Lokomocja  na  wózkach  

U  niektórych  osób  niepełnosprawnych  mamy,  niestety,  do  czynienia  z  sytuacją,  której 

samodzielne ich przemieszczanie się w przestrzeni nie jest możliwe. Najczęściej dochodzi do 

tego  w  pewnych  stanach  neurologicznych  u  dzieci  (np.  w  m.p.dz.  czy  w  rozszczepach 

kręgosłupa z porażeniami) których rozwój motoryczny zatrzymał się na pewnym poziomie.  

U  dorosłych  przyczyną  utraty  możliwości  samodzielnego  chodzenia  są  np.  porażenia 

związane z uszkodzenie, rdzenia kręgowego w wyniku złamania kręgosłupa.  

Napęd wózka: 

a)

 

pierwsze  urządzenia  do  tego  typu  lokomocji  nie  wymagały  od  chorego  żadnych 

specjalnych umiejętności motorycznych, gdyż było to przemieszczanie całkowicie 

bierne ; popychanie wózka przez osobę trzecią).  

b)

 

 wózki  z  napędem  ręcznym,  korbowo-łańcuchowym  czy  dźwigniowym  - 

wymagało  to już pewnej sprawności kończyn górnych, ale też stwarzało większe 

możliwości przemieszczania się. 

c)

 

 Kolejnym  krokiem  było  pojawienie  się  wózków  o  dużych  kołach,  napędzanych 

ręcznie niejako bezpośrednio 

d)

 

 wózki  o  napędzie  spalinowym  i  elektrycznym,  wymagające  niewielkiej  tylko 

sprawności kończyn górnych (zwłaszcza te ostatnie), 

Samodzielna jazda na wózku inwalidzkim będzie określana jako jazda aktywna. Wózki, na 

których  w  tego  typu  jeździe  poruszają  się  osoby  niepełnosprawne  powszechnie  określa  się 

nazwą  "ACTIV".  Warto  przy  tym  nadmienić,  że  aktywna  jazda  na  wózku  inwalidzkim  i 

pokonywanie  na  nim  większości  przeszkód  są  możliwe  nawet  w  przypadku  ciężkich 

dysfunkcji  -  np.  przez  osoby  z  para-  czy  tetraplegią  bądź  z  innymi  schorzeniami  (np.  po 

wysokiej amputacji obu kończyn dolnych). Wyjątek może stanowić tu pokonywanie schodów 

przez osoby z tetraplegią.  

Aby wózek inwalidzki do jazdy aktywnej dobrze spełniał swoją rolę w codziennej lokomocji, 

musi  być  dostosowany  (odpowiednio  dobrany)  do  indywidualnych  potrzeb  i  możliwości 

osoby. Przy doborze wózka uwzględniamy: 

a)

 

budowę i masę ciała, 

b)

 

wymiary  danej  osoby,  do  których  dostosowuje  się  m.in.  szerokość  wózka  (jego 

siedziska), długość ramy i wysokość oparcia oraz tzw. ciągi, czyli koła napędowe.  

Dopiero  po  dokonaniu  właściwego  doboru  wózka,  odpowiednim  jego  "wyważeniu" 

(ustawieniu  środka  ciężkości)  oraz  dobraniu  pozycji  rąk  (chwytu  na  ciągach)  można  przejść 

do  właściwej  nauki  podstawowych  elementów  jazdy.  W  przypadku  wózków  o  napędzie 

elektrycznym należy także wziąć pod uwagę zdolność do samodzielnego sterowania wózkiem 

za  pomocą  kończyn  górnych.  W  razie  większych  ograniczeń,  czasami  zachodzi  potrzeba 

zmiany sterowania ręcznego na sterowanie brodą, ustami czy nawet głosem.  

Techniki jazdy na wózku inwalidzkim są oparte na wieloletnich doświadczeniach : 

a) Grup Aktywnej Rehabilitacji w Szwecji (Rekryteringsgruppen). 

b)  W  Polsce  -  Stowarzyszenie  Aktywnej  Rehabilitacji  i  opisane  przez  Bahrynowską-Fic  i 

Tasiemskiego. 

W  nauczaniu  techniki  jazdy  na  wózku  inwalidzkim  obowiązują  takie  same  zasady,  jak  przy 

nauczaniu  każdej  innej  umiejętności  ruchowej  (  stopniowanie  trudności).  Rozpoczynamy 

naukę od nauki wsiadania na wózek i przesiadania się na wózek z łóżka. 

