PEDAGOGIKA 

CZYM JEST PEDAGOGIKA? 
„Jest ona w moim przekonaniu nauką, która interesuje się właśnie metodami wychowania, prawidłami 
tego procesu, celami działalności wychowawczej oraz kształceniem”; 
„Pedagogika określa (…) jakiego człowieka powinniśmy wychować, przy czym wychowanie to powinno 
być zgodne z panującym obecnie ideałem wychowania. Nauka ta miałaby wskazywać metody i sposoby 
wychowania, aby były jak najbardziej skuteczne”; 
„…pedagogika ukazuje jak można realizować z góry założone przez siebie cele, w jaki sposób 
doprowadzić do ich pełnego zrealizowania”; 
„Pedagogika jako nauka wyznacza sobie określone cele, do których ma zmierzać wychowanie człowieka. 
Następnie poszukuje określonych sposobów i metod postępowania, aby osiągnąć wyznaczony cel”; 
„Ona nie tylko opisuje fakty wiążące się z efektywnością wychowania i nauczania, ale także poszukuje 
odpowiedzi na pytanie: jak powinny być te procesy organizowane, aby uzyskać zamierzone cele?”; 
„Myślę, że pedagogika (jako nauka) poszukuje najlepsze środki, metody i sposoby, które mają służyć 
dobremu wychowaniu jednostki i całego społeczeństwa. (…) Pedagogika jako nauka powinna wyznaczyć 
sobie jakiś określony cel, punkt, do którego ma zmierzać wychowanie człowieka”. 
„…zajmuje się człowiekiem, kształtowaniem jego osobowości, rozwijaniem jego pragnień  i zamiłowań, 
oraz pełni funkcję społeczną, pomaga mu odnaleźć swoje miejsce w społeczeństwie i brać czynny udział w 
życiu społecznym”; 
„…celem zasadniczym pedagogiki, poza wpajaniem pewnych wzorców, jest przystosowanie 
wychowanków do życia społecznego, do jego zmiennego ustroju i panującego w nim poglądu na świat”; 
„…głównym celem pedagogiki, bez którego nie miałaby ona prawa bytu jest tak wychowywać daną 
jednostkę, aby posiadała ona elementarną wiedzę oraz pewne ogólne sprawności psychotechniczne. 
Oprócz tego owa działalność wychowawcza powinna wyposażać jednostkę w ogólnie przyjęte systemy 
wartości, w postawy i przekonania”; 

DEFINICJA 

Pedagogika (gr. Παιδαγωγική) - zespół nauk o wychowaniu, istocie, celach, treściach metodach, 
środkach i formach organizacji procesów wychowawczych. Pedagogika jest nauką o procesach 
wychowawczych, czyli teorią działalności wychowawczej; samo postępowanie wychowawcze nazywa się 
natomiast często 

pedagogią

 (gr. paidagogia), któremu to pojęciu bliskie jest określenie "sztuka 

wychowania" (łac. ars educandi). 
Pedagogika należy do nauk społecznych, stanowi zespół nauk o wychowaniu, teorię działalności 
wychowawczej. Na jej gruncie formułuje się istotę, cele, treści, metody, środki i formy organizacyjne 
procesów wychowawczych. Pedagogika odnosi się głównie do młodego pokolenia, które dzięki 
oddziaływaniom wychowawczym winno osiągnąć optymalny rozwój osobowości, ukształtować wiedzę o 
rzeczywistości, przygotować się do funkcjonowania w życiu społecznym. 
Do głównych instytucji takiego wychowania zalicza się: rodzinę, przedszkole i szkołę. Obecnie zakres 
zainteresowań pedagogiki jest o wiele szerszy i obejmuje: samowychowanie i samokształcenie młodzieży 
i dorosłych, oddziaływanie wychowawcze instytucji wychowania pozaszkolnego, głównie: środków 
masowej komunikacji, organizacji młodzieżowych, placówek kulturalnych (teatrów, klubów, muzeów i 
in.), instytucji wychowania religijnego itp. 

ZADANIE PEDAGOGIKI 

Zadaniem pedagogiki jako nauki jest wyposażenie tych, którzy organizują przebieg nauczania i 
wychowania w wiedzę o skuteczności różnego rodzaju zabiegów dydaktyczno-wychowawczych.  
Towarzyszą temu celowi następujące zadania: 

gromadzenie wiadomości o rzeczywistości wychowawczej; 
analiza tej rzeczywistości, wykrywanie związków i zależności między elementami owej rzeczywistości 

i wyjaśnianie ich; 

wykrywanie nieprawidłowości w procesach wychowawczych oraz dążenie do ich eliminacji 
dostarczanie wiedzy potrzebnej do przekształcania rzeczywistości wychowawczej. 

