PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 1 z 72 
 

1.Wymień i omów czynniki ryzyka choroby niedokrwiennej serca. 

 

Choroba niedokrwienna serca

 jest to stan upośledzenia czynności serca wywołane 

zachowaniem równowagi pomiędzy wielkością przepływu wieńcowego a zapotrzebowaniem 
mięśnia serca na tlen. Najczęstszą przyczyną choroby niedokrwiennej serca jest miażdżyca 
tętnic wieńcowych.  
 
Czynniki ryzyka miażdżycy: 
 

  hipelipidemia,  
  nadciśnienie tętnicze,  
  palenie papierosów,  
  wiek i płeć,  
  cukrzyca,  
  otyłość, 
  mała aktywność fizyczna,  
  typ osobowości,  
  obciążający wywiad rodzinny, 
 

Choroba niedokrwienna serca

 jest główną przyczyną zgonów w Europie oraz ważną 

przyczyną inwalidztwa. Główne czynniki ryzyka rozwoju choroby niedokrwiennej serca 
można modyfikować, co skutkuje zmniejszeniem umieralności i zapadalności na chorobę 
niedokrwienną serca. 

Czynniki ryzyka choroby niedokrwiennej serca

 można podzielić na te, które mogą być 

modyfikowane i te, które modyfikacji nie podlegają. 
Do czynników modyfikowalnych należy:  

  nieprawidłowa dieta (zbyt wiele tłuszczów zwierzęcych, czerwonego mięsa, zbyt mało 

tłuszczów roślinnych, owoców, drobiu),  

  palenie papierosów,  
  mała aktywność fizyczna,  
  nadciśnienie tętnicze,  
  zwiększone stężenie cholesterolu LDL i obniżone stężenie cholesterolu HDL,  
  zwiększone stężenie trójglicerydów,  
  cukrzyca, nadwaga lub otyłość.  
  Za pomocą leczenia dietetycznego, leków, zaprzestania palenia, większej aktywności 

fizycznej można zmniejszyć swoje osobiste ryzyko rozwoju choroby niedokrwiennej 
serca. 

Do czynników, na które nie mamy wpływu zalicza się:  

  wiek (mężczyźni powyżej 45 a kobiety 55 roku życia),  
  rodzinne występowanie choroby niedokrwiennej serca,  
  już rozwinięta choroba niedokrwienna serca lub  
  choroba innych tętnic o podłożu miażdżycowym. 

 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 2 z 72 
 

2. Podaj sposoby eliminacji czynników ryzyka choroby niedokrwiennej 
serca. 

 
ZADANIE PIELEGNIARKI:  

  wyeliminowanie czynników ryzyka miażdżycy: 



 

wyeliminowanie używek (bezwzględny zakaz pal. papierosów, picia alkoholu, 
picia mocnej kawy i herbaty),  



 

leczenie dusznicy bolesnej: (zapobiega to powstawaniu zakrzepów naczyń 
wieńcowych)  



 

leczenie cukrzycy i nadciśnienia tętniczego,  



 

normalizacja masy ciała, ćwiczenia sportowe (najlepiej w ramach grup 
chorych),  



  obrona przed negatywnym stresem,  



 

dieta ubogotłuszczowa (tłuszcze należy pokrywać olejami roślinnymi, 
bogatymi w nienasycone kwasy tłuszczowe, które maja wpływ 
przeciwmiażdżycowy ) 



 

ubogocholesterolowa, (zalecane są owoce, warzywa, oleje roślinne), 



 

zapotrzebowanie na węglowodany należy pokrywać wielocukrami (mąka, 
kasza, ziemniaki);  



 

ograniczyć cukry proste;  



  kwas foliowy i Wit B

6 

mogą normalizować podwyższone stężenie 

homocysteiny; 

  ryzyko rozwoju choroby wieńcowej zmniejsza się dzięki:  



 

spożywaniu umiarkowanej ilości alkoholu (szczególnie czerwonego wina)  



 

spożywanie witaminy E, - kontrola parametrów życiowych (codziennie)   



 

zalecenie pacjentowi ruchliwego i aktywnego życia zarówno pod względem 
fizycznym i psychicznym,  



 

przypominanie pacjentowi o regularnym zażywaniu leków, oraz wizytach 
kontrolnych u kardiologa (wykonywanie przez pacjenta zleconych badań przez 
specjalistę). 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 3 z 72 
 

3. Przygotowanie pacjenta po zawale mięśnia sercowego do samoopieki. 

Bardzo często rehabilitacja po przebytym zawale mięśnia sercowego odbywa się od pierwszej 
chwili po stwierdzeniu schorzenia. Należy, oczywiście, jeśli chory ma takie problemy 
natychmiast: 

  zaprzestać palenia tytoniu 
  zacząć zdrowo się odżywiać 
  kontrolować masę ciała 
  regularnie wykazywać się aktywnością fizyczną 

Po zawale konieczna jest natychmiastowa zmiana stylu życia. Obowiązkowo chory jeszcze w 
szpitalu przechodzi pierwszy etap rehabilitacji, czyli powraca do samodzielności. Ponadto 
powinny zostać zminimalizowane lęki psychiczne przed aktywnością i powrotem do 
normalnego, aczkolwiek ostrożnego życia. 
Gdy zawał był bardzo rozległy i zmiany w sercu są poważne część rehabilitacji musi odbywać 
się w szpitalu – początkowo chory przebywa jeszcze w łóżku i robi ćwiczenia oddechowe, 
następnie lekkie ćwiczenia gimnastyczne w pozycji leżącej, następnie siedzącej, by powoli 
przejść do pozycji stojącej – najczęściej w 4 tygodniu po zawale chory rozpoczyna chodzenie. 
Jednak w każdym wypadku tempo rehabilitacji jest bardzo indywidualne. 
Później chory prowadzony będzie ambulatoryjnie – zawsze sprawdzana jest wydolność 
fizyczna chorego, jedynie przy lekkim zawale ta część rehabilitacji odbywa się w domu. Ten 
etap powrotu do normalnej formy może trwać od 4 do 12 tygodni. 
Trzeci etap rehabilitacji to już nie jest w zasadzie rehabilitacja, ale wprowadzenie i 
prowadzenie nowego stylu życia. Najnowsze tendencje lecznicze mówią o konieczności 
ćwiczeń, a szczególnie z zakresu kinezyterapii, treningu wytrzymałościowego i ćwiczeń 
oporowych. 
Wiele młodych osób po przebytym zawale może powrócić do pracy, o ile nie jest ona ciężka 
fizycznie, ponieważ serce niestety ma słabszą wydolność. Należy przyjmować leki zapisane 
przez lekarza – najczęściej trzeba to robić do końca życia. Należy przyjmować także 
preparaty zawierające kwasy tłuszczowe Omega – 3. Wiele państw europejskich pacjentom 
po zawale serca daje za darmo suplementy diety z olejem rybim. 
Dieta to część stałej rehabilitacji i należy w niej uwzględnić ryby: makrelę, śledzie, łososie, 
sardynki, orzechy włoskie, ciemne pieczywo, owoce i warzywa – ta dieta wspomaga serce i 
powinna być stosowana także w profilaktyce zawału serca. 
Bardzo ważne i skuteczne w rehabilitacji jest leczenie sanatoryjne, gdzie na turnusach chorzy 
mają odpowiednie zabiegi, które wzmacniają serce i cały układ krążenia. 
Obecnie chorzy po przebytym zawale mają szansę na to, by po powrocie do domu, gdy będą 
ćwiczyli, mogli być podłączeni do specjalnego aparatu Holter plus specjalne urządzenie do 
telekomunikacji. Nigdy po zawale nie rób wysiłku ponad siły – spokojny, uregulowany tryb 
życia to połowa sukcesu w powrocie do zdrowia. Należy kontrolować ciśnienie i tętno, 
dbając, by puls w spoczynku był na poziomie 60-70 uderzeń na minutę, a po wysiłku 90-100 
uderzeń. Lekarz prowadzący ocenia stan zdrowia i zawsze określa, jaki wysiłek jest dla 
chorego dopuszczalny. 
Bardzo istotną formą rehabilitacji po zawale jest także zwykły, spokojny spacer. 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 4 z 72 
 

4. Wymień niefarmakologiczne metody leczenia nadciśnienia tętniczego. 

 

Większość  pacjentów  pytana  wielokrotnie  o  możliwość  osobistego  wpływu  na  zdrowie 
sądziła,  że  medycyna  odpowiada  za  nie  w  90%,  a  pacjent  w  10%.  Jak  dość  powszechnie 
wiadomo,  na  podstawie  badań  epidemiologicznych  ustalono,  że  stan  zdrowia  w  50%  zależy 
od  stylu  życia  pacjenta,  w  20%  od  czynników  genetycznych,  w  20%  od  czynników 
środowiskowych  oraz  w  10%  od  postępowania  medycznego.  Powszechnie  znany  spadek 
zachorowalności  na  choroby  układu  krążenia  w  Stanach  Zjednoczonych  odnotowany  w 
okresie od 1972 do 1992 r. był aż w 54% spowodowany zmianami stylu życia. Zmiany stylu 
życia  mogą  zaistnieć  dzięki  rozpowszechnieniu  wśród  obywateli  świadomości  i  znajomości 
czynników, które wpływają na ich zdrowie. 
Tak więc pierwszym krokiem na drodze propagowania niefarmakologicznych metod leczenia 
chorób  układu  krążenia  jest  nieustanne  uświadamianie,  że  to  ludzie  sami  odpowiadają  za 
swoje losy, zdrowie i w znacznej mierze za przebieg chorób.  
 
Metody  niefarmakologiczne  leczenia  nadciśnienia  tętniczego  obejmują  następujące 
postępowanie: 

  zaprzestanie palenia tytoniu, 
  normalizację wagi ciała, 
  ograniczenie spożycia alkoholu, 
  ograniczenie spożycia soli, 
  utrzymanie odpowiedniego spożycia potasu, wapnia i magnezu, 
  ograniczenie spożycia tłuszczów zwierzęcych, 
  regularną aktywność fizyczną i stosowanie technik relaksacyjnych, 
  regularność odpoczynku nocnego. 

 
Zalecenia  te  są  jednak  bardzo  rzadko  w  sposób  kompleksowy  omawiane  w  gabinetach 
lekarskich.  
 
Zdaniem  prof.  N.  Kaplana,  jednego  z  najwybitniejszych  znawców  nadciśnienia,  są  dwa 
powody tego zjawiska:  

1)  przekazywanie tych zaleceń jest trudnym zajęciem,  
2)  zbyt wielu pacjentów nie przestrzega zaleceń.  

 
Wielką  pomocą  dla  lekarzy  i  pacjentów  w  propagowaniu  niefarmakologicznych  metod 
leczenia  są  pielęgniarki,  dietetycy  oraz  psycholodzy  posiadający  odpowiednią  wiedzę  i 
motywację na rzecz promocji zdrowia. 

 

 

Nadciśnieniem tętniczym nazywamy stan,

 który wartości ciśnienia skurczowego lub 

rozkurczowego przekraczają Granice normy:  
- optymalne: skurczowe < 120mmHg, rozkurczowe < 80mmHg- prawidłowe: skurczowe < 
130mmHg Rozkurczowe < 85mmHg - wysokie prawidłowe: skurczowe 130-139mmH 
rozkurczowe 85-89mmHg - nadciśnienie: *okres I skurczowe 140-159mmHg rozkurczowe 90 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 5 z 72 
 

- 99mmHg *okres II skurczowe 160-179mmHg rozkurczowe 100-109mmHg *okres III 
skurczowe ≥ 180-mmHg rozkurczowe ≥ 110mmHg 
Rozróżniamy ciśnienie pierwotne czyli samoistne, i wtórne czyli objawowe. Nigdy się nie 
należy opierać na jednym pomiarze ciśnienia. 
 

  Nadciśnienie samoistne- jest następstwem zaburzeń regulacji nadciśnienia tętniczego 

jest u 60 % chorych uwarunkowane genetycznie. Rozwojowi choroby sprzyja budowa 
ciała sposób odżywiania stres i zaburzenia hormonalne. 

 

  Nadciśnienie wtórne- < 10% stanowi wszystkich przypadków nadciśnienia. 

Objawami tego nadciśnienia są bóle i zawroty głowy, szum w uszach, uczucie 
podenerwowania, bóle za mostkiem, kołatanie serca, chwiejność wazomotoryczna, 
krwawienia z nosa, duszność wysiłkowa. 

 
 
ZADANIA PIELĘGNIARKI WOBEC CHOREGO: 
 

  w wywiadzie należy zwrócić uwagę na :  

  czas trwanie choroby i maksymalne wartości ciśnienia,  
  jakie występują dolegliwości (bóle głowy, zaburzenia widzenia, nudności, 

dyzuria, bóle w okolicy lędźwiowej, osłabienie niewydolności krążenia, i 
inne.),  

  palenie tytoniu, picie alkoholu, kawy, zażywanie 

narkotyków,(wyeliminowanie wszystkich używek),  

  choroby przebyte, choroby nerek,  
  wywiad rodzinny,(nadciśnienie, przebyte zawały, udary mózgu, choroby 

nerek),  

  należy przypominać pacjentowi aby w domu kontrolował sobie RR,( 

przyuczenie rodziny i pacjenta przez pielęgniarkę)  

  udostępnienie ulotek na temat tego schorzenia, 
  regularne zażywanie leków oraz wizyty kontrolne u kardiologa, 
  wykonanie zleconych badań przez lekarza, 
  unikanie stresu,  
  codzienne  spacery  na  świeżym  powietrzu  oraz  uprawianie  ćw.  fiz.  i 

treningu antystresowego, 

  ograniczanie spożycia soli, cukrów prostych i tłuszczów zwierzęcych 

(dużo owoców i warzyw),  

  walka z nadwagą,  
  poinformowanie pacjenta o niekorzystnych następstwach nadciśnienia 

oraz uszkodzenia narządów,  

  leczenie innych chorób, które mają związek z nadciśnieniem tętniczym 

(cukrzyca 

   

 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 6 z 72 
 

5. Problemy opiekuńcze chorego z przewlekłą niewydolnością krążenia. 

 

Przewlekła niewydolność układu krążenia to choroba

, w której serce w całości, albo jedna 

z jego komór, nie jest w stanie wykonywać pracy skurczowo-rozkurczowej. 
 
W zależności od stopnia zaawansowania choroby obserwuje się:  

  przyspieszenie rytmu serca,  
  zaburzenia wartości ciśnienia tętniczego,  
  duszność (często napadową),  
  obrzęki (zwłaszcza kończyn dolnych), sinicę. 

 
Przyczyny niewydolności krążenia mogą być różnorodne:począwszy od nadciśnienia 
tętniczego, zaburzeń rytmu serca, poprzez wady serca, zapalenie osierdzia, po zawał serca. 
 
Niewydolność krążenia można podzielić w zależności od zaawansowania choroby: 

  stopień I - nie ma żadnych objawów niewydolności krążenia w spoczynku i przy 

zwykłym wysiłku; 

   stopień II - przy większych wysiłkach pojawia się zmęczenie i duszność; 
  stopień III - dolegliwości pojawiają się przy każdym, nawet niewielkim wysiłku, co 

powoduje niestety konieczność ograniczenia aktywności fizycznej; 

  stopień IV - objawy niewydolności występują nawet w stanie spoczynku i przy 

najmniejszym wysiłku fizycznym. 
 

Leczenie objawowe niewydolności krążenia opiera się, oprócz stosowania farmakoterapii, 
przede wszystkim na zmniejszeniu obciążenia serca dzięki ograniczeniu aktywności fizycznej 
oraz zmniejszeniu 

masy ciała,

 jeśli chory cierpi na nadwagę lub otyłość. Konieczne jest 

również zastosowanie diety ubogosolnej, niekiedy z ograniczeniem płynów. 

Niewiele tłuszczu 

Ze względu na tak duże zróżnicowanie nasilenia objawów, przy układaniu diety szczególnie 
ważne jest określenie dobowego zapotrzebowania energetycznego, zwłaszcza że większość 
chorych prowadzi półleżący tryb życia, o znacznie ograniczonej aktywności fizycznej. 
Dlatego dieta nie powinna przekraczać 1500-2000 kcal/dobę. Taki poziom energetyczny nie 
dopuszcza do odkładania się 

nadmiaru energii

 w tkance tłuszczowej pacjenta. W przypadku 

nadwagi energia diety powinna zostać jeszcze bardziej ograniczona, aby uzyskać spadek 
masy ciała. 
W celu zmniejszenia kaloryczności i zawartości tłuszczu pochodzenia zwierzęcego w diecie 
należy wybierać chude gatunki ryb i mięs oraz produkty mleczne o obniżonej zawartości 
tłuszczu. Tłuszcz nie powinien dostarczać więcej niż 30% energii diety. Zwiększa się 
natomiast ilość białka 1,5-2 g/1 kg masy ciała ze względu na stosowanie leków 
moczopędnych. 

Mało soli 

Ograniczenie ilości sodu w diecie jest spowodowane zatrzymaniem przez nerki jonów 
sodowych (a co za tym idzie wody) prowadzącym do powstania obrzęków. W ostatnich latach 
zalecenia dotyczące dozwolonej ilości sodu w diecie znacznie się zmieniły. Do niedawna 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 7 z 72 
 

stosowane były diety bardziej restrykcyjne, nawet tzw. bezsodowe, z których rezygnuje się 
teraz dzięki możliwości stosowania leków moczopędnych. Dieta bezsodowa, w której 
dopuszczalna ilość sodu na dobę wynosi 50 mg, ogranicza jadłospis tylko do owoców, soków 
owocowych oraz ryżu. Włączenie mięsa, produktów zbożowych i mlecznych oznaczałoby 
przekroczenie limitu 50 mg sodu. Tak jednostronna dieta wiąże się ze znacznym ryzykiem 
wystąpienia niedoborów białka, witamin i składników mineralnych. Jest również bardzo 
uciążliwa dla pacjentów. 
 
Obecnie zaleca się nieprzekraczanie 1200 mg sodu na dobę, co odpowiada 3 g soli kuchennej. 
Dieta przeciętnego Polaka dostarcza ponad 16 g soli kuchennej! Aby ograniczyć ilość sodu w 
diecie, należy zrezygnować z używania soli kuchennej podczas przyrządzania posiłków. 
Ponieważ na początku trudno jest się przyzwyczaić do zupełnie nowego smaku potraw, 
można stosować sól potasową, dostępną w aptekach. Warto również spróbować przypraw 
ziołowych jak bazylia, tymianek, estragon, które nadają potrawom lekki słonawy smak. 
Urozmaicenie smakowe daje również czosnek, chrzan, natka pietruszki, koperek, kminek, 
wanilia oraz sok z cytryny.  
 
Należy unikać produktów, które dostarczają dużo soli, takich jak wszelkiego rodzaju kiszonki 
(kapusta kiszona, ogórki kiszone) i marynaty, sery żółte, konserwy, śledzie solone, wędzonki, 
pasztety, wędliny podrobowe, przegryzki w rodzaju słonych paluszków, chipsów i snacków. 
Bogate w sód są również mieszanki przyprawowe typu jarzynka, Vegeta, kostki rosołowe 
oraz buliony w proszku. Dużych ilości soli dostarcza także pieczywo, zbożowe produkty 
śniadaniowe (płatki, kaszki, musli), makarony i wędliny. 
 
Zadania pielęgniarki wobec niewydolności krążenia: 

  odciążenie fizyczne i psychiczne, 
  normalizacja masy ciała,  
  dieta lekko strawna, małe posiłki, unikanie dużych posiłków wieczorem, dieta bogato 

potasowa i ubogo solna,  

  kontrola i w razie potrzeby uzupełnianie elektrolitów,  
  informowanie pacjenta o regularnym wypróżnianiu,  
  profilaktyka przeciw zakrzepowa,  
  w razie potrzeby podanie tlenu,  
  regularne pomiary RR i tętna,  
  ułożenie chorego w pozycji wysokiej ze spuszczonymi nogami,  
  podawanie leków, 
  w razie potrzeby zakładanie opaski uciskowej na udo,  
  ułożenie pacjenta koło otwartego okna, 
  ułatwianie pacjentowi odksztuszania wydzieliny,(ostrej niewydolności 

lewokomorowej ze względu na występujący obrzęk płuc),  

  ograniczenie wysiłku,  
  uregulowanie trybu życia, 
  stosowanie diety bogato białkowej w przewlekłej niewydolności prawokomorowej. 

 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 8 z 72 
 

6. Udział pielęgniarki w leczeniu chorego z przewlekłą niewydolnością 
krążenia. 

 
PROBLEMY PIELĘGNACYJNE CHOREGO Z NADCIŚNIENIEM TĘTNICZYM I 
DZIAŁANIA PIELĘGNIARSKIE  

Problem pielęgnacyjny: Dolegliwości bóle, zawroty głowy i uczucie osłabienia wynikające z 
wahań ciśnienia tętniczego, wzrost ciśnienia tętniczego w sytuacjach stresowych.  
 

Cel opieki:  

  Unormowanie ciśnienia tętniczego krwi. 
  Edukacja chorego w kierunku samoopieki  
  Przeciwdziałanie urazom.  

 
Działania pielęgniarskie:  

  Edukacja pacjenta w kierunku umiejętnego, poprawnego samopomiaru ciśnienia 

tętniczego.  

  Dokładne poinstruowanie o konieczności regularnych pomiarów i notowania ich w 

książeczce samokontroli z uwzględnieniem okresów: przed przyjęciem leków w 
okresach gorszego samopoczucia celem kontroli działania farmakoterapii.  

  Poinformowanie pacjenta o objawach nadchodzącego wzrostu ciśnienia.  
  Poinstruowanie pacjenta i pomoc w zmianie stylu życia tj:  

♠  walka z otyłością ( zmiana diety na bogato warzywna ograniczenie tłuszczów 

nasyconych) 

♠  rzucenie nałogu tytoniowego, 
♠  ograniczenie nadmiernego picia alkoholu. 
♠   poinformowanie o konieczności zwiększenia akt. fiz z uwzględnieniem 

ćwiczeń regulujących ciśnienie tętnicze krwi.  

♠   poinformowanie chorego o konieczności powolnych zmian pozycji.  
♠  uświadomienie chorego o konieczności regularnego przyjmowania leków 

przeciwnadciśnieniowych!!! i kontroli lekarskiej w razie nieskuteczności 
farmakoterapii. 

   
ZADANIA EDUKACYJNE PIELĘGNIARKI WOBEC CHORYCH Z CHOROBAMI 
UKŁADU KRĄŻENIA: 
Choroby serca wysuwają się coraz bardziej na pierwszy plan jako przyczyna śmierci. Każda 
pielęgniarka powinna włączyć się w uświadamianie ludzi, jak należy zapobiegać tym 
chorobom i przekonywać ich o konieczności zasięgnięcia porady lekarzy przy pierwszych 
pojawiających się objawach chorobowych. 
Zapobieganie chorobom krążenia jest tym ważniejsze, że coraz częściej obserwuje się 
zapadanie na choroby serca młodych ludzi (z wyraźną przewagą mężczyzn). Z tych względów 
konieczna jest racjonalna organizacja zapobiegania i zwalczania tych chorób w skali 
państwowej. Zostały podjęte poczynania zmierzające do usprawnienia opieki zdrowotnej w 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 9 z 72 
 

zakresie układu krążenia, jak szkolenie i specjalizacja kadr fachowych, poprawa ilościowa i 
jakościowa pomocy doraźnej. 
W świetle współczesnego stanu wiedzy, jako czynniki predysponujące do powstawania 
zawału serca wysuwa się nieprawidłowe odżywianie, niektóre choroby, stres oraz palenie 
tytoniu. 
Nieprawidłowe odżywianie to przede wszystkim przekarmianie i stosowanie w diecie dużej 
ilości tłuszczów, szczególnie pochodzenia zwierzęcego. Przyczyniają się one do wzrostu 
poziomu lipidów w surowicy, należy więc raczej wykorzystywać do naszych posiłków 
tłuszcze roślinne. Na wzrost poziomu lipidów wpływają również węglowodany proste, które 
powinno się zastępować złożonymi.  
Ostatnio badania wykazały zależność miażdżycy od niedoboru witaminy C. Należy nią 
wzbogacić żywienie, wprowadzając do jadłospisu surówki, jarzyny i owoce. Z wzrostem 
masy ciała ponad normę zwiększa się wyraźnie zapadalność na zawał serca. Osoby pracujące 
umysłowo i prowadzące siedzący tryb życia, sprzyjający tyciu, należy przekonać o 
konieczności stosowania ruchu na świeżym powietrzu, uprawiania gimnastyki i prowadzenia 
ruchliwszego trybu życia po pracy. Pracownicy umysłowi, na odpowiedzialnych 
stanowiskach są często narażeni na przewlekły stres psychiczny związany ze stałym 
pobudzeniem układu nerwowego i nadmiernym wydzielaniem takich substancji jak 
adrenaliny noradrenaliny, które wywierają bezpośredni i niekorzystny wpływ na serce, na 
naczynia krwionośne, jak również na gospodarkę lipidową. Nałóg palenia papierosów, bardzo 
rozpowszechniony u młodzieży, zwiększa w dużym stopniu podatność na schorzenia nie tylko 
układu krążenia. Zdając sobie sprawę ze szkodliwości palenia niektóre kraje przystąpiły już 
do walki z tym nałogiem na skalę państwową.  
 
