1
BLOK Ia
Monika Zakrzewska
Katedra i Zakład Genetyki Medycznej Akademii Medycznej w Poznaniu
PROJEKT POZNANIA GENOMU CZŁOWIEKA
Cele programu:
- skonstruowanie szczegółowych map fizycznych i genetycznych całego genomu
człowieka,
- zlokalizowanie wszystkich genów w obr bie genomu człowieka,
- wypracowanie metod przechowywania i udost pniania uzyskanych danych; ulepszenie
metod sekwencjonowania,
- uzyskanie wiedzy na temat skutków społecznych, ideologicznych i etycznych nowych
technologii genetycznych.
15 luty 2001 – odczytanie genomu ludzkiego
2003 r. – podsumowanie działalno ci programu, ogłoszenie kompletnych sekwencji
genomu
Genom człowieka -budowa
Genom - całkowity DNA komórki lub organizmu, obejmuj cy zarówno wszystkie geny, jak i
odcinki mi dzygenowe.
Genom zawiera około 20 000 – 25 000 genów, ale odcinki koduj ce stanowi ok. 1% całego
genomu.
Około 30% stanowi sekwencje ulegaj ce transkrypcji oraz sekwencje zwi zane z genami.
Pozostała cz
genomu to sekwencje powtarzaj ce si oraz sekwencje unikatowe.
Geny i sekwencje zwi zane z genami to: eksony, introny, pseudogeny,
fragmenty genów, sekwencje regulatorowe, sekwencje pocz tkowe i ko cowe
genów.
Pozagenowy DNA to: sekwencje unikatowe, sekwencje powtórzone
(repetytywne).
Typy sekwencji powtórzonych:
1) Sekwencje powtórzone rozproszone
2) Sekwencje powtórzone tandemowe (zwarte)
A
TT
CC
C
G
T
AA
T
GG
T
A
TT
CC
C
A
G
C
A
G
C
A
G
C
A
G
2
ródło: Przykłady analiz DNA (pod redakcj
Ryszarda Słomskiego), Wydawnictwo AR w
Poznaniu, Pozna 2004; zmodyfikowano
20-25tys. genów
3
BUDOWA FIZYCZNA GENOMU
Genom j drowy:
- zbudowany z ponad 3 Gp (3 miliardy zasad)
- zło ony z 24 ró nych dwuniciowych liniowych cz steczek DNA – chromosomów
- zakres wielko ci cz steczek (chromosomów) od 55 Mbp do 250 Mbp
- w ród chromosomów wyró niamy autosomy i heterosomy
Genom mitochondrialny:
- zbudowany z około 16 569 zasad (du o mniejszy ni genom j drowy)
- kolista dwuniciowa cz steczka DNA
- wyst puje w mitochondrium w kilku kopiach (4-10 czasteczek)
- obecny we wszystkich mitochondriach
- nie zawiera intronów
- zawiera:
13 genów koduj cych białka zwi zane z fosforylacj oksydacyjn
22 geny koduj ce tRNA
2 geny koduj ce rRNA
GEN
To okre lony ci g nukleotydów w ła cuchu DNA, który za po rednictwem RNA
koduje pojedynczy ła cuch polipeptydowy lub cz steczk RNA np. rRNA
W skład wielu białek wchodzi wi cej ni jeden polipeptyd, st d białka mog by
kodowane przez wi cej ni jeden gen
Geny człowieka s nieci głe – odcinki koduj ce (eksony) s poprzedzielane
odcinkami niekoduj cymi (intronami)
DNA – KWAS DEZOKSYRYBONUKLEINOWY
Cz steczka DNA jest biopolimerem, zbudowanym z dwóch przeciwrównoległych
ła cuchów, zwini tych wokół wspólnej osi
Podstawowym elementem DNA jest nukleotyd zbudowany z: cukru – deoksyrybozy,
reszty fosforanowej i jednej z czterech zasad (adeniny, guaniny, cytozyny, tyminy)
4
Ła cuchy fosforanowe poł czone z deoksyryboz uło one s na zewn trz, natomiast
rodek helisy tworz odpowiednio dopasowane pary zasad (komplementarnie)
Zasady poł czone s wi zaniami wodorowymi w pary A-T (dwa wi zania wodorowe)
i G-C (trzy wi zania wodorowe)
Zasady wyst puj ce w DNA to:
Zasady purynowe: adenina (A) i guanina (G)
Zasady pirymidynowe: tymina (T) i cytozyna (C)
Jednostk długo ci DNA jest „para zasad” – pz (ang. bp)
1000 pz = 1 kpz
1 000 000 pz = 1 Mpz
RNA – KWAS RYBONUKLEINOWY
Cz steczka jednoniciowa (mo e tworzy lokalnie struktury dwuniciowe)
Mo e przyjmowa ró ne konformacje przestrzenne
Zasady wyst puj ce w RNA s takie same, jak w DNA z jednym wyj tkiem -
zamiast tyminy wyst puje uracyl
Cz steczka cukru wchodz c w skład RNA to ryboza
Trzy podstawowe typy RNA : mRNA (informacyjne), tRNA (transportuj ce) i
rRNA (RNA zwi zane z rybosomami)
A
T
GG
T
C
GG
C
A
T
G
A
T
A
CC
A
G
CC
G
T
A
C
T
5
REPLIKACJA
Replikacja to proces słu cy podwojeniu materiału genetycznego przed ka dym
podziałem komórkowym.
Podczas replikacji dwuniciowa helisa rozplata si i ka da pojedyncza ni słu y jako
matryca do komplementarnej nici potomnej.
