Asystentka_stomatologiczna_322[01].Z3.02

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Podstawowa terminologia. Organizacja stanowiska pracy. Sterylizacja

fizyczna i chemiczna. Przepisy dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy
oraz ochrony przeciwpożarowej

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Zasady przygotowania instrumentów, materiałów opatrunkowych

i bielizny zabiegowej do sterylizacji. Zasady sterylizacji w autoklawie.
Kontrola procesu sterylizacji, rodzaje wskaźników.

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Zasady przechowywania sterylnych instrumentów, materiałów

opatrunkowych i bielizny zabiegowej. Konsekwencje nieprawidłowo
przeprowadzonej sterylizacji. Zasady znakowania sterylnych pakietów
z narzędziami, materiałami opatrunkowymi i bielizną zabiegową.

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswojeniu podstawowych treści dotyczących

wykonywania sterylizacji instrumentów, materiałów opatrunkowych i bielizny zabiegowej.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne, wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane, abyś
bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia, wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania, „pigułkę” wiadomości teoretycznych niezbędnych do opanowania
treści jednostki modułowej,

−

zestaw pytań przydatny do sprawdzenia, czy już opanowałeś podane treści,

−

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
umiejętności praktyczne,

−

sprawdzian postępów – zestaw pytań, na podstawie których sam możesz sprawdzić, czy
potrafisz samodzielnie poradzić sobie z zdaniami, które wykonywałeś wcześniej,

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań, pozytywny wynik sprawdzianu
potwierdzi, że dobrze pracowałeś podczas lekcji i że nabrałeś wiedzy i umiejętności
z zakresu tej jednostki modułowej,

−

literaturę uzupełniającą.

W podrozdziałach „Materiał nauczania” treści kształcenia zostały zaprezentowane

w sposób ogólny. Podany zakres wiadomości powinien być wystarczający do osiągnięcia
celów kształcenia niniejszej jednostki modułowej, ale możesz poszerzyć wiadomości
o wskazaną literaturę.

Z podrozdziałem „Pytania sprawdzające” możesz zapoznać się przed przystąpieniem do

poznawania treści materiału, poznając wymagania wynikające z potrzeb zawodu, a po
przyswojeniu wskazanych treści, odpowiadając na te pytania sprawdzisz stan swojej gotowości
do wykonywania ćwiczeń. Możesz także sprawdzić stan swojej wiedzy, która będzie Ci
potrzebna do wykonywania ćwiczeń po zapoznaniu się z materiałem nauczania.

Zamieszczone w poradniku ćwiczenia mają na celu wyrobienie nawyku rzetelności,

dokładności i systematyczności w pracy – umiejętności niezbędnych podczas pracy w zawodzie
asystentki stomatologicznej.

Po wykonaniu ćwiczeń masz możliwość sprawdzenia poziomu swoich postępów

odpowiadając na pytania podane w podrozdziale „Sprawdzian postępów”. W tym celu
powinieneś zakreślić odpowiedzi, wstawiając X w miejscu pod słowem:

TAK – jeżeli twoja odpowiedź na pytanie jest pozytywną,
NIE – jeżeli twoja odpowiedź na pytanie jest negatywną.
Zakreślenia pod NIE wskazują luki w Twojej wiedzy i zarazem informują, jakich

treści jeszcze nie poznałeś. Musisz do nich powrócić.

Poznanie przez Ciebie wszystkich wiadomości na temat wykonywania sterylizacji

instrumentów, materiałów opatrunkowych i bielizny zabiegowej będzie stanowiło dla
nauczyciela podstawę przeprowadzenia sprawdzianu poziomu przyswojonych wiadomości
i ukształtowanych umiejętności. W tym celu nauczyciel posłuży się zestawem zadań testowych
zawierającym różnego rodzaju ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z różnych źródeł informacji,

−

korzystać z technologii informacyjnej,

−

wykonywać prace zgodnie z zasadami bhp,

−

obsługiwać urządzenia techniczne,

−

obsługiwać komputer,

−

pracować w grupie i indywidualnie

−

wykorzystywać wiedzę z zakresu anatomii i fizjologii i patologii komórek, tkanek,
układów organizmu człowieka

−

wykorzystywać wiedzę z zakresu funkcji komórek, tkanek, układów organizmu człowieka

