Deklinacja mieszana

Deklinacja mieszana (i formy nieregularne w odmianie rzeczowników)

Odmianę mieszaną mają:

rzeczowniki męskie w lp. formalnie równe Ŝeńskim

, tak samo jak one się

odmieniające, w liczbie mnogiej – jak męskie os. (typ męŜczyzna, poeta, starosta);

rzeczowniki męskie o odmianie przymiotnikowo-rzeczownikowej

typu

sędzia, hrabia (w lp. formy D. C. B. – przymiotnikowe: sędziego, sędziemu,
hrabiego, hrabiemu, w M. N. Msc. i W. lp. – rzecz., w lmn. – rzeczownikowe mos.);

rzeczowniki męskie – nazwiska na –o

typu Sanguszko, Kościuszko (w lp.

odmiana – jak rzecz. Ŝeńskie, w lmn. – jak męskie os.);

rzeczowniki męskie typu księŜa, bracia (w lp. odmiana regularna, w lmn. –

odmiana nietypowa – dawne formy rzeczownika zbiorowego);

rzeczowniki męskie typu chorąŜy, podkomorzy (w lp. – odmiana

przymiotnikowa, w lmn. – częściowo odmiana rzeczownikowa męska os.: M. W.
chorąŜowie, w innych – przmiotnikowa);

rzeczownik męski ksiąŜę (w lp. brak rozszerzenia tematu, w lmn. – odmiana jak

rzecz. nijakie);

rzeczowniki nijakie, typu liceum, muzeum (w lp. tzw. nieodmienność, czyli formy

toŜsame z M., w lmn. – odmiana nijaka z pominięciem cząstki -um., D. –ów – jak
rzecz. męskie).

MoŜna teŜ typy nr 4, 6-7 traktować jako nieregularności w odmianie.

ad 1)

Niektóre rzecz. rodzaju męskiego typu wojewoda, męŜczyzna, starosta pierwotnie
odmieniały  się  jak  wiele  rzecz.  rodz.  Ŝeńskiego,  typu  kobieta,  owca.  W  okresie  stp.
takŜe  w  l.m.  zachowywały  odziedziczone  końcówki,  np.  wojewody,  męŜczyzny,
sędzie.  Narzucały  one  swój  rodzaj  (męski)  wyrazom  tworzącym  z  nimi  związek
zgody,  np.:  ci  wojewody  przyszli,  dzielni  męŜczyzny  walczyli  itp.  Od  XVI  wieku
dawne  końcówki  w  M.  l.m.  zaczęły  się  wycofywać,  od  XVII  wieku  w  M.  i  B.  l.m.
upowszechniły  się  ostatecznie  innowacyjne  końcówki,  typowe  dla  rzecz.  rodz.  mos.
(np. M. l.m. sędziowie, wojewodowie, B. i D. l.m. sędziów, wojewodów).

Ostatecznie odmianą mieszana rzeczowników typu męŜczyzna, wojewoda
ukształtowała się następująco:

•

w liczbie pojedynczej zachowały one odmianę Ŝeńską (M. męŜczyzn-a, D.
męŜczyzn-y, C. męŜczyźni-e, B. męŜczyzn-ę);

•

w liczbie mnogiej od XVII zyskały odmianę mos. (M. męŜczyźn-i, M.
wojewod-owie, D. i B. męŜczyzn-<0>, wojewod-ów)

ad 2.

Odmiana niektórych rzecz. rodzaju męskiego typu sędzia, hrabia

Rzecz. typu sędzia, hrabia takŜe w l.p. zmieniły swoją odmianę. JuŜ od XV stulecia
zaczęły odmieniać się jak przymiotniki: D. sędziego, C. sędziemu, B. sędziego itd.
We współczesnej polszczyźnie zachowały się obydwa typy odmiany w l.p.

ad 3.

Nieregularną odmianę mają równieŜ rzecz. rodz. m. zakończone w M. l.p. na [o]. W
l.p. przyjmują końcówki deklinacji typowej dla rzecz. r. Ŝ., natomiast w l.m. –
końcówki typowe dla rzecz. rodz. męskiego osobowego, np.:

M. l.p Sanguszk-o, D. l.p. Sanguszk-i, C. lp. Sanguszc-e itd.

M. l.m. Sanguszk-owie, D. l. m. Sanguszk-ów itd.

Do  XVII  wieku  rzecz.  te  odmieniały  się  jak  rzecz.  rodz.  m.,  np.  M.  lp.  Jagiełło,
Fredro,  D.  lp.  Jagiełła,  Fredra.  Współczesna  ich  odmiana  to  innowacja  fleksyjna.
Dawna,  archaiczna  odmiana  tych  rzecz.,  sporadycznie  jeszcze  w  tekstach  XIX-
wiecznych.

ad 4.