Ucząc jazdy na wózkach trzeba uwzględnić takie jej elementy, jak: 

a) start,  

b) jazda na wprost i ze zmianą kierunku,  

c) jazda tyłem,  

d) obroty i zatrzymywanie się  

e) jazda na dystansie.  

f)  balans  -  polegający  na  utrzymywaniu  zrównoważonej  pozycji  wózka  po  oderwaniu 

przednich  kółek  podporowych  od  podłoża.  Element  ten  jest  niezbędny  do  późniejszego 

opanowania  samodzielnego  pokonywania  różnorodnych  przeszkód.  Ręce  muszą  cały  czas 

znajdować  się  na  ciągach  (trzymać  je),  gotowe  do  wykonania  ruchu  w  przód  lub  w  tył, 

połączonego z odpowiednimi ruchami tułowia. Jednocześnie z tym trzeba  też nauczyć samo 

asekuracji  podczas  ewentualnych  upadków  do  tyłu.  Bardzo  ważna,  zwłaszcza  na  początku, 

jest tutaj asekuracja osoby trzeciej.  

Nauczanie  jazdy  na  wózku  inwalidzkim  obejmuje  wszystkie  przedstawione  elementy. 

Przed przystąpieniem do jazdy należy przede wszystkim pamiętać o prawidłowej wyjściowej 

pozycji siedzącej na wózku ( plecy wyprostowane i przylegają do oparcia, a kończyny dolne 

w  takiej  pozycji,  by  uda  swobodnie  leżały  na  części  siedziska.  Stopy  na  podnóżku  ,  ręce 

ustawione  na  ciągach  na  poziomie  bioder  (lub  lekko  z  tyłu).  Barki  powinny  być  w  pozycji 

naturalnej, a kończyny górne zgięte w stawach łokciowych. Ręce ustawia się na ciągach tak, 

by  kciuki  były  oparte

 

na  nich  od  góry,  a  pozostałe  palce  dociskały  ciągi  od  dołu.  Osoby  z 

upośledzoną  funkcją  chwytną  rąk  (np.  tetraplegicy)  stosują  inny  sposób,  polegający  na 

docisku  ciągów  dłoniową  powierzchnią  rąk  tak,  aby  powierzchnia  tarcia  była  możliwie  jak 

największa  

Start  i  jazda  na  dystansie  odbywa  się  poprzez  ruch  ciągami  w  przód,  z  równoczesnym 

pochylaniem  tułowia  ku  przodowi.  Po  wykonaniu  tego  ruchu,  rozluźnione  ręce  i  tułów 

wracają do pozycji wyjściowej, a podczas jazdy wszystko to powtarza się cyklicznie.  

Aby zatrzymać wózek, chwyta się ciągi, a jednocześnie odchyla tułów ku tyłowi, dociskając 

go do oparcia.  

Zmianę kierunku jazdy : 

a)  polega  na  przytrzymaniu  jednego  ciągu  z  wprowadzaniem  drugiego  w  ruch  (skręt  w 

stronę przytrzymywanego ciągu),  

b)  polega  na  -  na  wykonywaniu  jedną  ręką  ruchu  w  mniejszym  zakresie,  a  drugą  w 

większym (skręt w kierunku mniejszych ruchów).  

Jazdę na wózku inwalidzkim do tyłu stosuje się stosunkowo rzadko. Technika jazdy do 

tyłu  jest  podobna  do  techniki  jazdy  w  przód,  tyle  że  ruch  ciągów  zachodzi  w  odwrotnym 

kierunku, a w pozycji wyjściowej ręce są umieszczane na ciągach bardziej z przodu. Bardzo 

ważne jest, by podczas jazdy do tyłu osoba patrzyła przez bark i w ten sposób kontrolowała 

jazdę.  

Obrót 

w 

miejscu wykonuje się podobnie jak zmiany kierunku: 

a) tj. trzymając jedną ręką jeden ciąg i wykonując ruch drugim.  

b)  poprzez  ruch  jednym  ciągiem  do  przodu,  a  drugim  do  tyłu  (obrót  w  stronę  ciągu 

przemieszczanego do tyłu).  

Samoasekuracji  uczy  się  zwykle  równocześnie  z  nauczaniem  balansu.  Ważnym  elementem 

jest tutaj wykonanie szybkiego ruchu ciągami w tył z jednoczesnym pochyleniem tułowia do 

przodu, co niekiedy pozwala nawet uniknąć upadku. Jeśli już jednak wózek przewraca się, to 

należy  jedną  ręką  trzymać  ciąg,  a  drugą  (lekko  ugiętą  w  łokciu)  szybko  wyciągnąć  w 

kierunku podłoża. Palce ręki powinny być przy tym skierowanie w bok. Taki sposób padania 

przeważnie  zapobiega  wypadnięciu  z  wózka,  a  to  pozwala  już  na  samodzielny  powrót  do 

pozycji wyjściowej.  