−

stosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej oraz
ochrony środowiska

−

posługiwać się terminologią farmakologiczną,

−

charakteryzować grupy leków,

−

wyjaśniać mechanizmy działania leków,

−

charakteryzować ważniejsze postacie leków,

−

posługiwać się nazwami leków oraz ich synonimami,

−

określać termin ważności leku,

−

określać zasady i techniki podawania leku,

−

charakteryzować środki lecznicze i materiały stosowane w profilaktyce i terapii
stomatologicznej,

−

stosować leki i środki opatrunkowe podczas udzielania pierwszej pomocy,

−

określać zasady przechowywania i ewidencjonowania leków stosowanych w gabinecie
stomatologicznym,

−

stosować dokumenty prawne, normalizujące dystrybucję leków,

−

wyjaśniać zdrowotne i społeczne skutki niewłaściwego i nadmiernego przyjmowania
leków, przeprowadzić działania edukacyjne na temat zasad przyjmowania leków oraz
niebezpieczeństwa samoleczenia i nadużywania leków

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej uczeń, powinieneś umieć:

−

wyjaśnić terminy: sterylizacja, aseptyka,

−

rozróżnić metody sterylizacji,

−

scharakteryzować chemiczne metody sterylizacji,

−

określić zasady przeprowadzania sterylizacji chemicznej,

−

scharakteryzować fizyczne metody sterylizacji,

−

określić zasady przeprowadzania sterylizacji fizycznej,

−

scharakteryzować etapy przygotowywania instrumentów

−

do sterylizacji,

−

zorganizować stanowisko pracy do przygotowywania instrumentów stomatologicznych,
materiałów opatrunkowych i bielizny zabiegowej przeznaczonych do sterylizacji, zgodnie
z wymaganiami ergonomii,

−

przygotować pakiety z narzędziami, materiałami opatrunkowymi i bielizną zabiegową
do sterylizacji,

−

rozróżnić rodzaje autoklawów,

−

scharakteryzować mechanizm sterylizacji w autoklawie,

−

zastosować procedury obsługi autoklawu,

−

zastosować przepisy dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ochrony
przeciwpożarowej,

−

zastosować sposoby kontroli procesu sterylizacji,

−

oznakować wysterylizowane pakiety,

−

zastosować procedury postępowania z wysterylizowanymi instrumentami, materiałami
opatrunkowymi i bielizną zabiegową,

−

określić zasady przechowywania sterylnych instrumentów, materiałów opatrunkowych
i bielizny zabiegowej,

−

określić zagrożenia wynikające z nieprawidłowo przeprowadzonej sterylizacji,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej oraz
ochrony środowiska.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Podstawowa terminologia. Organizacja stanowiska pracy.

Sterylizacja fizyczna i chemiczna. Przepisy dotyczące
bezpieczeństwa

higieny

pracy

oraz

ochrony

przeciwpożarowej

4.1.1. Materiał nauczania

Wyjaławianie (sterylizacja) jest procesem mającym na celu trwałe zniszczenie wszystkich

form drobnoustrojów, w tym również tych najbardziej odpornych na wiele czynników
chemicznych i fizycznych, tj. przetrwalników (spor). Innymi słowy jałowość to brak
drobnoustrojów.

Wyjałowienie to proces, w wyniku, którego uzyskuje się jałowość oraz istnieje duże

prawdopodobieństwo utrzymania stanu jałowości (sterylności). Utrzymanie jałowości możliwe
jest wówczas, kiedy sprzęt poddany procesowi sterylizacji jest opanowany. Opakowane
instrumentarium można swobodnie, bez ryzyka zanieczyszczenia, przenosić z miejsca na
miejsce i przechowywać przez wiele tygodni, bez potrzeby ponownej sterylizacji.

Aseptyka jest to postępowanie zapobiegające zakażeniom. Ma ono na celu ochronę

pacjenta przed drobnoustrojami chorobotwórczymi.

Polega na:

−

właściwej dezynfekcji i sterylizacji, odpowiednim przechowywaniu sterylnych narzędzi
i materiałów,

−

używaniu dla każdego pacjenta czystych, odkażonych przedmiotów,

−

właściwym niszczeniu materiału skażonego,

−

stosowani sprzętu jednorazowego użytku,

−

używaniu odzieży ochronnej, rękawiczek, masek ochronnych,

−

przestrzeganiu higieny osobistej.