Pedagogika jako nauka ma: 

swój przedmiot badań 
własny system pojęciowy 
własne metody badań 

własne teorie opisujące i wyjaśniające przedmiot badań 

PRZEDMIOT BADAŃ 
Przedmiotem pedagogiki jest praktyka edukacji, na którą składa się wiele zjawisk, takich jak działanie 
instytucji edukacyjnych, stosunki międzyludzkie w nich panujące, zmiany zachodzące w ludziach 
poddanych oddziaływaniom edukacyjnym itd. 
W najszerszym ujęciu przez edukację rozumie się ogół oddziaływań służących formowaniu się zdolności 
życiowych człowieka. 
Pedagogika bada m.in.: 

warunki uczenia się ucznia, jego funkcjonowanie w różnych środowiskach wychowawczych czy 

instytucjach edukacyjnych 

prawidłowości rozwoju człowieka, zajmuje się poszerzaniem jego możliwości życiowych na 

poszczególnych szczeblach edukacji 

rzeczywistość w kontekście działań pedagogów, ich warsztatu zawodowego, ich kształcenia, sytuacji 

życiowej, poziomu kompetencji, skuteczności ich działań 

funkcjonowanie instytucji edukacyjnych, ich organizację, realizowane zadania 
polityczne, społeczne i kulturowe uwarunkowania praktyki edukacyjnej  (diagnozowanie 

patologicznych zjawisk towarzyszących edukacji, np. nierówność w dostępie do oświaty) 

edukacyjne oddziaływanie mediów, kultury popularnej, rodziny, grup rówieśniczych; oszacowuje siłę i 

kierunek ich wpływu na zachowania ludzi oraz analizuje skuteczność ich oddziaływania w porównaniu ze 
skutecznością oficjalnych instytucji, tj. szkoły 

PODZIAŁ PEDAGOGIKI NA SUBDYSCYPLINY 

Pedagogika jest dziedziną złożoną z wielu subdyscyplin naukowych, które zajmują się różnymi 
obszarami praktyki edukacyjnej. 

KLASYFIKACJA WG STANISŁAWA KAWULI 

Kryterium celów działalności edukacyjnej   Cele mogą dotyczyć formowania się zdolności życiowych 
człowieka, np. umiejętność logicznego myślenia (dydaktyki przedmiotowe), kształtowanie umiejętności 
podejmowania decyzji moralnych (teoria wychowania moralnego, seksualnego, fizycznego itp.) – cele 
wychowawcze (wychowanie, samowychowanie) 
Kryterium metodologiczne   Ukierunkowanie metod pedagogiki naukowej na dwa obszary o 
zróżnicowanym stopniu ogólności:  
- analizy ogólne odnoszące się do samej pedagogiki jako nauki oraz wszelkich uwarunkowań procesów i 
czynności edukacyjnych (pedagogika ogólna, metodologia pedagogiki, historia wychowania) 
- analizy akcentujące społeczne czynniki procesów i czynności edukacyjnych, czyli oddziaływania 
różnych środowisk wychowawczych i socjalizacyjnych (rodzina, szkoła, media, grupy rówieśnicze itp.) – 
pedagogika społeczna 
Kryterium rozwojowe   Subdyscypliny odpowiadające różnym okresom i etapom życia człowieka 
poddanego oddziaływaniom edukacyjnym (pedagogika wieku przedszkolnego, wieku wczesnoszkolnego, 
pedagogika dzieci i młodzieży, pedagogika dorosłych – andragogika, pedagogika ludzi w wieku 
poprodukcyjnym – geragogika, gerontologia). Nauki te badają warunki, które najbardziej sprzyjają 
rozwojowi podmiotów z różnych poziomów praktyki edukacyjnej. 
Kryterium dewiacji i defektów rozwojowych człowieka – pedagogika specjalna: - oligofrenopedagogika 
(edukacja osób upośledzonych)                                               - surdopedagogika (edukacja osób głuchych i 
niedosłyszących)                                            - tyflopedagogika (edukacja osób niewidomych i 
niedowidzących)  
- pedagogika rewalidacyjna (edukacja osób chorych i niepełnosprawnych)                             - pedagogika 
resocjalizacyjna (edukacja osób niedostosowanych społecznie) 
   Ta sybdyscyplina pedagogiki jest bardzo rozbudowana, posiada własną wewnętrzną strukturę. Bada 
m.in. efektywność różnych metod pracy z dziećmi z deficytami rozwojowymi, opisuje warunki integracji 
uczniów niepełnosprawnych ze sprawnymi, analizuje jej korzystne i zagrażające efekty. 
Kryterium instytucjonalne   Odnosi się do działalności praktycznej przebiegającej w instytucjach 
(pedagogika przedszkolna, szkolna, szkoły wyższej). Badanie organizacji szkolnictwa, monitorowanie 
wprowadzanych tam innowacji, krytyczna analiza programów szkolnych. 