Aby podnieść się do pozycji wyjściowej należy ciąg koła przeciwnego do kierunku upadku 

chwycić bardziej z przodu. Następnie reką podporową wykonuje się odepchnięcie od podłoża, 

a  drugą  -  ruch  ciągiem  w  tył,  z  jednoczesnym  pochyleniem  tułowia  w  przód  Dopiero  po 

opanowaniu tych podstawowych elementów jazdy  na wózku inwalidzkim przystępuje się do 

nauki właściwej jazdy aktywnej, tzn. z pokonywaniem rozmaitych przeszkód, umożliwiającej 

w  efekcie  swobodne  poruszanie  się  osoby  niepełnosprawnej  na  wózku.  Ten  etap  obejmuje 

przyswojenie następujących umiejętności: 

 

przejazd przez próg 

 

wjazd na chodnik i zjazd z niego 

 

przejazd przez tory ( tramwajowe, kolejowe) 

 

podjazd pod górę w terenie pochyłym oraz zjazd z góry 

 

wjeżdżanie na schody i zjeżdżanie z nich 

Przejazd  przez  próg  wykonuje  się  w  balansie.  Dojeżdżając  prostopadle  do  przeszkody 

wykonuje się balans unosząc nieco przednie koła wózka i dojeżdżając ten sposób do krawędzi 

przeszkody.  W  tym  momencie  ręce  na  ciągach  przesuwa  się  lekko  do  tyłu,  a  następnie 

wykonuje  dynamiczny  ruch  ciągami  do  przodu,  połączony  z  pochyleniem  tułowia  ku 

przodowi 

Po  pokonaniu  przeszkody  (wjechaniu  na  próg)  stopniowo  prostuje  się  tułów,  a  po 

zjechaniu z progu na tylnych kołach powoli opuszcza przednie na podłoże.  

Wjazd  na  chodnik  wykonuje  się  podobnie,  ale  gdy  przednie  koła  znajdą  się  ponad 

przeszkodą  powoli  opuszcza  się  je  na  podłoże,  pochylając  tułów  do  przodu.  Wtedy  też 

wykonuje się ruch ciągami, wprowadzając tylne koła na chodnik. Zjazd z chodnika wykonuje 

się  dojeżdżając  w  balansie  tylnymi  kołami  do  krawędzi  chodnika.  Następnie  wykonuje  się 

ruch ciągami w przód i opuszcza przednie koła na podłoże.  

Przejazd  przez  tory  według  Tasiemskiego  najlepiej  ćwiczy  się  na  tzw.  tarce,  czyli  na 

progach połączonych. Przejazd przez "tarkę" wykonuje się podobnie jak przejazd przez próg 

pojedynczy,  jednak  przez  cały  czas  jedzie  się  w  balansie.  Należy  pamiętać,  by  pomiędzy 

progami  nie  opuszczać  przednich  kół  (gdyż  grozi  to  zaklinowaniem  pomiędzy  elementami 

przeszkody), a opuścić je dopiero po zjeździe z ostatniego progu.  

Wjazd  pod  górę  (w  terenie  pochyłym)  wymaga  pochylenia  tułowia  w  przód  (im  bardziej 

stromy podjazd, tym większe pochylenie tułowia). Gdy pochylenia terenu są większe, należy 

podjeżdżać raczej zakosami.  

Zjazd w dół (w terenie pochyłym) najlepiej wykonać w balansie. Ręce na ciągach trzyma się 

bardziej  z  przodu,  zaciskając  ciągi  i  w  ten  sposób  hamując  nadmierną  prędkość  zjazdu, 

natomiast koła przednie opuszcza się dopiero na płaskiej powierzchni. Gdy nachylenie terenu 

jest większe, należy raczej zjeżdżać zakosami.  