Aseptyka - postępowanie mające na celu dążenie do jałowości bakteriologicznej pomieszczeń,
narzędzi,  materiałów  opatrunkowych  i  innych  przedmiotów  w  celu  niedopuszczenia
drobnoustrojów do określonego środowiska, np. otwartej rany operacyjnej.
Aseptyczność  jest  to  stan,  w  którym  pomieszczenia,  środki  opatrunkowe,  leki,  narzędzia
chirurgiczne  i  ręce  operatora  są  wolne  od  żywych  drobnoustrojów  chorobotwórczych.
Zapewnia to dokładne mycie i dezynfekowanie dłoni oraz stosowanie przez zespół operacyjny
wyjałowionych  masek,  fartuchów,  rękawiczek, narzędzi  oraz odpowiednie przygotowanie sali
operacyjnej  (mycie,  sterylizowanie  sal  poprzez  naświetlanie  promieniami  ultrafioletowymi,
powietrze  jest  przepuszczane  przez  filtr  zanim  trafi  do  sali  operacyjnej)  i  pola  operacyjnego.
Oznacza to także działania, zabezpieczające przed zakażeniem. Aseptyka ma też zastosowanie
poza  salą  operacyjną  min.  w  badaniach  laboratoryjnych  i  bakteriologicznych,  w  produkcji
leków, żywności itp.

Uwaga!
Narzędzia  wyjaławiane  bez  opakowania  należy  natychmiast  zużyć.  Nie  wolno  ich
przechowywać i używać następnego dnia bez uprzedniej ponownej dezynfekcji i sterylizacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dzięki procesom sterylizacji przeprowadzanym w specjalnych urządzeniach, zwanych

sterylizatorami, uzyskuje się bezpieczne mikrobiologicznie sterylne (jałowe) narzędzia
medyczne. Prawdopodobieństwo uzyskania niejałowego przedmiotu po sterylizacji we
właściwie działającym sterylizatorze wynosi 1 do 1 000 000.

Zgodnie z normami europejskimi sterylizacja jest procesem „specjalnym”, ponieważ

w czasie  codziennej,  rutynowej  kontroli  efektywność  sterylizacji  nie  może  być  weryfikowana
poprzez  sprawdzanie  produktu  końcowego  (wyrobów  wysterylizowanych).  Z  tego  powodu
proces  sterylizacji,  w  celu  potwierdzenia  jego  efektywności,  powinien  być  walidowany,
przebieg  procesu  rutynowo  monitorowany,  a  urządzenia  muszą  znajdować  się  pod  stałą
kontrolą.

W normach europejskich walidację zdefiniowano jako udokumentowaną procedurę w celu

otrzymania,  zapisania  i  interpretacji  danych  wymaganych  do  wykazania,  że  proces  będzie
zgodny  z  wyznaczoną  specyfikacją.  Specyfikacja  jest  dokumentem  opisującym  poziom
wartości  parametrów  krytycznych,  które  muszą  być  utrzymane  przy  dostarczaniu  produktu
o akceptowalnym  prawdopodobieństwie  sterylności.  Parametry  krytyczne  różnią  się
w zależności od procesu.

Polskie szpitale, po wejściu naszego kraju do Wspólnoty Europejskiej, będą musiały

dostosować się do wymagań norm europejskich w celu zapewnienia jakości usług medycznych.

Bezpieczeństwo i higiena pracy - to ogół norm, środków organizacyjnych i technicznych

mających na celu stworzenie takich warunków pracy, w których pracownik osiągnąć może
wysoką wydajność pracy bez narażania się na wypadki i choroby związane z zatrudnieniem
oraz bez nadmiernego obciążenia fizycznego i psychicznego.

Zasady bezpieczeństwa i higieny w gabinecie dentystycznym mają na celu stworzenie

takich warunków pracy, zarówno personelowi, jak i pacjentom, aby wykonanie zabiegu mogło
przebiegać sprawnie i bezpiecznie, nie zagrażając zdrowiu, obu stron.