W walce z chorobami krążenia należy podkreślić wagę: 

  racjonalnego organizowania codziennej pracy, wypoczynku i snu,  
  unormowania stosunków międzyludzkich,  
  prawidłowego, nietuczącego odżywiania się, 
  organizowania codziennego ruchu na świeżym powietrzu, 
  ograniczenia używek,  
  rozumnego wykorzystania dni wolnych od pracy i urlopów 

 

Prócz zapobiegania chorobom krążenia, należy również pamiętać o konieczności 

zasięgnięcia porady lekarza i ścisłego stosowani się do jego zleceń przy zaobserwowaniu 
szybkiego męczenia się występowania duszności po małych wysiłkach, uczucia ucisku w 
klatce piersiowej, budzenia się w nocy ze świadomością bicia serca, niepokoju i duszności. 
Szybkie przystąpienie do prawidłowego leczenia nie pozwala rozwijać się chorobie, przedłuża 
lata sprawności fizycznej z możliwością względnie pełnego wykorzystania życia tak dla 
spraw osobistych, jak i społeczeństwa. 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 10 z 72 
 

7. Zadania pielęgniarki w opiece nad pacjentem z rozedmą płuc. 

 

Rozedma płuc

 — przewlekła 

choroba

 

płuc

, która charakteryzuje się nieprawidłowym 

powiększeniem przestrzeni powietrznych położonych obwodowo od oskrzelików końcowych 
i destrukcją ścianek tych struktur. Skutkiem tego jest nadmierne upowietrznienie płuc, przy 
zmniejszeniu ilości 

pęcherzyków płucnych

. 

Proces dotyczy całych płuc, pogarsza się ich sprężystość, zawierają zwiększoną ilość 
powietrza, a przebieg 

wymiany gazowej

 jest upośledzony. W zrazikach płucnych powstają 

duże przestrzenie powietrzne, a niekiedy cały zrazik ulega zniszczeniu. Miejscami mogą się 
tworzyć znaczniejsze przestrzenie powietrzne, miejscami zlewające się ze sobą i tworzące 
pęcherze rozedmowe, które mogą grozić 

odmą opłucnową

. Rozedma jest to nieodwracalne 

uszkodzenie struktury płuc, które powoduje zaburzenie ich funkcji, a podstawowym objawem 
chorobowym jest 

duszność

. 

Najczęstszą przyczyną występowania rozedmy płuc są czynniki środowiskowe: 

palenie 

tytoniu

 i zanieczyszczenie środowiska. 

 
Rozedma płuc rozwija się powoli, dlatego też objawy ujawniają się z wolna. Narastają one 
stopniowo w ciągu miesięcy, a nawet lat, co powoduje, że nie spostrzega się ich 
wystarczająco wcześnie. Wydolność fizyczna organizmu zmniejsza się. Niekiedy duszność 
występuje nawet w spoczynku. Oddech staje się świszczący podobnie jak w astmie. 
 
U niektórych chorych pojawia się kaszel podobny jak w przewlekłym zapaleniu oskrzeli 
występuje po przebudzeniu i połączony jest z odkrztuszaniem biało żółtego śluzu. 
 
Przyczyny 
Rozedma płuc jest zwykle następstwem przewlekłego zapalenia oskrzeli. Stanowi 
permanentnego podrażnienia oskrzeli w chorobie tej towarzyszy obrzęk ich błony śluzowej; 
wywierane na pęcherzyki płucne ciśnienie niszczy wiele z nich. Zmniejszenie liczby 
pęcherzyków powoduje zwiększenie rozmiarów pozostałych. To sprawia, że zmniejsza się 
powierzchnia dostępna dla procesu wymiany gazowej. Po pewnym czasie płuca stają się coraz 
bardziej sztywne, a serce zmuszone jest do pokonywania coraz większego wysiłku przy 
przepompowywaniu przez nie krwi. Wszystkie czynniki sprzyjające wystąpieniu 
przewlekłego zapalenia oskrzeli mogą więc w dalszym przebiegu prowadzić do powstania 
rozedmy płuc. Natomiast rzadko przyczyną rozedmy płuc jest astma. 
 
Objawy 
Pierwszym objawem rozedmy płuc może być stopniowo narastająca, zwłaszcza przy 
wysiłkach fizycznych, duszność, mimo braku przyczyn tej duszności w czynności narządu 
krążenia. Sam proces rozwoju rozedmy' i jego objawy mają charakter postępujący. 
Początkowo okresowa, niewielka zadyszka może przejść w duszność stałą, coraz bardziej się 
nasilającą i upośledzającą sprawność ruchową i zawodową organizmu. 
Wszelkie zakażenia i nieżyty oskrzeli, którym palenie tytoniu tak bardzo sprzyja, oraz 
współistniejące rozstrzenie oskrzeli nasilają objawy rozedmy płuc. 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 11 z 72 
 

Zapobieganie 
Ważne znaczenie ma maksymalnie wczesne likwidowanie omówionych wyżej czynników 
mogących perspektywicznie przyspieszać jej rozwój. 
 
Ryzyko zachorowania 
Jest znacznie zwiększone u osób chorujących na przewlekłe zapalenie oskrzeli. Powietrze 
skażone substancjami szkodliwymi nie tylko przyczynia się do samego powstania rozedmy, 
lecz także wpływa na jej postęp. 
 
Problemy opieki pielęgniarskiej: 
 

1)  Kaszel - usunięcie czynnika drażniącego, w celu oczyszczenia dróg oddechowych, 

towarzyszy wszystkim chorobom; długotrwałe i powtarzające się napady mogą 
uszkodzić drogi oddechowe. 

Nadmierna wydzielina i odksztuszanie plwociny - ściśle związane z kaszlem, skuteczność 
zależy od wprowadzonego powietrza do płuc przed kaszlem, siły mięśni biorących udział w 
wydechu, stanu wydolności układu oddechowego, ogólnej kondycji pacjenta: 

  uczucie zmęczenia 
  zaburzenia snu 
  zmniejszenie apetytu 
  przyczyna niesmaku i przykrego zapachu z ust 
  negatywny wpływ na życie  

Duszność - przejawia się utrudnionym, przyspieszonym albo zwolnionym oddechem, jeśli 
jest napadowa zmusza do pozycji wysokiej, stojącej z podparciem z pochyleniem postawy 
ciała. 

  bezsenność, kłopoty ze snem lub zasypianiem 
  zmniejszony apetyt 
  trudności w przyjmowaniu posiłków. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 12 z 72 
 

8. Zakres edukacji chorego z astmą oskrzelową 

 

Astma oskrzelowa, dychawica oskrzelowa 

– przewlekła, 

zapalna

 choroba dróg 

oddechowych, u podłoża której leży 

nadreaktywność oskrzeli

, która prowadzi do 

nawracających napadów 

duszności

 i 

kaszlu

, występujących szczególnie w nocy i nad ranem. 

U podłoża tych napadów leży wydzielanie przez komórki układu oddechowego licznych 
mediatorów doprowadzających do rozlanego, zmiennego ograniczenia przepływu powietrza 
w drogach oddechowych, które często ustępuje samoistnie lub pod wpływem leczenia. Astma 
oskrzelowa zaliczana jest do chorób psychosomatycznych. Może być spowodowana przez 
przewlekły 

alergiczny nieżyt nosa

 (katar sienny), który wymaga leczenia. 

Atonia-

 

dziedzicznie uwarunkowana nadprodukcja immunoglobulin klasy G (IgE), jest 

głównym czynnikiem usposabiającym do wystąpienia astmy 
Nadreaktywność oskrzeli-zwiększona tendencja oskrzeli do reagowania skurczem w 
warunkach narażenia na bodźce immunologiczne chemiczne i fizyczne. 
 
Czynniki ryzyka – osobnicze: 

  płeć żeńska(w wieku dziecięcym występują częściej u chłopców, w wieku dorosłym u 

kobiet), 

  masa ciała,  
  alergia, - predyspozycje genetyczne do rozwoju astmy i atopii,  
  nadreaktywność oskrzeli 

Czynniki ryzyka – środowiskowe: 

  alergeny-roztocza kurzu domowego, pyłki roślin wiatropylnych, alergeny zwierząt 

domowych i grzyby,  

  zanieczyszczenie powietrza-bierne palenie w okresie płodowym i w okresie 

dzieciństwa, zanieczyszczone środowisko, dym tytoniowy,  

  infekcje ukł odd we wczesnym dzieciństwie(wirusowe), 
  czynniki zawodowe o działaniu uczulającym,  
  dieta, otyłość, leki,  
  warunki pogodowe, wysiłek fiz, emocje,  
  status ekonomiczno-społeczny 

Najczęstsze alergeny 

  kurz domowy zawierający roztocza, 
  pyłki traw,  
  alergeny zwierzęce: sierść, ślina(kota, psa, konia, świnki morskiej, chomika),  
  pleśnie domowe 

 

Typy astmy: alergiczna, niealergiczna, aspirynowa. 

 
Astma alergiczna 

  zewnątrzpochodna,  
  rozpoczyna się najczęściej w dzieciństwie,  
  charakteryzuje się rodzinnym występowaniem i zaostrzeniem po kontakcie z 

alergenem.  

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 13 z 72 
 

  często współistnieje z innymi chorobami atopowymi, 
  w wyniku testów skórnych z alergenami wziewnymi są dodatnie, a surowicy można 

wykazać swoiste przeciwciała IgE 
 

Astma niealergiczna 

  wewnątrzpochodna,  
  nieatopowa,  
  rozpoczyna się w późniejszym wieku po 40ce,  
  u chorych nie stwierdza się chorób o podłożu atopowym,  
  często występuje z całorocznym niealergicznym nieżytem nosa, 
  początek i zaostrzenie są często związane z infekcjami wirusowymi lub bakteryjnymi 

dróg oddechowych,  

  brak rodzinnego występowania, 
  wyniki testów skórnych-ujemne, a w surowicy nie wystepują przeciwciała IgE 

 

Astma aspirynowa 

  cechują ją nadwrażliwość na kwas acetylosalicylowy i inne niesteroidowe leki 

przeciwzapalne,  

  objawy występują 1-3 h po przyjęciu kwasu acetylosalicylowego.  
  napadowi astmy towarzyszy wyciek wydzieliny z nosa, podrażnienie spojówek, 

zaczerwienienie skóry, głowy i szyi,  

  skurcz oskrzeli może prowadzić do wstrząsu, utraty przytomności, zatrzymania 

oddechu. 

 

Jak leczyć astmę: 

 

Jak do tej pory nie ma przyczynowego leczenia astmy. Dlatego tak ważna jest profilaktyka, 
zapobieganie napadom. 
Jest to niestety trudne, często bowiem nie da się całkowicie uniknąć kontaktu z alergenem. 
Można jedynie dążyć do maksymalnego ograniczenie kontaktu z substancją uczulającą. 
Szczególnie chodzi tu o roztocza kurzu domowego. Należy więc unikać kurzu, używać 
specjalnych, przyjaznych dla astmatyków odkurzaczy, pozbyć się tapicerowanych mebli, 
dywanów, grubych zasłon. Pościel powinna być po nocy intensywnie wietrzona i bardzo 
często zmieniana. Prać ją należy w wysokiej temperaturze. Domy osób chorych na astmę 
powinny być przewiewne, wyziewy z kuchni powinny ulatniać się łatwo na zewnątrz. Znane 
jest pojęcie "zespołu szczelnego budynku" - źle wietrzone pomieszczenia są ogromnym 
rezerwuarem alergenów. Bardzo szkodliwy jest dym papierosowy.  

 

  Dzieciom chorym na astmę nie należy dawać pluszowych zabawek. 
  Należy pozbyć się zwierząt domowych - a jeśli już ma się np. psa, powinien być jak 

najczęściej kąpany. 

  Należy wystrzegać się wilgoci, chronić przed zarodnikami pleśni. 
  Trudno uchronić się przed zanieczyszczeniami atmosferycznymi. Warto jednak unikać 

obszarów stale zadymionych, w których ryzyko smogu jest duże. 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 14 z 72 
 

  Astmatycy powinni znać okresy pylenia roślin, wiedzieć, kiedy określone pyłki 

osiągają maksimum stężenia w atmosferze w roku i w ciągu dnia. 

  Bardzo ważne jest unikanie zakażeń dróg oddechowych. 
  Jeśli przyczyną astmy są pyły, opary czy dymy w miejscu pracy, trzeba... zmienić 

pracę, ponieważ tylko unikanie znanego czynnika drażniącego może całkowicie 
uwolnić od napadów choroby. 
 

Celem leczenia farmakologicznego jest likwidacja nocnych napadów duszności i 
zmniejszenie częstości dziennych objawów skurczu oskrzeli. Astma jest przewlekłą chorobą 
zapalną. Stosowane są leki zmniejszające proces zapalny. Są to glikokortykoidy wziewne, 
które w znaczący sposób zmniejszają odczyny zapalne, powodując, że napady duszności są 
rzadsze i słabiej wyrażone. W przypadku astmy sporadycznej nie są one konieczne, w innych 
postaciach astmy trzeba je stosować - są lekami z wyboru. W astmie dziecięcej (w tym - w 
postaci kaszlowej) bardzo przydatne okazały się leki stabilizujące komórki tuczne, 
zapobiegające ich degranulacji, czyli kromony (kromoglikan disodowy lub nedokromil sodu). 
W astmie dorosłych skuteczność tych leków jest wyraźnie gorsza. Podaje się je wziewnie za 
pomocą specjalnych aparatów zwanych turbohalerami. W przewlekłym leczeniu astmy 
znalazły zastosowanie leki przeciwleukotrienowe (montelukast i zafirlukast), które mogą 
stanowić alternatywę dla wziewnych glikokortykoidów. Napady astmatyczne można 
skutecznie leczyć wziewnymi lekami rozszerzającymi oskrzela, do których zalicza się 
salbutamol, terbutalina. Przed nocnymi napadami może skutecznie chronić długo działający 
salmeterol. Nasilenie napadów astmy wymaga zmiany wziewnego glikokortykoidu - słabiej 
działającego na silniejszy. Wskazówką dla takiej zmiany jest częstsze zażywanie przez 
chorego leku rozszerzającego oskrzela. 
 
Czy należy stosować immunoterapię w astmie? Należy ją rozważyć, gdy uniknięcie alergenu 
nie jest możliwe i zawodzi typowe leczenie choroby. Niektórzy lekarze zalecają to leczenie 
jedynie w szczególnych przypadkach, np. w udokumentowanym uczuleniu na pyłki traw. 
 
Ciężka astma wymaga leczenia wielokierunkowego, zwłaszcza podawania, na ogół przez 
krótki czas, glikokortykoidów doustnych (np. prednizonu). Ciężki napad astmatyczny leczy 
się za pomocą ciągłej inhalacji leku rozszerzającego oskrzela. Niekiedy konieczne jest 
podanie tego leku w dożylnym wlewie kroplowym. Niestety wiąże się to z licznymi objawami 
niepożądanym, szczególnie ze strony układu krążenia. Tlenoterapia jest bardzo wskazana. W 
dramatycznej sytuacji załamania się wydolności oddechowej konieczne jest zastosowanie 
sztucznej wentylacji za pomocą najwyższej klasy respiratora. 
 
Bardzo ważna w leczeniu astmy jest edukacja chorego. Powinien on wiedzieć, na czym 
polega jego choroba, jak unikać czynników sprawczych napadów, jak sobie z nimi radzić, 
jakie stosować leki. Pacjent powinien stale sprawdzać swoja wydolność oddechową. Istotne 
jest codzinne badanie PEFR za pomocą aparatu Wrighta. Ważne jest bowiem wczesne 
rozpoznanie nasilenia choroby. Pacjent powinien też wiedzieć, kiedy nie poradzi sobie sam i 
musi się zwrócić o pomoc do lekarza prowadzącego. 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 15 z 72 
 

9. Postępowanie z chorym w czasie napadu astmy oskrzeloweJ

 

 
Regularne stosowanie leków przeciwastmatycznych ma na celu całkowite zabezpieczenie 
przed wystąpieniem napadu astmy. Pojawienie się nagłej duszności mimo stosowanego 
leczenia może oznaczać, że zestaw leków wymaga aktualnie modyfikacji albo, że były one 
przyjmowane niezgodnie z zaleceniami lekarza. Ostra duszność może także wystąpić po 
narażeniu na substancje drażniące unoszące się w powietrzu lub po zetknięciu się z 
alergenem. 
 
Na wystąpienie napadu astmy należy być z góry przygotowanym. Wspólnie z lekarzem 
należy ustalić plan postępowania: ilość i dawki leków, jakie należy przyjąć w razie duszności. 
 
Pierwszym postępowaniem w duszności jest inhalacja dodatkowej dawki betamimetyku.Jest 
to lek, który działa najszybciej. Następnie należy zastosować się do pozostałych wskazówek 
lekarza. Bardzo ważne jest zachowanie spokoju i nie popadanie w panikę. Wszystkie 
czynności należy wykonywać jak w zwolnionym tempie. Należy spokojnie oddychać, przyjąć 
taką pozycję ciała, w której oddychać jest najwygodniej, np. usiąść podpierając się łokciami o 
kolana. 
 
Aby odkrztusić zalegającą w oskrzelach wydzielinę, należy postarać się wypić jak najwięcej 
ciepłego płynu. Jeśli to konieczne - powtórzyć inhalację betamimetyku. 
 
Jeśli duszność nie ustępuje lub przemija tylko na krótki okres - należy skontaktować się z 
lekarzem. 
 
Najgorszą rzeczą jaką można uczynić w ostrej duszności, jest bierne oczekiwanie na jej 
ustąpienie. Już przy pierwszych sygnałach ostrzegawczych należy zareagować i zainhalować 
lek. Głównym sygnałem ostrzegawczym jest oczywiście uczucie „skracania się" oddechu i 
braku powietrza. Osoby posiadające w domu przyrząd do pomiaru przepływu powietrza w 
czasie wydechu (tzw. pikflometr) mierząc aktualną siłę wydechu mogą obiektywnie ocenić 
stopień pogorszenia samopoczucia. Drugim z objawów ostrzegawczych są powtarzające się 
napady kaszlu. 
 
Zapamiętaj: 
Przy pierwszych sygnałach ostrzegawczych należy niezwłocznie zainhalować ten lek 
rozszerzający oskrzela, który akurat mamy przy sobie! W większości wypadków 
powoduje on poprawę samopoczucia i daje czas na podjęcie dalszych czynności. 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 16 z 72 
 

10. Zakres edukacji chorego z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc. 

 

Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)

 –

 

zespół 

chorobowy

 charakteryzujący się postępującym i niecałkowicie odwracalnym ograniczeniem 

przepływu powietrza przez 

drogi oddechowe

. Ograniczenie to wynika z choroby małych dróg 

oddechowych i zniszczenia miąższu płucnego (

rozedmy

) o różnym nasileniu i jest najczęściej 

związane z nieprawidłową odpowiedzią zapalną ze strony 

układu oddechowego

 na 

szkodliwe 

pyły

 i substancje, z jakimi chory ma do czynienia w ciągu swojego życia.  

Najczęstszą przyczyną POChP jest narażenie na 

dym tytoniowy

, ale inne czynniki, takie jak 

substancje drażniące z powietrza oraz stany wrodzone, na przykład 

niedobór alfa1-

antytrypsyny

, również mogą doprowadzić do rozwinięcia się choroby. W 

Stanach 

Zjednoczonych

 POChP jest czwartą pod względem częstości przyczyną zgonów. Objawy są 

niespecyficzne, dominuje duszność. Rozpoznanie stawia się na podstawie 
badania 

spirometrycznego

. Leczenie ma charakter objawowy. POChP jest chorobą 

nieuleczalną, a wszelkie działania lekarskie mają na celu spowolnienie procesu chorobowego 
i poprawę komfortu życia pacjenta. 
 

Epidemiologia 

  jest 4 lub 5 przyczyną zgonów ludności świata,  
  częstotliwość występowania  w Polsce 10% w grupie powyżej 18 lat,  
  wraz z wiekiem odsetek zachorowań wzrasta 
 

POCHP obejmuje 2 jednostki chorobowe: przewlekłe zapalenie oskrzeli, rozedmę płuc. 
Stanowi przyczynę przewlekle postępującego zaburzenia czynności układu oddechowego. 
 
Czynniki sprzyjające wystąpieniu POCHP: 

  palenie tytoniu,  
  bierne palenie, czyli wdychanie dymu przez osoby niepalące,  
  stosowanie tytoniu w innych postaciach(fajka, cygaro),  
  narażenie na szkodliwe dymy i gazy w otoczeniu i miejscu pracy,  

 

  wdychanie dymu z pieców i palenisk domowych,  
  zanieczyszczenie wynikające ze spalania gazu lub węgla w słabo wentylowanych 

pomieszczeniach,  

  przebyte zakażenia ukł odd,  
  czynniki osobnicze-genetycznie uwarunkowany niedobór enzymu α1-

antytrypsyny,nadreaktywnością dróg oddechowych 

 

Objawy chorobowe: 

  duszność wysiłkowa, później w spoczynku,  
  kaszel z odkrztuszaniem wydzieliny, szczególnie rano,  
  spłycenie oddechów z wydłużeniem fazy wydechu przez zwężone usta,  
  wychudzenie,  

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 17 z 72 
 

  zmęczenie,  
  cechy niewydolności prawokomorowej,  
  zaburzenia neurologiczne wywołane niedotlenieniem. 
 

Wygląd pacjenta 

  przyjmuje pozycję orthopnoe z podparciem rąk,  
  beczkowaty kształt klatki piersiowej,  
  proste wysoko uniesione ramiona,  
  poziome ustawienie żeber,  
  sinica skóry,  
  obrzęki kończyn dolnych 
 

Podstawy diagnostyki 

  wywiad; 
  spirometria,  
  pojemność życiowa płuc (VC),  
  szczytowy przepływ wydechowy PEF,   
  natężona pojemność wydechowa pierwszosekundowa FEV,  
  bronchofiberoskopia,  
  RTG klatki piersiowej,  
  EKG 
 

Leczenie farmakologiczne

: 

krótkodziałające, długodziałające 

  leki rozszerzające oskrzela: salbutamol,  
  pochodne teofiliny,  
  glikokortykosteroidy,  
  antybiotyki. 
 

