QPrint

Tytuł: CHEMIA KOSMETYCZNA: Ekstrakty ziołowe w kosmetykach
Autor: Maria Sikorska

Ekstrakty ziołowe

Z surowców zielarskich można sporządzić maceraty (macerationes), napary (infusa), odwary
(decocta), intrakty (intracta), nalewki (tincturae) i inne wyciągi w postaci płynnej (extracta
fluida), gęstej (extracta spissa), suchej (extracta sicca).

Szczególną  rolę  w  kosmetykach  zyskują  ekstrakty  nazywane  zamiennie  wyciągami
roślinnymi. Otrzymuje się je przez ekstrakcję (wytrawienie), która polega na wymywaniu za
pomocą  odpowiednio  dobranych  rozpuszczalników  pożądanych  substancji  z  surowca
roślinnego.  Otrzymane  ekstrakty  poddaje  się  destylacji  w  celu  usunięcia  w  całości  lub  w
części  rozpuszczalnika  dla  uzyskania  zamierzonej  konsystencji.  Konsystencja  ekstraktu
zależy od charakteru ekstrahowanych składników i ilości pozostawionego rozpuszczalnika. W
zależności  od  stopnia  zagęszczenia  wyróżnia  się  ekstrakty  o  konsystencji  płynnej  (wyciągi
płynne), półstałej (wyciągi gęste) i stałej (wyciągi suche).

Wyciągi płynne (Extracta fluida)

Wyciągi płynne są przetworami o płynnej konsystencji wytrawione przez perkolację
rozdrobnionego surowca roślinnego bądź otrzymane przez rozpuszczenie wyciągu gęstego lub
suchego. Wyciągi płynne przygotowuje się tak by z 1 części surowca otrzymać 1 część
wyciągu.

Wyciągi gęste (Extracta spissa)

Wyciągi gęste są półstałymi, plastycznymi, ciemnymi wyciągami o zawartości wody do 30%.
Otrzymuje się je przez całkowite lub częściowe odparowanie rozpuszczalnika użytego do
ekstrakcji.

Wyciągi suche (extracta sicca)

Wyciągi suche to sypkie proszki o zawartości wody do 5%, otrzymane przez odparowanie
rozpuszczalnika użytego do ekstrakcji. Najczęściej rozpuszczalnik usuwa się przez suszenie
rozpyłowe lub destylację próżniową.

Metody  ekstrakcji  dzieli  się  na  periodyczne  (maceracja)  i  ciągłe  (perkolacja,  ekstrakcja  w
aparacie  Soxleta)  w  zależności  od  sposobu  podawania  rozpuszczalnika.  W  periodycznych
metodach  rozpuszczalnik  podaje  się  jednokrotnie  na  początku  procesu  lub  w  częściach,
natomiast w ciągłych metodach ekstrakcji świeży rozpuszczalnik dopływa stale, bez przerwy
do surowca.

Biologicznie  czynne  składniki  ekstraktów  używane  w  kosmetykach  można  podzielić  na
składniki  hydrofilowe  i  lipolilowe.  Do  ekstrakcji  hydrofilowych  substancji  biologicznie
czynnych takich jak: flawonoidy, polifenole, heteropolisaharydy (śluzy), saponiny stosuje się
takie  rozpuszczalniki  takie  jak  woda,  wodne  roztwory  glikolu  propylenowego,  glicerolu,
etanolu.  Natomiast  do  ekstrakcji  substancji  lipofilowych  takich  jak:  karotenoidy,  fitosterole,
seskwiterpenoidy  (azulen),  witamina  E  stosuje  się  rozpuszczalnik  takie  jak:  oleje  roślinne,

mineralne i inne ciekłe lipidy np. mirystynian etylu , którym korzystnie ekstrahuje się m.in.
kwiatostany rumianku, arniki, nagietka, mniszka lekarskiego.

W  zależności  od  zastosowanego  rozpuszczalnika  do  receptur  kosmetycznych  wprowadzane
się ekstrakty alkoholowe, wodne lub olejowe. Każda z nich ma swoje zalety i wady. Ekstrakty
alkoholowe są na ogół bardzo trwałe. Znajdują one jedynie zastosowanie w tych preparatach,
w  których  etanol  może  być  składnikiem  receptury.  Ekstrakty  wodne  w  porównaniu  z
ekstraktami  alkoholowymi  są  mało  trwałe,  szybko  ulegają  rozkładowi.  Z  tego  powodu
wymagają  stosowania  odpowiednich  nośników  i  stabilizatorów.  Przy  tworzeniu  receptur
trzeba  uwzględnić  te  dodatkowe  składniki  –  stabilizatory  i  konserwanty  –  znajdujące  się  w
ekstrakcie,  ponieważ  zawartość  ich  w  kosmetyku  jest  ograniczona  przez  przepisy  prawne.
Natomiast  ekstrakty  olejowe  zawierają  niską  zawartość  substancji  czynnych.  Producenci
zazwyczaj wzbogacają ekstrakty olejowe dodatkowymi substancjami czynnymi.

