123

        DYDAKTYKA W SPOŁECZEŃSTWIE INFORMACJI GLOBALNEJ:
                      ZAGROśENIA – SZANSE – WYZWANIA

Wstęp – zorientowanie na XXI wiek

   Przywoływanie  wieku  XXI  w  rozwaŜaniach  naukowych  i  publicystyce  stało  się  pewną
modą  intelektualną,  niekiedy  banalną,  bo  uprawianą  bez  rzetelnej  analizy  przewidywanych
przemian  cywilizacyjno-społecznych  i  wyzwań  nieprzejrzystej  przyszłości.  A  właśnie  owa
nieprzejrzysta  przyszłość  staje  się  imperatywem  kategorycznym  myślenia    o  niej  w
kategoriach zagroŜeń, szans i wyzwań  oraz podejmowania działań we wszystkich obszarach
egzystencji  ludzkiej,  stylów  a  takŜe    jakości  Ŝycia,  czyli  próbą  kreowania  owej  przyszłości

Niektóre organizacje, a takŜe pewna liczba ludzi nauki i pracowników róŜnych firm
prowadzą juŜ pracę nad znalezieniem rozwiązań rysujących się problemów

. To właśnie ci,

którzy juŜ obecnie pracują nad wyzwaniami dnia dzisiejszego i jednocześnie przygotowują się
do nowych doświadczeń, jakie niesie ze sobą przyszłość, zostaną liderami i będą dominować
na rynku

. Nic więc dziwnego, Ŝe takŜe dydaktyka chce podjąć trud przeanalizowania

problemów  współczesnych  oraz  wyzwań  jakie  niesie  dla  niej  edukacja  w  XXI  wieku.
Kształcenie  bowiem,  tak  jak  wychowanie,  jest  zawsze    dla  przyszłości  –  o  czym
przekonywująco pisał w swoim czasie Bogdan Suchodolski.
   Współcześnie  dydaktyka  pojmowana  jako  teoria  kształcenia  i  samokształcenia  człowieka
(przy  czym  owo  kształcenie  ma  wymiar  zarówno  nauczający,  jak  i  wychowujący

, co wiąŜe

się ze sferą wartości poznawczych i zarządzaniem własnym rozwojem) jest dyscypliną
autonomiczną o uznanej powszechnie uŜyteczności dla praktyki

. Posiada swój przedmiot i

jasno  określone  zadania,  ustalony  zbiór  wartości  i  precyzyjnych  celów  a  takŜe  wytyczony
zakres treści oraz  skodyfikowane zasady kształcenia, metody nauczania i uczenia się. Istotną
rolę odgrywa w niej takŜe samokształcenie oraz proces wdraŜania do niego oraz organizacja i
planowanie  działalności  dydaktycznej.  Zajmuje  się  równieŜ    podstawowymi  formami
nauczania  i  uczenia  się  oraz  podręcznikami  i  środkami  dydaktycznymi  a  takŜe  kontrolą
procesu kształcenia, oceną , jak równieŜ dydaktycznymi implikacjami wykorzystania kontroli
i  ewaluacji  procesów  dydaktycznych

. Oprócz dydaktyki ogólnej istnieją jeszcze dydaktyki

szczegółowe, zwane teŜ przedmiotowymi, jak równieŜ dydaktyka szkoły wyŜszej, wojskowa,
zawodowa, czy dydaktyka dorosłych

. Przedmiotem więc naszych rozwaŜań uczynimy przede

wszystkim  rozwój  i  przemiany  myśli  dydaktycznej  w  jej  zakresie  ogólnym  i  dotyczącym
kształcenia dorosłych. Dydaktyka ogólna bowiem czyni przedmiotem swej analizy i propozycji
czynności uczniów i nauczycieli, a  dydaktyka dorosłych bada i analizuje te same zagadnienia
w  działalności  edukacyjnej  osób  dorosłych,  ale  jej  zakres  jest  bogatszy,  (...)

. Tendencje

rozwojowe myśli i praktyki dydaktycznej rozpatrzymy zaś głównie ze względu na szanse,
zagroŜenia i wyzwania jakie stwarza rodzące się społeczeństwo informacyjne

Społeczeństwo informacyjne

Edukacja zorientowana na XXI wiek, pod red. J. Gajdy, Lublin 2000, s. 7.

Zob. Raport dla UNESCO Międzynarodowej Komisji do spraw Edukacji dla XXI wieku pod przewodnictwem

Jacques’a Delorsa EDUKACJA jest w niej ukryty skarb, Warszawa 1998.

P.F.Drucker: Zarządzanie w XXI wieku, Warszawa 2000, s. ix.

J. Półturzycki: Preparacje do studiowania dydaktyki, „Toruńskie Studia Dydaktyczne” 1993, nr 3, s. 38.

S. Palka: Pedagogika w stanie tworzenia, Kraków 1999, s. 103.

Zob. J. Półturzycki: Dydaktyka dla nauczycieli, Toruń 1996.

Zob. J. Półturzycki: Dydaktyka dorosłych, Warszawa 1991.

TamŜe, s. 12.

T.Goban-Klas, P. Sienkiewicz: Społeczeństwo informacyjne: Szanse, zagroŜenia, wyzwania, Kraków 1999.

   Znany  japoński  uczony  Yonsji  Masuda  utrzymywał,  Ŝe  cywilizacja,  którą  zbudujemy  w
XXI  wieku,  nie  będzie  cywilizacją  materialną  symbolizowaną  przez  ogromne  konstrukcje
materialne, ale będzie faktycznie cywilizacją niewidoczną: cywilizacją informacyjną.
   Samo  wyraŜenie  społeczeństwo  informacyjne  pochodzi  z  Japonii  (johoka  shakai).  Jako
pierwszy  uŜył  go  w  1963  roku  Tadao  Umesamo  w  artykule  na  temat  ewolucyjnej  teorii
społeczeństwa

opartego

przemysłach

informacyjnych.