Leczenie niefarmakologiczne: 

  rehabilitacja oddechowa,  
  zaprzestanie palenia tytoniu,  
  ćwiczenia fizyczne,  
  poradnictwo w zakresie odżywiania,  
  edukacja w zakresie stylu życia 

 
Profilaktyka 

  rzucenie palenia tytoniu 
  wyeliminowanie niekorzystnych warunków środowiska pracy, otoczenia 
  regularne szczepienia… 

 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 18 z 72 
 

Zadania pielęgniarki: 
 

1. Udrożnienie drzewa oskrzelowego: 

  ćwiczenia oddechowe (oddychanie przez zasznurowane usta, trening mięśni 

oddechowych, oddychanie przeponowe), oklepywanie klatki piersiowej i ułatwienie 
odkrztuszania zalegającej wydzieliny,  

  techniki efektywnego kaszlu,  
  ćw kontrolowanego oddychania,  
  ogólnousprawniające ćw fiz 

 

2. Edukacja w zakresie: 

  zaprzestanie palenia tytoniu,  
  informacji o POCHP (przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc), 
  aktywnego współudziału w procesie leczenia,  
  łagodzenie objawów duszności,  
  technik wziewnego przyjmowania leków, obsługi  inhalatorów,  
  środowiska pracy bez zanieczyszczeń pyłowych i gazowych 

 

3. Oddziaływanie psychospołeczne: 

  radzenie sobie z chorobą, redukowanie lęku i depresji,  
  zmniejszenie stresu, zwalczanie uzależnień, grypy wsparcia,  
  techniki relaksacyjne 

 
Problemy pielęgnacyjne i interwencje pielęgniarskie: 
 
1.Problem pielęgnacyjny: 

duszność przewlekła spowodowana ograniczeniem drożności dróg oddechowych i 
zaburzeniami wentylacji płuc 

Cel opieki:  

  zmniejszenie duszności,  
  poprawa zdolności psychofizycznej pacjenta 

Działania pielęgniarskie: 

  ocena i dokumentowanie stopnia nasilenia duszności i jej charakteru,  
  stworzenie korzystnych warunków mikroklimatu i temp, wilgotności, dostęp 

świeżego powietrza,  

  zapobieganie nadmiernemu ruchowi powietrza,  
  tlenoterapia kontrolowana, -uczenie i mobilizowanie do wykonywania ćw 

oddechowych poprawiających wentylację płuc, -motywowania do rzucenia palenia, -
wsparcie psychiczne,  

  udział w leczeniu farmak,  
  pomoc w przyjęciu wygodnej pozycji w leczeniu spoczynkowym,  
  pomoc w zapewnieniu drożności dróg oddechowych,  
  edukacja pacjenta w zakresie stosowania leków wziewnych 

 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 19 z 72 
 

2. Problem pielęgnacyjny: 

kaszel i trudności z odkrztuszaniem spowodowane konsystencją wydzieliny i postępującym 
ograniczeniem wydolności fiz chorego 

Cel opieki:  

  zwiększenie efektywności odkrztuszania 

Działanie pielęgniarskie:  

  obserwacja i ocena trudności wykrztuszania czynników i sytuacji nasilających kaszel,  
  zalecenie przyjmowania ciepłych płynów rano na czczo,  
  układanie chorego w pozycjach drenażowych,  
  zwiększenie nawodnienia chorego,  
  oklepywanie klatki piersiowej,  
  rozrzedzanie wydzieliny w drogach oddechowych przez inhalacje,  
  podawanie leków mukolitycznych 

 
3. Problem pielęgnacyjny:  

obniżony nastrój spowodowany postępującym wzrostem zależności od innych osób 

Cel opieki:  

  poprawa samopoczucia 

Działanie pielęgniarskie: 

  ocena towarzyszących pacjentowi emocji, 
  udzielenie info o chorobie 

 
 
 
PROBLEMY PIELĘGNACYJNE I ICH REALIZACJA ( dotyczy zagadnienia 7, 8, 9 i 
10). Ponieważ choroby układu oddechowego z reguły powodują zaburzenia oddychania i 
pogarszają wymianę gazową w płucach, jednym z pilnych zadań pielęgniarki jest poprawa 
warunków oddychania. Dokonuje się tego przede wszystkim przez udostępnienie choremu 
czystego, świeżego powietrza. Sale chorych powinny być często wietrzone, a o otwieraniu 
okien powinna decydować pielęgniarka. Należy pamiętać, że chorzy z zapaleniem płuc i 
innymi schorzeniami zapalnymi narządu oddechowego czują się znacznie lepiej w 
pomieszczeniu o niezbyt wysokiej temperaturze. Obecnie we wszystkich szpitalach 
wprowadzono centralne ogrzewanie w związku z tym powietrze jest bardzo suche. 
Pielęgniarka powinna zadbać o zawieszenie nawilżaczy na kaloryferach lub o ustawienie 
urządzenia nawilżającego obok łóżka chorego. Jeżeli nie ma specjalnych nawilżaczy, należy 
wokół łóżka rozwiesić mokre prześcieradła. W wypadku płytkiego, słabego oddechu można 
przy łóżku położyć waciki nasączone olejkiem eterycznym, np. sosnowym, który działa 
pobudzająco i pogłębiająco na oddech. Jest to praktykowane szczególnie u małych dzieci. 
W razie potrzeby choremu podaje się do oddychania tlen, dzięki czemu zwiększa się ciśnienie 
cząstkowe tego gazu w powietrzu pęcherzykowym i we krwi. Należy go zawsze podawać 
przez płuczkę nawilżającą, aby nie powodować nadmiernego wysuszania błon śluzowych 
dróg oddechowych. Istnieje wiele sposobów podawania tlenu. Najlepsze są specjalne 
maseczki, zapewniające standardowe skoncentrowanie wdychanego tlenu. Stosuje się także 
miękkie maseczki plastykowe, okulary podtrzymujące rurkę doprowadzającą tlen, wreszcie 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 20 z 72 
 

można podawać tlen cienkim cewnikiem do jamy nosowo-gardłowej. Nie powinno się 
natomiast podawać tlenu cewnikiem do ust, ponieważ chory odruchowo połyka tlen i potem 
cierpi na przykre wzdęcia, które mogą nasilać duszność. W rzadkich przypadkach wzmacnia 
się chorego tlenem w obwodzie zamkniętym, który wprowadza się za pomocą specjalnego 
respiratora, najczęściej w czasie oddechu kontrolowanego. Tlenoterapia wymaga ścisłego 
stosowania się do przepisów bhp, z którymi każda pielęgniarka powinna się zapoznać. 
Chorzy gorączkujący oraz cierpiący z powodu duszności lub uporczywego kaszlu odczuwają 
szczególną potrzebę wypoczynku, który może być zapewniony dzięki właściwej opiece. Już 
po przyjęciu na oddział pielęgniarka powinna przemyśleć wybór sali dla chorego, 
uwzględniając rodzaj choroby. Nie należy na jednej sali umieszczać dwóch chorych z 
dychawicą oskrzelową, ponieważ będą oni wzajemnie się pobudzać napadami duszności. Nie 
należy też kłaść na tej samej sali chorego z zaawansowanym nowotworem płuc oraz osoby z 
podejrzeniem nowotworu narządu oddechowego, ponieważ pacjent we wstępnym okresie 
choroby, w miarę postępu schorzenia i pojawienia się objawów podobnych jak u chorego w 
okresie zaawansowanym, będzie miał gotową wizję kresu swojej choroby. 
Dobremu wypoczynkowi sprzyja spokojne, dobrze wywietrzone pomieszczenie i ułożenie 
chorego w najwygodniejszej pozycji. Chorzy najchętniej pozostają w pozycji siedzącej na 
chorym boku. Pacjentów z zalegającą wydzieliną należy zachęcać do głębokiego kaszlu i 
odkrztuszania jej, aby zmniejszyć podrażnienie dróg oddechowych. Często podaje się leki 
przeciwkaszlowe przed snem, zgodnie ze zleceniem lekarza. 
Całkowity spokój fizyczny i psychiczny należy zapewnić choremu z krwotokiem płuc. 
Powinien on spokojnie leżeć w pozycji płaskiej grzbietowej. Wszystkie czynności przy nim 
wykonuje pielęgniarka, która powinna pozostać przy nim, gdyż strach spowodowany 
odkrztuszaniem świeżej krwi nasila kaszel i uniemożliwia odpoczynek. Przy większej utracie 
krwi należy choremu zapewnić ciepło oraz zmienić bieliznę osobistą i pościelową, gdyż 
widok krwi na niej działa na pacjenta przygnębiająco. W niektórych sytuacjach lepiej 
zrezygnować ze zmiany pościeli zapewniając spokój choremu. Należy go również chronić 
przed wymiotami i kaszlem, gdyż wysiłek związany z tymi dolegliwościami może stać się 
przyczyną ponownego krwawienia. 
Utrzymując czystość należy uwzględniać specyfikę choroby. Chorych obłożnie lub 
gorączkujących, pocących się czy wyniszczonych należy codziennie myć letnią wodą i 
nacierać spirytusem. Zapach potu jest niemiły dla pacjenta i otoczenia, toteż bielizna osobista 
powinna być zmieniana nawet kilka razy dziennie. Jeżeli ma on wysoką gorączkę, to 
zmywanie całego całą letnią wodą nie tylko odświeża go, ale także uspokaja i obniża 
temperaturę ciała. Dbałość o higienę jamy ustnej, płukanie jej płynami dezynfekującymi i 
mycie zębów ma duże znaczenie, szczególnie u osób odkrztuszających plwocinę. 
We wszystkich schorzeniach, w których występuje kaszel, trzeba pouczyć chorego o sposobie 
kasłania i o konieczności zasłaniania ust dłonią w czasie kaszlu oraz odpluwania w sposób 
higieniczny i dyskretny, nienarażający otoczenia na odrażający widok. Chory nie powinien 
odpluwać do chusteczki ani połykać wydzieliny z oskrzeli. Nie można dawać do spluwania 
miski nerkowej, bo jest to odrażające dla innych pacjentów, a nie przykryta plwocina jest 
źródłem zakażenia. Chory powinien spluwać do słoika z ciemnego szkła z przykrywką, a po 
odpluciu wycierać usta chusteczkami z ligniny, które po jednorazowym użyciu musi 
wyrzucać do kosza. Pielęgniarka powinna być zorientowana w ilości i wyglądzie 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 21 z 72 
 

odkrztuszanej plwociny, dlatego też przed wylaniem zawartości słoiczka powinna ją obejrzeć 
i ilość plwociny wpisać do karty obserwacji. Po każdym opróżnieniu naczynie należy umyć 
środkiem dezynfekującym. Jeżeli chory odpluwa dużo wydzieliny, np. z ropnia płuca lub 
rozstrzeni, i jest ona cuchnąca, przy łóżku chorego powinno stać naczynie ze środkiem 
dezynfekującym do płukania jamy ustnej. Może to być napar z ziół, np. rumianku czy szałwi, 
lub też środek syntetyczny, używany do dezynfekcji jamy ustnej. W celu odwonienia 
otoczenia chorego można stosować dezodoranty. Choroby układu oddechowego, zwłaszcza 
te, którym towarzyszy gorączka, duszność lub kaszel z ropną wydzieliną, mogą znacznie 
upośledzać łaknienie, dlatego ważną sprawą jest właściwe odżywianie chorych. 
W wypadku osób gorączkujących, należy przede wszystkim pamiętać o odpowiednim 
uzupełnianiu płynów. Przy pacjencie powinien stać dzbanek ze słabą herbatą lub innym 
napojem, niezbyt zimnym, ale też niegorącym. Chorzy z chorobami o ostrym przebiegu 
przeważnie tracą w pierwszym okresie łaknienie. Nie należy zmuszać ich do jedzenia, można 
natomiast pokrywać zapotrzebowanie energetyczne podając do picia śmietanę, buliony, soki 
owocowe. Chorym z przewlekłymi chorobami układu oddechowego, np. z gruźlicą, 
rozstrzeniami oskrzeli, należy podawać dietę bogatoenergetyczną, bogatobiałkową i 
witaminową. To samo odnosi się do chorych z ropniem płuc i ropniakiem opłucnej. 
Pielęgnując pacjentów z chorobami narządu oddychania pielęgniarka powinna uwzględnić ich 
potrzebę ruchu. Bezruch w każdym wieku i każdej chorobie pogarsza rokowanie i zwiększa 
niebezpieczeństwo występowania powikłań. W czasie wolnym powinno się zachęcać chorych 
do spacerów na świeżym powietrzu, a zimą — na korytarzu szpitalnym. Z chorymi leżącymi 
należy prowadzić w łóżku czynną i bierną gimnastykę, która poprawia wentylację płuc. 
W niektórych chorobach (np. w zapaleniu opłucnej, ropniaku opłucnej, płatowym zapaleniu 
płuc) stosuje się specjalne ćwiczenia oddechowe, zapobiegające tworzeniu się zrostów 
opłucnej i poprawiające wentylację płuc. Program takich ćwiczeń ustalają lekarz i 
kinezyterapeuta. 
Istotną sprawą, na którą trzeba zwrócić uwagę, jest prowadzenie przez pielęgniarkę oświaty 
sanitarnej. Można to robić przez bezpośrednią rozmowę i udzielenie choremu informacji, albo 
w formie zbiorowych pogadanek dla chorych lub wreszcie przez środki wizualne, takie jak 
gazetki ścienne i pokazy. Najlepiej, jeżeli stosuje się wszystkie te formy. W wypadku chorych 
ze schorzeniami płucnymi tematyka oświaty sanitarnej powinna uwzględniać profilaktykę 
gruźlicy, choroby alergiczne, higienę oddychania i higienę wypoczynku, szkodliwość palenia 
papierosów. Najskuteczniejszą formą działalności oświatowej jest osobisty przykład per-
sonelu medycznego. Z tego właśnie względu należy bezwarunkowo przestrzegać zasady 
niepalenia papierosów przez pielęgniarki w czasie i w miejscu pracy. 
 
 
 
Udział pielęgniarki w fizjoterapii płuc. 
 

Kinezyterapia

 jest istotną częścią rehabilitacji zajmującą się ruchem jako środkiem 

leczniczym. Prowadzi się ją w celach profilaktycznych i rehabilitacyjnych po przebytych 
chorobach. Choroby układu oddechowego, szczególnie zapalne występują często jak 
powikłania ciężkich schorzeń i są przyczyną niepomyślnego zakończenia choroby 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 22 z 72 
 

podstawowej, dlatego jest konieczne prowadzenie u ciężko chorych profilaktycznych ćwiczeń 
oddechowych. Najprostsze ćwiczenia profilaktyczne polegają na wykonaniu przez chorego co 
1-2h głębokich oddechów połączonych z unoszeniem kończyn górnych do góry. Chory 
ćwiczenia te może wykonywać sam lub przy pomocy pielęgniarki, na leżąco lub siedząco. W 
ten sposób pogłębia oddech przewietrzając źle wentylowane płuca. Do profilaktyki należy 
zaliczyć również zabiegi wzmacniające odksztuszanie a więc nacieranie i oklepywanie klp, 
szczególnie w pozycji drenującej. W rozedmie płuc i przewlekłym nieżycie oskrzeli 
stosujemy ćwiczenia mające na celi poprawę ruchomości mięśnia przepony. Zwiększenie 
ruchomości przepony o 1cm zwiększa objętość oddechową o 250ml powietrza. Choremu 
kładziemy rękę na brzuch i przy wdechu zwiększamy ucisk na jamę brzuszną. W ten sposób 
przepona unosi się ku górze i ułatwia wydech. W przypadku zrostów opłucnowych, które 
ograniczają rozszerzalność klp i upośledzają wentylację stosujemy ćwiczenia, które mają na 
celu zwiększenie ruchomości klp. Chorego układamy na zdrowym boku z uniesieniem ponad 
głowę kończyny górnej po stroni chorej i w tej pozycji polecamy wykonywanie głębokich 
oddechów. Z czasem ćwiczenia mogą być wykorzystywane z większą intensywnością i 
częstością. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 23 z 72 
 

11. Udział pielęgniarki w leczeniu dietetycznym chorych z przewlekłą 
niewydolnością nerek 

 

Przewlekła niewydolność nerek, mocznica

, inaczej uremia  – zespół objawów 

chorobowych spowodowany krańcowym upośledzeniem funkcji 

nerek

, prowadzący do 

ich 

niewydolności

, a spowodowany postępującym procesem niszczenia 

nefronów

. W efekcie 

dochodzi do szeregu zaburzeń homeostatycznych, które dotyczą całego organizmu i 
praktycznie wszystkich jego narządów. Najważniejsze są zaburzenia gospodarki wodno-
elektrolitowej i toksyczne działanie licznych produktów 

przemiany materii

, które ulegają 

akumulacji w 

organizmie

. 

Wskaźnikiem, który wykorzystywany jest do oceny zaawansowania niewydolności nerek 
jest 

GFR

 (współczynnik przesączania kłębuszkowego – ilość osocza przefiltrowana w 

jednostce czasu przez 

kłębuszki nerkowe

 do tzw. 

moczu pierwotnego

. Zwykle podawany jest 

w ml/min. Współczynnik GFR pozwala na ocenę stopnia wydolności 

nerek

) i w schyłkowej 

niewydolności nerek wynosi zwykle poniżej 15 ml/min. 
 
Zasadniczym problemem w chorobach układu moczowego jest właściwe odżywianie. 
Zapewnia się je poprzez leczenie dietetyczne.  
Celem leczenia dietetycznego w tej grupie chorób jest  

  zmniejszenie obciążenia nerek przez ograniczenie pokarmów białkowych,  
  wyłączenie z pożywienia pokarmów drażniących (pieprz, chrzan, musztarda) oraz  
  zapobieganie tworzeniu się obrzęków przez ograniczenie soli kuchennej (produkty, w 

których sól stanowi środek konserwujący: żółte sery, konserwy mięsne, rybne, 
kiszonki, wędzone mięsa i wędliny; eliminacja solenia potraw pod koniec gotowania, 
pieczenia lub duszenia - uzyskuje się ten sam efekt smakowy przy zmniejszeniu nawet 
o połowę ilości dodanej soli; wyeliminowanie nawyku dosalania już doprawionych 
potraw) i płynów.  
 

Choremu z przewlekłą niewydolnością nerek należy:  

  uzupełniać niedobory energetyczne powstałe z powodu ograniczenia produktów 

białkowych (dobowa podaż białka nie powinna przekraczać 0,6-0,7 g/kg/mc należnej, 
podaje się białka wysokoenergetyczne- zwierzęce) przez zwiększoną podaż 
produktów węglowodanowych, np. mąki, pieczywa, cukru, miodu.  

  Ogranicza się tłuszcze, potrawy smażone lub pieczone.  
  Można natomiast stosować tłuszcze łatwo strawne (np. oliwa, masło, olej sojowy lub 

słonecznikowy).  
 

W sytuacjach szczególnych, np. w mocznicy, stosuje się dietę o zaostrzonym rygorze, w 
okresie skąpomoczu rygorystycznie ogranicza się sól kuchenną i sole potasu; w okresie 
wielomoczu trzeba uzupełniać potas ze względu na jego zwiększoną utratę z moczem. W 
przypadku niewydolności nerek z utratą potasu stosuje się dietę bogatopotasową (potas 
powyżej 3,9-4,7 g/dobę), produkty pochodzenia zwierzęcego: mięso drobiu, mięso 
wieprzowe, cielęcina, mięso ryb; wśród roślin: suszone owoce, figi, migdały, orzechy 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 24 z 72 
 

włoskie, śliwki, czarna porzeczka, ziemniaki gotowane w łupinach, sok z owoców 
cytrusowych, otręby, płatki owsiane, wywary z warzyw korzeniowych (np. marchew), rośliny 
strączkowe, grzyby. U chorych wymiotujących pielęgniarka powinna podjąć starania 
zmierzające do zmniejszenia nudności, dać choremu środek do płukania ust oraz kontrolować 
ilość zjedzonych posiłków. W przypadku uporczywych wymiotów może zaistnieć 
konieczność uzupełnienia energii drogą pozajelitową. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
12. Problemy pielęgnacyjne chorych z mocznicą. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 25 z 72 
 

13. Przygotowanie chorych z przewlekłą niewydolnością nerek do 
samoopieki. 

 
 

1. Kontrola i ocena: 

  ilości wydalanego moczu (w ramach bilansu płynów);  
  masy ciała; 
  tętna, ciśnienia, oddechu; 
  łaknienia, pragnienia; 
  nastroju i stanu świadomości. 

2. Ocena

 występowania i nasilania dolegliwości spowodowanych azotemią, anemią, kwasicą, 

zaburzeniami równowagi płynów i elektrolitów. 

3. Udział

 w leczeniu farmakologicznym, dietetycznym, nerkozastępczym w zależności od 

okresu (im bardziej postępuje zmienia się podaż białka). 

4. Pomoc

 w zaspakajaniu potrzeb i rozwiązywania problemów:  

  pielęgnacja skóry i jamy ustnej; 
  troska o poprawę łaknienia; 
  ochrona przed zakażeniami i urazami; 
  kontrolowanie odżywiania i nawadniania; 
  zapewnienie warunków do wypoczynku; 
  organizowanie czasu wolnego; 

wsparcie psychiczne i pomoc w akceptacji charakteru choroby, metody leczenia, pożądanego 
trybu życia. 

5. Przygotowania

 chorego i jego rodziny do życia z chorobą w zakresie trybu życia 

sprzyjającego skuteczności leczenia: 

  diety (zapewnianie równowagi płynów, sodu i potasu, zalecaną podaż białka, należna 

masa ciała); 

  wzmocnienie kondycji fizycznej; 
  ochrony przed zakażeniami. 

 
Prowadzenie bilansu płynów. 
Badanie polega na zapisywaniu ilości płynów dostarczanych do organizmu pacjenta i ilości 
płynów wydalonych; najczęściej badanie obejmuje okres 24h. Celem badania jest pomiar i 
ocena pełnej objętości płynów przyjętych i wydalonych przez pacjenta w określonym czasie. 
Końcowe zestawienie pozwala ocenić gospodarkę wodną organizmu pacjenta.  

Zadania i kompetencje pielęgniarki:

 *przygotowanie naczyń do pomiaru objętości moczu, 

jeżeli pacjent ma założony cewnik do pęcherza, należy zadbać, aby zbiornik na mocz był 
zaopatrzony w przedziałkę; *przygotowanie dokumentacji- karty bilansu w celu 
odnotowywania ilości płynów; *poinformowanie pacjenta o konieczności pomiaru każdej 
ilości oddanego moczu i przyjętych płynów; *po 24h dokonanie zestawienia ilości płynów 
dostarczonych i wydalonych (zbilansowanie), odnotowanie w dokumentacji pacjenta; 
*przygotowanie pacjenta do prowadzenia bilansu płynów w warunkach domowych. 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 26 z 72 
 

Przygotowania pacjenta

: pacjent powinien wiedzieć, że: *każdą porcję wypitych płynów 

powinien zgłaszać (w warunkach szpitalnych) lub dokładnie zapisywać (w warunkach 
domowych); *każdą porcję moczu należy zbierać w oznaczonym słoju; *należy zgłaszać 
(zapisywać) takie dolegliwości, jak: biegunka, wymioty, pocenie się. 

Przygotowanie sprzętu:

 *miareczkowany słój z pokrywą oznaczony imieniem i nazwiskiem 

pacjenta; *karta bilansu płynów podpisana imieniem i nazwiskiem pacjenta.  

Sposób wykonania:

 *przez 24h należy odnotować (zgłaszać) każdą ilość oddanego moczu i 

każdą ilość przyjętych płynów; *pierwszą porcję rannego moczu, np. o godz. 7 należy oddać 
do ubikacji, a każdą następną do godz. 7 dnia następnego wliczać do bilansu; *należy zgłosić 
również takie dolegliwości, jak: biegunka, wymioty, nadmierne pocenie się; *po 24h należy 
podsumować: ilość płynów podanych pacjentowi (np. doustnie, dożylnie); ilość płynów 
wydalonych przez pacjenta (z moczem, kałem, przez skórę, z wymiotami); *od sumy płynów 
podanych należy odjąć sumę płynów wydalonych i otrzymany wynik wpisać na karcie bilansu 
płynów.  

Obowiązujące zasady: 

*dokładne odnotowywanie każdej porcji podanych płynów i 

wydalonego moczu; *obserwowanie pacjenta, czy nie występuje np. nadmierne pocenie się, 
biegunka, wymioty, gdyż te objawy również należy udokumentować w karcie bilansu 
płynów; *jeżeli pacjent prowadzi samodzielnie bilans płynów w warunkach domowych, 
przekazanie mu dokładnych informacji, nt. prowadzenia karty bilansu, obliczania zastawienia 
płynów przyjętych i wydalonych i sprawdzenie, czy zrozumiał przekazane instrukcje. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 27 z 72 
 

14. Zadania pielęgniarki w opiece nad pacjentem z ostrą niewydolnością  
nerek 

 

Badania diagnostyczne: 

1. Kontrola: 

  stanu skóry i błon śluzowych; 
  łaknienia i pragnienia. 

2. Pomiar i ocena oddechu, tętna, RR, diurezy godzinnej i dobowej, ciepłoty ciała i masy 
ciała. 
3. Rozpoznanie bieżących problemów na podstawie oceny stanu pacjenta i dolegliwości 
zgłaszanych (nudności, wymioty, ból). 
4. Monitorowanie wskaźników zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej i kwasowo-
zasadowej. 
5. Prowadzenia bilansu płynów i elektrolitów. 
6. Pobieranie materiału do badań.  
 

Udział w działaniach leczniczych: 

  podawanie leków; 
  wykonywanie zabiegów; 
  kontrolowanie stosowania diety. 

Działania opiekuńcze: 

  łagodzenie dolegliwości wynikających z choroby, pomoc w wykonywaniu toalety 

jamy ustanej, utrzymania higieny ciała; 

  ochrona przez zakażeniami, zapobieganie infekcji układu oddechowego i moczowego; 
  ochrona przez urazami fizycznymi; 
  zapewnienie poczucia bezpieczeństwa. 

Działania edukacyjne: 

  informowanie pacjenta o planowaniu i wykonywaniu czynności. 
 