Poprawno odtwarzanych ła cuchów zapewnia komplementarno zasad AT i GC.
Replikacja rozpoczyna si od jednego miejsca inicjacji i post puje, a do miejsca
terminacji. Chromosomy człowieka zawieraj wiele miejsc startu replikacji, a
zreplikowane fragmenty ł cz si pó niej ze sob .
Replikacja u człowieka jest semikonserwatywna, poniewa cz steczka potomna składa
si zarówno z nici matrycowej , jak i nowo utworzonej.
SYNTEZA BIAŁEK
Proces prowadz cy do wytworzenia funkcjonalnych cz steczek białek, zachodz cy we
wszystkich ywych komórkach (z wyj tkiem erytrocytów, które nie posiadaj j der).
Proces syntezy przebiega w dwóch etapach: transkrypcji i translacji, rozdzielonych w
przestrzeni – transkrypcja zachodzi w j drze, translacja w cytoplazmie.
Transkrypcja jest syntez jednoniciowego RNA na matrycy DNA, katalizowana przez
polimeraz RNA i wymagaj ca obecno ci prekursorowych rybonukleotydów. Jedna z
nici helisy DNA słu y jako matryca do utworzenia informacyjnej cz steczki kwasu
rybonuklieonowego – mRNA (messenger RNA).
mRNA utworzone po transkrypcji – pre-mRNA - zawiera oprócz odcinków
koduj cych (eksonów) równie niekoduj ce (introny), które musz zosta usuni te w
procesie składania genów tzw. splicingu RNA. W ko cowym etapie składania genów
zmianom ul gaj tak e oba ko ce transkryptu. Do ko ca 5’ zostaje doł czona tzw.
czapeczka (7-metyloguanozyna), a do ko ca 3’ „ogon” zło ony z poli(A).
Modyfikacja ko ców decyduje o stabilno ci i trwało ci transkryptu.
Po wyci ciu intronów dojrzałe mRNA mo e zosta przetransportowane do
cytoplazmy, gdzie odbywa si proces translacji.
W procesie translacji bior udział cz steczki tRNA i rybosomy. Cz steczki tRNA
umo liwiaj rozszyfrowanie kodu zawartego w strukturze mRNA oraz dostarczaj
odpowiednie aminokwasy. Tworzenie ła cucha polipeptydowego odbywa si na
rybosomie.
Proces translacji rozpoczyna si od odczytania kodonu AUG i przył czenia metioniny.
W trakcie odczytywania kolejnych kodonów tRNA dostarczaj aminokwasy jeden po
drugim zgodnie z odczytywan informacj na mRNA. W ten sposób powstaje
wydłu aj cy si polipeptyd. Sygnałem ko cz cym translacj jest sekwencja zasad
zawieraj ca kodon typu stop (nonsens) – UUA, UAG, UGA.
6
KOD GENETYCZNY
Jest to zasada okre laj ca sposób zapisywania informacji o strukturze białek w postaci
kolejno uszeregowanych nukleotydów na podstawie której mo liwe jest odtworzenie ła cucha
polipeptydowego. Kod genetyczny jest:
Trójkowy – ka demu aminokwasowi odpowiada przynajmniej jeden zbiór trzech
kolejno wyst puj cych po sobie nukleotydów tzw. kodon
Zdegenerowany – niektóre aminokwasy s zakodowane przez kilka ró nych trójek
nukleotydowych
Bezprzecinkowy – ka dy nukleotyd wchodzi w skład tylko jednego kodonu
Uniwersalny – ma zastosowanie do wszystkich organizmów (z małymi wyj tkami)
Trzy kodony nie odpowiadaj adnym aminokwasom, s to tzw. kodony stop – UAA,
UAG, UGA
CHROMOSOMY
S zbudowane z DNA i białek, głównie histonowych (H2A, H2B, H3, H4).
Kompleks kwasów nukleinowych i białek jest nazywany chromatyn – jest ona
widoczna w j drze interfazowym jako struktura o ró nym stopniu kondensacji.
Chromatyna o wysokim stopniu kondensacji to heterochromatyna; euchromatyna to
chromatyna mniej skondensowana.
Chromosomy jako indywidualne struktury s widoczne tylko podczas podziału
komórkowego – chromatyna silnie skondensowana.
Podstawow jednostk strukturaln chromosomu jest nukleosom. Jest on zbudowany z
oktamerowego rdzenia histonowego i oplataj cej go 2 i 1/2 raza helisy DNA.
Nukleosomy ł cza si ze sob w struktur przypominaj ca sznur korali, a nast pnie w
wyniku skr cania i pofałdowania tworz tzw. solenoid – włókno chromatynowe.
W ko cowym etapie kondensacji, liczne wyp tlenia i pofałdowania tworz
chromosom metafazowy (10 000 razy bardziej skondensowany ni chromatyna
interfazowa).
Chromosomy metafazowe s zbudowane z dwóch identycznych (siostrzanych)
chromatyd.
Centromer (tzw. przew enie pierwotne) dzieli chromosom na dwa ramiona: krótkie
„p” i długie „q”.
Ze wzgl du na poło enie centromeru chromosomy mo emy podzieli na:
metacentryczne, submetacentryczne, akrocentryczne i telocentryczne (nie wyst puj u
człowieka).
Ko cowe odcinki chromosomów nazywamy telomerami.
Na krótkich ramionach chromosmów akrocentrycznych wyst puj grudki
chromatynowe zwane satelitami.
Numeracja chromosomów od 1 do 22 odpowiada zmniejszaj cej si wielko ci
cz steczek DNA.