Został

następnie

spopularyzowany przez futurologa Kenichi Koyamę (Introduction to Information Theory,
1968). Johoka shakai stało się przez następne lata przedmiotem analiz ekspertów rządowych
i oficjalnym celem wielu ministerstw

   Do  Europy  pojęcie  społeczeństwa  informacyjnego  dotarło  w  1978  roku.  W  latach
osiemdziesiątych przyjęło się powszechnie takŜe w Stanach Zjednoczonych.
   Społeczeństwo informacyjne to społeczeństwo, które:
                                          wytwarza informacje,

       przechowuje informacje,
       przetwarza informacje,
       wykorzystuje informacje.

Informacje zawsze były waŜne dla człowieka. Posługiwanie się informacją pozagenetyczną w
sterowaniu  własnym  rozwojem  stanowi  o  osobliwości  gatunku  Homo  sapiens.  Ludzie  to
prawdziwi  informatoŜercy.  Dopiero  jednak  we  współczesnej  gospodarce  rynkowej  stała  się
takŜe towarem,  który moŜna kupić i sprzedać, a to dzięki rewolucji technologicznej. Inaczej
mówiąc, społeczeństwo informacyjne zaleŜy nie tylko od informacji, ta bowiem była obecna
od  zawsze,  lecz  takŜe  od  środków  jej  gromadzenia,  przetwarzania  i  przesyłania,  które  są
ś

rodkami wartości produktów. Tym większa wartość produktu, im więcej w nim

informacji.
   Przesyłanie  pilnych  wiadomości  było  znane  juŜ  imperiom  staroŜytności.  Mimo  jednak
systemu zmienników, dystans dwustu kilometrów moŜna było przebyć przez co najmniej 5 do
7  godzin.  Ta  szybkość  przesyłania  waŜnych  informacji  nie  uległa  zmianie  przez  dwa
tysiąclecia..  Co  jednak  najwaŜniejsze,  szybkość  ta  słuŜyła  przede  wszystkim  władcom  i
wojskowym, a nie kupcom i społeczeństwu. Przełomem w przekazywaniu wiadomości stał się
28 kwietnia 1850 roku, gdy to Juliusz Reuter poŜyczył od brukselskiego piwowara stadko 44
gołębi  i  z  ich  przemocą  uruchomił  pocztę  handlową  między  Brukselą  a  odległym  o  200  km
Achen. Transmisja listu zajęła dwie godziny. Sam J. Reuter sporo zarobił na swoim pomyśle,
ale  co  waŜniejsze  wykazał,  Ŝe    s  z  y  b  k  i  e    przesyłanie  informacji  oraz  przesyłanie  jako
specyficzna  usługa  mogą  być  towarem.  Im  szybciej  przekazuje  się  informacje,  im  są  one
uŜyteczniejsze,  tym  większy  moŜe  być  zysk  usługodawcy/producenta.  W  tym  samy  czasie
pojawia  się  telegraf,  który  zrewolucjonizował  przesyłanie  informacji  i  zapoczątkował
niesłychany rozwój technik telekomunikacyjnych.
   Społeczeństwo informacyjne nie jest jednak społeczeństwem technik telekomunikacyjnych i
komputerów  (infrastruktury).  W  istocie  chodzi  o  coś  znacznie  waŜniejszego,  niŜ  sama
powszechność  technologii  satelitarnych,  kablowych  czy  komputerowych

. Chodzi o

przeobraŜenie wszystkich sfer Ŝycia społecznego w oparciu o rozwój sektora informacji i
telekomunikacji, przygotowujące nowe społeczeństwo: johoka shakai. Przedstawimy teraz
w formie syntetycznej zestawienie nazw zmiany społecznej w okresie po II wojnie światowej.
1950  –  Samotny  tłum,  człowiek  posthistoryczny;  1953/56  –  Rewolucja  organizacyjna,
człowiek  organizacji;  1958  /76  –  Merytokracja,  rewolucja  edukacyjna,  społeczeństwo
postkapitalistyczne,  koniec  ery  ideologii,  społeczeństwo  przemysłowe,  rewolucja
komputerowa,  ekonomia  wiedzy,  nowa  klasa  pracująca,  globalna  wioska,  człowiek

TamŜe, s. 33.

TamŜe, s. 35.

jednowymiarowy,

era

postcywilizacyjna,

społeczeństwo

usług,

społeczeństwo

technologiczne, nowe państwo przemysłowe, rewolucja naukowo-techniczna, podwójna
ekonomia,

neokapitalizm,

społeczeństwo

postmodernistyczne,

technokracja,

wiek

nieciągłości,  spoleczeństwo  skomputeryzowane,  wiek  postliberalny,  kultura  prefiguratywna,
era  technotroniczna,  wiek  informacji,  Compunifications,  społeczeństwo  postprzemysłowe,
społeczeństwo  posttradycyjne,  świat  bez  granic,  nowe  spoleczeństwo  usług,  rewolucja
informacyjna,  wiek  środków  komunikowania,  mediokracja,  trzecia  rewolucja  przemysłowa,
społeczeństwo  przemysłowo-technologiczne,  Megacorp;  1977/  1996  –  Rewolucja
elektroniczna,  ekonomia  informacji,  demokracja  antycypacyjna,  naród  sieciowy,  republika
technologii,  społeczeństwo  telematyczne,  społeczeństwo  okablowane,  wiek  komputerowy,
tysiąclecie mikro, mikro rewolucja, rewolucja mikroelektroniczna, trzecia fala, społeczeństwo
informacyjne, rynek sieciowy, rewolucja środków komunikowania, wiek informacji, państwo
komputerowe,  wiek  genów,  drugi  podział  przemysłowy,  Człowiek  Turinga,  Społeczeństwo
sieciowe

