mech

MECHANIZMY DZIAŁANIA

ŚRODKÓW

PSYCHOAKTYWNYCH

Tomasz Szałek

Substancja, która łączy się

z receptorem i pobudza go

Substancja, która łączy się

z receptorem i hamuje go

AGONISTA

ANTAGONISTA

SEROTONINA

(5–HT)

ACETYLOCHOLINA

(ACh)

NORADRENALINA

(NA)

DOPAMINA

(DA)

NEUROPRZEKAŹNIKI

•AMINY:

Kwas Glutaminowy

(Glu)

Kwas Asparaginowy

(Asp)

Kwas γ-aminomasłowy

(GABA)

NEUROPRZEKAŹNIKI

•AMINOKWASY:

SEROTONINA

(5–HT)

•Indoloamina

•Regulacja procesu czuwania,
odbioru informacji czuciowych,
nastroju

Mania

Depresja,

bezsenność

SEROTONINA

(5–HT)

•Neurony wytwarzające
5-HT są zgrupowane
w JĄDRACH SZWU

Receptory serotoninergiczne:

•5-HT

(hamujący-IPSP)

•5-HT

(pobudzający-EPSP)

•5-HT

NORADRENALINA

(NA)

•Katecholamina

•Regulacja procesu czuwania,
koncentracji, czynności ruchowych
•Podstawowy przekaźnik układu współczulnego

Mania,

lęk,

bezsenność

Depresja

NORADRENALINA

(NA)

•Neurony
wytwarzające
noradrenlainę są
zgrupowane
w MIEJSCU
SINAWYM

Receptory NA:

• α

, α

•β

, β

ACETYLOCHOLINA

(ACh)

•Główny przekaźnik układu przywspółczulnego

•Reguluje funkcje motoryczne

•Koncepcja starzenia się OUN – niedobór Ach

(Choroba

Parkinsona)

Choroba

Alzheimera,

nuŜliwość

mięsni

•WaŜna w procesie zapamiętywania

DOPAMINA

(DA)

•Katecholamina

•Neurony dopaminergiczne tworzą trzy szlaki:

1. Szlak nigrostriatalny- regulacja procesów

ruchowych

2. Szlak MEZOLIMBICZNY- procesy

emocjonalne i układ nagrody

3. Szlak guzowo-lejkowaty- regulacja

hormonalna w obrębie podwzgórza

MEZOLIMBICZNY UKŁAD NAGRODY

VTA

NAC

VTA – OBSZAR

NAKRYWKI

BRZUSZNEJ

NAC – JĄDRO

PÓŁLEśACE

PRZEGRODY

FC – KORA

CZOŁOWA

DOPAMINA

(DA)

Działa przez RECEPTORY DOPAMINOWE:

•grupa D

; D

)

•grupa D

; D

)

Schizofrenia,

dyskinezy

Choroba

Parkinsona

Kwas Glutaminowy

(Glu)

Kwas Asparaginowy

(Asp)

•Aminokwasy pobudzające

Działają przez receptory:

•NMDA

•AMPA

•kainianowe

Kwas γ-aminomasłowy

(GABA)

•Podstawowy przekaźnik hamujący

•Neurony GABA nie tworzą duŜych
szlaków, lecz sieć neuronów
wstawkowych modulujących
czynność innych układów

Receptory:

GABA-A

GABA-B

ŚRODKI PSYCHOAKTYWNE

•Halucynogeny

•Kanabinoidy

•Psychostymulanty

•Opioidy

•Alkohol

•Nikotyna

FENETYLAMINOWE:

INDOLOWE:

•MESKALINA

•DOI

•DOM

SEROTONINA

PSYLOCYNA

LSD

HALUCYNOGENY

LSD zostało

zsyntetyzowane

w 1938 r.

przez Alberta

Hofmanna

LSD jest agonistą

receptora

serotoninergicznego 5-HT

Lokalizacja tychŜe receptorów:

KORA MÓZGU

WZGÓRZE

MIEJSCE

SINAWE

JĄDRA

SZWU

V T A

KORA

CZOŁOWA

5-HT

LSD

LSD a

KORA CZOŁOWA

KORA

CZOŁOWA

WZGÓRZE

LSD a

WZGÓRZE

JĄDRA

SZWU

KORA

CZOŁOWA

5-HT

GABA

5-HT

LSD

LSD a

JĄDRA SZWU

KORA

CZOŁOWA

MIEJSCE

SINAWE

LSD a

MIEJSCE SINAWE

KORA

CZOŁOWA

V T A

5-HT

LSD

LSD a

VTA

WZGÓRZE

MIEJSCE

SINAWE

JĄDRA

SZWU

V T A

KORA

CZOŁOWA

MIEJSCA DZIAŁANIA LSD

LSD

•Bezpośrednio pobudza neurony

kory czołowej

;

•Pośrednio pobudza neurony kory czołowej,
poprzez wpływ na inne struktury mózgu i
zaburzenie przekaźnictwa

5-HT

;

•Zaburza pracę

miejsca sinawego

uwaŜanego za

„detektor nowości” (novelty detector) –
ignorowane na co dzień obiekty stają się
niezwykle fascynujące;

•Zaburza filtracyjną funkcję

wzgórza

prowadząc

do przeładowania informatycznego kory.

ŚRODKI PSYCHOAKTYWNE

•Halucynogeny

•Kanabinoidy

•Psychostymulanty

•Opioidy

•Alkohol

•Nikotyna

•Haszysz

(Ŝywica)

•Marihuana

(kwiatostany i liście)

Przetwory konopi indyjskich:

KANABINOIDY

Przetwory konopi indyjskich
zawierają:

•Tetrahydrokanabinol(THC)

•Kanabinol

•Kanabitriol

•Anandamid

•I wiele innych

ENDOGENNY UKŁAD KANABINOIDOWY

•1990 r. – odkryto pierwszy receptor CB

•2003 r. – wyodrębniono dwa typy
receptora ( CB1 oraz CB2)

ENDOGENNE KANABINOIDY

1. Anandamid
2. 2-arachidonyloglicerol
3. Palmityloetanoloamid
4. DTEA, HLEA
5. Oleamid

Rozmieszczenie receptorów kanabionoidowych

CB1

CB2

•MÓśDśEK I ISTOTA CZARNA

•UKŁAD LIMBICZNY (HIPOKAMP)

•KORA MÓZGU

•SIATKÓWKA

•UKŁAD ROZRODCZY

•UKŁAD
ODPORNOŚCIOWY

WPŁYW KANABINOIDÓW NA:

HIPOKAMP

Zmniejsza wyrzut:

Ach, NA, DA, 5-HT,

GABA, Glu, Asp

Zaburzenie

powstawania

nowych synaps

ZABURZENIA PAMIĘCI KRÓTKOTRWAŁEJ

WPŁYW KANABINOIDÓW NA:

UKŁAD LIMBICZNY:

EUFORIA

HAMOWANIE ZACHOWAŃ AGRESYWNYCH

UKŁAD MEZOLIMBICZNY:

Zwiększony wurzut

dopaminy

WZMOCNIENIE

POZYTYWNE

WPŁYW KANABINOIDÓW NA:

MÓśDśEK I ISTOTĘ CZARNĄ

OSŁABIENIE KOORDYNACJI

I SPRAWNOŚCI RUCHOWEJ

KORĘ MÓZGU:

ZABURZENIE

PROCESÓW MYŚLOWYCH

OŚRODEK GŁODU (w podwzgórzu)

WZMOśONE ŁAKNIENIE

WPŁYW KANABINOIDÓW NA:

SIATKÓWKĘ

ZABURZENIA WZROKOWE

ENDOGENNY UKŁAD OPIOIDOWY

DZIAŁANIE PRZECIWBÓLOWE

OŚRODEK WYMIOTNY

(w rdzeniu przedłuŜonym)

DZIAŁANIE PRZECIWWYMIOTNE

ŚRODKI PSYCHOAKTYWNE

•Halucynogeny

•Kanabinoidy

•Psychostymulanty

•Opioidy

•Alkohol

•Nikotyna

PSYCHOSTYMULANTY

KOKAINA

POCHODNE

FENETYLAMINOWE

np.