Kryterium problemowe   Subdyscypliny wynikające z typu problematyki edukacyjnej, którym się 
zajmują. Problematyka systemów edukacji w kraju i na świecie (pedagogika porównawcza), problemy 
dotyczące zawodu nauczyciela (pedeutologia). 
Kryterium dziedzin działalności ludzkiej     Np. pedagogika pracy socjalnej, opiekuńcza, wychowawcza, 
terapeutyczna, czasu wolnego itd.  
SYSTEM POJĘCIOWY 
Uczeni (pedagodzy) opisują praktykę edukacyjną, wyjaśniają zjawiska w niej zachodzące. Pedagogom 
praktykom natomiast, jest potrzebna po to, by wiedzieli dlaczego ich działanie przynosi określone efekty. 
Sami mogą  nie zdawać sobie często sprawy z pewnych zjawisk, ponieważ sami tkwią w danej 
rzeczywistości i nie mają zewnętrznej perspektywy oglądu tych zdarzeń. 
Pedagogika naukowa obserwuje te zjawiska i podaje sposoby radzenia sobie, np. robicie „tak i tak”, 
dlatego osiągacie takie rezultaty; gdybyście robili „tak i tak”, to osiągnęlibyście inne rezultaty. 
 Aby komunikacja między naukowcami a praktykami była dobra musi powstać sieć pojęć, którymi będą 
posługiwać się obie strony. 
Jest to element decydujący o dojrzałości dyscypliny naukowej. W pedagogice nie wszystkie pojęcia są 
jeszcze precyzyjnie zdefiniowane i nie zawsze panuje zgodność co do ich znaczeń. Spowodowane jest to 
tym, iż na przedmiot pedagogiki składa się wiele zjawisk zachodzących na siebie zakresami 
znaczeniowymi oraz tym, że pedagogika jest nauką młodą. 
 

PODSTAWOWE POJĘCIA PEDAGOGICZNE 

Wychowanie to jedna z form działalności społecznej; na działalność wychowawczą składa się wiele 
zabiegów i procesów, mających na celu wpływanie na fizyczny, umysłowy i moralny rozwój młodych 
pokoleń, przekazywanie im doświadczeń społeczeństwa zarówno z zakresu wytwórczości jak i dorobku 
kulturowego, przygotowywanie do twórczego rozwoju tego dorobku, a tym samym zapewnienie ciągłości 
życia społecznego między pokoleniami. 
Wychowanie - to całość zamierzonych oddziaływań środowiska społecznego, przyrodniczego na 
jednostkę, trwające całe życie. W zakres pojęcia wchodzi: 

wychowanie naturalne pod wpływem środowiska w którym jednostka funkcjonuje – rodzina, kontakty 

społeczne, obyczaje, religia 

wychowanie instytucjonalne – celowe, planowe oddziaływanie instytucji wychowujących takich jak: 

przedszkola, szkoły, internaty, domy dziecka 

samowychowanie

 

Oddziaływanie to ma wpływ na stosunek jednostki do otaczającego świata, kształtowanie się systemu 
wartości, norm, celu życia. 
W pedagogice istnieją definicje, które kładą nacisk na celowe dokonywanie zmian w osobowości 
człowieka pod wpływem czynników zewnętrznych. Jednostka stanowi w nich przedmiot oddziaływań. 
Druga grupa definicji mówi o wychowaniu indywidualnym, czyli wspomaganiu rozwoju jednostki 
poprzez pobudzanie do działania, ale pośrednio, wpływając nie na wychowanka lecz na warunki w 
których działa. 

Wychowanie przekazuje jednostkom dziedzictwo kulturowe, wzory zachowań - utrzymuje ciągłość 

kulturową społeczeństw, a jednocześnie przygotowuje do uczestnictwa i przekształcania rzeczywistości 
społecznej. 

Naczelnym celem wychowania jest ukształtowanie osobowości wolnej, która kierując się własną wolą, 

dokonywać będzie wyborów zgodnych z moralnymi zasadami oraz funkcjonować w środowisku, którego 
jest ogniwem. 
Kształcenie – to całość doświadczeń składających się na proces zdobywania przez jednostkę 
umiejętności, wiedzy oraz rozumienia otaczającego ją świata. 
Kształcenie obejmuje zarówno proces nauczania jak i uczenia się. Pojęcie kształcenie często utożsamia 
się z formalnym kształceniem w instytucjach systemu szkolnictwa. W szerszym rozumieniu, obejmuje 
ono także kształcenie nieformalne, mające źródło w codziennych doświadczeniach, rodzinnych, 
kontaktach z rówieśnikami i informacjami pochodzącymi z mass mediów. Podkreśla się także znaczenie 
szeroko rozumianego kształcenia ustawicznego (uczenia się przez całe życie). 