Gabinet stomatologiczny musi być zaopatrzony w wodę bieżącą. Ze względów

higienicznych  zaleca  się  zainstalowanie  umywalki  (do  mycia  rąk)  i  zlewozmywaka  (do  mycia
narzędzi).  Niedopuszczalne  jest  używanie  mydła  w  kostkach;  należy  zastąpić  je  pojemnikami
na  mydło  w  płynie  oraz  pojemnikami  na  ręczniki  jednorazowego  użytku.  Ściany  gabinetu
muszą  być zmywalne, a w obrębie zlewozmywaka wyłożone kafelkami. Podłoga powinna być
wykonana  z  materiału  łatwo  zmywalnego,  gładkiego,  bez  szczelin,  w  których  mogłyby  się
gromadzić materiały zagrażające zdrowiu, np. rtęć. Powierzchnie mebli i sprzętu znajdującego
się w pomieszczeniach powinny być z materiału ułatwiającego ich czyszczenie i dezynfekcję. Z
pomieszczeń  przychodni  należy  wydzielić  poczekalnię  dla  pacjentów,  z  miejscem  do
przechowywania  ich  odzieży  wierzchniej.  W  poczekalni  lub  w  innym  pomieszczeniu  trzeba
przewidzieć miejsce do przechowywania odzieży personelu. Odzież ochronna nie może być we
wspólnej  szafie  z  odzieżą  wierzchnią.  Ustawienie  sprzętu  stomatologicznego  w  gabinecie
powinno  być  tak  zaplanowane,  aby  stwarzało  wygodne  warunki  pracy,  zwłaszcza
w przypadkach  pracy  „na  4  ręce”.  Fotel  dentystyczny  powinien  stać  w  pewnej  odległości  od
ścian,  przodem  do  okna,  tak,  aby  można  było  dojść  do  niego  z  każdej  strony  i  aby  istniała
możliwość zmiany jego pozycji.

Zapewnienie bezpieczeństwa przy obsłudze sprzętu medycznego

Przy każdym urządzeniu znajdującym się w gabinecie stomatologicznym powinna wisieć

instrukcja obsługi. Aparatura i sprzęt medyczny muszą mieć atesty (certyfikaty, świadectwa
dopuszczenia do użytkowania), uzyskane na zasadach i w trybie określonym w odrębnych
przepisach, oraz odpowiadać wymogom aktualnej wiedzy medycznej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Instalacja elektryczna

Każde urządzenie elektryczne musi być uziemione lub zerowane, a poszczególne

urządzenia powinny być okresowo przeglądane i konserwowane oraz oceniane pod kątem
stanu technicznego. W każdej przychodni musi znajdować się centralny wyłącznik prądu.

Bezpieczeństwo przy urządzeniach elektrycznych w gabinecie stomatologicznym.

Znajomość  zasad  bezpieczeństwa  obowiązujących  przy  obsłudze  urządzeń  elektrycznych  jest
bardzo  ważna  dla  pracowników  je  obsługujących.  Urządzenia  te  powinny  spełniać  określone
warunki  technologiczne;  mówi  o  nich  rozporządzenie;  Rady  Ministrów  z  dnia  03.07.2001  r.
Dz.  U.  nr  120/01,  poz.  1276.  Zgodnie  z  tym  rozporządzeniem  sprzęt  elektryczny  może  być
wprowadzony  do  obrotu  tylko  wtedy,  gdy  nie  zagraża  bezpieczeństwu.  Sprzęt  musi  być
odpowiednio  oznakowany.  W  sprzęcie  elektrycznym  lub  instrukcji  obsługi  powinny  być
umieszczone  podstawowe  informacje,  których  znajomość  i  przestrzeganie  są  warunkiem
bezpiecznego użytkowania urządzeń.
Sprzęt  elektryczny powinien być zgodny z normami opublikowanymi przez: Międzynarodową
Komisję  Elektrotechniczną  (IEC),  a  od  chwili  członkostwa  w  Unii  Europejskiej  na  sprzęcie
produkowanym  przez  polskich  przedsiębiorców  powinno  znaleźć  się  międzynarodowe
oznakowanie  „CE”.  Oznacza  ono,  że  sprzęt  elektryczny  spełnia  odpowiednie  normy
europejskie.  Główne  niebezpieczeństwo  jakie  niesie  ze  sobą  prąd  elektryczny,  to  porażenie
elektryczne.
Prąd o natężeniu:

−

poniżej 10 mA - nieszkodliwy,

−

ok. 15 mA - podczas przepływu prądu przez ciało następuje skurcz palców można je
jednak samodzielnie oderwać od elementu pod napięciem,

−

powyżej 20 mA - silne skurcze mięśni, oderwanie rąk jest niemożliwe, co może być
przyczyną śmierci,

−

powyżej 100 mA - migotanie komór i śmierć.
Przy ratowaniu poszkodowanego w pierwszej kolejności należy uwolnić go spod napięcia,

przy  zachowaniu  środków  ostrożności,  i  następnie udzielić pomocy przedlekarskiej - może to
być  sztuczne  oddychanie,  masaż  serca,  a  następnie  zorganizować  pomoc  lekarską.  Natężenie
prądu  przepływającego  przez  organizm  zależy  od  oporu  ciała  człowieka.  Wilgotne  ręce  są
przyczyną  zmniejszenia  tego  oporu,  stąd  konieczność  odłączania  tych  urządzeń  z zasilania  w
trakcie ich mycia. Przyczyną porażenia może być wadliwa instalacja elektryczna, która stanowi
również zagrożenie pożarowe, dlatego też należy pamiętać o systematycznej kontroli instalacji
elektrycznej, sprawdzeniu, czy nie ma uszkodzonych przewodów, czy są zabezpieczone przed
dotykiem. Należy też sprawdzić skuteczność działania samoczynnego wyłączania zasilania.

Instalacja gazowa

Przewody gazowe muszą być zamontowane w miejscu zapewniającym odpowiednią

wentylację. Corocznie powinna być sprawdzana szczelność przepływu gazu. W każdym
gabinecie musi być centralny zawór gazu.

Sterylizacja

Osoby obsługujące i konserwujące urządzenia sterylizacyjne powinny być przeszkolone

w zakresie ich obsługi oraz dobrze znać instrukcję eksploatacyjną. Asystentka stomatologiczna
odpowiadająca za sterylizację w sterylizatorze na suche powietrze (ostatnio rzadko stosowany)
czy w autoklawie musi dokładnie znać zasady obsługi tych urządzeń.

Nieprawidłowe eksploatowanie grozi poważnymi poparzeniami, a szczególnie

niebezpieczny jest autoklaw, gdzie wybuch pary wodnej pod ciśnieniem może nawet zagrażać
życiu lub spowodować trwałe kalectwo.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Obsługa sterylizatorów parowych (autoklawów)

Obok każdego autoklawu musi znajdować się instrukcja dotycząca jego obsługi

i podpisana przez pracownika, że został zapoznany z jej treścią. Instrukcja ta oparta jest na
rozporządzeniu MIPS z dnia 26 września 1997 r. w sprawach ogólnych przepisów bhp (Dz. U.
nr 129, poz. 844, z późniejszymi zmianami).

Uwzględnione tu zostały zagadnienia dotyczące pracownika i pracodawcy:

−

obowiązki pracownika przed przystąpieniem do pracy z autoklawem,

−

warunki bezpieczeństwa pracy,

−

obowiązki w czasie wykonywania pracy,

−

obowiązki po zakończeniu pracy.

Gwarancją jałowości (skuteczności sterylizacji) jest:

−

zachowanie  właściwego  toku  postępowania  z  narzędziami,  sprzętem  medycznym
i materiałem przygotowywanym do sterylizacji. Wszystko to, co ma być wyjaławiane, musi
być  idealnie  umyte,  osuszone,  opakowane  w  specjalistyczne  opakowania  sterylizacyjne
przeznaczone do danej metody sterylizacji. (Niski wstępny stopień skażenia narzędzi przed
procesem  wyjaławiania  ma  duży  wpływ  na  końcowy  efekt.  Niedostateczne  oczyszczenie
sprzętu  utrudnia  penetrację  czynnika  sterylizującego  i  może  prowadzić  do  tego,  że
sterylizacja  zawiedzie  mimo  prawidłowo  przeprowadzonego  procesu.  Dotyczy  to
wszystkich metod sterylizacji).