AMFETAMINA

FENCYKLIDYNA

POCHODNE FENETYLAMINOWE

•AMFETAMINA

•Metamfetamina

•Metylenodioksymetamfetamina (MDMA –

ecstasy

)

•DOI

•DOB

•DOM

•Efedryna (np.Tussipect)

•Metylfenidat

FENCYKLIDYNA

•PCP, Angel dust

•Pierwotnie środek
znieczulający

•MoŜe powodować psychozę
podobną do schizofrenii

Jest antagonistą receptorów NMDA dla

aminokwasów pobudzających

Zwiększone uwalnianie dopaminy

w układzie mezolimbicznym

III

DOPAMINY

(DOPA)

NORADRENALINY

(NA)

SEROTONINY

(5–HT)

AMFETAMINA

•Zwiększa wyrzut,

•Hamuje wychwyt
zwrotny,

•Hamuje rozkład
enzymatyczny:

Zwiększa wyrzut

DA, NA, 5-HT

Hamuje wychwyt

zwrotny

Hamuje rozkład enzymatyczny

AMFETAMINA

Efekty działania amfetaminy:

Pobudzenie układu współczulnego:

•Przyspieszenie akcji serca

•Wzrost ciśnienia krwi

•Rozkurcz oskrzeli

•Rozszerzenie źrenic

•Skurcz naczyń skóry

NORADRENALINY

(NA)

Nasilenie aktywności motorycznej:

DOPAMINY

(DA)

w układzie

NIGROSTRIATALNYM

Efekty działania amfetaminy:

Przyspieszenie procesów kojarzeniowych:

Efekty działania amfetaminy:

DOPAMINY

(DA)

NORADRENALINY

(NA)

w KORZE CZOŁOWEJ

Działanie anorektyczne:

Efekty działania amfetaminy:

SEROTONINY

(5–HT)

w OŚRODKU SYTOŚCI

(w podwzgórzu)

Działanie euforyzujące i uzaleŜniające:

Efekty działania amfetaminy:

DOPAMINY

(DA)

w układzie

MEZOLIMBICZNYM

MEZOLIMBICZNY UKŁAD NAGRODY

VTA

NAC

VTA – OBSZAR

NAKRYWKI

BRZUSZNEJ

NAC – JĄDRO

PÓŁLEśACE

PRZEGRODY

FC – KORA

CZOŁOWA

Zaburzenia psychiczne o typie
schizofrenii paranoidalnej:

Efekty działania amfetaminy:

„Dopaminergiczna” koncepcja
schizofrenii (A. Carlsson):

DOPAMINY

(DA)

hamuje filtracyjną funkcję

wzgórza

i prowadzi do

przeładowania informatycznego

kory czołowej

ECSTASY

DOPAMINY

(DA)

NORADRENALINY

(NA)

SEROTONINY

(5–HT)

ECSTASY

•Euforia, empatia
spowodowana masywnym
wyrzutem

SEROTONINY

•W ciągu kilku godzin zuŜycie
całych zapasów 5-HT
(odnowa: 24h-tygodnie)

•DEPRESJA

(niskie poziomy 5-HT;

„regulacja w dół” receptorów)

•NEUROTOKSYCZNOŚĆ

ŚRODKI PSYCHOAKTYWNE

•Halucynogeny

•Kanabinoidy

•Psychostymulanty

•Opioidy

•Alkohol

•Nikotyna

OPIOIDY

•MORFINA

•HEROINA
(diacetylomorfina)

•Kodeina

•Loperamid

•Dekstrometorfan

ENDOGENNE PEPTYDY OPIOIDOWE

ENDORFINY

ENKEFALINY

DYNORFINY

•Hamują doznania bólowe

•Działają przeciwlękowo

•Regulują czynność
hormonalną

•WaŜne podczas stresu

•Hamują procesy uczenia się

RECEPTORY OPIOIDOWE

I kilkanaście innych...