Samokształcenie to proces nieustanny, celowy i świadomie zamierzony, w trakcie którego człowiek 
samodzielnie się kształci i doskonali, aby lepiej spełniać swoje zadania w społeczeństwie, rozwiązywać 
problemy życiowe. 
Samokształcenie spełnia dwie zasadnicze funkcje: adaptacyjną i rekonstrukcyjną. Przystosowanie się 
bowiem człowieka do zmiennych warunków rzeczywistości musi być sprężone z jego działalnością 
twórczą (rekonstrukcyjną). Brak równowagi tych funkcji zakłóca procesy samokształcenia i wychowania. 
Samokształcenie więc wywołuje określone zmiany w osobowości człowieka. Ich zasięg, głębokość i 
trwałość zależy od samego uczącego się. 
Nauczanie – działalność nauczyciela, o charakterze planowej, celowej pracy, ukierunkowanej na 
wyposażenie uczniów w wiadomości, umiejętności i nawyki oraz rozwijanie ich uzdolnień. Nauczanie 
związane jest z uczeniem się, obydwa te pojęcia tworzą wspólnie pojęcie kształcenia. 
Nauczanie jest przedmiotem badań dydaktyki. 
Opieka – dawanie oparcia, wsparcia, zaspokajanie potrzeb (właściwości ludzkich, będących potrzebą), 
których jednostka nie umie, nie może lub nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić, żeby zachować 
równowagę biologiczną i psychiczną, przeżyć, zachować zdrowie, jakość życia, zapewnić prawidłowy 
rozwój (doprowadzić jednostkę do dojrzałości) i ciągłość gatunku. 
Osobowość – wewnętrzny system regulacji pozwalający na adaptację i wewnętrzną integrację myśli, 
uczuć i zachowania w określonym środowisku w wymiarze czasowym (poczucie stabilności). Jest to 
zespół względnie trwałych cech lub dyspozycji psychicznych jednostki, różniących ją od innych 
jednostek. 
Osobowość jest także definiowana jako charakterystyczny, względnie stały sposób reagowania jednostki 
na środowisko społeczno-przyrodnicze, a także sposób wchodzenia z nim w interakcje. 
Nie jest jedynym wyznacznikiem działania – to co i jak człowiek robi zależy też od doraźnego stanu 
fizycznego i psychicznego, emocji, stopnia przygotowania do danego działania. 
Osobowość kształtowana jest przez całe życie, szczególnie w okresie dzieciństwa oraz młodości poprzez 
wpływ bodźców zewnętrznych w procesie socjalizacji, a także własnej aktywności jednostki. Istotną rolę 
odgrywają tu również wrodzone cechy biofizyczne. Kształtuje się przez doświadczenia, kontakty z 
osobami znaczącymi dla danej jednostki, role społeczne pełnione przez daną osobę, a także wydarzenia 
powtarzające się lub wyjątkowo silne. 
Rozwija się stopniowo. W rezultacie utworzenia się osobowości człowiek osiąga zdolność przetwarzania 
napływających informacji, dzięki czemu tworzy sobie obraz świata i siebie, integruje techniki i sposoby 
ustosunkowania się do przedmiotów, osób, sytuacji, przez co jego zachowanie nabiera cech stałości i 
powtarzalności. 
Środowisko - pojęciu temu nadajemy różne znaczenia. 
Przez środowisko naturalne rozumiemy układ geofizyczny. Obejmuje ono te elementy naszego 
otoczenia, które są dziełem samej natury, których istnienie nie wymagało interwencji człowieka. 
Mianem środowiska społecznego określamy ludzi i stosunki społeczne otaczające osobnika. Środowisko 
społeczne człowieka jest strukturą historycznie ukształtowaną. 
Środowisko kulturowe - to oddziałujące na osobnika elementy dorobku historycznej działalności 
człowieka. 
Trzy wyróżnione wyżej kategorie środowisk nie istnieją w izolacji. Są one ze sobą ściśle sprzężone. 
Środowisko naturalne stanowi niezbędny warunek życia społecznego, a więc i tworzenia dóbr kultury. 
Wyznacza ono kierunek aktywności człowieka nie tylko ekonomicznej. Naturalne wyposażenie terenu, 
zasoby i możliwości ich wykorzystania, warunkują rodzaj aktywności gospodarczej, specjalizację 
zawodową. Jednocześnie w sposób niewątpliwy oddziałują na formy i kierunki ogólnej aktywności 
społecznej i znajdują odbicie w wytworach kultury. 
Działalność wychowawcza najsilniej jest sprzężona ze środowiskiem społecznym i kulturalnym. 
Dobra kultury, z którymi osobnik styka się w środowisku swego życia, stosunki społeczne, w których 
uczestniczy, kształtują podstawowe dyspozycje psychiczne. Stanowią one wyjściowe warunki dla 
procesów celowego działania wychowawczego. 
Kultura (z łac. colere = "uprawa, dbać, pielęgnować, kształcenie") – termin ten jest wieloznaczny, 
pochodzi od łac. cultus agri ("uprawa ziemi"), interpretuje się go w różny sposób przez przedstawicieli 
różnych nauk. Kulturę można określić jako ogół wytworów ludzi, zarówno materialnych, jak i 
niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania). 