   W ogromnym bogactwie nazw kryje się pewien inwariant znaczeniowy,  który znajduje się
we  wszystkich  wyraŜeniach.  Jest  nim  pojęcie  społeczeństwa  informacyjnego.  Zajmiemy  się
teraz objaśnieniem tego wyraŜenia.
   Wzrost  róŜnorodnych  potrzeb  człowieka  przyniósł  wzrost  złoŜoności  organizacji,  aby
osiągnąć  zamierzone  cele,  ludzie  nieustannie  doskonalili  zarówno  narzędzia  pracy,  jak  i
struktury  organizacyjne.  Procesy  te  wymagały  informacji  aktualnych  i  uŜytecznych  –  one
bowiem  stanowiły  podstawę  podejmowania  decyzji.  JednakŜe  niewykorzystane  w  porę
informacje mogły tworzyć bariery dalszego rozwoju.
   Pierwsza  rewolucja  przemysłowa  zwiększyła  energetyczne  moŜliwości  człowieka,  energię
mięśni zastępowała energia parowa, potem elektryczna i energia silników spalinowych.
   Rewolucja  organizacyjna,  z  kolei,  doprowadziła  najpierw  do  mechanizacji  czynności,  a
następnie  do  ich  automatyzacji.  Pojawiło  się  nowe  zjawisko  w  Ŝyciu  społecznym  –
automatyzacja  sterowania  i  zarządzania.  Lecz  ta  rewolucja  wzmogła  zapotrzebowanie  na
informację.  Tempo  wzrostu  informacji  jest  zaś  wprost  proporcjonalne  do  kwadratu  tempa
wzrostu  produkcji.  Mechanizacja  i  automatyzacja  wymaga  przede  wszystkim  zwiększenia
efektywności procesów informacyjno-decyzyjnych.
   W przemysłowo rozwiniętych krajach rośnie liczba ludzi zatrudnionych w sektorze usług i
informacji.  O  tym,  Ŝe  nastąpiła  rewolucja  informatyczna,  świadczą  zarówno  wskaźniki
technologiczne  (np.  dotyczące  komputerów,  urządzeń  powielających  informacje),  jak  i
ekonomiczne  analizy  rozwoju  społeczno-gospodarczego  krajów  rozwiniętych.  Jeden  z
bardziej  znanych  badaczy  przemian  cywilizacyjnych  Daniel  Bell  stwierdza:  „  ludzkość
przeŜyła  dotychczas  cztery  odrębne  przewroty  w  zakresie  oddziaływań  społecznych:  w
mowie,  piśmie,  w  druku  i  –  obecnie  –  w  telekomunikacji.  KaŜdy  przewrót  jest  związany  z
róŜnym,  technicznie  uzasadnionym  „sposobem  Ŝycia”

. Te przewroty, co warto podkreślić,

mają swoje odzwierciedlenie w rozwoju myślenia dydaktycznego.
   KaŜdy  wynalazek  technologiczny  w  dziedzinie  przetwarzania  energii  i  materii,  który
wpływa na rozwój Ŝycia, zwiększa w ostatniej instancji potrzebę sterowania i kontroli, a więc
i potrzebę postępu w dziedzinie przetwarzania informacji i komunikowania.
   Rewolucja  przemysłowa  wymagała  opanowania  sterowania  i  kontroli  trzech  głównych
dziedzin  działalności  gospodarczej:  masowej  produkcji,  dystrybucji  oraz  konsumpcji  dóbr  i
usług.  Na  początku  XX  stulecia  rozwijano  teŜ  techniki  pomagające  utrzymać  sprzęŜenie
zwrotne

masowym

konsumentem,

podstawa

marketingu,

takŜe

politycznego

(demokratyczne wybory prezydenta czy posłów i senatorów).

TamŜe, s. 36 – 38.

TamŜe, s. 40.

   Jednym z rezultatów rewolucji w sferze sterowania opartego na sprzęŜeniu zwrotnym staje
się  powstawanie  społeczeństwa  informacyjnego:    Społeczeństwo  informacyjne  to
społeczeństwo,  które  nie  tylko  posiada  rozwinięte  środki  przetwarzania  informacji  i
komunikowania,  lecz  przetwarzanie  informacji  jest  podstawą  tworzenia  dochodu
narodowego  i  dostarcza  źródła  utrzymania  większości  społeczeństwa

. Cechy i trendy

rozwojowe trzech typów społeczeństwa przedstawia poniŜsza tabela:

Społeczeństwo
agrarne

Społeczeństwo
przemysłowe

Społeczeństwo
informacyjne

bogactwo

ziemia

kapitał

wiedza

produkt podstawowy

ywność

wyroby przemysłowe informacje, dane

praca

obok domu

daleko od domu

w domu, telepraca

transport

rzeka, droga

kolej, autostrada

infostrada

energia

ludzka, zwierzęca

węgiel, para, benzyna elektryczna, jądrowa

skala działania

lokalna

regionalna

globalna

rozrywka

obrzędowa, ludowa masowa

domowa, interakcyjna

tajemnica

religijna

polityczna

handlowa

oświata

mistrz

szkoła

komputer
telenauczanie

x Cechy i trendy rozwojowe społeczeństw według T.Goban-Klas, P.Sienkiewicz.

