczuka padło jednak stwierdzenie, Ŝe "polskie władze
przygotowujące rocznicę uległy naciskom prawicowych, szowinistycznych kół, a na Wołyniu i
Chełmszczyźnie takŜe Polacy popełniali zbrodnie".

- To są odpryski wielkiej dyskusji na temat Wołynia, jaka toczy się na Ukrainie od kilku miesięcy - mówi
Grzegorz Motyka. - W tym czasie opublikowano około dwustu artykułów, pokazano kilka filmów.
Argumenty, które pojawiają się w tej dyskusji, mogą być szokujące dla Polaków. Ale warto pamiętać, Ŝe
o ile w Polsce na temat Wołynia mówiło się mało, na Ukrainie nie mówiło się nic.

Pięć lat temu, w 50. rocznicę "Akcji Wisła", ze strony polskiej padło słowo "przepraszam".
Czy padnie teraz ze strony ukraińskiej?

NajwaŜniejsze, aby spotkanie 11 lipca było spotkaniem w prawdzie. I Ŝeby temu spotkaniu towarzyszyła
modlitwa - mówi Andrzej Przewoźnik.

Przewoźnik nie chce mówić o braku zgody na poświęcenie polskich cmentarzy, ekshumacje. O tym, Ŝe
przez 10 lat nie udało się ustalić treści napisu na tablicy, jaka ma znaleźć się w Hucie Pieniackiej, gdzie w
lutym 1944 oddziały UPA i dywizji SS Galizien wymordowały ok. 900 Polaków. Przewoźnik: - Oczywiście
w płaszczyźnie politycznej waŜne są gesty, ale ja bym ich nie przeceniał. Jeśli nie wynikają z naturalnej
potrzeby, to trudno.

- Nie oczekuję przeprosin od ukraińskiej strony. Chcę tylko, by potępili to, co zdarzyło się na Wołyniu 60
lat temu. Jeśli tak się nie stanie, w naszych wzajemnych relacjach nadal będzie tkwiła zadra - mówi
Andrzej śupański. - Oczekuję tylko, Ŝe państwo polskie uczci swoich pomordowanych - dodaje.

Według ogłoszonego w lutym kalendarza obchodów miał tego dokonać Sejm na uroczystym posiedzeniu
11 lipca. Marszałek Marek Borowski próbuje jednak doprowadzić do wydania wspólnego oświadczenia
przez parlamenty Polski i Ukrainy. Pierwsza propozycja ukraińska była jednak dla strony polskiej nie do
przyjęcia.
Syn rodzicom

Środowisko wołyńskie ma własny program obchodów. Jego najwaŜniejszym punktem będzie poświęcenie
pomnika: na warszawskim skwerze, przy skrzyŜowaniu ulicy Armii Krajowej z Gdańską - w miejscu, gdzie
stoi pomnik 27. Dywizji AK - jego autor Kazimierz Danilewicz wykonał krzyŜ i jedenaście słupów,
symbolizujących jedenaście byłych wołyńskich powiatów. Jak symboliczne gromnice na straŜy pamięci
poległych i pomordowanych.

Grzegorz Motyka: - Mam nadzieję, Ŝe rocznica Wołynia pozwoli nam oswoić się z tymi faktami, nie tylko
w sferze symbolicznej, ale rzeczywistej. Najgorzej byłoby, gdyby po 11 lipca kaŜda ze stron odwróciła się
do siebie plecami w poczuciu dobrze spełnionego obowiązku i dalej wyliczała swoich pomordowanych, na
Wołyniu czy Chełmszczyźnie. Porozumienie polsko-

-ukraińskie nie nastąpi dziś czy jutro. To długa perspektywa.

NieŜyjący juŜ Włodzimierz Sławosz Dębski utrwalił na płótnie kilkunastogodzinną obronę plebanii w
Kisielinie, kiedy to - mimo podpalenia kościoła - obrońcom udało się w końcu odeprzeć napastników.
Wśród oblęŜonych była takŜe Aniela Sławińska, jego późniejsza Ŝona.

Wiele lat później ich syn Krzesimir Dębski, znany kompozytor, napisze muzykę do filmu "Ogniem i
mieczem", opowiadającym o wojnach polsko-ukraińskich w XVII wieku.

W dniu centralnych obchodów 60. rocznicy eksterminacji Polaków na Wołyniu zostanie wykonany utwór,
który skomponował specjalnie na tę okazję.

* * *

Wokół Wołynia

"I Ukraińcy, i Polacy mają własny pogląd na wspólną historię, naznaczony gorzkim doświadczeniem
krzywd, pacyfikacji i przymusowych przesiedleń" - przypomina kard. Lubomyr Huzar, zwierzchnik
ukraińskiego kościoła greckokatolickiego, w liście ,,do polskich i ukraińskich sąsiadów, braci w
Chrystusie". ,,A tej historii nie moŜna zmienić, napisać od nowa ani jej negować. Pamięć historyczna, tak
obciąŜona negatywnymi emocjami, ciąŜy nad nami i dziś".