Najczęściej rozumiana jest jako całokształt duchowego i materialnego dorobku społeczeństwa. Bywa 
utożsamiana z cywilizacją. Również charakterystyczne dla danego społeczeństwa wzory postępowania, 
także to, co w zachowaniu ludzkim jest wyuczone, w odróżnieniu od tego, co jest biologicznie 
odziedziczone. 
Czas wolny – czas, którym dysponuje człowiek po wykonaniu obowiązków takich jak nauka, praca, 
czynności związane z codziennym życiem. 
Niemałą rolę w przekazywaniu wzorców spędzania wolnego czasu spełnia rodzina oraz grupa 
rówieśnicza. Organizacją wolnego czasu dla dzieci i młodzieży zajmują się różnego rodzaju instytucje, 
stowarzyszenia, organizacje młodzieżowe i społeczne takie jak szkoły, świetlice, biblioteki, kluby 
osiedlowe, młodzieżowe domy kultury, PTTK, ZHP, zakłady pracy, organizacje chrześcijańskie. Oferują 
one takie formy zajęć jak koła zainteresowań, zajęcia artystyczne, sportowe, odczyty, wycieczki i inne. 
Funkcje czasu wolnego: 

regeneracja sił fizycznych i psychicznych 
podniesienie poziomu motywacji do nauki i pracy 
zwiększenie wydajności i efektywności życiowej 
dokształcanie i doskonalenie osobowości niezwiązanych z pracą i nauką 
rozwój zdolności i zainteresowań 

Socjalizacja (łac. socialis = społeczny) to proces (oraz rezultat tego procesu) nabywania przez jednostkę 
systemu wartości, norm oraz wzorów zachowań, obowiązujących w danej zbiorowości. Socjalizacja trwa 
przez całe życie człowieka, lecz w największym nasileniu występuje, gdy dziecko rozpoczyna życie w 
społeczeństwie. Największą rolę na tym etapie odgrywają jego rodzice, później także wychowawcy i 
rówieśnicy oraz instytucje (takie jak szkoła czy kościół). 
Na drodze socjalizacji człowiek uczy się podstaw interakcji społecznych, poznaje społeczne normy 
postępowania, wartości, nabywa umiejętność posługiwania się przedmiotami i kształtuje swoją 
osobowość. 
Resocjalizacja – proces modyfikacji osobowości jednostki społecznej w celu przystosowania jej do życia 
w danej zbiorowości, a w węższym rozumieniu w społeczeństwie polegający na tym, iż poprzez 
odpowiednie zabiegi kształtuje się jej normy społeczne i wartości, których nie miała ona możliwości 
przyswoić wcześniej w trakcie socjalizacji jednocześnie powodując, iż rezygnuje ona z przyswojonych do 
tej pory reguł działania będących sprzecznymi z systemem aksjonormatywnym tej 
zbiorowości/społeczeństwa. 
W każdym społeczeństwie istnieją odpowiednie instytucje, dzięki którym może odbywać się 
resocjalizacja. Funkcję osób dokonujących resocjalizacji mogą pełnić zarówno szamani, księża, 
pedagodzy jak i psychologowie w zależności od typu zbiorowości do której należy jednostka. Sama 
resocjalizacja może odbywać się na terenie więzienia, w zakładach poprawczych, lecz także w szkole, 
rodzinie czy w zakładzie pracy. 
Tolerancja - z greckiego oznacza cierpliwość, wytrwałość w znaczeniu szerokim i potocznym. Termin 
ten oznacza wyrozumiałość, pobłażliwość wobec cudzych poglądów upodobań i wierzeń, pomimo tego, 
że są odmienne od tego co samemu uważa się za słuszne lub prawdziwe. Tolerancja definiowana jest jako 
uznawanie i respektowanie prawa innych osób do posiadania poglądów, gustów odmiennych od naszych. 
Nie obejmuje jednak idei wstecznych, antyhumanitarnych czy wręcz zbrodniczych. Pedagogikę interesuje 
tolerancja intelektualna i moralna. 

Ò

Tolerancja intelektualna - przejawia się szacunkiem wobec cudzych poglądów, wyrażających się w 

dopuszczeniu ich do głosu. 

Ò

Tolerancja moralna - oznacza, że przy zachowaniu elementarnych norm moralnych są uprawnione 

różne style życia, postawy, obyczaje i zwyczaje. Komponentem tolerancji moralnej jest tolerancja 
religijna. Rozumiana najczęściej jako przyjmowanie, bądź odrzucenie wierzeń i praktyk postulowanych 
przez różne religie. 
W pedagogice mówimy o tolerancji pozytywnej wówczas, gdy akceptujemy cudze poglądy, zachowanie, 
obyczaje, styl życia i nie zgadzają się one z naszym własnymi. Dajemy jednak tej osobie szanse 
wyrażania lub prezentowania tych elementów, o ile nie szkodzą one ludziom, zwierzętom ani przyrodzie. 
Chodzi o to, by nauczyć dziecko/wychowanka szanować przekonania, poglądy itp., których sami nie 
podzielamy, a także rozwijanie w nim postawy przyzwolenia na te działania, z którymi się nie 
solidaryzujemy. 