Jak we wszystkich innych chorobach, tak i w schorzeniach narządu moczowego chory ma 
potrzeby ogólne, wynikające z jego sytuacji życiowej, takiej jak sam pobyt w szpitalu, i 
potrzeby swoiste, wynikające ze specyfiki choroby.  
Utrzymywanie równowagi wodno-elektrolitowej stanowi w chorobach nerek 
podstawowy dla życia pacjenta problem. Ze względu na występowanie różnych zaburzeń 
wydzielania moczu (skąpomocz (oliguria – zmniejszenie ilości moczu dobowego poniżej 
400–500 ml u dorosłych), bezmocz ( 

łac.

 anuria – dobowa ilość 

moczu

 mniejsza od 100 ml.), 

wielomocz (poliuria  – wydalanie 

moczu

 w ilości powyżej 3 litrów na dobę)) postępowanie 

pielęgniarskie zostanie omówione w powiązaniu z poszczególnymi sytuacjami. Dokładna 
kontrola ilości wydalanego moczu oraz masy ciała powinna być prowadzona we wszystkich 
ostrych chorobach miąższu nerkowego, zanim jeszcze wystąpi oliguria. Zmniejszenie się 
ilości moczu oraz wystąpienie bezmoczu nie powinny być zaskoczeniem ani dla personelu 
pielęgnującego, ani dla lekarza. O zmniejszeniu się ilości moczu oraz zwiększaniu się masy 
ciała pacjenta pielęgniarka powinna powiadomić lekarza. 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 28 z 72 
 

W okresie bezmoczu choremu można w ciągu doby podać jedynie 400—700 ml płynów, 
ponieważ tyle wynosi dzienna utrata wody przez drogi pozanerkowe. Do podanej wyżej ilości 
ok. 500 ml płynów dodaje się jeszcze ilość płynów równą objętości wydalanego moczu, 
wymiocin lub biegunkowego stolca. Tak więc dopuszczalna ilość płynów podawanych drogą 
doustną i pozajelitowo wynosi ok. 500 ml + ilość wydalonej wody. Chory w bezmoczu 
powinien tracić dziennie ok. 300 g masy ciała z powodu przewagi procesów katabolicznych. 
Jeżeli masa ciała chorego wzrasta, świadczy to o przewodnieniu i wskazuje na niedostateczną 
opiekę nad nim. W okresie bezmoczu pilnuje się również, aby chory nie otrzymywał soli. 
Pielęgniarka powinna nadzorować, aby kuchnia szpitalna przygotowywała potrawy gotowane 
bez soli, na wodzie destylowanej. Nieprzestrzeganie przez chorego diety bezsolnej prowadzi 
do nagromadzenia w ustroju sodu i do wystąpienia obrzęków. W okresie bezmoczu zbiera się 
w ustroju także potas. Prawidłowe stężenie potasu w surowicy krwi wynosi 5 mmol/l. 
Nadmiar potasu w organizmie nazywamy hiperkaliemią. Wystąpienie schorzenia może 
przysporzyć niewłaściwa dieta bogatopotasowa (wywary jarzynowe, niektóre soki owocowe). 
Zwiększenie zawartości potasu powyżej 7 mmol/l stwarza niebezpieczeństwo zatrzymania 
czynności serca i nagłego zgonu. W ostrej niewydolności nerek w celu zwalczania 
nadmiernego gromadzenia potasu stosuje się wlewy dożylne glukozy z insuliną, 
wodorowęglan sodowy oraz glukonian wapnia. Zapobiegawczo podaje się żywice 
jonowymienne Resonim A lub Resonium Calcium, które wychwytują potas w przewodzie 
pokarmowym, uwalniają sód (Resonium A) lub wapń Resonium Calcium). Żywice stosuje się 
doustnie lub we wlewach doodbytniczych. Jeżeli skąpomocz jest spowodowany spadkiem 
ciśnienia, wstrząsem lub oligowolemią, można sprowokować diurezę osmotyczną i pobudzić 
nerki do wydalania moczu. Diurezę osmotyczną wymusza się za pomocą dożylnego 
podawania mannitolu. Jeżeli istnieją wskazania, to można też diurezę wymusić przez podanie 
leków saluretycznych (Furosemid). Skąpomocz najczęściej po kilku dniach przechodzi w fazę 
wielomoczu. Tenokres wymaga szczególnej uwagi ze strony pielęgniarki. Dokładna kontrola 
ilości moczu i masy ciała pacjenta pozwala zauważyć początek wielomoczu. Leczenie polega 
na zabezpieczeniu chorego przed nadmiernym odwodnieniem. Na ogół tym chorym 
wystarczy podawać taką ilość płynu, jaką dyktuje pragnienie. Jeżeli chory znajduje się w 
ciężkim stanie, to należy kontrolować ciśnienie tętnicze i stan nawodnienia tkanek oraz 
podawać większą ilość płynów do picia lub, w razie potrzeby, dostarczać płyny w kroplówce. 
W wielomoczu istnieje niebezpieczeństwo wystąpienia nadmiernej i groźnej w następstwach 
utraty potasu. Trzeba, więc prowadzić częstą kontrolę stężenia tego elektrolitu w surowicy 
krwi. W razie potrzeby należy choremu podawać doustnie potas lub pokarmy zawierające 
duże jego ilości, np. soki owocowe lub jarzynowe, wywar z ziemniaków itp. Tak, więc 
oliguria i poliuria, jako dwie przeciwstawne sytuacje, wymagają— co jest oczywiste— 
przeciwnego postępowania w regulowaniu gospodarki wodno-elektrolitowej. 
 Zasadniczym problemem w chorobach układu moczowego jest właściwe odżywianie 
(omówiono w zagadnieniu 11). Następnym elementem procesu pielęgnowania jest 
zapewnienie higieny osobistej chorego i higieny otoczenia. Pacjent gorączkujący powinien 
być chroniony zarówno przed oziębieniem, jak i przed niepotrzebnym przegrzaniem. W 
okresie mocznicy chory musi być chroniony przed niewielkimi nawet urazami (np. otarcia 
naskórka, odleżyny), ponieważ ma zmniejszoną odporność na zakażenia i zmniejszoną 
zdolność gojenia ran. Z tego samego względu chory powinien być chroniony przed 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 29 z 72 
 

zakażeniem od innego chorego, leczonego z powodu np. zapalenia płuc, zakażenia dróg 
moczowych itp. W ostrej niewydolności nerek lub w zaawansowanym okresie przewlekłej 
mocznicy pacjent powinien być w miarę możliwości izolowany. Jego higiena osobista musi 
być ściśle przestrzegana. Powinien on być codziennie kąpany lub przynajmniej mieć 
codziennie zmywane całe ciało. Przykry zapach z ust i zmiany na błonach śluzowych należy 
likwidować przez dokładną toaletę jamy ustnej, robioną tak często, jak tego wymaga stan 
chorego. Powtarzające się wymioty i zabrudzenie bielizny są wskazaniem do częstej zmiany 
bielizny osobistej i pościelowej. Wokół chorego musi być porządek, przy łóżku może być 
pozostawiona jedynie czysta miska nerkowata. Trzeba dbać również o paznokcie chorego, 
które powinny być krótko obcięte i czyste, aby przy drapaniu chory nie przenosił zakażeń 
skórnych. Na oddziale wewnętrznym mogą znajdować się chorzy, którzy z różnych przyczyn 
mają założone na stałe cewniki do pęcherza moczowego. Cewnik ma ułatwić drożność 
pęcherza moczowego i zapewnić właściwy odpływ moczu z niego. U kobiet cewnik do 
pęcherza może założyć pielęgniarka, natomiast lekarz powinien zakładać cewnik mężczyźnie. 
Zabieg ten jest trudny i niekiedy musi być wykonywany przez urologa. Pielęgniarka powinna 
zapewnić stałą drożność cewnika, utrzymywać go w czystości oraz pouczyć chorego o 
właściwym obchodzeniu się z cewnikiem oraz pojemnikiem do zbierania moczu. Cewnik 
powinien być codziennie przepłukiwany płynami dezynfekującymi. Chorzy z lekkimi 
zakażeniami dróg moczowych i w okresie wydolności nerek poruszają się swobodnie po 
oddziale szpitalnym, są samowystarczalni i nie wymagają opieki pielęgniarskiej, natomiast 
chorzy z mocznicą przeważnie leżą w łóżku. Należy, więc pamiętać o zapewnieniu tym 
ostatnim częstej zmiany pozycji w łóżku oraz ruchu stosownego do ich stanu. Powinno się 
umożliwić im siedzenie w fotelu oraz przewożenie na korytarz szpitalny, dla ułatwienia 
kontaktów z innymi chorymi. Szczególny problem stanowi utrzymanie ich w dobrym nastroju 
psychicznym. Pacjenci z mocznicą pozostają dość długo w ciężkim stanie, wśród cierpień i 
zmniejszającej się nadziei na możliwość poprawy. Są to najczęściej chorzy wielokrotnie 
leczeni na tym samym oddziale. Ponieważ w czasie poprzednich pobytów w szpitalu 
następowała poprawa, te same pielęgniarki, do których pacjenci mają zaufanie, powinny 
towarzyszyć im w okresach pogorszeń. Pielęgniarka powinna wiele czasu poświęcać takim 
chorym. Należy umożliwić im kontakt z rodziną, jeżeli jest to rodzina troskliwa i rozumna, 
oraz zwrócić uwagę, aby nie dostarczano choremu zabronionych potraw i nie niepokojono go 
niewłaściwym zachowaniem się osób odwiedzających. Wśród wszystkich chorych, nawet 
tych z mało zaawansowanymi Chorobami układu moczowego, pielęgniarka powinna 
prowadzić działalność oświatową. W osobistej rozmowie lub w pogadance pielęgniarka 
powinna wyjaśnić, na czym polega higiena dróg moczowych i oddawania moczu, powiedzieć 
o właściwym myciu narządów moczowych zewnętrznych. Kobiety powinny być 
poinformowane, że w czasie oddawania moczu w miejscach o niedostatecznej higienie można 
zakazić się bakteriami lub rzęsistkiem, który powoduje przewlekłe choroby zapalne pochwy i 
dróg moczowych. Trzeba też zwrócić uwagę na różnicę między nieswoistym zapaleniem dróg 
moczowych a chorobami wenerycznymi, zwłaszcza rzeżączką. Wreszcie w czasie pobytu w 
szpitalu chory powinien zapoznać się z zasadami diety nerkowej, właściwej dla jego 
schorzenia oraz ze sposobem przyrządzania potraw dietetycznych, zwłaszcza ubogosodowych 
i ubogobiałkowych. 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 30 z 72 
 

Należy także zwrócić uwagę chorego i rodziny, że wiele leków może wpływać uszkadzająco 
na nerki (działanie nefrotoksyczne). Z tego względu chory powinien przestrzegać zasady 
przyjmowania jedynie tych leków, które zostały zapisane przez lekarza. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 31 z 72 
 

15. Zadania pielęgniarki w opiece nad pacjentem z marskością wątroby. 

 

Marskość wątroby, zwłóknienie wątroby

 – postępujące włóknienie 

miąższu 

wątroby

, niszczące strukturę 

narządu

. 

Marskość wątroby charakteryzuje się zastępowaniem komórek włóknami 

tkanki łącznej

, 

które burzą jego prawidłową budowę, doprowadzając do upośledzenia 
funkcji 

metabolicznych

, utrudnienia odpływu żółci oraz są przyczyną powstania 

nadciśnienia 

wrotnego

. Przyczynami marskości mogą być m.in. 

toksyny

 (w tym 

alkohol

), choroby 

metaboliczne, zakażenie 

wirusem

. Uszkodzenie wątroby jest nieodwracalne, można jednak 

spowolnić lub zatrzymać postępy zwłóknienia, jeśli rozpocznie się umiejętne leczenie. 
 
Objawy wczesne: 
Wczesne objawy marskości wątroby to: zaczerwienienie dłoni, czerwone plamki pojawiające 
się na górnej połowie ciała, 

przerost

 

ślinianek

 przyusznych, zwłóknienie ścięgien w rękach. 

Może wystąpić zniekształcenie palców i paznokci u rąk. Wielu pacjentów we wczesnym 
stadium choroby w ogóle nie ma objawów, choć tkanka wątrobowa jest stale zastępowana 
przez nieczynną funkcjonalnie tkankę łączną.  
 
Gdy dochodzi do znacznego upośledzenia czynności wątroby, mogą wystąpić następujące 
objawy: 

  wyczerpanie; 
  zmęczenie; 
  utrata apetytu; 
  nudności; 
  osłabienie; 
  utrata masy ciała; 
  bóle brzucha; 
  ginekomastia; 
  hipogonadyzm; 
  wodobrzusze; 
  splenomegalia – powiększenie śledziony z powodu przekrwienia w wyniku 

nadciśnienia wrotnego; 

  asterixis – obustronne trzepotanie wyciągniętymi, grzbietowo zgiętymi dłońmi, 

występujące u pacjentów z encefalopatią wątrobową. 

 

 

Udział w badaniach diagnostycznych (USG, próby sprawnościowe, laparoskopia, 

biopsja nerki). 

 

Udział w leczeniu farmakologicznym wg zleceń, zabiegach upustu płynu z ran 

wątrobowych. 

  Samodzielne zadania diagnostyczne: 

♣  ocena stanu biopsychospołecznego (stanu funkcji układów, pomiarów masy 

ciała, ocena ukierunkowana na wczesne rozpoznawanie powikłań); 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 32 z 72 
 

♣  w sytuacji powikłań monitorowanie parametrów ciśnienia, ciepłoty ciała, tętna, 

stanu świadomości, stanu gospodarki wodno-elektrolitowej. 

 

Zadania opiekuńcze:  

♣  skłonność do krwawień z dziąseł, podawać pokarm miękki, papkowaty o 

temperaturze pokojowej, zadbać o dopasowanie protezy, miękkie szczoteczki 
do zębów; 

♣  świąd skóry, kąpiele w otrębach, kwaśne z łyżką octu na 1l wody, obmywanie 

ciała letnią wodą. Zadbać o prawidłową temperaturę pomieszczenia 20-21°C 
oraz o odpowiednią wilgotność powietrza. Paznokcie chorego powinny być 
krótko obcięte i utrzymywane w czystości; 

♣  skłonność do infekcji; 
♣  wzdęcia po posiłku, wskazane jest leżeć 30 minut w łóżku; 
♣  obrzęki wokół kostek, dieta z ograniczeniem sodu, leki moczopędne (albuminy 

dożylne), kontrola masy ciała. 

 

Udział w leczeniu powikłań - krwotok z żylaków przełyku, założenie cewnika i ucisk 

na żylaki, usunięcie krwi z jelit, płukanie żołądka. 

  Zadania edukacyjne: 

♣  brak wiedzy chorego na temat zasad stosowania diety; 
♣  brak wiedzy na temat zalecanej aktywności fizycznej;  
♣  przy przebiegu subklinicznym i bezobjawowych chory może pracować 

zawodowo pod warunkiem, że praca nie jest ciężka; 

♣  w okresie klinicznie wyrównanej marskości przeciwwskazane są wszelkie 

wysiłki fizyczne i nadmierna aktywność ruchowa; 

♣  zaostrzenia i powikłania- pozostanie w łóżku.  

 

W  marskości  wątroby

  opieka  domowa  nad  chorym  sprowadza  się  głównie  do  właściwego 

odżywiania,  które  samo  przez  się  ma  istotne  znaczenie  lecznicze.  Zasadą  żywienia  w 
marskości  wątroby  jest  wprowadzanie  do  jadłospisu  dużych  ilości  pokarmów  białkowych, 
takich jak chude mięso zwierzęce i ryby, białka jaj, a przede wszystkim biały ser (twaróg) — 
w ilości co najmniej 200 g białka dziennie. Tak duże ilości białka nie mogą być, oczywiście, 
spożyte na jeden raz; trzeba je rozkładać na kilka porcji — na śniadanie, obiad i kolację. W 
miarę  możliwości  trzeba  często  zmieniać  charakter  potraw,  aby  uczynić  je  bardziej 
urozmaiconymi i zachęcić tym samym chorych do ich spożywania. Drugą zasadą diety przy 
marskości jest znaczne ograniczenie pokarmów tłustych i tłuszczów, do co najwyżej 50—60 g 
na dobę (5—6 deka). Dozwolone są tłuszcze tylko całkiem świeże, nie przysmażane (masło, 
margaryna). Co się tyczy potraw mącznych i cukrowych nie obowiązują tutaj żadne specjalne 
zastrzeżenia, pod warunkiem jednak, że chory otrzymuje swoje minimum potraw białkowych. 
Używanie  soli  kuchennej  powinno  być  ograniczone;  potraw  nie  powinno  się  solić.  Ważne 
natomiast  jest  wzbogacanie  posiłków  w  witaminy  (soki  jarzynowe  i  owocowe,  preparaty 
witaminowe). Absolutnie zakazane jest spożywanie jakichkolwiek napojów alkoholowych — 
nawet wina i piwa. 
 

 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 33 z 72 
 

16. Problemy pielęgnacyjne chorych z wrzodziejącym zapaleniem jelita 
grubego. 

 

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego

 (

łac.

 colitis ulcerosa, CU), zaliczane do 

grupy 

nieswoistych zapaleń jelit

 – jest przewlekłym procesem zapalnym błony śluzowej 

odbytu lub jelita grubego, o nieustalonej dotychczas etiologii. Choroba jest znacznie częstsza 
u 

rasy białej

 (Europa, Ameryka Północna). Zapadalność w Europie – 10/100000/rok. Szczyt 

zachorowalności przypada na wiek 20-40 lat. Obserwuje się rodzinne występowanie – w 
około 6-7% przypadków. 
 

1. Problem: Nudności i wymioty 

 
1. Cel opieki: Wyeliminowanie nudności i wymiotów 
 
Postępowanie pielęgniarskie: 

♣  Podanie miski nerkowatej i ligniny 
♣  Ochrona pacjenta przed zachłyśnięciem 
♣  Ustawienie w wygodnej pozycji 
♣  Podanie wody do płukania jamy ustnej 
♣  Pomoc w utrzymaniu higieny jamy ustnej 
♣  Stosowanie odpowiedniej diety 
♣  Obserwacja wyglądu i częstości wymiotów 
♣  Kontrola parametrów 
♣  Prowadzenie bilansu płynów 
♣  Wywietrzenie sali 
♣  Podanie leków na zlecenie lekarza 

  

2. Problem: Ból brzucha 

 
2. Cel opieki: Złagodzenie dolegliwości bólowych 
 
Postępowanie pielęgniarskie: 

♣  Podanie leków przeciwbólowych na zlecenie lekarza 
♣  Ułożenie w wygodnej pozycji 
♣  Zalecenie, aby pacjent nie wykonywał niepotrzebnych ruchów do czasu ustąpienia 

dolegliwości 

  

3. Problem: Dyskomfort spowodowany krwawą biegunką 

 
3. Cel opieki: Zlikwidowanie lub zmniejszenie dyskomfortu spowodowanego biegunką 
 
Postępowanie pielęgniarskie: 

♣  Ustalenie częstości wypróżnień 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 34 z 72 
 

♣  Nawadnianie pacjenta 
♣  Prowadzenie bilansu płynów 
♣  Zapewnienie poczucia intymności podczas wypróżnień 
♣  Zapewnienie czystości ciała, bielizny osobistej i pościelowej 
♣  Podanie leków na zlecenie lekarza 

 

4. Problem: Utrata łaknienia i chudnięcie 
 

4. Cel opieki: Unormowanie łaknienia i zapobiegnięcie chudnięciu 
 
Postępowanie pielęgniarskie: 

♣  Dbanie o estetykę i formę podawanych posiłków 
♣  Eliminowanie z jadłospisu potraw o przykrym dla chorego zapachu 
♣  Prowadzenie bilansu płynów 
♣  Kontrola masy ciała 
♣  Kontrola parametrów 

 

5. Problem: Gorączka utrudniająca pacjentowi funkcjonowanie  

 
5. Cel opieki: Obniżenie temperatury ciała do wartości optymalnych dla pacjenta 
 
Postępowanie pielęgniarskie: 

♣  Podanie leków na zlecenie lekarza 
♣  Podawanie płynów pacjentowi 
♣  Stosowanie zimnych okładów na czoło pacjenta 
♣  zapewnienie odpowiedniego mikroklimatu w sali 
♣  Pomoc w utrzymaniu higieny ciała pacjenta 
♣  W razie potrzeby zmiana bielizny pościelowej pacjenta 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 35 z 72 
 

17. Udział pielęgniarki w badaniach diagnostycznych wykonywanych w 
chorobach układu pokarmowego. 
 

Pielęgniarka współczesna bierze bardzo aktywny udział w procesie rozpoznawania, 
obserwacji i leczenia chorego. Jej udział w procesie diagnostycznym powinien być świadomy. 
Musi ona nie tylko orientować się, w jaki sposób wykonuje się badanie, ale również rozumieć 
znaczenie wyników tych badań. 
Istnieje grupa badań określonych jako badania podstawowe, które są wykonywane rutynowo 
u każdego pacjenta przyjętego do szpitala. Do tej grupy badań zazwyczaj zalicza się odczyn 
opadania krwinek czerwonych, morfologię krwi, ogólne badanie moczu, odczyn 
Wassermanna oraz badanie radiologiczne klatki piersiowej. Badania podstawowe mają na 
celu wstępną ocenę stanu zdrowia oraz wykluczenie chorób o znaczeniu społecznym, np. 
gruźlicy i kiły. 
 

Badania podstawowe

  

(OB, morfologia krwi, badanie moczu) mają pomocnicze znaczenie w diagnostyce chorób 
przewodu pokarmowego. W różnych ostrych stanach zapalnych (np. ostre zapalenie 
pęcherzyka żółciowego) wzrasta liczba białych krwinek we krwi obwodowej 
(hiperleukocytoza). W tych samych stanach odczyn opadania krwinek czerwonych jest 
przyspieszony (OB = odczyn Biernackiego). Przyspieszenie OB obserwuje się także w 
chorobach nowotworowych oraz w marskości wątroby. 
Liczba krwinek czerwonych może się zmniejszać przede wszystkim w krwotokach z 
przewodu pokarmowego. W ostrym krwotoku, mimo utraty krwi, w pierwszym okresie obraz 
morfologiczny nie pogarsza się, ponieważ krew zostaje zagęszczona. Następnie, na skutek 
uruchomienia czynników obronnych, ustrój usiłuje utrzymać dostateczną ilość płynu w 
naczyniach krwionośnych i krew ulega rozcieńczeniu. Zmniejsza się stężenie hematokrytu 
oraz ilość hemoglobiny, a także liczba krwinek czerwonych (erytrocytów). W przewlekłym 
krwawieniu z przewodu pokarmowego rozwija się niedokrwistość z niedoboru żelaza. 
Zmniejsza się liczba erytrocytów, które przy tym są ubogie w hemoglobinę. Podobna 
niedokrwistość powstaje w wyniku procesów nowotworowych w przewodzie pokarmowym. 
Natomiast w przypadku przewlekłego zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka lub 
zakażenia niektórymi pasożytami (np. bruzdogłowcem szerokim) może wystąpić 
niedokrwistość megaloblastyczna. W przypadku pasożytów przewodu pokarmowego we krwi 
może też znacznie wzrosnąć odsetek krwinek kwasochłonnych (eozynofilia). 
 

Badanie wydzielin i wydalin z przewodu pokarmowego.