Nieregularną odmianę w l.m. mają równieŜ dawne rzeczowniki zbiorowe, typu bracia,
księŜa, występowały one w l.p., ale znaczeniowo odnosiły się do ‘zbiorowości, ogółu’,
tak jak dziś rzecz. brać, szlachta. Rzeczowniki te pierwotnie odmieniały się
następująco:

odmiana stp. odmiana współczesna

M. bracia, księŜa M., W. bracia, księŜa

D. , C., Msc. braci, księŜy (-ej) D. braci, księŜy

B. , N. bracią, księŜą C. braciom, księŜom

W. bracio, księŜo (lub =M.) B. braci księŜy

N. braćmi, księŜmi

Msc. braciach, księŜach

W literaturze staropolskiej – m.in. w „Lamencie świętokrzyskim” (Posłuchajcie bracia
miła) – potwierdzenie postaci W. = M. PoniewaŜ formy te określały zbiorowość, miały
znaczenie  „mnogie”,  zaczęły  narzucać  przymiotnikom,  zaimkom  i  formom  czasu
przeszłego  liczbę  mnogą.  Była  to  pierwsza  innowacja,  która  zapoczątkowała  dalsze
przeobraŜenia odmiany tych rzeczowników.

XVI  w.  –  poświadczenie  nowszej  odmiany,  np.  Naprzód  o  księŜą,  iŜ  kontrybucyje
dawają,  zwalają,  a  nie  wiemy,  kędy  się  podziewają  (1534  r.).  Ostatecznie  formy
bracia  i  księŜa  uznano  za  formy  liczby  mnogiej  rzecz.  brat,  ksiądz.  Stąd
przekształcenia łączliwości składniowej ta bracia, księŜa ->| ci bracia, księŜa oraz
zmiany w odmianie.

ad 5.

Nietypowa odmiana – rzeczowniki, które zmieniły rodzaj z nijakiego na męski, typu
chorąŜe, podkomorze, podczasze, podłowcze, podstole.

Były rzeczownikami rodz. nij. i do XVI wieku miały regularną dla tego typu odmianę.
Ze  względu  na  swoje  znaczenie  (rodzaj  naturalny)  łączyły  się  z  przymiotnikami,
zaimkami  i formami  czasu przeszłego w rodz.  m., np.: podkomorza byli  (XV w). W
związku  z  powstaniem  samogłosek  ścieśnionych  od  XVI  wieku  zmieniła  się  teŜ  ich
postać  fonetyczna;  M.  l.p.  chorąŜ-e  ->|  chorąŜ-y.  Upodobniły  się  przez  to  do  nazw
urzędów,  typu  woźny,  wojski,  łowczy  będących  przymiotnikami.  Podobieństwo
fonetyczne M. l.p. oraz znaczeniowe (wszystkie były nazwami urzędów) spowodowały,
Ŝe  rzeczowniki  chorąŜy,  podkomorzy  itp.  zaczęły  w  l.p.  odmieniać  się  jak
przymiotniki.  W  M.  i  W.  l.m.  przyjęły  końcówki  typowe  dla  rzecz.  mos.  -owie
(podchorąŜowie,  podczaszowie),  w  pozostałych  przypadkach  odmieniają  się  jak
przymiotniki. Odmianę tych rzeczowników w l.m. ilustrują przykłady:

końc. dekl. rzeczownikowej

końc. dekl. przymiotnikowej

M. i W. podchorąŜowie, podczaszowie woźni

D. podchorąŜych, podczaszych woźnych

C. podchorąŜym, podczaszym woźnym

B. podchorąŜych, podczaszych woźnych

N. podchorąŜymi, podczaszymi woźnymi

Msc. podchorąŜych, podczaszych woźnych

ad 6.

Odmiana  rzecz.  ksiąŜę  rzeczownik  rodz.  m.,  ale  odmienia  się  jak  rzeczowniki  rodz.
nijakiego,  typu  cielę,  jagnię,  dziewczę,  oznaczające  istoty  niedorosłe  (współcześnie
bez rozszerzenia tematu w lp.).

Pierwotnie  wyraz  ksiąŜę  był  rzecz.  rodz.  nij.  i  naleŜał  do  tej  samej  grupy
deklinacyjnej,  co  wspomniane  rzeczowniki.  W  ich  odmianie  w  przypadkach  zaleŜnych
l.p. (oprócz M., B., W.) i w l.m. temat był rozszerzony o cząstkę -ęt (-ęć). Rzeczownik
ksiąŜę łączył się z zaimkiem wskazującym (to), tak jak to cielę, to dziewczę.

Geneza wyrazu ksiąŜę (stąd odmiana jak rzecz. rodz. nij. oznaczający istoty
niedorosłe.

Przykłady  zachowania  pierwotnego  rodzaju  gramatycznego:  Zygmunt,  z  BoŜej
miłości Krol Polski, Wielkie KsiąŜę Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie...,
Karzeł  Sudermański  Wielkie  KsiąŜę  Kurlandskie,  mazowieckie  ksiąŜę  umarło
itp.

Przyczyna zmian fleksyjnych - ewolucja znaczenia wyrazów ksiądz, księŜyc, ksiąŜę,
Konflikt między znaczeniem rzecz. ksiąŜę a jego formą gram. doprowadził ostatecznie
do zmiany rodzaju gramatycznego tego rzeczownika, a potem przekształcenia w jego
odmianie.

M., W. l.p. ksiąŜę

M., W. l. m. ksiąŜęta

D. l.p. księcia / przest. ksiąŜęcia

D. l.m. ksiąŜąt

C. l.p. księciu / przest. ksiąŜęciu

C. l.m. ksiąŜętom

B. l.p. księcia/przest. ksiąŜęcia

B. l.m. ksiąŜęta/ksiąŜąt

N. l.p. księciem // przest. ksiąŜęciem

N. l.m. ksiąŜętami

Msc. l.p. księciu // przest. ksiąŜęciu

Msc. l.m. ksiąŜętach