PEDAGOGIKA A INNE NAUKI 
Pojęcia pedagogiczne wyznaczają związki z innymi dyscyplinami, np. wkraczają w obszar socjologii 
(przykład: dobrzy uczniowie - konformizm).

 

Pedagodzy bardzo często korzystają z kategorii pojęciowych socjologii w celu uzyskania wyjaśnień 
zaobserwowanych w świecie edukacji faktów. Praktyki edukacyjne zachodzą w obrębie grup 
społecznych, zależą od wielu zjawisk, które stanowią przedmiot badań socjologii. Ponieważ pedagogika 
nie zajmuje się badaniem procesów społecznych, więc nie posiada własnych kategorii pojęciowych z 
nimi związanych. 
Również psychologia stanowi istotną dyscyplinę pomocniczą pedagogiki, ponieważ dysponuje systemem 
pojęciowym i teoriami potrzebnymi do wyjaśnienia wielu faktów psychologicznych, które stanowią 
bezpośredni kontekst praktyki edukacyjnej. Np. wpływ lęku na uczenie się. 
Pedagogika korzysta także z dorobku innych nauk, których przedmiot tworzy kontekst dla wyjaśnienia 
faktów edukacyjnych. Jest to m.in. medycyna (pedagogika specjalna), prawo (pedagogika 
resocjalizacyjna), antropologia (pedagogika ogólna, teoria wychowania) itp.  

METODY BADAŃ 

Pedagogika należy do grupy nauk humanistycznych i społecznych. Jej przedmiot jest żywy, ciągle się 
zmienia, buduje własny świat, który oporny jest na próby obiektywnego pomiaru. 
Nie jest to nauka ścisła, w której znając parametry jesteśmy w stanie przewidzieć rezultat. Np. znając 
odległość z punktu A do punktu B oraz znając średnią prędkość samochodu, wiemy ile czasu nam 
zabierze podróż i możemy określić godzinę przybycia na miejsce. 
Natomiast pedagog znając iloraz inteligencji np. kandydata na studia, znając wyniki procentowe z 
egzaminu dojrzałości, nie może precyzyjnie przewidzieć jego kariery akademickiej. 
Nawet gdyby poznał wszystkie czynniki, które wpłyną na tę karierę, nadal nie będzie mógł przewidzieć 
wszystkich kontekstów, w których czynniki te zadziałają. 
Pedagogika obserwuje fakty w świecie edukacji i obserwacje swoje uogólnia lub odnosi wyłącznie do 
badanego kontekstu. 
METODY JAKOŚCIOWE 
Związane są z przebywaniem badacza w terenie, w miejscach, gdzie toczy się codzienne życie badanych. 
Nie jest on organizatorem badań, lecz czynnie uczestniczy w sytuacjach edukacyjnych, które tam 
zachodzą. Nawiązuje kontakty z ludźmi, rozmawia z nimi, robi to samo co oni, żyje ich życiem, 
doświadcza tego samego co badani. 
Badacz jakościowy poznaje fakty, zdarzenia edukacyjne, okoliczności, w których miały one miejsce, 
skutki, które wywołały oraz znaczenia, jakie im nadali ludzie. Ważne jest także, że ogląda te same fakty z 
różnych perspektyw. 
JAKOŚCIOWE METODY ZBIERANIA DANYCH 

Obserwacja etnograficzna 
Wywiad 
Analiza archiwów 

OBSERWACJA ETNOGRAFICZNA 

Może być: 

Jawna – badani wiedzą, że badacz jest obecny w ich środowisku 
Niejawna – obserwator jest ukryty w strukturze grupy, jest jednym z nich 

Etapy obserwacji: 

1.

Etap orientacji w terenie 

2.

Etap wyodrębniania elementów zogniskowanych 

3.

Etap selektywny 

Etap orientacji w terenie 
   Ma za zadanie poznanie najczęściej powtarzających się sytuacji i zdarzeń w naturalnych kontekstach 
wraz ze znaczeniami, jakie im nadają obserwowani ludzie. 
Etap wyodrębniania elementów zogniskowanych 
   Pojawia się gdy badacz z danych zebranych w pierwszym etapie wyodrębni konkretne zdarzenia i 
epizody, które chce poddać dokładnej obserwacji. Zawęża przedmiot obserwacji. Takich ognisk/zdarzeń 
może być więcej niż jedno. Kierunek zainteresowań badacza tworzą zaobserwowane zdarzenia. 
Etap selektywny 

   Jest to próba zrozumienia i wyjaśnienia wyników obserwacji zogniskowanej. 
   Każda obserwacja zostaje utrwalona w postaci opisu etnograficznego. 
Obserwacja zdarzeń krytycznych 
   Polega ona na skierowaniu uwagi badacza na konkretny element badanego terenu. Wówczas czynności 
badawcze od razu zostają zogniskowane, a obserwacja przybiera formę selektywną. 