  

Sok żołądkowy jest produkowany w ilości 1500—3000 ml na dobę. Zawiera on ok. 99% 
wody oraz elektrolity: potas, sód, chlor (jako kwas solny). W skład soku żołądkowego 
wchodzą też związki wielocząsteczkowe: enzymy, peptydy i mukopolisacharydy. 
Wydzielanie kwasu solnego zmniejsza się z wiekiem. 
Żołądek zgłębnikuje się w celu uzyskania soku żołądkowego do badania, karmienia chorego 
przez zgłębnik, odessania nieprawidłowej treści żołądka lub usunięcia połkniętych trucizn. 
Zgłębnik zakłada się w pozycji siedzącej. Choremu należy wytłumaczyć, że odruchy 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 36 z 72 
 

wymiotne w czasie wprowadzania zgłębnika są naturalne i że on sam może je opanować 
przez głębokie oddychanie. Jeżeli w czasie zakładania zgłębnika chory zacznie kaszleć, 
należy zgłębnik wycofać, ponieważ najprawdopodobniej dostał się do tchawicy. Zgłębnik 
żołądkowy wprowadza się na głębokość ok. 50 cm i strzykawką próbnie aspiruje treść. 
Badanie sekrecji żołądka polega na podaniu środka pobudzającego wydzielanie i następnie 
pobieraniu w określonych odstępach czasu treści żołądkowej do badania. Do niedawna 
stosowano słabe bodźce wydzielnicze pod postacią roztworu kofeiny lub śniadania próbnego. 
Ostatnio popularne jest badanie sekrecji żołądka metodą Kaya, z zastosowaniem silnych 
bodźców, pobudzających maksymalnie sekrecję żołądka. Są to: histamina lub pentagastryna. 
Badanie wydzielania żołądkowego metodą Kaya prowadzi się w następujący sposób. Po 
założeniu zgłębnika do żołądka odsysa się treść przez 10 min w celu opróżnienia żołądka. 
Następnie przez 1 h odsysamy treść żółciową, zbierając ją do jednego naczynia. Mierzy się 
ilość zebranej treści i pobiera się z niej 20 ml do oznaczenia sekrecji podstawowej (BAO). 
Następnie podaje się podskórnie Pentagastrynę w odpowiedniej dawce, przeliczonej na 1 kg 
masy ciała. Przez następną godzinę odsysa się bez przerwy treść żołądkową do 4 kolejnych 
probówek zmienianych co 15 min. Mierzy się jej ilość w każdym okresie 15-minutowym i 
posyła do badania po 20 ml treści z każdej porcji, w celu oznaczenia maksymalnej sekrecji 
(MAO). Laboratorium analityczne oznacza stężenie kwasu solnego w milimolach na 1 litr 
oraz zawartość kwasu solnego w milimolach na 1 h. U osób zdrowych wydzielanie 
podstawowe (BAO) wynosi 50—100 ml soku żołądkowego, 0—30 mmol/HCl/l 1 i 0—5 
mmol/HCl/1 h, zaś wydzielanie maksymalne (MAO) wynosi 20—250 ml soku żołądkowego 
na godzinę, 60—100 mmol/HCl/l 1 i 5—25 mmol/HCl/l h. 
Badanie treści dwunastniczej ma na celu uzyskanie informacji na temat wydzielania i zmian 
w soku trzustkowym i żółci oraz ocenę czynności pęcherzyka żółciowego. Długi zgłębnik 
zakończony metalową oliwką zakładamy do żołądka. Następnie układamy chorego na 
prawym boku z uniesionymi biodrami i polecamy mu powoli połykać zgłębnik. W ten sposób 
metalowa oliwka zgłębnika łatwiej wchodzi przez odźwiernik do dwunastnicy. Przez zgłębnik 
zaczyna wyciekać jasna żółć pochodząca z przewodu żółciowego wspólnego (żółć A). 
Następnie podaje się choremu lek przez zgłębnik wyzwalający bodziec obkurczający 
pęcherzyk (np. roztwór 30% siarczanu magnezu). Powinno się otrzymać ciemną, zagęszczoną 
żółć B, pochodzącą z pęcherzyka żółciowego. Ostatnia frakcja żółci po opróżnieniu 
pęcherzyka pochodzi z przewodu wątrobowego, ma barwę jasnożółtą i określana jest jako 
żółć C. W ten sposób uzyskuje się informacje o sposobie wydalania żółci przez pęcherzyk i 
drogi żółciowe, a pośrednio o pojemności pęcherzyka. Badaniem mikroskopowym poszukuje 
się leukocytów, których obecność, zwłaszcza w skupiskach oraz w kłaczkach śluzu, świadczy 
o stanie zapalnym dróg żółciowych. W zakażeniu lamblią jelitową można w ciepłej żółci 
znaleźć żywe, poruszające się lamblie. Wykonuje się też badanie bakteriologiczne żółci 
pobranej do sterylnych probówek. Obecność w treści B i C kryształów bilirubinianu wapnia 
lub kryształów cholesterolu przemawia za kamicą dróg żółciowych. 
Brak żółci B może świadczyć o niedrożności przewodu pęcherzykowego. Nieuzyskanie 
żadnej frakcji żółci, po wykluczeniu błędów technicznych, może być objawem niedrożności 
przewodu żółciowego wspólnego. Oczywiście w takich przypadkach musi współistnieć 
żółtaczka mechaniczna. 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 37 z 72 
 

Do dwunastnicy wydzielany jest również sok trzustkowy, zawierający enzymy trawienne. 
Aby ocenić wydolność trzustki, wykonuje się test pobudzania trzustki za pomocą sekretyny. 
Do żołądka i dwunastnicy wprowadza się dwuprzewodowy zgłębnik, przez który jednym 
przewodem odsysa się stale treść żołądkową, a drugim pobiera się próbki żółci zawierającej 
sok trzustkowy. Ocenia się wydzielanie trzustki przed stymulacją oraz po dożylnym lub 
kroplowym podaniu sekretyny. W pobranej treści oznacza się zawartość wodorowęglanów 
oraz aktywność enzymów trawiennych. Trzeba pamiętać, aby pobrany materiał był szybko 
dostarczony do laboratorium, ponieważ wodorowęglany szybko ulatniają się z treści 
dwunastniczej. 
Do badania wydalin przewodu pokarmowego należy też badanie kału. Barwa stolca zależy 
głównie od rodzaju pokarmów i patologicznych składników pojawiających się w stolcu na 
skutek choroby. Prawidłowy stolec ma barwę ciemną. Przy diecie mlecznej barwa jest 
jasnobrązowa, przy diecie mięsnej ciemnobrunatna; tłusta dieta powoduje stolce żółte. Stolce 
czarne mogą być objawem krwawienia z górnych odcinków przewodu pokarmowego, ale 
występują też przy stosowaniu bizmutu, żelaza itp. W zatkaniu dróg żółciowych stolec ma 
barwę gliny. Zawartość świeżej krwi w stolcu świadczy o krwawieniach z odbytu. 
Równomiernie czerwona barwa stolca może być spowodowana krwawieniem z jelita grubego 
(np. w czerwonce), ale także po zjedzeniu kolorowych pokarmów (np. buraków). Toteż 
zawsze oceniając barwę stolca trzeba wyjaśnić, jakie pokarmy chory spożywał w ostatnich 
dniach i jakie przyjmował leki. 
Laboratorium analityczne oznacza w stolcu obecność krwi utajonej (śladowe krwawienia 
niewidoczne gołym okiem), barwników żółciowych, resztek niestrawionych pokarmów oraz 
pasożytów i ich jaj. Ważne znaczenie ma badanie bakteriologiczne stolca, szczególnie przy 
podejrzeniu chorób zakaźnych przewodu pokarmowego. 
Przedmiotem badania może być także traktowana jako wydzielina treść wymiotna. 
Szczególne znaczenie ma badanie toksykologiczne treści żołądkowej w przypadkach zatruć. 
Ponadto badanie treści wymiocin może być przydatne w ustaleniu niedrożności żołądka lub 
odźwiernika oraz krwawienia z żołądka. 
 

Badania biochemiczne.

  

Podstawowym badaniem w chorobach wątroby jest oznaczanie stężenia bilirubiny w 
surowicy krwi oraz stopnia jej przemian biochemicznych. Prawidłowe stężenie bilirubiny w 
surowicy nie przekracza 10 mg na 1l. Krew na badanie powinna być pobrana na czczo i 
przechowywana w ciemności i chłodzie. Barwniki żółciowe oznacza się także w moczu. 
Zawartość bilirubiny i urobilinogenu w moczu zmienia się znamiennie dla różnych postaci 
żółtaczek. 
Badaniem niemal rutynowym jest określenie zawartości białek surowicy krwi oraz ich frakcji. 
Na zawartość białek wpływa stan odżywienia, czynność wątroby oraz choroby, które mogą 
zaburzać produkcję lub zwiększać utratę białek. Prawidłowe stężenie białek surowicy wynosi 
60—80 g/l (6—8 g%), w tym albuminy stanowią 35—55 g/l (3,5—5,5 g%). Poszczególne 
frakcje białek zachowują się znamiennie dla pewnych stanów chorobowych. Frakcja 
albuminowa zmniejsza się w stanach niedożywienia, w zaburzeniach wchłaniania jelitowego, 
niewydolności wątroby i nowotworach. Zwiększenie zawartości globulin alfa następuje w 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 38 z 72 
 

ostrych stanach zapalnych, a globulin gamma — w przewlekłych zapaleniach, a jeszcze 
bardziej w marskości wątroby. 
W przewlekłym uszkodzeniu wątroby zmniejsza się zawartość fibrynogenu i protrombiny, co 
może prowadzić do skazy krwotocznej. Produktem przemiany białek jest amoniak, który u 
osób zdrowych w wątrobie zostaje przerobiony na mocznik. W uszkodzeniu miąższu wątroby 
zwiększa się stężenie amoniaku, a osłabia się synteza mocznika. Ważną grupą badań 
biochemicznych jest oznaczenie aktywności niektórych enzymów w surowicy krwi. 
Aktywność diastazy zwiększa się w ostrym zapaleniu trzustki, w mniejszym stopniu także w 
perforacji żołądka, natomiast zmniejsza się w przewlekłym zapaleniu trzustki. Fosfataza 
zasadowa jest produktem m.in. komórek wątrobowych wydalanym do dróg żółciowych. Toteż 
w żółtaczce mechanicznej, gdy odpływ żółci do dwunastnicy jest upośledzony, zwiększa się 
aktywność fosfatazy zasadowej w surowicy. W uszkodzeniu wątroby wzrasta także 
aktywność aminotransferazy alaninowej (A1AT), dawniej zwanej transaminazą glutaminowo-
pirogronową (GPT), aminotransferazy asparaginianowej (AspAT), dawniej zwanej 
transaminazą glutaminowoszczawiowooctową (GOT) oraz dehydrogenazy mleczanowej 
(LDH). Krew na badanie enzymologiczne pobiera się do suchej probówki w ilości ok. 4 ml 
bez żadnych dodatków. 
 

Badanie ultrasonograficzne

  

(ultrasonografia — USG). Nowe możliwości diagnostyki nieinwazyjnej wniosło do 
medycyny zastosowanie fal ultradźwiękowych. Fale ultradźwiękowe są przenoszone przez 
ośrodki o różnej gęstości, z różną prędkością, co umożliwia uwidocznienie granic po-
szczególnych narządów na ekranie oscyloskopu. Badania ultrasonograficzne znalazły 
zastosowanie w diagnostyce nowotworów (szczególnie wątroby i trzustki), kamicy 
pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych oraz innych zmian chorobowych przewodu 
pokarmowego. Chory kierowany na badanie USG jamy brzusznej powinien być na czczo; 
gazy z jego przewodu pokarmowego muszą być odprowadzone. Badanie USG stanowi 
obecnie bardzo ważną metodę diagnostyczną, która w wielu przypadkach zastępuje badanie 
radiologiczne, a przy tym jest zupełnie bezpieczne. 
 

Badanie endoskopowe

.  

Badanie endoskopowe, czyli wziernikowe, polega na wprowadzeniu aparatu optycznego do 
wnętrza narządu i oglądaniu jego stanu anatomicznego i czynnościowego. W przewodzie 
pokarmowym do narządów, które można badać przez wziernik, należą: przełyk, żołądek, 
dwunastnica oraz jelito grube. Wziernikowanie tych narządów odbywa się metodą 
bezkrwawą, ponieważ mają one naturalne otwory. Można również wziernikować jamę 
otrzewnową (laparoskopia), wprowadzając wziernik przez nacięte powłoki brzuszne. Wielki 
postęp techniczny, który dokonał się w ostatnich latach w zakresie budowy aparatury 
endoskopowej, spowodował popularyzację tej metody diagnostycznej i rozszerzył wskazania 
do tego badania. 
Wziernikowanie przełyku (ezofagoskopia) jest przydatne w diagnostyce uchyłków przełyku, 
nowotworów, zmian bliznowatych po oparzeniu oraz zaburzeniach połykania. W celach 
leczniczych wykorzystuje się ezofagoskopię do usuwania ciał obcych. 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 39 z 72 
 

Badania wziernikowe żołądka i dwunastnicy, czyli gastroskopia i duodenoskopia, mają 
podstawowe znaczenie w rozpoznawaniu chorób żołądka i dwunastnicy i pozwalają na 
rozstrzygnięcie wątpliwości, czy mamy do czynienia jedynie z owrzodzeniem, czy może 
zmiany mają charakter nowotworowy. Za pomocą gastroskopii ocenia się stan anatomiczny 
błony śluzowej żołądka, ustala źródło krwawienia oraz pobiera wycinki do badania 
histopatologicznego. 
Badanie rektoskopowe, technicznie najprostsze, polega na wprowadzeniu sztywnego 
wziernika do odbytnicy i okrężnicy esowatej. Wziernik wprowadza się do odbytnicy po 
uprzednim dokładnym obejrzeniu okolicy odbytu i po badaniu palcem odbytnicy. W dniu 
poprzedzającym badanie wykonuje się lewatywę czyszczącą, którą należy powtórzyć na 3 h 
przed badaniem. Natomiast nie należy robić lewatywy bezpośrednio przed badaniem. 
Tradycyjne badanie rektoskopem sztywnym pozwala ocenić końcowe 30 cm przewodu 
pokarmowego. Miękkie fiberoskopy doodbytnicze (tzw. kolonoskopy) pozwalają na 
obejrzenie całego jelita grubego. Badanie kolonoskopowe wymaga odpowiedniego 
przygotowania pacjenta, który w dniach poprzedzających badanie powinien pozostawać na 
„diecie bezresztkowej", tj. diecie ograniczającej produkcję kału, a w dniu badania powinien 
mieć wykonaną głęboką lewatywę czyszczącą. Kolonoskopia pozwala na obejrzenie i 
pobranie wycinków z tych części jelita grubego, które leżą poza zasięgiem rektoskopu 
(kątnica, okrężnica wstępująca, poprzeczna i zstępująca). 
 

Badanie histologiczne i cytologiczne.

  

Badanie histologiczne polega na mikroskopowej ocenie skrawków tkanek, pobranych w 
czasie badania endoskopowego albo operacji lub za pomocą biopsji. Biopsja polega na 
nakłuciu narządu specjalną igłą, tak zbudowaną, że zostaje w niej skrawek tkanki 
nakłuwanego narządu. Za pomocą biopsji pobiera się tkanki narządów miąższowych: 
wątroby, śledziony, nerek, węzłów chłonnych. 
Badanie cytologiczne polega na ocenie pojedynczych komórek uzyskanych z płynów 
ustrojowych, z wydzielin i wydalin lub bezpośrednio z badanego narządu (np. popłuczyny z 
żołądka). Pobranie materiału do badania cytologicznego, jego przechowywanie i konserwacja 
muszą być bardzo staranne, jeżeli mają przynieść wiarygodne wyniki badań. Poza właściwą 
metodą pobierania ważne są informacje o chorym załączone do materiału przesyłanego do 
laboratorium. Istnieją specjalne druki, które się wypełnia; powinny one zawierać informacje 
prawdziwe i przemyślane. 
 

Badanie radiologiczne przewodu pokarmowego. 

 Przewód pokarmowy może być od przełyku aż do odbytnicy zbadany za pomocą promieni 
rentgenowskich, po wypełnieniu środkiem kontrastującym. Jako środka kontrastującego 
używa się zawiesiny siarczanu baru, który nie rozpuszcza się w wodzie, nie wchłania się z 
przewodu pokarmowego i nie powoduje żadnych niepożądanych następstw. 
Do badania przełyku używa się zawiesiny środka kontrastującego o konsystencji gęstej 
śmietany. Chory nie musi być do tego badania specjalnie przygotowany, ale powinien być na 
czczo. Po podaniu łyku zawiesiny barytowej śledzi się na ekranie rentgenowskim jej drogę 
przez przełyk i wpust żołądka. Badanie radiologiczne służy do wykrywania owrzodzeń, 
nowotworów, uchyłków, żylaków i zwężeń przełyku. 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 40 z 72 
 

Badanie radiologiczne żołądka wykonuje się używając zawiesiny barytowej rzadszej niż w 
badaniu przełyku. W dniu przed badaniem chory nie otrzymuje kolacji i nie je śniadania w 
dniu badania. Jeżeli poprzednio stwierdzono u niego zaleganie treści żołądkowej, to przed 
badaniem należy założyć do żołądka zgłębnik i odessać zalegającą treść. Badanie radio-
logiczne jest cenną metodą rozpoznawania zmian nowotworowych, uchyłków i owrzodzeń. 
Wrzód żołądka w obrazie radiologicznym przedstawia się jako dodatek cieniowy, ponieważ 
do niszy wrzodowej dostaje się środek kontrastujący i wypełnia ją. Guz nowotworowy 
powoduje ubytki cienia żołądka oraz sztywność nacieczonej ściany. Badaniem 
radiologicznym można także stwierdzić zwężenie odźwiernika. 
W diagnostyce jelit cienkich badanie radiologiczne ma mniejsze znaczenie. Środek 
kontrastujący podaje się doustnie w kilku porcjach, a następnie wielokrotnie obserwuje się na 
ekranie jego przesuwanie przez jelita. Badanie trwa kilka godzin i chory jest kilkakrotnie 
wzywany do pracowni radiologicznej. 
Jelita grube bada się po podaniu środka kontrastującego we wlewie doodbytniczym. Na 24 h 
przed badaniem należy dać choremu dietę płynną z dużą ilością obojętnych płynów do picia. 
Wieczorem poprzedzającym badanie podaje mu się środek przeczyszczający lub wykonuje 
lewatywę. Natomiast nie można wykonywać oczyszczającej lewatywy rano w dniu badania. 
Doodbytniczy wlew zawiesiny barytowej wykonuje się w pracowni radiologicznej. Badanie 
rtg jelita grubego pozwala na stwierdzenie stanów zapalnych, uchyłków, zwężeń 
organicznych i czynnościowych, polipów i nowotworów. 
Badanie radiologiczne ma także zastosowanie w diagnostyce dróg żółciowych. Może ono nie 
tylko dostarczać informacji o stanie anatomicznym dróg żółciowych, lecz również o stanie 
czynnościowym wątroby i dróg żółciowych. Badania radiologiczne wykonywane są za 
pomocą środków kontrastujących jodowych podawanych doustnie (cholecystografia kon-
densacyjna) lub dożylnie (cholangiografia wydzielnicza). 
Podstawowe znaczenie diagnostyczne ma cholecystografia kondensacyjna. W przeddzień 
badania wieczorem podaje się doustnie środek cieniujący (np. Cistobil), który wchłania się w 
jelitach i dostaje przez krążenie wrotne do wątroby. Z wątroby zostaje on wydalony z żółcią, 
dostaje się do pęcherzyka żółciowego i tam ulega zagęszczeniu. Na zdjęciu radiologicznym 
uwidacznia się zakontrastowany pęcherzyk. Po wykonaniu pierwszego zdjęcia podaje się 
śniadanie składające się z 2 jajek lub oliwy, po którym pęcherzyk obkurcza się, a żółć wydala 
do dwunastnicy. Na wykonanym w tym czasie zdjęciu należy ocenić zdolność kurczenia się 
pęcherzyka i drożność przewodów żółciowych. Cholecystografia może uwidocznić obecność 
kamieni żółciowych w przełyku, pod postacią cieni ujemnych (złogi impregnowane solami 
wapnia). 
Drugą formą badania radiologicznego dróg żółciowych jest cholangiografia wydzielnicza. 
Dożylnie podaje się 20 ml środka cieniującego jodowego, Bilipoliny. Środek ten zostaje 
szybko wchłonięty przez wątrobę i wydzielony wraz z żółcią. Po 30 min uwidaczniają się 
przewody żółciowe wewnątrz- i zewnątrzwątrobowe, a po 60 min pęcherzyk żółciowy. 
Badanie ze środkiem cieniującym dożylnym powinno być wykonywane ostrożnie, ponieważ 
mogą wystąpić przypadki nadwrażliwości nań i niebezpieczne powikłania. Niektórzy zalecają 
podawanie w dożylnym wlewie kroplowym, co poprawia tolerancję środka cieniującego oraz 
zwiększa wartość diagnostyczną tego badania. 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 41 z 72 
 

Zwracamy uwagę, że środek cieniujący stosowany do cholangiografii zawiera jod. W 
przypadku uczulenia na ten pierwiastek mogą wystąpić niepożądane objawy alergiczne 
(wysypka skórna, zwana jodzicą), a nawet wstrząs anafilaktyczny zagrażający życiu. Dlatego 
przed podaniem preparatów jodowych, zwłaszcza dożylnych, pielęgniarka powinna zapytać 
chorego, czy miał już wykonywane podobne badania, jak je znosił oraz czy nie jest uczulony 
na preparaty jodowe. Ta sama zasada odnosi się do podawania środka cieniującego przy 
wykonywaniu urografii (kontrastowe badanie nerek) i angiografii (kontrastowe badanie 
naczyń krwionośnych). 
W wyspecjalizowanych ośrodkach gastrologicznych wykonuje się także tzw. wsteczną 
oddwunastniczą cholangiopankreatografię endoskopową. Pod kontrolą duodenoskopu 
wprowadza się cewnik do dwunastnicy, a następnie do przewodu żółciowego wspólnego i 
wstrzykuje się środek cieniujący bezpośrednio do dróg żółciowych. Ta metoda badania 
znakomicie uwidacznia nie tylko przewody żółciowe, ale także przewody wydzielnicze 
trzustki. Oddwunastniczą cholangiografię można wykonać również w czasie zabiegu 
operacyjnego. Oddaje ona cenne usługi w ocenie drożności przewodów żółciowych i 
możliwości usuwania kamieni z dróg żółciowych w czasie operacji. 
 

Badanie bakteriologiczne

.  

W diagnostyce gastrologicznej często korzysta się z badań bakteriologicznych. Rutynowo 
wykonuje się posiewy z żółci w każdym przypadku zgłębnikowania dwunastnicy. Natomiast 
treść żołądka, silnie kwaśna, jest jałowa i nie wymaga badania bakteriologicznego. Wyjątek 
stanowią rzadkie przypadki ropnego zapalenia błony śluzowej żołądka, kiedy to treść 
żołądkowa nie zawiera kwasu solnego i jest zakażona bakteriami ropnymi. Często też 
wykonuje się badanie bakteriologiczne stolca. Ma ono szczególne znaczenie w chorobach 
zakaźnych przewodu pokarmowego oraz w badaniu nosicielstwa.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 42 z 72 
 

18. Zasady żywienia chorego z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego. 

 
Dieta jest, oprócz leczenia, najważniejszą formą terapii we wrzodziejącym zapaleniu jelita 
grubego. 
Chorym na wrzodziejące zapalenie jelita grubego, u których objawy chorobowe ustąpią bądź 
ulegną  złagodzeniu,  zaleca  się  stosowanie  diety  łatwostrawnej  z  ograniczeniem  tłuszczów  i 
błonnika pokarmowego 
 
Delikatne produkty naturalne 
Zalecenia żywieniowe zależne są od etapu choroby i jej przebiegu.  
W  okresie  ostrego  przebiegu wrzodziejącego  zapalenia  jelita  grubego  stosowane  jest 
głównie leczenie żywieniowe drogą dojelitową.  
Po ustąpieniu ostrych objawów rozpoczyna się etap żywienia, w którym podaje się produkty 
naturalne:  słaba  herbata,  napar  z  rumianku,  mięty,  słaby  chudy  rosół,  marchewkę puree a 
następnie sucharki, bułkę pszenną, ryż, gotowane chude mięso oraz ziemniaki puree). 
 
Dieta łatwostrawna - ograniczyć błonnik i tłuszcz 
Chorym na wrzodziejące zapalenie jelita grubego, u których objawy chorobowe ustąpią bądź 
ulegną  złagodzeniu,  zaleca  się  stosowaniediety  łatwostrawnej z  ograniczeniem tłuszczów i 
błonnika pokarmowego (ze względu na upośledzone trawienie i wchłanianie tłuszczów). 
Ogólne zalecenia żywieniowe we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, czyli... 
 
Najważniejsze  zasady  żywieniowe  sprowadzają  się  do  stosowania diety  z  ograniczeniem 
tłuszczów. 

  Dieta  powinna  być  wysokokaloryczna, bogatobiałkowa,  z  niską  zawartością 

błonnika. 

  Należy spożywać od 5 do 6 posiłków dziennie, w małych objętościach. 
  Mleko  należy  podawać  głównie  w  formie jogurtów,  kefirów,  chudych  serów 

twarogowych, ponieważ w większości przypadków jest ono źle tolerowane przez 
chorych (powoduje biegunki, kurczenie i przelewanie w jelitach). 

  Warzywa  i  owoce  należy  spożywać  w  postaci  gotowanej  i  rozdrobnionej  lub  w 

postaci soków. 

  Zupy  należy  sporządzać  na wywarach warzywnych  bez  ich  późniejszego 

podprawiania zawiesiną z mąki i mleka. 

  Zmniejszona ilość tłuszczu w diecie ogranicza podaż witamin rozpuszczalnych w 

tłuszczach,  dlatego  też  zaleca  się  podawanie  większej  ilości  warzyw  bogatych 
w beta-karoten.  

  Należy  wybierać  produkty  świeże,  niekonserwowane,  bez  sztucznych  dodatków, 

ponieważ  wiele  substancji  konserwujących  czy  barwiących  może  powodować 
wzmożenie się objawów. 

  Posiłki  należy  przygotowywać  w  formie  gotowanej  w  wodzie  lub na  parze, 

poddawać  procesowi  przecierania,  miksowania  i  rozdrabniania,  piec  w  folii  lub 
pergaminie, a dozwolony tłuszcz dodawać po przyrządzaniu potrawy. 

 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 43 z 72 
 

19. Zasady żywienia chorego z cukrzycą. 

 

Wraz z rozwojem cywilizacji wzrosła również liczba chorób cywilizacyjnych. Do takich 
chorób zalicza się m.in. Cukrzyca typu II. Czy cukrzyca zawsze oznacza wyrok? Z pewnością 
wymaga od chorego zmian w trybie życia a w szczególności w żywieniu. W przypadku 
cukrzycy typu i konieczne jest stosowanie preparatów insuliny. Jednak, aby leczenie 
żywieniowe było skuteczne, należy się nauczyć tak komponować posiłki, by dostarczały one 
organizmowi wszystkich składników odżywczych i przede wszystkim normowały poziom 
glukozy. 