Kosmetyki  zawierające  ekstrakty  ziołowe  wzbudzają  coraz  większe  zainteresowanie  na
rynku.  Ekstrakty  ziołowe  znalazły  zastosowanie  prawie  we  wszystkich  rodzajach
kosmetyków  i  wyrobów  toaletowych.  Wchodzą  w  skład  mleczek,  toników,  maseczek,
kremów,  mydeł,  szamponów,  odżywek  do  włosów,  płynów  o  kąpieli  i  wielu  innych
kosmetyków (tab. 1.). Zazwyczaj stosowane są ekstrakty z roślin tradycyjnych, powszechnie
znanych.  Oprócz  znanych  od  lat  stosowanych  surowców  roślinnych  na  rynek  wprowadza
nowe surowce, które mają urzekać swoją egzotyczną nazwą. Spośród wielu roślin, z których
otrzymuje się ekstrakty na uwagę zasługuje rumianek szczególnie często wykorzystywany w
kosmetykach.

Tab. 1. Przegląd wybranych ziół stosowanych w kosmetykach

Lp.

Zioło

( nazwa

łacińska)

Część

rośliny

poddana

ekstrakcji

Składniki

aktywne

Najczęstsze

zastosowanie

kosmetyczne

Arnika

górska

Arnica

montana

kwiaty

laktony
seskwiterpenowe

Szampony
przeciwłupieżowe,
kremy nawilżające

Chaber

bławatek

Centaurea

cyanus

kwiaty

antocyjany,
laktony
seskwiterpenowe

Produkty do włosów
i kosmetyki plażowe

Cypsus

Cupressus

sempervirens

owoce

pinen,

kamfen

i inne
monoterpeny

Preparaty do nóg
zmęczonych

Lipa

szerokolistna

Tilia

platyphyllos

kwiaty

śluzy,

związki fenolowe,

garbniki

Kosmetyki
przeciwtrądzikowe

i do włosów

Malwa

sylvestris

kwiaty,

liście

śluz,

antocyjany,
garbniki,
proantocyjanidyny

Kosmetyki do oczu ,
produkty do opalania

Miłorząb

japoński

Gingo biloba

liście,

nasiona

flawonoidy,

laktony
diterpenowe

Kosmetyki
przeciwstarzeniowe i
do cery tłustej

Nagietek

lekarski

Callendula

officinalis

kwiaty

flawonoidy,
saponiny,
triterpeny,
seskwiterpeny

Szampony
przeciwłupieżowe,
produkty plażowe

Rumianek

pospolity

Matricaria

recutita

kwiaty

chamazulen,
bisabolol,
flawonoidy
poliacetyleny

Produkty do
pielęgnacji włosów,
kosmetyki dla dzieci

Zielona

herbata

Camelia

sinensis

liście

kofeina,

kwasy fenolowe,
garbniki

Kosmetyki
przeciwstarzeniowe i
do pielęgnacji
włosów

Żen – szeń

Panax

ginseng

korzeń

saponiny
triterpenowe,
poliacetyleny

Produkty
przeciwzmaszczkowe
i stosowane do
opalania

Literatura:
Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa, PWN, Warszawa, 2000.
W. S. Brud, R. Glinka, Technologia kosmetyków, MA Oficyna Wydawnicza, Łódz, 2001.
J, Jambor, Uprawa ziół i przetwórstwo zielarskie w Polsce – stan obecny i perspektywy rozwoju, Herba Polonica, 53(2), 23, (2007).
S. Kohlmünzen, Farmakognozja, PZWL, Warszawa, 2000.
Farmakopea Polska VI, PZWL, Warszawa, 2002.
Farmakopea Polska T1, PZWL, Warszawa, 2006
H. Strzelecka, J. Kamińska, J. Kowalska i wsp., Chemiczne metody badań roślinnych surowców leczniczych, PZWL, Warszawa, 1970.
A. Ożarowski, Ziołolecznictwo, PZWL, Warszawa, 1980.
A. Jabłoński-Trypuć, Surowce kosmetyczne i ich składniki. T1, Część teoretyczna do ćwiczeń laboratoryjnych, 2007
B. van Wyk, M. Wink, Medicinal Plant of the World, Briza Publications, 2004.
A. Oborska, J. Arct, M. Mojski, Kosmetyczne zastosowanie flawonoidów – aspekty praktyczne, Wiadomości PTK, 4(¾), 21 – 25, (2001).

O autorze:

Maria Sikorska - Kosmetolog – absolwentka  Wyższej Szkoły Zawodowej Kosmetyki i Pielęgnacji Zdrowia w Warszawie - specjalizacja:
Produkty  Kosmetyczne.  Obecnie  studentka  IV  roku  kosmetologii  na  Uniwersytecie  Medycznym  w  Poznaniu.  Interesuje  się  tematyką
związaną  z  rynkiem  surowców  kosmetycznych.  Zajmuje  się  badaniem  czynników  wpływających  na  zmienność  składu  ekstraktów
roślinnych. W Innovii redaguje działu: surowce kosmetyczne.