WYWIAD 

Standaryzowany – konstruowany przez badacza według ściśle określonego wzorca (standardu), na 

który składają się konkretne pytania, ich kolejność, sposoby zadawania. Pod kontrolą są także 
okoliczności wywiadu, jednakowe dla wszystkich badanych. Mogą dostarczać danych ilościowych. 

Niestandaryzowany – zawiera jedno, kilka pytań, wcześniej nie zaplanowanych, wynikających z 

przebiegu sytuacji badawczej. 
   - narracyjny 
   - etnograficzny 
Wywiad narracyjny  
   Badany odtwarza przebieg swojego całego życia lub jakiegoś okresu czy też doświadczeń wyniesionych 
z udziału w określonych sytuacjach życiowych. 
   Badacz uważnie słucha, a także obserwuje zachowania niewerbalne badanego, które stanowią 
dodatkowe źródło informacji. 
Materiał z wywiadu narracyjnego poddaje się szczegółowej analizie, która przebiega w 3 fazach: 

Formalne spisanie treści narracji – wyłania wydarzenia, przeżycia subiektywne i dokonania 
Strukturalny opis tekstu narracji – łączenie wydarzeń z przeżyciami i dokonaniami, zrozumienie 

związków pomiędzy elementami całej biografii, poznanie skutków wydarzeń dla sfery psychicznej, skutki 
reakcji emocjonalnych na wydarzenia. 

Konstrukcja modelu biografii – zrozumienie całości życia oraz poszczególnych elementów w 

kontekście tej całości. Analiza musi pozwolić zrozumieć bieg życia badanego i wyjaśnić problem 
badawczy. 
Wywiad etnograficzny 
   Często współwystępuje z obserwacją etnograficzną. Jest rozmową, w której rozmówca szuka informacji 
na temat terenu swoich badań, pozwala zrozumieć analizowaną rzeczywistość, dokonuje się głębszego w 
nią wglądu. 

ANALIZA ARCHIWÓW 

Są nimi dokumenty (świadectwa szkolne), źródła (pamiętnik), teksty (książki, artykuły prasowe, kultura), 
rzeczy materialne. 
METODY ILOŚCIOWE 
Polegają na stosowaniu pomiaru, który wiąże się z przypisywaniem badanym obiektom wartości 
liczbowych. Badacz musi wiedzieć co dokładnie chce zmierzyć, aranżuje odpowiednią sytuację badawczą 
i rejestruje interesujące go zjawisko. 
Badacz musi zdefiniować fakty, które są przedmiotem jego zainteresowania. Buduje model badanego 
zjawiska, określa warunki wystąpienia danych faktów, jednym faktom przypisuje rolę przyczyny, a 
innym skutku. Konstruuje narzędzia do pomiaru faktów. Dba o ich trafność i rzetelność. Planuje także 
organizację badań tak, aby każdy badany miał takie same warunki badania i stara się wyeliminować 
zjawiska zakłócające pomiar. 

ILOŚCIOWE METODY ZBIERANIA DANYCH 

Metody obserwacyjne 
Metody sondażowe 

Metody obserwacyjne: 
 - obserwacja ilościowa – obserwowanie badanych w sytuacjach, w których mogą pojawić się badane 
fakty edukacyjne        (np. aktywność na lekcji chłopców a dziewczynek) 
- eksperyment laboratoryjny – obserwowanie badanych w specjalnie stworzonych do pomiaru warunkach 
sztucznych (szacowanie wpływu jednego faktu na drugi – ustalenie przyczyny, weryfikacja 
opracowanego modelu działania pedagogicznego) 
Metody sondażowe:    - Ankieta – zorganizowane zadawanie pytań: pytania zamknięte (z kategoriami do 
wyboru, ze skalą, z rangami), pytania otwarte. Badacz definiuje przedmiot badań, buduje kwestionariusz, 