 

Cukrzyca jest chorobą układową w której dochodzi do zaburzeń przemian węglowodanów, 
spowodowanych względnym lub bezwzględnym niedoborem insuliny – hormonu 
wytwarzanego przez komórki trzustki. Dochodzi wtedy do zwiększania ilości glukozy we 
krwi, co w  następstwie prowadzi do uszkadzania naczyń krwionośnych i układu nerwowego. 
 
PODZIAŁ 
 
Klasyfikacja kliniczna rozróżnia różne postacie choroby, najczęstsze to:

 

 

1. Cukrzyca typu I – insulinozależna

 – spowodowana jest bezwzględnym niedoborem 

insuliny, wskutek czego dochodzi do zniszczenia komórek trzustki. Ten typ cukrzycy 
wymaga stałego stosowania preparatów insuliny. Występuje skłonność do ostrych powikłań 
np. śpiączki cukrzycowej, jeżeli leczenie insuliną jest niedostateczne lub nieprawidłowe, przy 
nieodpowiedniej diecie czy nawet wypiciu znacznej ilości alkoholu. 

 
2. Cukrzyca typu II – nieinsulinozależna

 – u chorych występuje zmniejszenie ilości 

uwalnianej insuliny, często jest to wynikiem otyłości. W początkowym okresie choroby 
uzyskuje się poprawę przy pomocy samej diety cukrzycowej, dostosowując podaż 
węglowodanów do możliwości przetworzenia przez organizm. Istnieje wiele odmian 
cukrzycy nieinsulinozależnej, do najczęstszych zaliczają się: cukrzyca skojarzona z otyłością, 
nadciśnieniem tętniczym czy związana z zaburzeniami przemian lipidowych. 
 

3. Cukrzyca ciężarnych

 – jest to postać cukrzycy, która może pojawiać się w czasie ciąży i 

zazwyczaj mija po porodzie. Ważne jest więc monitorowanie poziomu glikemii podczas 
ciąży, przynajmniej 3-krotnie, aby wcześnie rozpoznać i leczyć zaburzenia tolerancji glukozy. 
 
Objawy wskazujące na możliwość rozwoju cukrzycy: 

  zmniejszenie masy ciała, 
  wzmożone pragnienie, 
  wielomocz, 
  osłabienie, 
  pojawienie się zmian ropnych na skórze oraz stanów zapalnych narządów moczowo-

płciowych. 

 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 44 z 72 
 

POSTĘPOWANIE DIETETYCZNE 
 
Założenia diety cukrzycowej polegają na ograniczeniu poziomu węglowodanów prostych oraz 
tłuszczów. Zalecane jest natomiast zwiększenie udziału węglowodanów złożonych, 
szczególnie z  produktów zawierających błonnik (przetwory zbożowe, warzywa, niektóre 
owoce). Dieta charakteryzuje się względnie niskim poziomem białka. 
 
Zasady ustalania diety: 

  Dieta powinna być ustalana dla każdego chorego indywidualnie w  zależności od 

masy ciała, wzrostu, wieku, aktywności fizycznej. Niezwykle istotne jest, aby 
żywienie współgrało z ewentualnymi preparatami farmakologicznymi. 

  Dieta chorego na cukrzycę powinna być zgodna z założeniami diety zdrowego 

człowieka, tzn. powinna spełniać zalecenia dietetyczne zdrowego żywienia. 

  W przypadku otyłości (BMI >= 30) podstawą jest redukcja masy ciała. Podstawową 

metodą zmniejszania masy ciała są lecznicze zmiany stylu życia, które obejmują 
obniżenie podaży kalorii lub zwiększenie aktywności fizycznej; umiarkowane 
zmniejszenie bilansu kalorycznego (500-1000 kcal/d.) spowoduje wolną, ale 
postępującą utratę masy ciała (ok. 1 kg/tydzień); większość chorych stosujących diety 
odchudzające powinna dostarczyć swemu organizmowi co najmniej 1000-1200 kcal/d 
w  przypadku kobiet i 1200-1600 kcal/d w  przypadku mężczyzn. 

  Spożywanie posiłków musi być rozłożone równomiernie w ciągu dnia, aby 

harmonizowało z nasileniem działania insuliny lub leków. 

  Liczba posiłków powinna wynosić 5- 6 na dobę, powinny być zjadane w małych 

ilościach, spożywane o ustalonych porach i regularnie oraz urozmaicone. 

  Zalecane są 3 główne posiłki (śniadanie, obiad, kolacja) oraz 3 lekkie (II śniadanie, 

podwieczorek, druga kolacja). 

  Przerwy między posiłkami nie powinny być krótsze niż 2 godziny i dłuższe niż 3. 
  W leczeniu cukrzycy nie zaleca się stosowania diet ubogowęglowodanowych. 

 

Zalecenia dietetyczne dotyczące chorych z cukrzycą typu I: 

  regularność trybu odżywiania jako warunek wyrównania metabolicznego 
  zazwyczaj zwiększone zapotrzebowanie energetyczne u tych chorych 
  konieczność równomiernego rozłożenia węglowodanów na posiłki 
  konieczność uwzględniania przekąsek między posiłkami i  przed snem 
  ustalenie czasu przyjmowania posiłków szczególnie w przypadku stosowania insuliny 

długo działającej 

  uwzględnienie dodatkowej podaży energii w przypadku wysiłku fizycznego o 

większym nasileniu 

 
Leczenie żywieniowe w cukrzycy typu II: 

  zwykle zmniejszone zapotrzebowanie energetyczne spowodowane przez otyłość 
  wyrównanie metaboliczne uzyskiwane głównie w wyniku leczenia żywieniowego 
  ograniczenie przekąsek między posiłkami i przed snem – dotyczy otyłości 
  wskazany ustalony czas posiłków 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 45 z 72 
 

 
Zapotrzebowanie energetyczne: 
Kaloryczność diety zależy od masy ciała, płci, aktywności fizycznej, stanu fizjologicznego i 
ewentualnych schorzeń. Przyjęto, że dieta dla osób chorych na cukrzycę powinna spełniać 
następujące wymogi (wg M.Tracza): 

  dla osób otyłych: 1000-1300 kcal 
  dla chorych z nadwagą, osób niepracujących lub lekko pracujących: 1500 – 1800 kcal 
  dla chorych z prawidłową masą ciała oraz niezbyt ciężko pracujących: 2000 – 2200 

kcal 

  dla chorych z niedowagą, młodzieży, osób ciężko pracujących: 2400 – 3000 kcal 

 
 

Zadania pielęgniarki w opiece nad chorym na cukrzycę:  

1. Zadania diagnostyczne: 

  ocena stanu ogólnego chorego,  
  ocena wystąpienia objawów kwasicy ketonowej lub objawów niedocukrzenia,  
  analiza objawów zgłaszanych przez chorych,  
  ocena funkcji ukł krążenia. 

 

2. Pobieranie krwi do badań laboratoryjnych, kontrola glikemii.  
 
3. Udział w zadaniach leczniczych:  

  podawanie leków zgodnie ze zleceniem lekarza,  
  nadzorowanie stosowania diety.  

 

4. Zadania opiekuńcze: 

  ukierunkowane są na rozwiązanie problemów pacjenta wynikających z choroby i 

hospitalizacji. 
 

5. Zadania edukacyjne: 

  przygotowanie chorego do życia z chorobą;  
  rozpoznawanie i zapobieganie stanom hiper i hipoglikemii,  

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 46 z 72 
 

20. Udział pielęgniarki w przygotowaniu pacjenta do insulinoterapii. 

 

Insulinoterapia 

jest obok edukacji chorego, odpowiedniej diety, wysiłku fizycznego i 

doustnych leków przeciwhiperglikemicznych jedną z metod leczenia cukrzycy. Oczywiście 
żadna z tych metod nie pozwala na powrót organizmu do pełni zdrowia, tzn. stanu, w którym 
byłby on w stanie samodzielnie utrzymywać prawidłowy poziom glukozy we krwi i sprawnie 
kontrolować zachodzące z jej udziałem reakcje biochemiczne. Dzięki dobrze zaplanowanemu 
i sprawnie stosowanemu leczeniu można jednak minimalizować niekorzystne skutki choroby i 
polepszać jakość życia chorych. 
 

Co to jest insulina?

 

Insulina jest białkiem (hormonem) wydzielanym przez komórki β wysp Langerhansa trzustki, 
w odpowiedzi na zwiększone stężenie glukozy we krwi. W ludzkim organizmie hormon ten 
pełni wiele ważnych funkcji. Jedną z nich jest umożliwienie przejścia glukozy z krwi do 
komórek, które potrzebują tego surowca do wytworzenia energii niezbędnej do życia.  
 
Używana obecnie w leczeniu cukrzycy insulina (tzw. insulina humanizowana) jest substancją 
wytwarzaną poza organizmem człowieka (metodami inżynierii genetycznej z użyciem 
bakterii Escherichia coli lub komórek drożdży z rodzaju Saccharomyces), jednak jej budowa 
ściśle odpowiada naturalnej. Insulina odpowiednio zmodyfikowana w celu polepszenia 
konkretnych jej właściwości (jak np. prędkość wchłaniania do krwi czy szybkość działania) to 
tzw.analog insuliny. Do określenia stężenia insuliny w danym preparacie używa się 
jednostek międzynarodowych (w skrócie j.m.). 
 

Rodzaje praparatów insulinowych 

Wśród wystepujących na rynku preparatów insuliny wyodrębnić można pięć głównych grup 
podzielonych ze względu na czas ich działania: 

  insuliny krótkodziałające (czas działania od 6-8 godz.), 
  insuliny o pośrednim czasie działania (czas działania 16-18 godz.), 
  insuliny długodziałające (czas działania ok. 24 godz.), 
  szybkodziałający analogi insuliny (czas działania 3-4 godz.), 
  długodziałające analogi insuliny (czas działania ok. 24 godz.), 
  mieszanki insulinowe (stosowane głównie w leczeniu cukrzycy typu 2). 



 

ile w cukrzycy typu 2 leczenie choroby rozpoczyna się od stosowania diety, 
wysiłku fizycznego i leków przyjmowanych doustnie, o tyle w typie 1 leki 
doustne od początku terapii zastępuje insulina. 

 
Wskazania do insulinoterapii 
 
Wskazaniami do stosowania insulinoterapii są zasadniczo: 
I. Cukrzyca typu 1. 
  U dzieci, młodzieży i dorosłych. 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 47 z 72 
 

  Cukrzyca LADA (jest rodzajem cukrzycy rozwijającej się powoli z przebiegającymi na 

przemian okresami niszczenia i regeneracji komórek β wysp trzustkowych, ujawnia się 
zazwyczaj w 4-5 dekadzie życia) – od chwili jej rozpoznania. 

II. Cukrzyca wtórna, spowodowana uszkodzeniem trzustki i wtórnie komórek β przez różne 
procesy patologiczne, jak np. nowotwór złośliwy, choroba alkoholowa i przewlekłe zapalenie 
trzustki. 
III. Cukrzyca typu 2. 
W wyniku powstania oporności na stosowane leki doustne. 
  Przy utrzymywaniu się we krwi poziomu hemoglobiny glikowanej (HbA1c) >7%, po 

wykluczeniu błędów w diecie i innych przyczyn nieskuteczności leków doustnych (jak np. 
niewyleczone ogniska zakażenia). 

  W przypadku istnienia przeciwwskazań do stosowania tych leków. 
IV. Leczenie tymczasowe w takich sytuacjach jak: 
  zawał serca, 
  zabiegi operacyjne, 
  ciąża, 
  ostre stany zapalne i inne stany nagłe, 
  leczenie ostrych powikłań cukrzycy (przebiegające z kwasicą czy hiperglikemią), 
  zaraz po wykryciu 

cukrzycy typu 2

 przy poziomie glukozy we krwi >300 mg/dl lub przy 

obecności ciał ketonowych w moczu. 

W zależności wielu czynników (takich jak typ cukrzycy, etap choroby czy sprawność 
pacjentów) rozróżnia się różne modele insulinoterapii. Najważniejsze z nich to: 
  stosowanie insuliny wspólnie z lekami doustnymi w cukrzycy typu 2 – jest to leczenie 

przejściowe, a insulinę podaje się raz dziennie; 

  stosowanie mieszanek insulinowych – główny model insulinoterapii w cukrzycy typu 2, 

głównie u osób starszych i mniej sprawnych – insulina podawana jest zwykle 2 razy 
dziennie; wadą metody jest brak możliwości uzyskania pełnego wyrównania 
metabolicznego cukrzycy i przyjmowania posiłków o stałych, z góry wyznaczonych 
porach; 

  leczenie „intensyfikowane” – modyfikacja poprzedniej metody, umożliwiająca niewielką 

zmianę pory posiłku południowego przy zastosowaniu dodatkowo insuliny szybko lub 
krótko działającej przed posiłkiem; 

  intensywna insulinoterapia opiera się na zastosowaniu wielokrotnych wstrzyknięć 

insuliny w ciągu dnia, jest podstawową metodą stosowaną w typie 1 cukrzycy; 
podstawowe stężenie insuliny zapewnia analog długodziałający lub preparat o 
przedłużonym działaniu, a potrzebny poposiłkowy wzrost poziomu insuliny zapewniają 
preparaty insulin krótkodziałających lub szybkodziałających analogów insuliny; 

  intensywna insulinoterapia czynnościowa, będąca udoskonaleniem poprzedniej metody (w 

zależności od pory i rodzaju posiłku oraz planowanego wysiłku fizycznego chory sam 
planuje dawkę i czas podania insuliny), najlepiej naśladuje naturalny model wydzielania 
insuliny przez trzustkę, pozwala uzyskać optymalne wyrównanie metaboliczne choroby 
zmniejszając ryzyko i łagodząc epizody hiperglikemii i hipoglikemii oraz poprawiając 
komfort życia pacjentów; 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 48 z 72 
 

  osobiste pompy insulinowe – zapewniają ciągły wlew insuliny krótkodziałającej lub 

analogu szybkodziałającego; pompy są dobrym rozwiązaniem u osób z dużymi 
wahaniami poziomu cukru, przy występowaniu efektu „o brzasku” (znacznego wzrostu 
stężenia glukozy w godzinach porannych), u kobiet w ciąży i w trakcie leczenia zespołu 
stopy cukrzycowej; należy się jednak liczyć z ryzykiem infekcji drobnoustrojów w 
miejscu wkłucia (stosuje się stałe wkłucie do tkanki podskórnej), hipoglikemii przy zbyt 
dużej dawce wlewu podstawowego i ryzykiem kwasicy przy przerwaniu wlewu. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 49 z 72 
 

21.Przyczyny, objawy i postepowanie z chorym w stanie hiperglikemii 

 

Hiperglikemia: 

 
Przyczyny:  

  za duża dawka insuliny,  
  zbyt obfity w węglowodany posiłek,  
  za mało ruchu, dodatkowa choroba (ból, gorączka)  

 

objawy przecukrzenia: 

  nasilenie się pragnienia,  
  zwiększone oddawanie moczu,  
  suchość w jamie ustnej,  
  zaróżowienie skóry,  
  duży cukromocz i acetonuria,  
  przyspieszony i pogłębiony oddech z zapachem acetonu(zapach suszonych jabłek)- 

oddech Kussmaula,  

  senność,  
  utrata przytomności,  
  śpiączka ketonowa.  

 

Postępowanie:  
chory przytomny 

  podać 2-3l osolonych płynów do picia,  
  wezwać lekarza,  

chory nieprzytomny  

  zabezpieczenie przed urazem (drabinki),  
  podawanie dużych dawek insuliny przy pomocy pompy infuzyjnej,  
  uzupełnianie wody,  
  wyrównanie kwasicy i stężenia elektrolitów(podawanie PWE, roztworu 

wodorowęglanu sodu i soli K(+),  

  monitorowanie glikemii i glikozurii,  
  przez kilka dni ogranicza się po śpiączce w diecie tłuszcze a podaje węglowodany 

złożone.  

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 50 z 72 
 

22. Przyczyny, objawy i postepowanie z chorym w stanie hipoglikemii 

 

Hipoglikemia 

 
Przyczyny: 

  po podaniu insuliny zbyt mały posiłek lub brak posiłku,  
  zbyt duża dawka insuliny,  
  zbyt duży wysiłek fizyczny.  

 

Małe niedocukrzenie – objawy:  

  bóle głowy,  
  zmęczenie,  
  rozdrażnienie, lub depresja  

 

Postępowanie:   
spożycie węglowodanów (kromki chleba) 
 
Duże niedocukrzenie – objawy: 

  nadmiernie duży apetyt lub brak apetytu,  
  ból w nadbrzuszu,  
  zimne zlewne poty,  
  uczucie drżenia wewnątrz ciała,  
  drżenie rąk,  
  przyśpieszone tętno,  
  zaburzenia widzenia,  
  nerwowość,  
  nielogiczne zachowanie się,  
  zaburzenia pamięci,  
  wesołkowatość,  
  ociężałość myślenia,  
  ból głowy  
  drętwienie wokół ust,  
  uczucie omdlenia,  
  zawroty głowy,  
  uczucie zmęczenia, ziewanie,  
  utrata przytomności,  
  drgawki,  
  śpiączka cukrzycowa.  

 

Pierwsza pomoc w niedocukrzeniu

 = jeśli chory jest przytomny= powinien spożyć glukozę, 

cukier lub produkty zawierające dużo cukru(słodki sok, miód, coca cola) każdy chory 
powinien nosić przy sobie glukozę gospodarczą-50g, która po rozpuszczeniu z wodą mógłby 
w razie potrzeby wypić, może mieć kostki cukru(30-45g tj. 2-3łyżki stołowe cukru). Chory 
powinien nosić przy sobie cukrzycową kartę identyfikacyjną.  

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 51 z 72 
 

Chorym z zaburzeniami

 świadomości i chorym nieprzytomnym nie podaje się nic doustnie 

gdyż może dojść do zachłyśnięcia. Jeśli chory jest nieprzytomny-zagrożenie życia(wstępna 
ocena stanu chorego, ułożenie w pozycji bezpiecznej, założenie wkłucia dożylnego, założenie 
cewnika do pęcherza moczowego). Podaje się dożylnie glukozę 20%, można podać dożylnie, 
podskórnie lub domięśniowo 1-2mg glukagonu. *Dawkowanie insuliny i wykonanie iniekcji, 
stosowanie diety, stosowania zalecanego wysiłku fizycznego, prowadzenie samokontroli 
cukrzycy, pielęgnacja całego ciała ze szczególnymi uwzględnieniami pielęgnacji stóp, 
wyboru zawodu, planowania rodziny. 6. Zadania edukacyjne rodziny chorego- przygotowanie 
rodziny do udzielenia wsparcia choremu.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 52 z 72 
 

23. Przygotowanie chorego do zapobiegania powikłaniom późnym 
cukrzycy. 

 
Zadania pielęgniarki w sytuacji wystąpienia ostrych powikłań w cukrzycy  
 

1.  Działania diagnostyczne i terapeutyczne-ukierunkowane na rozpoznanie i opanowanie 

zagrożenia życia-czynności umożliwiające prowadzenie intensywnego nadzoru i 
leczenia to: wstępna ocena stanu chorego, ułożenie w pozycji bezpiecznej, założenie 
wkłucia dożylnego, założenie cewnika do pęcherza moczowego.  

2.  Działanie diagnostyczne: wywiad od rodziny i analiza obj. w celu ustalenia rodzaju 

śpiączki, ocena zachowania i wilgotności skóry, języka, błon śluzowych jamy ustnej, 
obserwacje i ocenę zachowania się chorego, wystąpienia niepokoju, drżeń 
mięśniowych, stanu świadomości(głębokości śpiączki), oddechu, tętna, RR, diurezy 
godzinnej, ciepłoty ciała., Kontrola glikemii, prowadzenie bilansu płynów i 
elektrolitów oraz równowagi kwasowo-zasadowej.  

3.  Działania lecznicze-podawanie leków i płynów, obserwacja ich działanie, 

nadzorowanie żywienia dietetycznego.  

4.   Działania opiekuńcze: 

  podtrzymanie upośledzeń funkcji organizmu (utrzymanie drożności dróg 

oddechowych, prowadzenie żywienia), zapewnienie higieny osobistej,  

  ochrona chorego przed powikłaniami,  
  zapewnienie poczucia bezpieczeństwa.  

5.  Działanie edukacyjne - nauczenie chorego samokontroli cukrzycy, rozpoznawania i 

zapobiegania powikłaniom. 

6.  Zadania edukacyjne rodziny chorego - przygotowanie rodziny do udzielenia wsparcia 

choremu.  

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 53 z 72 
 

24. Zasady pielęgnacji stóp u chorych z cukrzycą. 

 

ZESPÓŁ STOPY CUKRZYCOWEJ 

Umiejscowienie  miażdżycy  w  obrębie  tętnic  podudzia  i  stopy,  obecność  obwodowej 
neuropatii czuciowej oraz obecność zakażenia bakteryjnego lub grzybiczego tworzą obraz tak 
zwanego„zespołu stopy  cukrzycowej”.  Stopy  chorego  na  cukrzycę  są  bardzo  narażone  na 
wszelkiego  rodzaju  urazy  i  skaleczenia.  Dzieje  się  tak  z  powodu  zaburzeń  czucia  bólu  i 
temperatury, spowodowanych uszkodzeniem nerwów w obrębie kończyn dolnych . Chorzy z 
neuropatią cukrzycową nie odczuwają bólu doznając skaleczeń, oparzeń czy innych urazów. 
Bardzo  szybko  dochodzi  do  zainfekowania  rany.  Zaburzenia  ukrwienia  spowodowane 
zwężeniem, a nawet niedrożnością tętnic kończyn dolnych, (będących najczęściej wynikiem 
miażdżycy) w istotny sposób utrudniają gojenie rany 
Nie podjęcie w porę właściwego leczenia może doprowadzić do gangreny (zgorzeli) stopy i 
stać się przyczyną jej amputacji. 
Aby się ustrzec przed tym powikłaniem należy starannie prowadzić samokontrolę cukrzycy, 
przestrzegać zasad pielęgnacji stóp i stosować się do zaleceń lekarskich. 
  
ZASADY PIELĘGNACJI STÓP: 
 

1.  Oglądaj stopy codziennie 

  Jeśli masz kłopoty ze schylaniem się skorzystaj z pomocy lusterka. 

 

2.  Myj stopy codziennie w letniej i bieżącej wodzie 

  Do mycia używaj mydła toaletowego. 
  Po umyciu dokładnie osusz stopy i przestrzenie między palcami. 
  W zależności od potrzeb stosuj talk lub krem natłuszczający- z wyjątkiem 

przestrzeni między palcami. 

3.  Paznokcie obcinaj prosto. 

  Po kąpieli paznokcie są bardziej miękkie i łatwiej je obcinać. 

 

4.  Noś wygodne i dopasowane obuwie. 

  Przed włożeniem butów sprawdź czy nie ma w nich ostrych przedmiotów 

np. kamień, wystający gwóźdź, itp. 
 

5.  Nigdy nie chodź boso. 

 

6.  Nie usuwaj samodzielnie modzeli i odcisków. 

  Nie stosuj kremów, płynów ani plastrów przeciw odciskom. 
  W celu usunięcia modzeli i odcisków zgłoś się do pedikiurzysty, poinformuj 

że chorujesz na cukrzycę. 

   

7.  Unikaj nadmiernego ogrzewania i oziębiania stóp. 

  Nie używaj do ogrzewania stóp grzejników i innych sztucznych źródeł ciepła 

– unikniesz oparzeń. 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 54 z 72 
 

  

Początkiem  dolegliwości  zwanej stopą  cukrzycową jest  błahe  zadrapanie,  otarcie 

naskórka,  maleńkie  skaleczenie.  Leczenie  może  trwać  miesiące.  Może  się  skończyć 
amputacją palca lub nawet znacznej części stopy. Nie wolno do tego dopuścić, podstawą jest 
zatem  utrzymanie  prawidłowego  poziomu  cukru  we  krwi  i  przestrzeganie  zasad  pielęgnacji 
stóp. 

  

DBAJ  O  SWOJE  STOPY 
 
Osoby  z  cukrzycą  częściej  niż  inni  mogą  napotkać  problemy  związane  ze  swoimi  stopami. 
Nieleczone dolegliwości związane z zaburzeniami krążenia krwi w naczyniach obwodowych, 
uszkodzeniem  gałązek  nerwowych  lub  infekcją  mogą  doprowadzić  nawet  do  utraty 
(amputacji)  palca,  stopy  lub  całej  nogi.  Możesz  zmniejszyć  ryzyko  wystąpienia  takich 
problemów,  prowadząc  dokładnie  obserwacje  poziomów  cukru  we  krwi  i  chroniąc  swoje 
stopy. 
 