Warto dodać: ciąŜy szczególnie w przeddzień 60. rocznicy tragedii na Wołyniu. Ale ciąŜy tylko nad tymi,
którzy chcą pamiętać. Jak wynika z badań, o zbrodni na Wołyniu wie zaledwie 48 proc. Ukraińców. Młodzi
przewaŜnie nic nie wiedzą. Wśród tych, którzy wiedzą, blisko połowa twierdzi, Ŝe winę za tragedię
ponoszą zarówno Ukraińcy, jak i Polacy. 40 proc. nie chce, by Ukraińcy przepraszali Polaków za Wołyń...

O Wołyniu pisze się dziś w ukraińskich mediach często, ale niektóre artykuły budzą konsternację. W
lwowskiej gazecie ,,Arka" publicysta Jurij Pidlinskij stwierdza: ,,Polscy historycy twierdzą, Ŝe liczba ofiar
tragedii wołyńskiej, jak nazywają wydarzenia sprzed 60 lat, wynosi 15-30 tys. zamordowanych".

Po pierwsze: liczbę ofiar nasi historycy szacują na 50-60 tys., po drugie - dobrze by się stało, gdyby
ukraińscy historycy i publicyści w ślad za polskimi kolegami teŜ uznali wydarzenia sprzed 60 lat za
tragedię. Pidlinski pisze dalej: ,,Niektóre polskie ugrupowania mówią o 300 tys. zamordowanych" (sic!).
Nieporozumienia okazują się głębsze niŜ spory wokół liczby ofiar i podwaŜają sens wysiłków
zmierzających ku pojednaniu. Choć autor stwierdza: ,,przeprosiny to moralny imperatyw, nie
podlegający dyskusji", lecz niepokoi go forma i sens, w jakiej ich się wymaga". Niepokoi go, iŜ władze RP
,,zaŜądały od prezydenta Ukrainy oficjalnych przeprosin", bo to szantaŜ ,,w kontekście rozszerzenia UE i
przekształcenia granicy polsko-ukraińskiej we wschodnią granicę Unii. Polska nieraz oświadczała, Ŝe
europejska integracja Ukrainy uzaleŜniona jest od przeprosin za Wołyń". śe Polska Ukrainy nie
szantaŜuje i Ŝe Pidlinskij błędnie interpretuje nasze oczekiwania - czytelnikom "TP" tłumaczyć nie trzeba.

Pidlinskij pisze dalej, Ŝe Polacy stawiają znak równości pomiędzy Ukraińcami a członkami OUN-UPA (skąd
ta pewność?) i rzeczywistość wojenną redukują do stereotypu: dobrzy Polacy i źli Ukraińcy. Uznanie
organizacji nacjonalistycznych winnymi zbrodni ludobójstwa, twierdzi, oznacza, Ŝe o niepodległość
Ukrainy walczyły ugrupowania bandyckie. Ergo: ,,Idea walki niepodległościowej wydaje się
przestępstwem, a państwo polskie - obrońcą status quo". Pidlinskij twierdzi, Ŝe ideę tę lansuje polski
MSZ...

Podkreślmy: autor uwaŜa, Ŝe przeprosiny to moralny imperatyw, dodając, Ŝe i Polska powinna przeprosić
- za międzywojenne winy wobec Ukraińców. Ale czy w istocie chodzi mu o prawdę historyczną czy o coś
więcej? Jeśli o prawdę, co znaczą słowa: ,,Czy warto przypominać, kto zaczął pierwszy" bratobójczą
walkę? Chyba warto - w imię przyszłych stosunków, bo prawda nie pogłębi konfliktu między Polakami i
Ukraińcami - jak twierdzi Pidlinskij - lecz pomoŜe przezwycięŜyć wzajemne urazy. Czy bez prawdy
moŜliwe jest wzajemne przebaczenie?

Nikt w Polsce nie kwestionuje ukraińskiej niepodległości i jej sensu nie podwaŜy wcale prawda o OUN-
UPA.
Pidlinskij jednak pisze: ci, którzy twierdzą, Ŝe działania nacjonalistów walczących o ukraiński Wołyń były
nielegalne, chcą tym samym powiedzieć, Ŝe dzisiejsza niepodległość Ukrainy ,,jest chimerycznym
zbiegiem historycznych uwarunkowań".

Kto jak kto, ale Polska i jej racja stanu nie uznają Ukrainy ani za chimerę, ani za prowizorium. Pidlinskij
dalej pisze: Polska, jako członek NATO, a wkrótce UE, czuje swoją przewagę nad Ukrainą, zwraca się do
niej z pozycji silniejszego; obecność Ukrainy w europejskich strukturach zaleŜy od przychylności Polski A
to mit, szkodliwy mit - uwaŜa publicysta "Arki".

Dlaczego warto zauwaŜać poglądy takie, jak autora ,,Arki"? Nie po to, by się nad nim pastwić, lecz by
zrozumieć, dlaczego ukraińscy pobratymcy niechętnie pamiętają o tragedii sprzed 60 lat. A przy okazji:
,,Arka" jest pismem greckokatolickim. Do jej czytelników zwracał się m.in. kard. Huzar. Czy
grekokatolicy wsłuchali się uwaŜnie w głos swego zwierzchnika? Czy pamiętają, co przed dwoma laty
mówił na Ukrainie Jan Paweł II: ,,Niech pamięć o przeszłości nie stanowi dziś przeszkody na drodze
wzajemnego poznania"?

Jan Strzałka