Wjazd  na  schody  wykonuje  się  tyłem.  Po  dojechaniu  tyłem  do  schodów  trzeba  ustawić  się 

blisko  jednej  poręczy.  Następnie  ręką  bliższą  poręczy  chwyta  się  ją  podchwytem,  możliwie 

jak  najwyżej,  a  drugą  ręką  ciąg  przeciwnego  koła.  W  tej  pozycji  wykonuje  się  balans  i 

jednocześnie  podciąga  się  na  ręce  trzymającej  poręczy,  a  drugą  wykonuje  ruch  ciągiem  do 

tyłu.  Po  pokonaniu  pierwszego  stopnia  i  dojechaniu  do  krawędzi  drugiego,  trzymając  ciąg 

przesuwa się w górę rękę trzymającą poręcz, a po jej uchwyceniu przesuwa się w przód rękę 

umiejscowioną  na  ciągu.  Następuje  wjazd  na  drugi  stopień,  a  wszystko  to  powtarza  się 

wjeżdżając na kolejne stopnie. 

Zjazd ze schodów wykonuje się raczej tyłem. Na początku wózek ustawia się prostopadle do 

krawędzi  schodów,  blisko  jednej  poręczy.  Ręką  bliższą  chwyta  się  poręcz  nachwytem. 

Przedramię  ma  być  oparte  na  poręczy,  a  kończyna  zgięta  w  łokciu  pod  kątem  ok.  90°. 

Pochylając tułów ku przodowi, drugą ręką chwyta się ciąg z przodu. Odpychając się ręką od 

poręczy  z  jednoczesnym  ruchem  przeciwległego  ciągu  w  tył  rozpoczyna  się  zjazd  na  niższy 

stopień.  Po  zjechaniu  na  niższy  stopień  wykonuje  się  pewien  ruch  w  przód  (przeciwnie  do 

kierunku zjazdu), dociskając koła do poprzedniego stopnia. Teraz opuszcza się rękę w dół po 

poręczy  (do  powyższej  pozycji  wyjściowej),  a  następnie  przesuwa  rękę  na  ciągu  w  przód  i 

rozpoczyna  zjazd  o  kolejny  stopień.  Podczas  takiego  zjeżdżania  ważne  jest  równomierne 

rozłożenie  ciężaru  ciała  na  wózku,  by  nie  dochodziło  do  jego  obrotu.  Zjazd  ze  schodów 

przodem może być wykonywany tylko wówczas, gdy dana osoba bardzo dobrze opanowała 

balans,  a  głębokość  stopni  jest  nie  mniejsza  niż  15  cm.  Po  zbliżeniu  się  do  schodów  w 

balansie dojeżdża się do ich krawędzi. Wolno wykonując ruch ciągami  w przód zaczyna się 

zjeżdżać, a gdy tylko koła opadną na niższy stopień wykonuje się ruch ciągami w tył, w celu 

oparcia kół o poprzedni stopień. Zatrzymywanie się na każdym stopniu ma na celu dokładne 

ustawienie  p.w.,  a  przy  tym  poprawia  bezpieczeństwo  wykonania  zjazdu.  Dopiero  po 

zjechaniu z ostatniego stopnia opuszcza się przednie koła na podłoże. 

Bardzo  ważnym  elementem  edukacji  osoby  niepełnosprawnej,  poruszającej  się  na 

wózku, jest nauka samodzielnego umiejscowienia się na nim.  

Przesiadanie się z krzesła czy łóżka na wózek i z powrotem  

Aby przesiąść się z wózka na krzesło należy najpierw podjechać do krzesła i stanąć  w jego 

pobliżu. Ustawienie wózka w stosunku do mebla, na który trzeba się przesiąść, bywa różne. 

Najczęściej  używanym  i  preferowanym  sposobem  jest  skośne  lub  prostopadłe  ustawienie 

krzesła  i  wózka  względem  siebie.  Następnie  opieramy  ręce  na  ramie  wózka  lub  na  jego 

ciągach  i  wspierając  się  na  nich  przesunięcie  ciała  do  przodu  tak,  by  usiąść  na  krawędzi 

siedziska wózka. Później kładzie się stopy na podłożu. Następnie rękę bliższą krzesła należy 

oprzeć  o  jego  siedzisko,  na  brzegu  dalszym  od  przesiadającego  się.  W  tej  pozycji 

jednocześnie  pochyla  się  tułów  do  przodu  i  odpycha  się  ręką  wspartą  na  wózku, 

przemieszczając ciało w kierunku krzesła. Ruchy te pozwalają na to, aby usiąść na krawędzi 

krzesła. Teraz wspierając się obiema rękami na krześle, należy oprzeć plecy o oparcie krzesła 

przesuwając tułów do tyłu.  

Podobną technikę stosuje się podczas przesiadania się z łóżka lub odwrotnie Ten sposób 

przesiadania  się  wykorzystywany  jest  również  podczas  wsiadania  do  samochodu  czy 

wysiadania z niego.