Koniecznie  skonsultuj  się  ze  swoim  lekarzem,  jeśli  pojawi  się  któryś  z  następujących, 
niepokojących objawów: 
  

  Ból, drętwienie lub swędzenie stóp lub całych nóg. 
  Owrzodzenie stóp, które źle się goją. 
  Skóra na stopach ma zmieniony kolor, np. jest zaczerwieniona. 
  Skaleczenie, siniak lub inne uszkodzenie skóry na stopie. 

  
JAK ZADBAĆ O SWOJE STOPY: 
 

☻  Zawsze dbaj o to, by stopy były czyste i suche. 
☻  Nie kąp się w zbyt gorącej wodzie. 
☻  Używaj balsamu do ciała, by zapobiec nadmiernemu wysuszeniu skóry, ale nigdy nie 

wcieraj go pomiędzy palce 

☻  u nóg. 
☻  Nie chodź boso. 
☻  Chodź w wygodnych butach i dobrze dopasowanych skarpetach. 
☻  Spaceruj regularnie- poprawiasz w ten sposób krążenie krwi i unerwienie stóp. 
☻  Codziennie oglądaj swoje stopy, zwracając uwagę na pojawienie się skaleczeń, 

siniaków itp. Użyj lusterka, by obejrzeć podeszwę stóp. 

☻  Obcinaj paznokcie u nóg „na prosto” a nie „na okrągło”. 
☻  Twój lekarz powinien badać twoje stopy podczas każdej wizyty. Może też skierować 

Cię do specjalisty zajmującego się stopami ( zwanego podiatrą). 

☻  Skontaktuj się ze swoim lekarzem w przypadku skaleczenia się lub zaobserwowania 

czegokolwiek niepokojącego w stanie swoich stóp. 

  

Nieleczona  lub  źle  leczona CUKRZYCA może  prowadzić

  do  występowania  poważnych 

powikłań. Dlatego tak ważna jest stała kontrola poziomu cukru i właściwe leczenie. W innym 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 55 z 72 
 

przypadku  wysoki  poziom  cukru  może  doprowadzić  do  zniszczenia  naczyń  krwionośnych  i 
nerwów, powodując m. in.: 
  

  Nefropatię cukrzycową- uszkodzenie małych naczyń krwionośnych w NERKACH, 

które prowadzi do trwałego uszkodzenia nerek. 

  Retinopatię cukrzycową- uszkodzenie małych naczyń krwionośnych w OKU , co w 

rezultacie może doprowadzić do utraty wzroku. 

  Choroby układu krążenia- uszkodzenie dużych naczyń krwionośnych, które prowadzi 

do wystąpienia miażdżycy tętnic i wielu schorzeń sercowo-naczyniowych. 

  Neuropatię cukrzycową- uszkodzenie nerwów, które prowadzi do często bolesnych 

zaburzeń czuciowo-ruchowych. 

 

BĄDŹ AKTYWNY FIZYCZNIE ! 
 
Regularne ćwiczenia i aktywny tryb życia pomogą Ci: 

  Zmniejszyć poziom cukru we krwi. 
  Obniżyć ciśnienie tętnicze krwi. 
  Zmniejszyć ryzyko powikłań. 
  Zmniejszyć Twoje zapotrzebowanie na insulinę, ĆWICZENIA UMOŻLIWIĄ TEŻ: 
  Utrzymanie lub zbliżenie się do prawidłowej wagi ciała. 
  Wzmocnienie kości oraz siły mięśni, poprawę ogólnej sprawności. 
  Wzrost poziomu energii życiowej, zmniejszenie stresu. 
  Poprawę Twojego wyglądu zewnętrznego i samopoczucia psychicznego. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 56 z 72 
 

25.Problemy pielęgnacyjne chorych z nadczynnością tarczycy. 

 

Nadczynność tarczycy

- ogół objawów klinicznych i biochemicznych uwarunkowanych 

nadmiarem T

4

(tyroksyny) i/lubT

5

(trójjodotyroniny)  

 
Przyczyny: 
immunoglobuliny TSI w chorobie Graves-Basedowa  
*nadczynne wole guzkowe  
*autonomiczny, nadczynne wole guzkowe,  
*autonomiczny nadczynny guzek tarczycy,  
*autonomiczne zwiększone wydzielanie TSH przez gruczolak przysadki gruczołowej lub 
nowotwór przysadkowy *wzmożone wydzielanie gonadotropiny kosmówkowej (nowotwory 
trofoblastu, kosmówek, zaśniad groniasty oraz rak płodowy jądra)  
*wole jajnikowe - potworniak zawierający tkankę tarczową  
*przedawkowanie hormonów tarczycy  
 
Objawy: 

  zwiększona pobudliwość nerwowa, 
  nadmierna pobudliwość psychomotoryczna, drobnofaliste drżenia palców, ogólne 

osłabienie, zmniejszenie masy ciała pomimo dobrego lub nadmiernego łaknienia, 
wychudzenie, kołatanie serca, tachykardia, tętno o dużej amplitudzie,  

  stany podgorączkowe,  
  nietolerancja ciepła,  
  nadmierne pocenie się,  
  skóra ciepła, różowa, wilgotna  
  skłonność do biegunek,  
  wytrzeszcz i upośledzenie gałek ocznych  
  obrzęk podgoleniowy,  
  powiększenie gruczołu tarczowego.  

 
Powikłanie - przełom gruczołu tarczowego - tj nagłe nasilenie nadczynności gruczołu 
tarczowego z groźnymi dla życia objawami ze str. układu krążenia 

1.  przełom chirurgiczny w następstwie wykonania zabiegu operacyjnego w okresie 

nadczynności obecnie b. rzadko.  

2.  przełom tarczycowy internistyczny:  

 

zakażenie,  

  uraz psychiczny,  
 

ciąża lub jej przerwanie,  

 

poród,  

  zabiegi stomatologiczne lub tzw małej chirurgii, 
 

nagłe odstawienie leków tyreostatycznych lub preparatów zawierających 
jod(np.środków używanych w diagnostyce radiologicznej).  

 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 57 z 72 
 

Objawy przełomu

 - znaczna tachykardia, trzepotanie przedsionków, *gorączka dochodząca 

do 40  ْ C *zlewne poty prowadzące do odwodnienia, wymioty, biegunka *niepokój 
psychomotoryczny *lęki, omamy(halucynacje)*zaburzenia świadomości, senność, śpiączka 
*objawy ostrej niewydolności krążenia i glikokortykosterydowej nadnerczy.  
 
Zadania pielęgniarki w opiece nad pacjentem z nadczynnością tarczycy 

1.  zadania diagnostyczne: 

  kontrola i ocena samopoczucia i nastroju pacjenta,  
  kontrola i ocena tętna, RR, ciepłoty ciała, stanu skóry, masy ciała, 

apetytu, ilości i jakości wypróżnień,  

  kontrola i ocena wydolności samoopiekuńczej. 

2.  udział w badaniach diagnost.: 

  pobieranie materiału do badań dgn.(badania poziomu hormonów i 

podwzgórze- przysadka- tarczyca, badanie poziomu glikemiii 
cholesterolu,  

  przygotowanie pacjenta do badań USG tarczycy, badanie scyntygraficzne, 

biopsja cienkoigłowa,  

3.  udział w leczeniu: 

  podawanie leków hamujących nadmierną sekrecję hormonów tarczycy i 

zwalczających objawy nadczynności tarczycy,  

  obserwacja terapeutycznego i ubocznego działania leków 

4.  pomoc pacjentowi w rozwiązywaniu problemów pielęgnacyjnych wynikających z 

objawów chorobowych, stanu chorego 

5.  zadania edukacyjne-motywowanie do przestrzegania zasad leczenia 

farmakologicznego, cele i zasady stosowania diety, umiejętność interpretacji 
występujących objawów, metody radzenia sobie występującymi problemami, 
zapobieganie i wczesne wykrywanie powikłań, eliminacja nałogów i nie pożądanych 
zachowań zdrowotnych.  

 

Dieta w nadczynności tarczycy

-celem jest dostosowanie pewnej ilości energii pokrywającej 

wzmożone zapotrzebowanie energetyczne przeciwdziałającej zwiększeniu katabolizmu 
ogólnoustrojowego, utrzymanie właściwego stanu odżywiania, zmniejszenie biegunek. 
 

  Dieta bogatoenergetyczna-3-5tys.kcal  
  D.bogatobiałkowa-1,5-2g/dobę/kg mc  
  D. bogatowęglowodanowa podaż węglowodanów łatwo przyswajalnych. 
  D. normotłuszczowa 70g/dobę głównie tłuszcze roślinne  
   Zwiększona podaż pokarmów bogatych w Ca, wit.C, B1,A - zielone warzywa i żółte 

które zawierają karoten. Częstość posiłków 5-6 x dziennie, lekkostrawne, 
oszczędzające przewód pokarmowy. Konsystencja –przy biegunkach dieta płynna.  

 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 58 z 72 
 

26. Czynniki ryzyka i profilaktyka osteoporozy. 

 
Osteoporoza

 - metaboliczna choroba kości związana z ubytkiem masy kostnej oraz 

zmianami jej jałowości i struktury, co zwiększa podatność na złamania(obniżenie produkcji 
estrogenów w wyniku niedoczynności jajników po menopauzie może doprowadzić do 
przemiany kostnej charakteryzującej się przewagą resorpcji nad wchłanianiem.  
 
Czynniki wpływające na powstanie choroby: 

  wczesna menopauza;  
 

menopauza po chirurgicznym usunięciu jajników u kobiet młodych;  

 

małe spożycie wapnia przez całe życie dieta uboga w białko i wit. Do tzw.osteoporozy 
głodowej;  

 

mała aktywność fizyczna;  

 

długie karmienie piersią bez odpowiedniej suplementacji wapniowo-wit.;  

 

zaburzenia miesiączkowania u kobiet z cyklami bezowulacyjnymi; 

  palenie tytoniu; 
  nadmierne picie alkoholu, kawy;  
  uwarunkowanie genetyczne;  
 

drobna budowa ciała;  

 

płeć żeńska;  

 

rasa biała i azjaci;  

 

siedzący tryb życia;  

  nie rodzenie;  
 

dieta z dużą ilością Na;  

 

wiek poniżej 65r.ż; 

 

jadłowstręt psychiczny;  

 

występujące złamania;  

 

upośledzenie wchłaniania wapnia i fosforu, wit.D3 z powodu chorób przewodu 
pokarmowego lub wątroby;  

 

zaburzenia widzenia ze skłonnością do upadków.  

 
Rodzaje: 
1. pierwotna - pomenopauzalna;  
2. wtórna - związana bezpośrednio z zaburzeniami hormonalnymi.  
 
Choroby związane z występowaniem osteoporozy:  

  szpiczak mnogi;  
 

nadczynności przytarczyc tarczycy;  

 

niedoczynności przysadki;  

 

przewlekłe choroby wątroby;  

 

zespól Cushinga bezpośrednio związany z nadczynnością kory nadnerczy, wpływ 
hormonów kory nadnerczy na przemianę białkową;  

 

reumatoidalne zapalenie stawów(RZS); 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 59 z 72 
 

 

choroba nowotworowa, gruźlica;  

 

zespół złego wchłaniania i przewlekła niewydolność nerek.  

 
Leki wpływające na wystąpienie objawów osteoporozy: 

  heparyna,  
  kortykoidy,  
  leki p/padaczkowe,  
  cyklosporyny,  
  leki stosowane w chemioterapii(cytostatyki).  

 
Objawy zależne są od stopnia zaawansowania  

 

uczucie zmęczenia;  

 

bóle kręgosłupa w okolicy lędźwiowej;  

 

ból nasila się przy pracy stojącej;  

 

ból korzonkowy pod postacią bólów lędźwiowych lub rwy kulszowej ciężkich 
przypadkach ból kości długich;  

 

okrągłe plecy;  

 

może dochodzić do samoistnych złamań kości długich;  

 

powstają spłaszczenia kręgosłupa.  

 
Powikłania osteoporozy- złamania trzonów kręgów, szyjki kości udowej, dalszy odcinek 
kości promieniowej.  
 
Profilaktyka: 

 

prawidłowe odżywianie się bogate w wapń i wit.D  

 

regularna aktywność fizyczna  

  unikanie nadmiernego picia alkoholu  
 

unikanie nadmiernego palenia papierosów, picia kawy-kofeina osłabia mineralizacje 
kości i przyśpiesza wydalanie wapnia z moczem  

  zapobieganie wypadkom, urazom  
 

dostosowanie ćwiczeń fizycznych do możliwości pacjenta  

 

zalecenie wykonania pomiaru gęstości kości.  

 
Postępowanie - podawanie preparatów wapnia wit.D, fosforyniany, kalcytonina, leczenie 
choroby podstawowej, leki anaboliczne, uzupełnianie niedoborów mineralnych i białkowych, 
dieta.  
 

Kryterium rozpoznawania osteoporozy- osteopania

(mała masa kostna)-BMD lub BMC 

mieści się w przedziale 1,0:2,5 odchylenia standardowego SD poniżej średniej wartości 
referacyjnej dla młodych osób tej samej płci, wskaźnik T od1,0-2,5SD. *prawidłowa masa 
kostna-gdy wskaźnik masy kostnej gęstości kości BMD mieści się w przedziale 1odchylenia 
standardowego SD od średniej wartości dla młodych osób tej samej płci, wskaźnik T od +1 
do-1 SD.  
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 60 z 72 
 

27. Zasady opieki nad chorym z RZS. 

 

RZS 

- uogólniona choroba tkanki łącznej, która bezwzględnie prowadzi do znacznego 

ograniczenia i sprawności narządu ruchu.  
 
Etiologia –  
nieznana, bierze się pod uwagę predyspozycje genetyczne, odczyny autoimmunologiczne, 
kobiety chorują 35 x częściej.  
 
Objawy:  
 symetryczne napięcie stawów śródręczno-paliczkowych, międzypaliczkowych bliższych, 
stawów nadgarstkowych oraz śródstopowo-paliczkowych. Później występuje zanik mięśni, 
skóra staje się cienka, blada i potliwa. Zmiany stawowe mogą przechodzić w spadek masy 
ciała, szybkie męczenie się, stany podgorączkowe.  
 
Okresy kliniczne choroby: 

1.  Brak wyraźnych zmian klinicznych a w obrazie RTG widoczne rozszerzenie struktury 

kostnej. 

2.  Ujawniają się stany zapalne w drobnych stawach rąk i nóg, które obejmują ścięgna i 

ich pochewki oraz torebki stawowe. W obrazie rtg- zwężenie szczelin stawowych. 

3.  Dochodzi do niszczenia kości i chrząstki stawowej w rtg- niszczenie kości, obecności 

gonad i nadżerek.  

4.  Pojawiają się i utrwalają przykurcze, nieprawidłowe ustawienie stawów, w 

następstwie zrostu włóknistego i niszczenia kości. W rtg- zrosty kostne. 
  

Leczenie 
 kontrolowanie uszkodzeń stawowych, ustąpienie lub zmniejszenie bólu, zapobieganie utracie 
funkcji, leczenie do uzyskania całkowitej remisji.  
 
Profilaktyka zniekształceń:  

  zabezpieczenie prawidłowego ułożenia,  
  utrzymania pozycji czynnościowych, ochronnych szczególnie stawów z obj. procesów 

chorobowych,  

  ułożenie w łóżku o równym nie odkształcającym się podłożu nawet z podłożeniem 

deski pod materac, w pozycji leżącej na plecach, nie podkładać dużych poduszek, a 
jedynie małe  
 

Dla zachowania fizjologicznej krzywizny:  

  kończyny górne układa się w odwiedzeniu o 40  ْ  w pozycji pośredniej między 

rotacją zew a wew. pozycję tę uzyskuje się przez podłożenie pod pachę 
poduszki,  

  ułożenie łokcia-częste zamienianie od pozycji wyprostowanej do pełnego 

zgięcia z równoczesną zmianą pozycji pełnego  wyprostu.  

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 61 z 72 
 

  Unieruchomienie rąk jest tymczasowe, rezygnuje się po wygaśnięciu objawów.  
  kończyny dolne - ułożone w wyproście z niewielkim zgięciem w stawach 

kolanowych nie przekraczających 10  ْ , podkłada się wałek pod kolana  

  stopy pod kątem prostym podparte o podpórkę, aby wyeliminować ucisk 

nasilający ból chorego. Wadliwe ułożenie stopy powoduje powstanie 
przykurczów w stawach biodrowych i kolanowych.  

  W stawach kolanowych stosuje się obciążenia w postaci woreczków z 

piaskiem.  

  W ułożeniu na boku kończyny dolne powinny być w wyproście oddzielone od 

siebie kocem lub płatem mikrogumy w pokrowcu.  

 

Pozycja chorego w ciągu dnie zmienia się kilkakrotnie w zależności od stanu ogólnego i 
odczynu bólowego.  
Pozycje należy zmieniać, gdy działają leki p/bólowe. 
  
Udział w usprawnianiu cele-utrzymanie pełnego zakresu ruchów w stawach, zapobieganie 
zanikom mięśniowym, poprawa ukrwienia i profilaktyka zniekształceń. Przed wykonaniem 
ćwiczeń ruchowych należy wyeliminować ból.  
 
Zakres kinezyterapii:  

  ćwiczenia izometryczne kilka razy dziennie,  
  ćwiczenia bierne we wszystkich stawach, oddechowe kilka razy dziennie, 

rozluźniające. 
 

Pomoc choremu w utrzymaniu czystości, zmiana bielizny pościelowej i osobistej, pomoc w 
ubieraniu się, przy spożywaniu posiłków.  
 
Okres przewlekły choroby: 
ćwiczenia czynne w odciążeniu później ćwiczenia wolne we wszystkich stawach, a tylko w 
niektórych wypadkach z oporem. Z pozycji leżącej przechodzi do siedzącej i stojącej przy 
pomocy drabinki.  
 
Zabiegi fizjoterapeutyczne:  

  światło,  
  ciepło;  
  elektro;   
  wodolecznictwo właściwie dawkowanie ma na celu niedopuścić do zaostrzenia 

procesu chorobowego. Stosowanie przed ćwiczeniami ruchowymi w celu 
zmniejszenia napięcia mięśni poprawia ich ukrwienie i zmniejszenie bólu.  
 

Terapia zajęciowa i nauka czynności dnia codziennego. 
W przewlekłym okresie choroby dąży się do wyeliminowania i zapobiegania ich dalszemu 
pogłębianiu się.  

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 62 z 72 
 

Przywrócenie możliwości jak największej sprawności narządów w postępowaniu 
korekcyjnym stosuje się łuski gipsowe, plastikowe, wyciągi ćwiczenia retresyjne, pozycje 
korekcyjne, aparaty, obuwie ortoped. oraz różne pomoce techniczne.  
 

Zadania pielęgniarki: 

  kontrola i ocena samopoczucia chorego;  
  udział w rozpoznawaniu objawów, samodzielnego zaspokojenia potrzeb,  
  kontrola i ocena temp, stanu skóry, zaników mięśniowych, zniekształceń i usztywnień 

stawów, obj. ze str. innych narządów;  

  ocena akceptacji choroby i postępującej niepełnosprawności;  
  pobranie materiału do badań;  
  udział w leczeniu,  
  ocena efektów terapeutycznych i skutków ubocznych stosowanych leków w okresie 

zaostrzenia i remisji - pomoc w przyjmowaniu pozycji ciała zapobiegającemu 
zniekształceniu i zesztywnieniu, pielęgnowanie skory, ochrona przed urazami, pomoc 
w zaspokojeniu potrzeb zależnie od aktywności i wydolności chorego;  

  charakter remisji - mobilizacja do aktywności w samodzielnym zaspokajaniu potrzeb, 

stosowanie zabiegów zmniejszających dolegliwości bólowe i przygotowujących stawy 
do ćwiczeń, kształtowanie nawyku systematycznego wykonywania ćwiczeń i ruchu;  

  wsparcie psychiczne pacjenta i rodziny;  
  pomoc pacjentowi i jego rodzinie w rozwiązywaniu problemów wynikających z 

ograniczeń pacjenta i jego sprawności (wyposażenie domu, praca, unikanie nadwagi.); 

  udział w przygotowaniu pacjenta i jego rodziny do pożądanego w chorobie trybu 

życia.  

 
Stopnie wydolności czynnościowej: 

 

Pełna wydolność w wykonywaniu wszystkich czynności codziennych. 

 

Wydolność do wykonywania czynności, lecz pojawia się już ból w 1 lub 2 stawów. 

 

Wydolność czynnościowa-znaczne ograniczenie- konieczność korzystania z urządzeń 

lub pomocy innej osoby, niemożność przygotowania posiłku i wychodzenia z domu 
bez asysty.  

 

z powodu unieruchomienia stawów przymusowa pozycja leżąca w łóżku lub bierna w 

wózku inwalidzkim, konieczna stała pomoc innych osób.  
 

Przebieg choroby może być ciągły lub występować okresy remisji, ale zawsze ma charakter 
postępujący. Stopniowo procesem zapalnym mogą być objęte wszystkie stawy kończyn 
dolnych i górnych oraz kręgosłupa. Towarzyszy temu pogarszająca się niewydolność narządu 
ruchu, mogą pojawić się nerwice. 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 63 z 72 
 

28. Zadania pielęgniarki w opiece nad pacjentem z niedokrwistością. 

 

Niedokrwistość

 - stan kliniczny wyrażający się zmniejszeniem ilości krwinek czerwonych 

i stężenie hemoglobiny(Hb) poniżej normy.  
 
Objawy: 

  bladość skóry, błon śluzowych,  
  łatwe męczenie się,  
  bóle głowy  
  mroczki przed oczyma,  
  przyśpieszenie akcji serca.  

 

Wyróżniamy 4 grupy niedokrwistości  

1.  niedokrwistość pokrwotoczna  
2.  niedokrwistośc w skutek zaburzeń w wytwarzaniu krwinek czerwonych i Hb 

tj:niedokrwistość megablastyczna, niedokrwistość z niedoboru żelaza, 
niedokrwistość syndroachrestyczna.  

3.  niedokrwistość hemolityczna  
4.  niedokrwistośc plastyczna.  

 
 

Niedokrwistość plastyczna

- 

Skutek częściowego lub całkowitego zaniku szpiku. Powodem uszkodzenia szpiku mogą buyć 
środki chemiczne ochrony roślin, owadobójcze, promieniowanie jonizujące, a także leki tj. 
chloranfenikol, fenacytyna. W wielu przypadkach nie udaje się wykazać czynnika 
wywołującego; uważa się że mogą odgrywać rolę czynniki immunologiczne, wirusy. We krwi 
obwodowej obok niedokrwistości stwierdza się leukopenię i małopłytkowość.  
 

Niedokrwistość hemolityczna

- 

Skutek nadmiernego rozpadu krwinek czerwonych, spowodowanego defektem bądź samych 
krwinek czerwonych prowadzi do zwiększenia poziomu bilirubiny i żółtaczki; w moczu 
stwierdza się zwiększoną zawartość urobilinogenu(co powoduje jego ciemne zabarwienie)  
Podział - wrodzone i nabyte.  
 

Niedokrwistość megablastyczna- 

Choroba charakteryzuje się obecnością krwinek czerwonych i zwiększonych rozmiarach we 
krwi i szpiku. Przyczyną jej może być niedobór wit B

12

, kwasu foliowego, rzadziej wit B

6

 

przyczyną niedoboru tych składników są: *niedobory pokarmowe(niepełnowartościowa dieta, 
wegetarianizm) *zaburzenia wchłaniania w przewodzie pokarmowym *zapalenie błony 
śluzowej żołądka *choroby jelit, *stosowanie niektórych leków np. przeciwprądkowych, 
p/drgawkowych. *zwiększone zapotrzebowanie(okres wzrastania, ciąża). 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 64 z 72 
 

Niedokrwistość megablastyczna

  

Choroba Wywołana niedoborem wit,B

12

w skutek zaburzonego wchłaniania w przewodzie 

pokarmowym.  
 
Objawy- poza znacznego stopnia niedokrwistością występują zaburzenia ze str. ukł 
pokarmowego, zapalenie bł. śluzowej żołądka zanikowe, brak kw solnego w soku 
żołądkowym *zaburzenia neurologiczne(demineralizacja powrózków tylnych rdzenia* język 
jest wygładzony barwy ciemnoczerwonej  
Leczenie - uzupełnianie niedoboru wit.B

12

 wstrzykiwane domięśniowo(im) 200-1000µg 

początkowo codziennie, a następnie co 4-6 tyg. 100-200µg-im do końca życia.  