−

prawidłowe  przeprowadzenie  procesu  sterylizacji.  Zapakowany  sprzęt  i  materiał  do
wyjałowienia  musi  być  tak  ułożony  w  komorze  urządzenia  sterylizującego,  aby  czynnik
sterylizujący  miał  dostęp  do  każdego  wyjaławianego  elementu.  W  czasie  procesu
sterylizacji  muszą  być  przestrzegane  wszystkie  parametry  sterylizacji  ustalone  dla
poszczególnych rodzajów wyjaławianych materiałów i narzędzi.

−

właściwe postępowanie z materiałem w czasie przechowywania po sterylizacji celem
wyeliminowania możliwości wtórnego zainfekowania wyjałowionych pakietów i zestawów
z narzędziami i sprzętem medycznym.

Metody sterylizacji

Istnieje kilka metod sterylizacji, zarówno wysokotemperaturowej jak i niskotemperaturowej.

Do sterylizacji wysokotemperaturowych zaliczane są:

−

sterylizacja parą wodną pod ciśnieniem (w autoklawie),

−

sterylizacja suchym gorącym powietrzem.

W zakresie sterylizacji niskotemperaturowej rozróżnia się:
1. Technologie wykorzystujące tlenek etylenu

−

tlenek etylenu/freon,

−

tlenek etylenu / hydroksyfreon,

−

tlenek etylenu / dwutlenek węgla,

−

100% tlenek etylenu.

2. Technologie niewykorzystujące tlenku etylenu

−

pary nadtlenku wodoru,

−

plazma gazu,

−

ozon,

−

kwas nadoctowy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

para formaldehydu,

−

promieniowanie jonizujące.

Część z tych metod ma zastosowanie w gabinetach zabiegowych, część w szpitalach lub

sterylizacji w warunkach przemysłowych.

Sterylizacja wysokotemperaturowa

Sterylizacja parą wodną pod ciśnieniem (w autoklawie)

Najbardziej skuteczną, najmniej szkodliwą i powszechnie dostępną w naszym kraju

metodą sterylizacji jest sterylizacja termiczna w autoklawie. Sprzęt, który może być
wyjaławiany parą wodną pod ciśnieniem, nie powinien być wyjaławiany innymi metodami.

Zgodnie z rozporządzeniem ministra zdrowia z 23 kwietnia 1998 roku w sprawie

wymagań, jakie powinny spełniać prywatne gabinety lekarskie i specjalistyczne, do 31 grudnia
2000 roku wszystkie gabinety zabiegowe muszą być wyposażone w sterylizatory parowe
(autoklawy).

W autoklawach czynnikiem sterylizującym jest nasycona gorąca para wodna

w nadciśnieniu. Sterylizację parą wodną przeprowadza się w dwóch zakresach temperatur:
1. Temperatura 134°C (czas 3,5–7 minut, ciśnienie 2 atmosfery nadciśnienia).

W temperaturze 134°C wyjaławia się:

−

narzędzia chirurgiczne,

−

bieliznę operacyjną,

−

materiał opatrunkowy,

−

szczotki do mycia paznokci,

−

szkło (przeznaczone do sterylizacji termicznej),

−

optykę (z czerwonym kółkiem – przeznaczoną do sterylizacji termicznej).

2. Temperatura 121°C (czas 15–20 minut, ciśnienie 1 atmosfery nadciśnienia)

W temperaturze 121°C wyjaławia się:

−

przedmioty gumowe,

−

sprzęt z tworzywa sztucznego,

−

rękawiczki chirurgiczne.

Parametry temperatury, czasu trwania sterylizacji i ciśnienia uzależnione są od rodzaju

autoklawu.  W  związku  z  tym,  zawsze  przed  zakupem  aparatury  sterylizacyjnej  należy  się
zapoznać  z  informacją  producenta.  Przed  rozpoczęciem  sterylizacji  narzędzi  i  sprzętu
medycznego  również  należy  sprawdzić  w  instrukcji  producenta,  które  parametry  sterylizacji
dopuszcza  do  wyjaławiania  danego  wyrobu.  Pozwoli  to  uniknąć  dokonania  niewłaściwego
zakupu  lub  zniszczenie  sprzętu  medycznego  w  wyniku  zastosowania  nieodpowiednich
parametrów sterylizacji.