Przeciwbólowe,

depresja oddechowa,

euforia

Przeciwbólowe,

dysforia, sedacja,

zaleŜność fizyczna

Przeciwbólowe,

depresja oddechowa,

hamowanie pracy jelit

MECHANIZM DZIAŁANIA MORFINY

↓cAMP

•Zamknięcie kanałów
wapniowych

•Odkomórkowy transport
potasu

HIPERPOLARYZACJA

błony komórkowej

ZAHAMOWANIE PRZEWODNICTWA NERWOWEGO

DZIAŁANIE OŚRODKOWE MORFINY

1.PRZECIWBÓLOWE

2.Uspokajające

3.Spowolnienie
psychofizyczne

4.Euforia/dysforia

5. Depresja czynności
oddechowej

DZIAŁANIE OŚRODKOWE MORFINY

6. Przeciwkaszlowe

7. Hipotermiczne

8. ZwęŜenie źrenic

9. Hamuje/pobudza ośrodek
wymiotny

10. Zmiany hormonalne

DZIAŁANIE OBWODOWE MORFINY

1. Zwiększenie napięcia mięśni

gładkich:

•

przewodu pokarmowego

•

dróg Ŝółciowych

•

dróg moczowych

2. Zwolnienie czynności serca

3. Spadek ciśnienia krwi

4. Uwalnianie histaminy

MEZOLIMBICZNY UKŁAD NAGRODY

VTA

NAC

DOPA

VTA – OBSZAR

NAKRYWKI

BRZUSZNEJ

NAC – JĄDRO

PÓŁLEśACE

PRZEGRODY

FC – KORA

CZOŁOWA

ŚRODKI PSYCHOAKTYWNE

•Halucynogeny

•Kanabinoidy

•Psychostymulanty

•Opioidy

•Alkohol

•Nikotyna

Mechanizmy działania etanolu

•Hamuje aktywność

receptorów NMDA

•Pobudza niektóre

receptory GABA

Działanie depresyjne na OUN

(uspokajająco – nasenne)

Mechanizmy działania etanolu

Etanol

Aldehyd octowy

Dehydrogenaza alkoholowa

•Rozszerzenie naczyń
krwionośnych
(zaczerwienienie twarzy)

•Nudności

•Wymioty

•Duszność

•Zaburzenia rytmu serca

Aminy

biogenne

Salsolinol,

β-karboliny

•Silne działanie

ośrodkowe,

podobne do

opioidów

Mechanizmy działania etanolu

Wzrost DOPAMINY

w układzie

mezolimbicznym

Aktywacja układu

opioidowego

Aktywacja receptora

nikotynowego

(układ cholinergiczny

)

Aktywacja receptora

5-HT

MEZOLIMBICZNY UKŁAD NAGRODY

VTA

NAC

VTA – OBSZAR

NAKRYWKI

BRZUSZNEJ

NAC – JĄDRO

PÓŁLEśACE

PRZEGRODY

FC – KORA

CZOŁOWA

Mechanizmy działania etanolu

•Hamuje wydzielanie

WAZOPRESYNY

(Hormon tylnego płata

przysadki, powoduje
zagęszczanie moczu)

DZIAŁANIE MOCZOPĘDNE

ŚRODKI PSYCHOAKTYWNE

•Halucynogeny

•Kanabinoidy

•Psychostymulanty

•Opioidy

•Alkohol

•Nikotyna

NIKOTYNA

Działa przez

RECEPTOR
NIKOTYNOWY

•W małych dawkach
pobudza

•W duŜych dawkach
blokuje

(środek owadobójczy)

Zlokalizowany w:

•zwojach układu
autonomicznego

•rdzeniu nadnerczy

•OUN

DZIAŁANIE NIKOTYNY

Pobudzenie zwojów układu autonomicznego:

•Tachykardia

•Wzrost ciśnienia krwi

•Wzrost poziomu glukozy we krwi

•Pobudzenie mięśni przewodu
pokarmowego

•Zwiększone wydzielanie soku
Ŝołądkowego, śliny

•Nudności, wymioty, biegunka

DZIAŁANIE NIKOTYNY

Zwiększa uwalnianie

neuroprzekaźników w OUN

ACETYLOCHOLINY

•ułatwia procesy uczenia się

ENDORFIN

•polepsza nastrój

•zwiększa aktywność
i koncentrację

MEZOLIMBICZNY UKŁAD NAGRODY

VTA

NAC

VTA – OBSZAR

NAKRYWKI

BRZUSZNEJ

NAC – JĄDRO

PÓŁLEśACE

PRZEGRODY

FC – KORA

CZOŁOWA