 
Niedokrwistość syndroachrestyczna

   

Choroba wywołana gromadzeniem Fe w mitochondriach ertroblastów w szpiku w wyniku 
czego upośledzona jest synteza hemu i dojrzewanie cytoplazmy. Dochodzi do nieefektywnej 
erytropoezy z hiperplazją ukł czerwonokrwinkowego, zwiększonego stężenia Fe we krwi i 
tkankach co może prowadzić do hemochromatozy. Obecnie ten rodzaj niedokrwistości zalicza 
się do zespołów mielodysplastycznych.  
 
Leczenie - niedokrwistość syndroachrestyczna jest odporna na wszelkiego rodzaju leczenie. 
Czasem poprawę można uzyskać podając duże dawki wit.B

6

. ze względu na 

niebezpieczeństwo hemochromatozy przetaczanie masy erytrocytarnej należy ograniczyć do 
bezwzględnej konieczności.  
 

Niedokrwistość z niedoboru Fe

- 

 Najczęściej występujący typ niedokrwistości wywołany niedoborem Fe w następstwie: 1. 
utraty Fe(przewlekłe krwawienie z przewodu pokarmowego, dróg rodnych) 2. zwiększenie 
zapotrzebowania (okres wzrastania, rozwoju, ciąża, laktacja) 3. zmniejszonego wchłaniania 
(zapalenia błony śluzowej żołądka) 4. zmniejszonego dowozu(dieta z ograniczeniem 
pokarmów mięsnych).  
 
Objawy- *bladość skóry i błon śluzowych, *przyśpieszenie akcji serca, *”mroczki” przed 
oczyma *wypadanie włosów, *łamanie paznokci, *pęknięcia kącików ust (zajady) 
*wygładzenie języka.  
 
Leczenie -w miarę możliwości usuwanie przyczyny niedoboru Fe, podawanie doustne bądź 
prenatalne preparatów Fe.  
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 65 z 72 
 

29. Problemy opiekuńcze chorego z białaczką. 

 
Białaczka

 – choroba  nowotworowa wywodząca się z różnych linii komórkowych ukł. 

krwiotwórczego wg klasyfikacji FAB wyróżnia się 3 typy białaczek ostrych i przewlekłych 
 

Białaczka ostra

 - szybko postępujący niekontrolowany proces rozrostowy polegający na 

namnażaniu niskoróżnicowych komórek macierzystych krwi.  
 
Wyróżniamy 2 Typy białaczek ostrych:  

 

szpikową i  

 

limfoblastyczną. 

    

Grupa białaczek szpikowych obejmuje 8 (M0-M7) rodzajów, a grupa limfoblastyczna 
obejmuje 3 rodzaje(L1-L3).  
 

Białaczki ostre: 

  

1.  Nie zróżnicowane komórkowo(Mo lub MNos)  
2.  Grupa ostrych białaczek szpikowych zwanych nielimfoblastycznymi: 

  ostre białaczki mieloblastyczne bez cech dojrzewania komórkowego(M1) 
  ostre białaczki z cechami dojrzewania(M2)  
  ostre białaczki promielocytarne(M3)  
  ostre białaczki mielomonocytarne(M4)  
  ostre białaczki monoblastyczne(M5)  
  ertroleukemia(M6)  
  ostre białaczki megakariocytarne(M7).  

 

3.  grupa ostrych białaczek limfoblastycznych - podtypy:  

  L

1

małe komórki o wysokim wskaźniku jądra do cytoplazmy niewidocznym 

jąderkiem.  

  L

2

- duże hematogenne komorki, stosunek jądra do cytoplazmy jest mniejszy, 

widoczne jądra.  

  L

3

-duże komórki, cytoplazma w nich jest obfita i zasadochłonna, obecne 

wakuole podobne do komórek obecnych w chłonniakach Burkitta.  

 
Objawy dominujące białaczek ostrych: 

  skaza krwotoczna będąca najczęściej następstwem niedoboru krwinek płytkowych,  
  infekcje górnych dróg oddechowych-najczęściej w postaci zapalno-martwiczych 

zmian migdałów i gardła  

  wielkość leukocytów może być podwyższona, prawidłowa lub obniżona(w każdym 

przypadku skład odsetkowy krwinek białych jest nieprawidłowy), 

  przeważają młode dojrzałe komórki(blasty)  
  w zależności od typu białaczki są to mieloblasty, monoblasty lub limfoblasty.  

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 66 z 72 
 

 

Białaczki przewlekłe:  
 

1.  Białaczka szpikowa przewlekła- należy ona do zespołów mieloproliferacyjnych. 
2.  Białaczka przewlekła limfocytowa(związana z grupą chłonniaków. Białaczka 

przewlekła mielomonocytowa (zakwalifikowana do zespołu MDS.  

 

Białaczka limfatyczna przewlekła

-  

Choroba spowodowana rozrostem nowotworowych limfocytów, najczęściej subpopulacji B.  
 
Typowe objawy: 

  znaczne powiększenie węzłów chłonnych,  
  hiperleukocytoza od kilkudziesięciu do kilkuset tys. krwinek białych w 1mm

3

-90% 

stanowią limfocyty i limfoblasty,  

  średni czas przeżycia 5-10lat.  

 

Białaczka szpikowa przewlekła-  

Choroba spowodowana nowotworowym rozrostem tkanek ukł granulocytowego w szpiku 
które naciekają na inne tkanki i narządy przede wszystkim wątrobę i śledzionę. We krwi 
stwierdza się obok komórek młodych szeregu granulocytarnego (mieloblasty) formy bardziej 
dojrzałe(promielocyty, mielocyty, metamielocyty).  
 

Objawy 

  znaczne powiększenie śledziony i wątroby,  
  znaczna hiperleukocytoza(100 tys.w mm

3

).   

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 67 z 72 
 

30. Problemy opiekuńcze chorego ze skazą krwotoczną. 

 

Skaza krwotoczna -

 kliniczny zespół niewydolności mechanizmów krzepnięcia krwi 

który może być następstwem defektów wrodzonych lub nabytych. Skaza krwotoczna 
charakteryzuje się krwawieniem do skóry, tk. podskórnej, bł. śluzowych lub głębiej 
położonych mięśni.  
 
W zależności od tego jaki mechanizm jest niesprawny, skaza krwotoczna dzieli się na 3 
główne grupy: 

  I skazy krwotoczne naczyniowe.  
  II skazy krwotoczne płytkowe.  
  III skazy krwotoczne osoczowe.  

 
I skaza krwotoczna naczyniowa

 –  

spowodowana wrodzonymi lub nabytymi defektami ściany naczyniowej prowadzącymi do 
zwiększonej jej przepuszczalności i przenikania krwi poza naczynie. Przykładem jest 
wrodzona choroba Rendu-Oslera-Webera, a nabytej choroba Schoenleina Henoha.  
 

Choroba Rendu-Oslera-Webera

 –  

wrodzona skaza krwotoczna naczyniowa. Istota wiąże się z zanikiem błony sprężystej 
drobnych naczyń co sprzyja powstawaniu o licznych drobnych naczyniaków na skórze, bł. 
śluzowych i narządach wewn. Do najczęstszych objawów należy : krwawienie z nosa, 
krwioplucie. W niektórych przypadkach występuje krwawienie z dróg moczowych, 
oddechowych czy przewodu pokarmowego. Ch. ta wykazuje tendencje do nasilenia się z 
wiekiem. Badanie ukł homeostazy nie wykazuje odchyleń od normy. O rozpoznaniu decyduje 
wywiad rodzinny i stwierdzenie obecności naczyniaków. 
 
Leczenie - leki uszczelniające naczynia(rutinoscorbin, Aescin, Cyklonamine) *w przypadku 
uciążliwych krwawień z nosa przyżeganie rozszerzonych naczyń np. kwasem 
trójchlorooctowym lub elektrokoagulacja.  
 

Choroba Schoenleina Henoha –  

skaza krwotoczna wynikająca ze zwiększonej przepuszczalności naczyń krwionośnych przez 
czynniki alergizujące.  
 
Objawy - oprócz wybroczyn skórnych wyst często bóle stawowe bóle w typie kolki jelitowej, 
oraz krwinkomocz. Mimo obj skazy krwotocznej nie stwierdza się odchyleń w badaniach 
laboratoryjnych ukł krzepnięcia. Wybitnie dodatni jest objaw opaskowy.  
 

II skazy krwotoczne płytkowe- 

związane ze zmianami w liczbie płytek (małopłytkowość, nadpłytkowość), bądź ze zmianami 
ich jakości(trombocytopatie)  
 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 68 z 72 
 

Skaza krwotoczna małopłytkowa-  

spowodowana niedoborem krwinek płytkowych(małopłytkowość) w następstwie ich 
zmniejszonego wytworzenia w szpiku, bądź nadmiernego niszczenia we krwi.  
 
Objawy- łatwość siniaczenia się nawet po niewielkich urazach, punkcikowate wybroczyny na 
skórze i błonach śluzowych, czasem krwawienie z dróg rodnych, moczowych lub przewodu 
pokarmowego. 
  
Leczenie środki uszczelniające naczynia, glikokortykoidy, w zależności od 
przyczyn(hipersplemizm, samoistna skaza małopłytkowa)operacyjne usunięcie śledziony.  
 

III skaza krwotoczna osoczowa-  

spowodowana wrodzonym niedoborem białek(rzadziej nabytym) krzepnięcia. Do 
najczęstszych skaz krwotocznych osoczowych wrodzonych należą hemofilie, choroba von 
Willebranda, a do nabytych skaza krwotoczna niedoboru protrombiny w następstwie jej 
zmniejszonego wytwarzania przez uszkodzony miąższ wątroby lub w skutek niedoboru wit.K.  
 

Choroba von Willebranda-  

jedna z najczęstszych skaz krwotocznych osoczowych w której przyczyną jest niedobór 
czynnika von Willebranda. Dziedziczona autosomalnie najczęściej jako cecha dominująca, 
chorują zarówno kobiety jak i mężczyźni, cechuje się skłonnością do siniaczenia i krwawień 
z błon śluzowych, u kobiet występują przedłużone obfite miesiączki. W odróżnieniu od 
hemofilii A nie obserwuje się wylewów do stawów.  
 

HEMOFILIA –  

skaza krwotoczna której przyczyną jest niedobór czynników krzepnięcia.  
W hemofilii A występuje niedobór czynnika VIII. 
W hemofilii B czynnika IX. Choroba dziedziczy się w sposób recesywny związany z płcią 
defekt dotyczy hormonu X dlatego zapadają na nią mężczyźni, a przenoszą kobiety. 
 
Objawy - wylewy do tkanek miękkich i stawów występują we wczesnym dzieciństwie co 
prowadzi do przykurczów i zniekształceń stawów(artropatia hemofilowa). 
Stopień niedoboru czynników krzepnięcia decyduje o ciężkości objawów klinicznych 
wyróżnia się postać: 
1. ciężką hemofilii (zawartość brakującego czynnika niższa niż 1%)  
2. postać średniociężką(2-5%).  
3. postać łagodną(powyżej 5%). Prawidłowa zawartość czynnika VIII i IX wynosi 50-120% 
normy, która się ustala względem wzorcowego osocza pochodzącego od wielu dawców.  
 
 
Zadania pielęgniarki w opiece nad chorym z niedokrwistością, skazą krwotoczną, białaczką.  

  ocena samopoczucia chorego;  
  ocena dolegliwości chorego- osłabienie, męczenie się, duszność, uczucie kołatania 

serca, zawroty głowy, zaburzenia łaknienia;  

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 69 z 72 
 

  ocena nastroju, udział w rozpoznawaniu zaburzeń neurologicznych;  
  ustalenia przyczyny krwawienia; 
  pobieranie krwi do badań profilaktycznych;  
  udział w realizacji leczenia i interwencji leczniczych-uzupełnianie strat krwi, 

uzupełnianie strat wody, uzupełnianie strat elektrolitów;  

  pomoc w zaspokajaniu potrzeb;  
  ochrona przed zakażeniami, urazami;  
  zapewnienie warunków do odpoczynku ; 
  troska o prawidłowe żywienie;  
  motywowanie chorego do zlikwidowania przyczyny utraty krwi (np. krwawiące 

hemoroidy, mięśniaki macicy); 

  edukacja chorego w zakresie zalecanego odżywiania, ochrony przed zakażeniami, 

systematycznymi badaniami krwi i leczenia. 

 
 
 

Przygotowanie pacjenta do samoopieki  
 
Treści, które można dopasować do wszystkich jednostek chorobowych. 
 
Podejmowanie pracy z osobą chorą i jej rodziną opiera się na znajomości i rozumieniu przez 
pielęgniarkę wzajemnych związków między rodziną a człowiekiem chorym. Posiadane przez 
pielęgniarkę informacje: 

 

człowieku  chorym,  wyznaczają  konkretne  zadania  pielęgnacyjne,  jakie  wynikają  ze 

stanu  osoby  chorej,  ukierunkowane  na  poprawę  jej  zdrowia  –  mogą  przewidywać 
samoopiekę,  pomoc  i  opiekę  ze  strony  rodziny,  a  także  bezpośrednie  działania 
pielęgniarki 

 

o rodzinie i sytuacji związanej z faktem niepełnosprawności jednej lub kilku osób 

w  rodzinie.  Informacje  te  są  wystarczające,  aby  określić  zakres  pracy  z  rodziną  i 
możliwości zaangażowania rodziny w opiekę lub konieczność pomocy rodzinie w jej 
zadaniach opiekuńczych.  
 

Analiza danych obu  grup ma stanowić podstawę rozpoznawania przez pielęgniarkę sytuacji 
rodzinny jakie mogą sprzyjać lub utrudniać poprawę zdrowia chorego lub niepełnosprawnego 
członka rodziny.  
Trzeci  rodzaj  informacji pełni w pielęgniarskiej  diagnozie rodzinnej charakter pomocniczy i 
daje pielęgniarce możliwość analizy konsekwencji, jakie niesie za sobą choroba, a jakie mają 
wpływ  na  rodzinę  człowieka  chorego.  Pozwala  pielęgniarce  zorientować  się  w  zmianach, 
jakie  zaszły  w  rodzinie  w  wyniku  choroby,  umożliwia  zrozumienie  złożonej  sytuacji.  Ten 
rodzaj danych ponownie odnosi się do problemów całej rodziny i chociaż nie jest oparty na 
danych gromadzonych w Karcie środowiskowej rodziny, to nie powinien być pomijany, lecz 
opierać  się  z  jednej  strony  na  obserwacji  wydarzeń  i  relacji  między  członkami  rodziny,  a  z 
drugiej  na  jej  wiedzy  dotyczącej  różnorodnych  zmian  zachodzących  w  rodzinach  osób 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 70 z 72 
 

chorych  i  niepełnosprawnych.  W  znacznym  stopniu  odnosi  się  to  do  opiekuńczej  funkcji 
rodziny.  
Funkcja  opiekuńczo  –  zabezpieczająca  lub  opiekuńczo  –  pielęgnacyjna  są  wyraźnie 
wymieniane  wśród  innych  podstawowych  pełnionych  przez  rodzinę  funkcji.  Panuje 
przekonanie,  że  fakt  posiadania  rodziny  jest  jednoznaczny  z  możliwością  opieki  i  pomocy, 
jaką  otrzymuje  od  swoich  najbliższych  człowiek  chory  lub  niepełnosprawny.  Potwierdza  to 
mnóstwo  badań  poświęconych  opiekuńczym  problemom  rodziny  osób  chorych  lub  nie  w 
pełni sprawnych. Ponadto potwierdzają to dane statystyczne, które wskazują, że zdecydowana 
większość osób zależnych od pomocy innych znajduje się pod opieką swoich rodzin. Jednak 
w  praktyce  wygląda  to  z  goła  inaczej.  Wskazuje  na  brak  niezbędnej  opieki  i  brak 
zainteresowania ze strony rodziny świadczeniem pomocy na rzecz osoby chorej, powstają w 
ten  sposób  zaniedbania  pielęgnacyjne  (np.  odleżyny)  i  powikłania.  Braki,  zaniedbania  i 
nieprawidłowości  występujące  w  opiece  nad  osobami  chorymi  i  niepełnosprawnymi  w 
rodzinie  potwierdza  też  analiza  sukcesów  czy  raczej  porażek  w  rehabilitacji  pacjentów,  
trudności  z  odesłaniem  pacjenta  do  domu,  a  także  obserwacje  niespodziewanie  często 
powtarzających  się  nawrotów  choroby,  powtórnych  przyjęć  na  leczenie  szpitalne  w  wyniku 
ewidentnych zaniedbań pielęgnacyjnych czy doświadczalnej przemocy.  
 

Jest to problem, który może być rozpatrywany z trzech perspektyw : 
 

 

Typu wzajemnych relacji między rodziną (szczególnie głównym opiekunem) a 

człowiekiem  chorym  lub  niepełnosprawnym,  z  podkreśleniem  specyfiki  tych 
relacji ze względu, np. na wiek człowieka zależnego od opieki rodziny 

 

Poziomu  wydolności  rodziny  pod  względem  jej  możliwości  zabezpieczenia 

wystarczającej, oczekiwanej i wymaganej opieki i pielęgnacji 

 

Zakresu  zmian,  jakie  zachodzą  w  rodzinie  w  wyniku  choroby,  a  z  którymi 

rodzina powinna sobie poradzić i w tym celu potrzebuje pomocy z zewnątrz.  

 
Najbardziej pożądana relacja między rodziną a osobą chorą występuje wówczas, gdy istnieje 
równowaga  między  niezbędną  opieką  i  pielęgnacją,  a  faktycznie  uzyskiwaną  pomocą. 
Dotyczy to pełnego zakresu opieki i pielęgnacji, jaką człowiek powinien uzyskać w sytuacji 
choroby,  a  także  pomocy  w  odzyskaniu  zdrowia,  kompensowania  ograniczonych  lub 
utraconych funkcji. Jeśli natomiast pojawia się nieznaczna różnica między niezbędną pomocą 
a pomocą udzielaną, to korzystniejsze jest występowanie pewnego niedoboru pomocy niż jej 
nadmiar. Nawet niewielki niedobór pomocy może być mobilizujący dla osoby chorej lub nie 
w pełni sprawnej do podjęcia próby samodzielnego radzenia sobie w zaistniałej sytuacji. W 
przypadku nadmiaru pomocy w stosunku do zapotrzebowania na nią może wystąpić niechęć 
osoby chorej do dalszego wysiłku i oczekiwania na to, że zostanie wyręczona nawet w tych 
czynnościach, których byłaby sama sobie w stanie poradzić. Należy zwrócić uwagę na to, że 
najsprawniejszy  model  relacji  oparty  jest  o  typ  postawy  wobec  osoby  chorej  czy 
niepełnosprawnej.  Postawę  tę  można  scharakteryzować  w  formie  konkluzji  “  twoja 
samodzielność i aktywność jest naszą troską i pragniemy Ci pomóc, abyś ją odzyskał”. Ten 
typ  relacji  na  ogół  oparty  jest  o  pełną  akceptację  osoby  chorej  przez  członków  rodziny  i 
stwarza  największą  możliwość  rozwoju  oraz  wyrównania  szans  na  w  miarę  samodzielne  i 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 71 z 72 
 

aktywne życie. Cała reszta relacji – te, które charakteryzują się nadmiarem opieki w stosunku 
do  jej  zapotrzebowania,  jak  i  te,  które  wykazują  znaczny  niedobór  lub  nawet  brak  opieki  – 
można  zaliczyć  do  negatywnych.  Przesyt  opieki,  czyli  jej  nadmiar  określamy  jako 
nadopiekuńczość i może prowadzić do demobilizacji osoby chorej w sytuacji jakiegokolwiek 
wysiłku. Uzależnia to osobę chorą od pomocy innych osób. Nie dodaje, a raczej odbiera wiarę 
we własne możliwości i obniża poczucie własnej wartości. Osoba chora, która jest wyręczana 
ze wszystkich obowiązków staje się niezaradna, nie ma szans na własny rozwój. Członkowie 
rodziny, w tej sytuacji nie wspierają, lecz zastępują osobę chorą w życiu codziennym, a nawet 
izolują ją od naturalnych kontaktów społecznych. Nadmiar opieki łączy się z pewną postawą 
wobec  osoby  chorej  i  niepełnosprawnej.  Traktowana  jest  ona  inaczej,  jak  ktoś  “biedny”. 
Mniej udolny. Pojawia się i utrwala pewien postępowania rodziny, który wyraża się postawą 
stałej gotowości do udzielania pomocy, a nawet uprzedzania sytuacji, w których pomoc może 
być potrzebna. Istnieje więc w tym wzorcu, pewien stereotyp postępowania : “ ja zrobię to za 
Ciebie, nie męcz się”. Bardzo często takie postawy można zaobserwować u rodziców dzieci 
niepełnosprawnych  lub  przewlekle  chorych.  Czasem  nadmierna  ochrona  dziecka  nie  ma 
żadnego  uzasadnienia  w  realnym  ograniczeniu  jego  sprawności  i  stanowi  ewidentną 
przeszkodę  w  jego  normalnym,  prawidłowym  rozwoju.  Jednak  szczególnie  niekorzystną 
relacją  opiekuńczą  jest  sytuacja,  kiedy  rodzina  nie  zajmuje  się  osobą  chorą  lub  czyni  to  w 
sposób wybiórczy. Wielokrotnie można zaobserwować takie fakty, jak brak zainteresowania 
rodziny  osobą  chorą  przebywającą  w  szpitalu  lub  wysuwanie  różnych  przeszkód 
utrudniających  wypis  i  zabranie  osoby  chorej  do  domu.  Potwierdzają  to  zaniedbania 
opiekuńcze i pielęgnacyjne, które są przyczyną choroby dziecka lub powikłań wynikających z 
nieprawidłowej opieki nad dorosłym czy starym chorym przebywającym w domu. 
 
Uważa się, że rodziny nie podejmują opieki głównie z dwóch powodów: 
 

 

braku akceptacji osoby chorej lub niepełnosprawnej przez członków rodziny 

  braku akceptacji siebie w roli opiekuńczo – pielęgnacyjnej 

 
W obu przypadkach, przejawia się dążeniem do oddania chorego członka rodziny pod opiekę 
służby  zdrowia.  Przykładem  jest  albo  ubieganie  się  o  przyjęcie  chorego  do  szpitala  nawet 
wówczas  gdy,  pomoc  może  być  świadczona  ambulatoryjnie  lub  w  warunkach  domowych, 
albo  staranie  się  o  przyjęcie  osoby  niepełnosprawnej  do  domu  pomocy  społecznej,  zakładu 
opiekuńczo  –  pielęgnacyjnego  lub  poszukiwanie  innych  dostępnych  form  opieki 
instytucjonalnej.  Przy  braku  akceptacji  może  pojawić  się  obojętność  wobec  problemów  i 
trudności  osoby  chorej  oraz  niechęć  do  działań  pomocowych.  Bez  względu  na  to,  czy 
przyczyną  niechęci  doświadczenia  pomocy  jest  brak  akceptacji  osoby  chorej,  czy  też  brak 
akceptacji  siebie  w  roli  opiekuna,  może  dojść  do  dezercji  i  porzucenia  osoby  chorej  przez 
zdrowego członka rodziny. Reakcje opiekunów prawnie, a nie tylko moralnie zobowiązanych 
do  opieki  nad  osobą  chorą  w  rodzinie,  są  zróżnicowane.  Najczęściej  wygląda  to  tak,  że  w 
sytuacji choroby dziecka, to ojciec porzuca rodzinę (ok 10 % przypadków). Mimo to, choćby 
z pozoru mogłoby się wydawać to okrucieństwem , czasem oceniane jest przez osoby chore 
pozytywnie.  Zwłaszcza  kiedy,  osoba  porzucająca  rodzinę  stanowiła  główną  przyczynę 
konfliktów  w  rodzinie,  nie  wykazywała  zrozumienia.  Innym  problemem  jest  natomiast 

PIELĘGNIARSTWO INTERNISTYCZNE 

Strona 72 z 72 
 

analiza czynników, które określają faktyczne możliwości członków rodziny do wzajemnego 
świadczenia  opieki  i  pielęgnowania  we  wszystkich  wymagających  tego  sytuacjach.  Analiza 
problemów  opiekuńczych  i  trudności  pielęgnacyjnych  prowadzona  w  wielu  rodzinach, 
wykazała,  że  można  wyodrębnić  szereg  sytuacji,  które  da  się  określić  jako  czynniki 
kształtujące  wydolność  opiekuńczo  –  pielęgnacyjną  rodziny,  może  być  zróżnicowana 
hierarchicznie.  Informacje  zgromadzone  w  trakcie  kontaktów  z  rodziną  wymagają 
dodatkowej wnikliwej obserwacji wzajemnych opiekuńczych relacji w rodzinie.Pielęgniarka 
pracująca z rodziną wielokrotnie bywając w domu osoby chorej jest w stanie dostrzec i ocenić 
czy  relacje  są  prawidłowe,  czy  nie,  oraz  gdy  ich  ocena  nie  będzie  pozytywna,  zaplanować 
działania, które prowadzić będą do zmiany relacji lub ich modyfikacji.