Analiza procesu zmian prowadzących do powstania społeczeństwa informacyjnego pozwala
na sformułowanie następujących hipotez

H  1.  Wysoka  dynamika  zmian  (rozwoju)  sieci  komunikacji  społecznej  stanowi  zasadniczą
przyczynę powstania społeczeństwa informacyjnego.
H  2.    Wzrost  efektywności  systemów  informacyjnych  przynosi  amplifikację  zmian
ilościowych i jakościowych w społecznej sieci komunikacji oraz w polityce informacyjnej w
systemie społecznym.
H 3. Zmiany sieci komunikacyjnej „indukują” zmiany pozostałych „komponentów” struktury
społecznej.
H 4. Kierunek zmian społecznych oraz kierunek postępu w technologiach informacyjnych są
silnie skorelowane (istnieje sprzęŜenie zwrotne).
H  5.  Wzrost  efektywności  systemów    informacyjnych  jest  warunkiem  koniecznym,  lecz  nie
wystarczającym do tego, aby powstało „społeczeństwo informacyjne”.
H  6.  Społeczeństwo,  jako  system  wielki,  charakteryzuje  syntetyczna  funkcja  mocy
społecznej, czyli potencjalnej siły, której system moŜe uŜyć do utrzymania aktualnej struktury
podstawowej.
H  7.  (A.  Charkiewicza):    ilość  informacji  rośnie  proporcjonalnie  do  kwadratu  wartości
potencjału gospodarczego.
   Społeczeństwo  informacyjne  naleŜy  rozpatrywać  jako  formę  cywilizacyjną  otwierającą
nową erę w rozwoju ludzkości, z właściwymi tej postaci wyznacznikami aksjologicznymi w
postaci:

♦

przechodzenie od mechanistycznej do systemowej wizji świata, w której
nawet niewielkie zmiany warunków początkowych, a więc działania

TamŜe, s. 43.

TamŜe, s. 45.

indywidualne, mogą niekiedy w zasadniczy sposób wpłynąć na zmiany
rzeczywistości;

♦

odchodzenie

wielu

paradygmatów

oświeceniowych,

tym

utoŜsamienie rozwoju z postępem;

♦

ewolucji  systemu  wartości,  prowadzącej  do  zwiększenia  adaptacyjności
zarówno  jednostek,  jak  i  całych  społeczeństw  do  narastającej  zmienności
otoczenia jako conditio humana początku XXI wieku.

   Podkreślmy  społeczeństwo  informacyjne  staje  się  rzeczywistością  społeczną,  natomiast
sposoby  jej  urzeczywistniania  mogą  być  bardzo  róŜne.  Na  ich  wybór  mają  bowiem  wpływ
takie  czynniki,  jak:  stan  rozwoju  systemu  społecznego,  poziom  edukacji,  stopień  rozwoju
technologii  (systemów)  informacyjnych,  stan  świadomości  społecznej,  rozum  polityczny  elit
rządzących,  posiadanie  odpowiednich  zasobów  (ludzi  posiadających  wysokie  kompetencje  )
umoŜliwiających  zmiany.  Podsumowując  zaś  dotychczasowe  rozwaŜania  powiemy,  Ŝe  z  tej
wizji  społeczeństwa  informacyjnego  wynikają  zarówno  pewne  zagroŜenia,  jak  i  szanse  oraz
wyzwania  waŜne  nie  tylko  dla  państw  i  społeczeństw,  ale  takŜe  dalszego  rozwoju  myśli
dydaktycznej.

ZagroŜenia – nowe zadania dla dydaktyki ogólnej

   W coraz bogatszej literaturze poświęconej społeczeństwu informacyjnemu dominują oceny
pozytywne,  akcentujące  przede  wszystkim  szanse,  czyli  okoliczności  sprzyjające  jego
rozwojowi.  Podkreśla  się,  Ŝe  społeczeństwo  informacyjne,  nierozerwalnie  związane  z
komputerami,  róŜni  się  od  społeczeństwa  tradycyjnego,  przedstawianego  (głównie  w
telewizji)  jako  bierne,  nastawione  wyłącznie  na  konsumpcje,  wraŜliwe  przede  wszystkim  na
wartości  witalne  (zdrowie,  uroda,  sprawność  fizyczna).  Społeczeństwo  informacyjne  jest
intelektualnie  twórcze,  racjonalne  i  otwarte  na  wartości  duchowe  (poznawanie,  etyka  w
biznesie), a swój rozwój myślenia opiera na „mądrości informatycznej”. Dlatego do głównych
programów  wchodzących  w  skład  planu  ogólnego  rozwoju  społecznego  zalicza  się
informatycznie  ukierunkowane  szkolnictwo,  oraz    przekwalifikowanie  kadr  (np.  w
Japonii).
   Jak  widać  korzyściom  poświęcono  wiele  uwagi,  jednakŜe  mniej  miejsca  zajmują
rozwaŜania  dotyczące,  np.  zagroŜenia  pozycji  i  prestiŜu  nauczycieli,  rozluźnienia
kontaktów    bezpośrednich  między  nauczycielami  a  uczniami,  a  takŜe  zaniedbywania
kultury uczuć i etyki. W związku, między innymi z tymi zagroŜeniami, rodzą się obawy, Ŝe
powstanie  społeczeństwo  kontrolowane  (widmo  systemu  Orwellowskiego),  co  w  praktyce
oznaczałoby:

ingerencję informacyjną w Ŝycie prywatne;

centralizację i zmonopolizowanie informacji,

alienację wskutek automatyzacji i oszczędności w zatrudnianiu.