przeprowadza badanie pilotażowe, a następnie właściwe. Opracowuje wyniki, prowadzi analizy 
statystyczne, z których wyprowadza wnioski. 
- Testy wystandaryzowane – służą do szacowania zjawisk nieobserwowalnych (np. wiadomości ucznia), 
są to instrumenty przetwarzania badanego konstruktu na zjawiska dostępne badanemu, na poziomie 
praktycznego działania lub wiedzy o nim 
- Wywiad ilościowy – to inaczej wywiad wystandaryzowany. Składa się z określonej ilości pytań 
zadawanych badanym i notowaniu ich odpowiedzi. 
Badania jakościowe mogą poprzedzać badania ilościowe lub odwrotnie. Najczęściej oba rodzaje się 
wzajemnie przeplatają i uzupełniają. 
Podsumowując: 
- Metody ilościowe nadają się do określania ogólnych tendencji w przebiegu pewnych zjawisk 
edukacyjnych 
- Metody jakościowe nadają się do opisywania przebiegu zjawisk edukacyjnych w kontekstach działania 
konkretnych podmiotów 
Ilościowe metody pozwalają opisać i wyjaśnić związek pomiędzy zjawiskami (np. związek osiągnięć z 
matematyki z płcią ucznia), a jakościowe pozwalają zrozumieć uwarunkowania konkretnych praktyk 
edukacyjnych (np. obniżenie wymagań wobec dziewczynek, a podwyższanie wobec chłopców na lekcji 
matematyki). 
Takie badania prowadzą do budowania teorii, czyli poznawczych i symbolicznych reprezentacji praktyki 
edukacyjnej. Reprezentacje te złożone z twierdzeń ogólnych pozwalają już w pewnym stopniu 
przewidywać praktykę edukacyjną. 
   Pedagogika jest aktualnie na etapie tworzenia swoich teorii. 

METODY ZBIERANIA DANYCH A TYPY BADAŃ PEDAGOGICZNYCH 

W pedagogice można mówić o badaniach teoretycznych i praktycznych. 
Teoretyczne służą dwóm celom: budowaniu teorii i weryfikacji teorii. 
 Praktyczne służą diagnozowaniu rzeczywistości edukacyjnej oraz jej ocenie. 
Metody jakościowe i ilościowe w badaniach teoretycznych 
   Zastosowanie tych badań prowadzi do powstania teorii empirycznych, racjonalistycznych (metody 
ilościowe) i interpretacyjnych (powstają w przypadku zbierania danych metodami jakościowymi, 
opartymi na wglądzie intuicyjnym).  
Natomiast w badaniach weryfikacyjnych stosuje się metody mieszane. Teoria, która powstała na bazie 
obserwacji uczestniczącej (m. jakościowa) może być sprawdzana taką samą metodą, ale można ją także 
uwiarygodnić lub obalić za pomocą eksperymentu (m. ilościowa). 
Badacz może także sprawdzić swoją teorię empiryczną opartą na wglądzie ilościowym przy pomocy 
wywiadu narracyjnego lub analizy wytworów kultury. 
Metody jakościowe i ilościowe w badaniach praktycznych 
   Obie strategie przydają się w poszukiwaniach diagnostycznych czyli opisujących jakiś stan praktyki 
edukacyjnej. 
W przypadku gdy nie mamy danych na temat badanego zjawiska lepiej zacząć od jakościowego 
rozpoznania terenu badań. Przedmiot obserwacji zogniskowanej można dodatkowo poddać diagnostyce 
ilościowej, aby wyniki uogólnić na szerszy zakres zjawisk edukacyjnych. 
W badaniach oceniających warto stosować eksperyment, który dobrze weryfikuje systemy działalności 
praktycznej. W ten sposób można oceniać skuteczność metod wychowawczych, a szczególnie projektów 
innowacyjnych. 
Natomiast niektóre strategie innowacyjne powstają w specyficznych warunkach i w takich przypadkach 
metody jakościowe będą skuteczne w zbieraniu danych pozwalających zweryfikować system działania 
pedagogicznego w warunkach, w których jest realizowany. 

 
KIM JEST PEDAGOG? 

Pedagog – dosłownie: prowadzący chłopców do szkoły, wychowawca dzieci. 

Ò

Pracownik naukowy zajmujący się badaniami oraz pisarstwem w dziedzinie wychowania i oświaty 

Ò

Nauczyciel powołany do sprawowania opieki wychowawczej nad młodzieżą w szkole i poza nią oraz 

do koordynowania współpracy szkoły z domem 

Ò

Prawie każdy; rodzice dla swoich dzieci, opiekunowie dla swoich podopiecznych. 

Pedagog powinien: 
   „docierać do wnętrza człowieka, umieć aktywizować jego działanie i posiadać zasób wiedzy, który 
umożliwi przekazywanie właściwych informacji potrzebnych do rozwoju intelektualnego człowieka”; 
   „umieć wyposażyć ucznia w wiedzę, system wartości, wykształcić w nim nawyki przydatne w życiu oraz 
dążenie do oddziaływania na własny rozwój”; 
Pedagog „wskazuje dziecku właściwą drogę postępowania, wskazuje dobre i złe strony życia i 
przygotowuje do samodzielności”. 
Zatem naczelnym zadaniem pedagoga jest kształtowanie osobowości człowieka. Związane jest ono 
często z dużą odpowiedzialnością i trudem. 
„Każdy nauczyciel-wychowawca musi spełniać określone wymogi; takie jak: odpowiednie kwalifikacje 
zawodowe, duża wiedza ogólna, dyscyplina wewnętrzna, umiejętność przyswajania nowej rzeczywistości, 
umiejętność indywidualnego podejścia do jednostki i to o czym często się zapomina – musi kochać dzieci i 
być pasjonatem swojej pracy”.