   JuŜ dziś moŜna więc powiedzieć, Ŝe kaŜdy z funkcjonujących systemów informatycznych i
telekomunikacyjnych  moŜe  być  związany  z  określonymi  zagroŜeniami.  I  kaŜdy  wykazuje
pewną  podatność  na  działania  o  charakterze  kryminalnym.  Pojęcie  „przestępczość
komputerowa” jest ciągle przedmiotem Ŝywej dyskusji prawników i  kryminologów, a takŜe
etyków  zajmujących  się  informacją  w  biznesie  (handel  informacjami,  pozyskiwanie
informacji o konkurencji).
   Z  wiktymologicznego  punktu  widzenia  waŜna  jest  obawa,  Ŝe  potencjalnie  kaŜda  osoba  i
kaŜda  instytucja  posiadająca  komputer  dołączony  do  jednej  z  wielu  sieci    m  o  Ŝ  e    stać  się

ofiarą przestępstwa. Nie moŜna teŜ traktować jako patologicznej podejrzliwości, Ŝe  w i e l e
osób moŜe ulec przeróŜnym pokusom prowadzącym na drogę przestępstwa komputerowego.
   W  związku  w  wyszczególnionymi  zagroŜeniami  moŜna  postulować  –  w  odniesieniu  do
nowoczesnej dydaktyki ogólnej i dydaktyki dorosłych – Ŝeby uwzględniała w swoim zakresie
treści  problemy  dotyczące  typowych  środków  ochrony  przed  przestępczością  komputerową.
Przez  środki  bezpieczeństwa  w  systemach  informatycznych  rozumie  się  zabezpieczenia
technologiczne i środki administracyjne. które moŜna stosować do komputerów, programów i
danych  w  celu  zapewnienia  ochrony  interesów  przedsiębiorstw  oraz  poufności
indywidualnej

   Poufność  jest prawem osoby ludzkiej do decydowania o tym, jakimi informacjami chce się
podzielić  z  innymi  ludźmi  i  jakie  jest  skłonna  od  nich  przyjąć.  Tajność  jest  atrybutem
danych, opisującym stopień ochrony, jakie mogą one podlegać, uzgadnianym przez osoby lub
organizacje  otrzymujące  te  dane.  Dane  są  nienaruszalne,  jeŜeli  nie  róŜnią  się  od  danych
ź

ródłowych i nie zostały przypadkowo lub umyślnie zmienione, ujawnione lub zniszczone

Te  pojęcia  powinny  wzbogacić  aparaturę  pojęciową  nowoczesnej  dydaktyki  ogólnej.  Tak
samo  w  dydaktyce,  obok  zagadnień  dotyczących  systemów  multimedialnych  oraz
komputerów  w  edukacji,  powinno  się  znaleźć  miejsce  na  omówienie  metod  ochrony
systemów informatycznych, do których zalicza się metody identyfikacyjne, zabezpieczające,
alarmujące, organizacyjne i programowe.
   W  związku  z  problematyką  szyfrowania  danych  naleŜałoby  poszerzyć  zakres  zadań
dydaktyki ogólnej włączając do nich omówienie podstawowych zagadnień kryptologii, czyli
nauki  o  utajnianiu  informacji,  obejmującej:  kryptografię  zajmującą  się  kodami  i  szyframi;
oraz kryptoanalizę, dotyczącą rozkodowywania (deszyfracji) informacji.
   Rozwój  systemów  informatycznych  i  telekomunikacyjnych  przyniósł  wiele  korzyści
społeczeństwu.  Stworzył  techniczne  i  organizacyjne  przesłanki  nowej  fazy  rozwoju
cywilizacji – społeczeństwa globalnej informacji, czyli społeczeństwa bogatego w informację
i czerpiącej z niej swój dobrobyt. Tak jak wielkie są szanse rozwoju, tak wielkie  teŜ wydają
się  zagroŜenia.  Z  punktu  widzenia  dydaktyki  ogólnej  jako  nauki  empiryczno-analitycznej  i
humanistycznej  waŜne  wydaje  się  zapoznanie  z  metodami  i  środkami  zabezpieczenia,  które
mogą  zwiększyć  stopień  bezpieczeństwa  i  ochrony  systemów  informatycznych  oraz  sieci
cyfrowych zapewniających integrację usług edukacyjnych. NajwaŜniejsze zalecenie płynące z
analizy zagroŜeń jest następujące: poniewaŜ Ŝaden system bezpieczeństwa nie obroni się, jeśli
człowiek  zawiedzie  zaufanie,  przeto  dydaktyka  ogólna  powinna  bardziej  akcentować
pierwiastki  personalizmu  w  kształceniu  człowieka.  A  będzie  się  to  przejawiało,  między
innymi,  w  podnoszeniu  pozycji  i  prestiŜu  nauczyciela,  wzmacnianiu  więzi  interakcyjnych
między  uczestnikami procesu dydaktycznego oraz „ nasycenia”  go wartościami moralnymi i
kulturą uczuć oraz szacunku dla kaŜdego. Omówimy teraz implikacje społeczne jakie stwarza
spoleczeństwo  informacji  globalnej  w  podstawowych  sferach  Ŝycia  ze  szczególnym
uwzględnieniem  edukacji  czyli  wychowaniem,  kształceniem  i  samokształceniem  przez  całe
Ŝ

ycie.

Szanse społeczeństwa informacyjnego – implikacje dla dydaktyki

   Społeczeństwo, środowisko, gospodarka i kultura to podstawowe sfery Ŝycia ludzi. Te sfery
moŜna  z  kolei  podzielić  na  następujące  dziedziny:  polityka.  praca,  bezpieczeństwo,
obronność,  zdrowie,  ekologia,  rolnictwo,  produkcja,  usługi,  handel,  komunikacja,  transport,
organizacje, zarządzanie, edukacja, zachowania, twórczość, nauka i technika oraz czas wolny,
sport  i  turystyka.  We  wszystkich  tych  dziedzinach  moŜna  wyróŜnić  istotne  zjawiska  w  nich

Dz.cyt,. s. 63.

TamŜe.

występujące,  czyli  tendencje,  szanse  rozwojowe  oraz  zagroŜenia  cywilizacyjne,  będące
przedmiotem wyzwań jakie niesie ze sobą wiek XXI. W tym odcinku tekstu uwagę skupimy
głównie na kulturze,  a w niej na edukacji, zachowaniach i nauce.
   Rozwój systemów wspomagania kształcenia (CAL), a w szczególności systemów  z d a l n e
g  o    nauczania  i  uczenia  się  stwarza  następujące  okoliczności  sprzyjające  dla  rozwoju  myśli
dydaktycznej

♦

wzrost moŜliwości korzystania z dowolnych baz danych w celu poszerzenia
wiedzy w obrębie dyscyplin specjalistycznych;

♦

wzrost indywidualizacji kształcenia, dokształcania i doskonalenia;

♦

wzrost

atrakcyjności

przekazu

dydaktycznego

(np.

dzięki

systemom

multimedialnym i wirtualnej rzeczywistości);

♦

rozwój kultury informatycznej w społeczeństwie;

♦

znaczący wzrost skuteczności nauczania i uczenia się, samokształcenia.

   Istotę  wiedzy  stanowi  informacja,  jej  gromadzenie  jest  gromadzeniem  informacji,  zaś  jej
dostępność  –  moŜliwością  dotarcia  do  potrzebnej  informacji.  W  dydaktyce  klasycznej
podstawowym narzędziem gromadzenia wiedzy  pozostaje ksiąŜka. Jednak ogromny przyrost
gromadzonej  wiedzy  sprawia,  Ŝe  dostęp  do  niej  staje  się  coraz  bardziej  uciąŜliwy  i  zabiera
duŜo  czasu.  W  sukurs  bibliotekom  przychodzą  komputery:  zamiast  tradycyjnych  katalogów,
do pamięci komputera wprowadza się opis bibliograficzny wraz i indeksem słów kluczowych.
Posiadania  skomputeryzowanego  katalogu  umoŜliwia  dostęp  do  informacji  bibliotecznej  dla
uŜytkowników z innych miejscowości przez modem i własny komputer. To sprawia, Ŝe coraz
więcej informacji jest przechowywanych na innych nośnikach niŜ papier.
  Łatwość  komputerowego  włączania  dokumentów  oznacza  takŜe  łatwość  ich  kopiowania
oraz  plagiatowania.  A  to  moŜe  i  powinno  niepokoić  dydaktyków,  którzy  juŜ  teraz  więcej
uwagi  powinni  poświęcać  odpisywaniu  przez  studentów  prac  via  Interenet,  pisaniem
opracowań na podstawie kilkunastu minutowych przeszukiwań baz danych. I w tej dziedzinie
–  moŜna  powiedzieć  –  nie  ma  zboŜa  bez  chwastów.    MoŜna  więc  powiedzieć  elektroniczna
edukacja tak, ale z jednoczesną kulturą etyczną. Pojawienie się nowych mediów sprawiło, Ŝe
dawne  motto:  informacja,  edukacja  i  rozrywka  zaczyna  nabierać  innej  treści,  którą  Francuzi
ujmują następująco: informer-manipulez—amusez (informować-manipulować-zabawiać)

Coraz powszechniejsza „teleinformatyzacja” zarówno w skali micro (dom, rodzina) jak i
makro (globalnej) a takŜe zastosowania sieci o zasięgu globalnym oraz wirtualnej
rzeczywistości w pracy i poza nią wyraźnie wpływają na

♦

racjonalizację postaw i zachowań społecznych,

♦

wzrost efektywności działania, ułatwiania w pracy i organizacji czasu wolnego;

♦

pobudzenie

wyobraŜeń

dzięki

multimedialnym

systemom

wirtualnej

rzeczywistości;

♦

wzrost komunikacji międzyludzkiej.

   Jednak  korzystny  wpływ  informacji  globalnej  na  zachowania  człowieka  w  skali
jednostkowej i  społecznej nie powinien zasłaniać zagroŜeń dla kultury zachowań, do których
zalicza się „uzaleŜnienia” od mediów elektronicznych (wirtualna rzeczywistość jako narkotyk
XXI  wieku  ?),  łatwość  rozpowszechniania  treści  mogących  demoralizować  odbiorców
(cyberporno  czy  cybersex).  W  tym  kontekście  warto  pamiętać,  Ŝe  „współczesne  środki
komunikacji  w  drastyczny  sposób  zmieniły  zwykłe  kategorie  doświadczenia  i  świadomości,

TamŜe, s, 153.

TamŜe, s. 102.

TamŜe, s. 154.

zwykłe struktury interesów i uczuć, zwykłe doznania faktu bycia istotą Ŝywą, nawiązywania
relacji społecznych” (J. Carey)

Niesłychany rozwój teleinformatycznych systemów wyszukiwania informacji naukowej,
zdalnego dostępu do specjalistycznych baz danych i bazy wiedzy; systemów komputerowego
wspomagania badań naukowych, modelowania sprawia, Ŝe:

♦

przesuwają  się  granice  poznania  naukowego  (bioinformatyka  (przekształcanie
danych  w  genomie  w  wiedzę  praktyczną),  doświadczenia  in  silico-  prowadzenie
badań  naukowych  „w  krzemie”  czyli  w  komputerze  zamiast  in  vitro  „  w  szkle”
czyli tradycyjnej probówce);

♦

wzrasta efektywność badań naukowych ,

♦

następuje zmiana paradygmatu uprawiania nauki.

Ale  takŜe,  co  jest  szczególnie  waŜne  dla  rozwoju  dydaktyki  nowoczesnej,  ciągle  rośnie
moŜliwość  powszechnej  popularyzacji  nauki  i  osiągnięć  techniki.  Niestety  takŜe  i  tu
występować  zaczynają  zagroŜenia  związane  z  dominacją  ścisłej  wiedzy  naukowej  nad
formami poznania pozanaukowego oraz osłabieniem kontroli społecznej nad zastosowaniami
nauki    w  technice  i  w  biotechnologiach.  Warto  więc  w    tym  kontekście  odnotować,  Ŝe
zarysowuje  się  moŜliwość  przełamania  impasu  metodologicznego  w  badaniach
pedagogicznych  (edukacja  globalna,  etyka  wartości  uniwersalnych  w  skali  całej  ludzkości,
rozwój  zdalnego  kształcenia).  A  to  są  niewątpliwe  okoliczności  sprzyjające  dla  rozwoju
dydaktyki stającej przed wyzwaniami XXI wieku społeczeństwa globalnej informacji.
   Rzecz  jasna  wiele  z  poruszanych  tu  zagadnień  juŜ  znalazło  oddźwięk  w  studiach
dydaktycznych

. Postuluje się w nich:1) zachęcanie do zdobywania nowych umiejętności, 2)

zbliŜenie  szkoły  i  przedsiębiorstw,  3)  ograniczenia  marginalizacji,  4)  upowszechnienie
znajomości  (trzech)  języków,  5)  równorzędne  traktowanie  znajomości  inwestycji
materialnych  i  edukacyjnych

. Jednocześnie podkreśla się, wymaga się od edukacji

współczesnej zmian i modernizacji, by mogła w swym rozwoju sprostać

ambitnym

zadaniom jakie stawia przed nią wiek XXI, a my dodalibyśmy do tego rozwój społeczeństwa
globalnej informacji.

Wyzwania dla edukacji ustawicznej i dydaktyki
   Przez  wyzwania  –  ogólnie  –  moŜna  rozumieć  okoliczności  zmuszające  do  podejmowania
trudnych  decyzji.  Przedmiotem  tych  trudnych  decyzji  są  przewidywane  zagroŜenia  dla
egzystencji  i  rozwoju  człowieka  rozumianego  jako  gatunek  osobliwy  sterowany  nie  tylko
programem zakodowanym w przekazie genetycznym ale takŜe kulturą rozumianą jako sposób
realizacji  wartości  w  określonych  okolicznościach.  Usystematyzujmy  te  zagroŜenia
akcentując  w  nich  te  element,  które  stanowią  problemy  decyzyjne  do  rozwiązania  poprzez
ustawiczną aktywność edukacyjną.
   Wyzwaniem  dla  edukacji  obywatelskiej  stanowi  pokusa  „totalitaryzmu  informacyjnego
(monopolu  państwa),  wzrost  ograniczenia  wolności  i  prywatności  obywateli,  podwyŜszanie
„bariery  technokratycznej”  między  władzą  a  społeczeństwem.  Pedagogika  pracy  staje  przed
wyzwaniem  spowodowanym  wzrostem  bezrobocia  strukturalnego,  agresywnością  działania
związków  zawodowych,  redukcją  zatrudnienia  w  rolnictwie  i  przemysłach  tradycyjnych.
Przeciwdziałanie  marginalizacji  mającej  swe  źródła  w  zróŜnicowanym  dostępie  do  wiedzy,
luce pokoleniowej i narastających antagonizmach narodowościowych.

TamŜe.

Zob. Współczesne problemy kształcenia postulowane w dokumentach edukacyjnych i ich znaczenie dla

rozwoju szkolnictwa, w: „Toruńskie Studia Dydaktyczne”, Rok VIII (13-14), 1999.

TamŜe, s. 35.

J.w.

   Dydaktyka  wojskowa  powinna  podjąć  wyzwania  jakie  stwarza    moŜliwość  powstania
nowych  form  terroryzmu  (infoterroryzm),  wzrost  prawdopodobieństwa  zagroŜeń  obronności
w wyniku „fałszywych alarmów), a takŜe wzrost liczby moŜliwych zagroŜeń bezpieczeństwa
informacyjnego  państwa,  obniŜaniu  poczucia  „obowiązku  obronnego”  społeczeństwa,  oraz
zbyt  silnemu  uzaleŜnieniu  moŜliwości  efektywnego  działania  w  sytuacjach  kryzysowych  od
systemów technicznych (teleinformatycznych).
  Z  kolei  pedagogika  zdrowia  powinna  być  świadoma  zagroŜeń  płynących  z  moŜliwości
wykorzystania  danych  o  stanie  zdrowie  do  celów  pozamedycznych,  dehumanizacji  opieki
medycznej,  zróŜnicowania  dostępu  do  pomocy  medycznej.  Dydaktyka  medyczna  powinna
wykorzystywać  w  coraz  szerszym  zakresie  dostęp  do  baz  danych  i  współczesnej  wiedzy
medyczne, skuteczności diagnoz medycznych, zapobiegania masowym zagroŜeniom zdrowia
i  Ŝycia  poprzez    korzystania  z  sieci  teleinformatycznej,  takŜe  w  przypadku  nagłych
przypadków (podejrzenia zawału serca).
  Edukacja  środowiskowa  powinna  zacząć  aktywniej  przeciwstawiać  się  ekologicznym
kłamstwom  ekowojowników,  kłamliwej  propagandzie  ekologicznej  (P.  Mastalerz:
Ekologiczne  kłamstwa  ekowojowników,  Rzecz  o  szkodliwości  kłamliwej  propagandy
ekologicznej,  Wrocław  2000);  a  jako  wyzwania  potraktować  problemy  związane  ze
wzmocnieniem  świadomości  ekologicznej  społeczeństwa  opartej  na  rozwoju  systemów
teleinformatycznych  przeznaczonych  do  kontroli  i  monitorowania  środowiska  naturalnego,
moŜliwości  uzgadniania  działań  na  rzecz  ochrony  ekosystemu  w  skali  międzynarodowej,
globalnej; korzystaniu z modeli symulacyjnych ekosystemów.
   Dydaktyka  rolnicza  jako  wyzwania  dla  swego  rozwoju  mogłaby  podjąć  zagadnienia
związane z moŜliwością efektywnego korzystania z serwisów informatycznych dla rolnictwa,
alokacji  usług  informacyjnych  w  regiony  rolnicze,  a  takŜe  korzystania  z  baz  danych,  poczty
elektronicznej w celu zmniejszania luki cywilizacyjnej między miastem a wsią.
  Edukacja  ustawiczna  i  dydaktyka  dorosłych    powinny  podjąć  wyzwania  rodzące  się  z
występowania  konfliktów  społecznych  na  tle  automatyzacji  i  robotyzacji,  redukcji
zatrudnienia,  wzrostu  wymagań  dotyczących  wykształcenia  i  efektywnej  obsługi  systemów
zautomatyzowanych,  alienacji  pracy.  Pedagogiczne  monitorowanie  „zdalnych  zakupów”
towarów i usług (teleshopping), a takŜe uwraŜliwienie na moŜliwość  n o w y c h  przestępstw
i oszustw. Włączenie do edukacji dorosłych zarządzania własnym rozwojem, profesjonalizacji
kadr  kierowniczych,  zarządzanie  przez  wartości

. W związku z tym powstaje konieczność

opracowania  pedagogicznego  nowych  metod  zarządzania  adekwatnych  do  nowych  modeli
struktur organizacyjnych i zachowań w organizacjach oraz etycznego doradztwa w biznesie.
   Pedagogika  kultury  zaś  powinna  w  swoich  zadaniach  na  nadchodzący  wiek  powinna
zaliczyć  przeciwdziałanie  ograniczeniom  „ludzkiego”,  bezpośredniego  kontaktu  ze  sztuką,
groźbie  „homogenizacji”  kultury  i  zanikającej  toŜsamości  kulturowej,  groźbie  dominacji
ś

rodków audiowizualnych nad „tradycyjnym” kontaktem intymnym z ksiąŜką.

   Pedagogika  czasu  wolnego,  turystyki  i  sportu  powinna  podjąć  wyzwania  płynące  z
degradacji  kultury  fizycznej,  a  w  konsekwencji  obniŜania  się  sprawności  fizycznej
społeczeństwa,  „automatyzacji”  wycieczek  turystycznych  (szybko,  pobieŜnie,  moŜliwie  jak
najwięcej),  wypoczynku  w  sieci  teleinformatycznej  jako  przyczynie  nowej  choroby
cywilizacyjnej.  RównieŜ  sport,  coraz  bardziej  nastawiony  na  sukces  i  ogromne  pieniądze,
staje  się  wyzwaniem  dla  edukacji  dorosłych  przeciwstawiającej  się  szowinizmowi  i
moralności    państwowo-plemiennej:  liczą  się  tylko  medale  zdobyte  przez  naszych  i
zwycięstwa mojej druŜyny, której jestem fanem.

P. F. Drucker: Zarządzanie w XXI wieku, Warszawa 2000; K. Blanchard, M. O’Connor: Zarządzanie poprzez

wartości, Warszawa 1998.

Trzeba powiedzieć, Ŝe zarówno szanse, jak i zagroŜenia oraz wyzwania są przez uczonych
dostrzegane, podejmowane i wielostronnie dyskutowane

. Akcentuje się rolę nauczycieli

oraz ich kreatywność jako element unikalnych umiejętności profesjonalnych, potrzebę
stworzenia nowych zadań dla dydaktyki, które Raport Delorsa nazywa czterema filarami,
czyli odmiennymi celami i sposobami nabywania wiadomości i umiejętności

. Takie zadania

wymagają innego traktowania edukacji ustawicznej nie jako formę kształcenia lub
doskonalenia dorosłych, ale jako podstawowego procesu edukacyjnego trwającego przez całe
Ŝ

ycie, a rozpoczynającego się w środowisku rodzinnym, przedszkolu i pierwszych latach nauki

szkolnej. To są nowe i waŜne zadania dla dydaktyki i kształcenia nauczycieli

   Analitycy prognozują, Ŝe juŜ w roku 2005 rynek zwany przez nich e-education w Internecie
osiągnie  wartość  40  miliardów  dolarów.    Znalezienie  się  na  tym  rynku  –  to  takŜe  zadanie
zupełnie  nowe  dla  dydaktyki  dorosłych.  Nie  moŜna  przecieŜ  lekcewaŜyć  potrzeb
edukacyjnych  coraz  większej  rzeszy  osób  korzystających  w  ramach  edukacji  ustawicznej  z
moŜliwości  jakie  stwarzają  nowe  technologie  informacyjno-komunikacyjne.  Ale  zawsze  ,  a
szczególnie  w  edukacji  i  dydaktyce  waŜny  będzie  rozwój  człowieka  –  sit  venia  verbo  –  w
ustawicznym stawaniu się coraz bardziej człowiekiem.

Zob. K. Denek: Edukacja w nadchodzącym stuleciu; J. Gnitecki: Dydaktyka i edukacja wobec wyzwań

gospodarki globalnej i cywilizacji informatycznej, w: „Toruńskie Studia Dydaktyczne” ROK IX(15); B. Bartz:
Nowe formy i miejsca uczenia się uwarunkowane przez technologie informacyjno-komunikacyjne, w: „Edukacja
Dorosłych”, Nr 3(24) 1999; J. Półturzycki: Edukacja ustawiczna a rozwój i przemiany dydaktyki, w: Rocznik
Andragogiczny 1999.

Zob. J. Półturzycki: Edukacja ustawiczna a rozwój dydaktyki, w: dz.cyt., s. 38 – 39.

TamŜe, s. 38.