Uwaga!
Placówki ochrony zdrowia należy wyposażać w sprzęt medyczny, który jest dopuszczony
do stosowania w zakładach służby zdrowia przez COTM (Centralny Ośrodek Techniki
Medycznej). Urządzenia te muszą posiadać odpowiednie świadectwo.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Proces sterylizacji

Czas sterylizacji jest elementem składowym procesu (cyklu) sterylizacji, który obejmuje:

−

nagrzanie komory autoklawu (i wytworzenie
próżni)

−

penetrację pary w załadunku

−

utrzymanie temperatury (sterylizacja)

−

chłodzenie komory autoklawu (suszenie)

czas sterylizacji (3,5–7 minut)

Ze względu na sposób usuwania powietrza z komory, autoklawy zostały podzielone na

urządzenia grawitacyjne, próżniowe i specjalne.

Autoklawy grawitacyjne

Autoklawy grawitacyjne to przestarzałe rozwiązania techniczne, w którym wytwarzana

para wodna stopniowo wypiera powietrze z komory i załadunku. Proces ten jest bardzo często
niedokładny, w komorze pozostaje znaczna ilość powietrza (nawet 10–15%). Zawarty
w powietrzu tlen i wysoka temperatura w środowisku wilgotnym przyspieszają korozję
narzędzi.

O skuteczności procesu decyduje usunięcie powietrza z komory autoklawu i ze

sterylizowanych w niej przedmiotów. Powietrze zatrzymane w sterylizowanych przedmiotach
(tzw. poduszki powietrzne) utrudnia lub wprost uniemożliwia dotarcie gorącej pary wodnej do
sterylizowanych powierzchni. Autoklawy grawitacyjne wykorzystują zamknięty obieg wody.

Autoklawy próżniowe

W autoklawach próżniowych, dzięki zastosowaniu pomp, powietrze z komory

i umieszczonych  w  niej  przedmiotów  jest  dokładnie  usuwane,  a  para  szybko  penetruje
załadunek.  Te  urządzenia,  które  mają  fazę  podciśnienia  następczego,  lepiej  suszą  narzędzia
i mają  krótszy  czas  całkowitego  trwania  cyklu.  W  autoklawach  tych  można  wyjaławiać
wszystkie  wyroby  przeznaczone  do  sterylizacji  termicznej  we  wszystkich  dopuszczonych  do
sterylizacji termicznej opakowaniach sterylizacyjnych.

Autoklawy kasetowe

Autoklawy kasetowe STATIM są nowoczesnymi, w pełni zautomatyzowanymi, małymi

autoklawami  przeznaczonymi  do  wszystkich  gabinetów  zabiegowych  (np.:  ginekologicznych,
stomatologicznych,  chirurgicznych,  chirurgii  jednego  dnia).  Komorą  sterylizacyjną  w  tych
autoklawach  jest  kaseta  na  narzędzia.  W  komorze  –  kasecie  zawartość  powietrza  nie
przekracza  2%.  Cykl  sterylizacyjny  trwa  ok.  10  minut  i  może  przebiegać  w  jednej  ze
standardowych  temperatur:  134°C  lub  121°C.  W  zależności  od  potrzeb  zawartość  komory
można  poddać  procesowi  suszenia  w  czasie  ok.  30–40  minut  (sterylizacja  narzędzi,
endoskopów,  materiałów  opatrunkowych,  wyrobów  gumowych  lub  z  tworzyw  sztucznych
opakowanych w torebki papierowo - foliowe) lub z niego zrezygnować i wyjaławiać narzędzia
chirurgiczne lub stomatologiczne bez opakowania.

Narzędzia wyjałowione bez opakowania mogą być krótko przechowywane w kasecie do

czasu  jej  otwarcia.  Każdy  autoklaw  dodatkowo  wyposażony  jest  w  wyjmowane  i  przenośne
kasety i może zaopatrzyć w jałowe narzędzia kilka gabinetów. Po otwarciu kasety, narzędzia
należy  w  całości  zużyć  do  jednego  zabiegu.  Jeżeli  kaseta  z  jałowymi  narzędziami  będzie
otwarta  bezpośrednio  po  zakończeniu  procesu  sterylizacji,  narzędzia  należy  bezwzględnie  od
razu  zużyć.  Nie  wolno  ich  przechowywać.  Wyjątek  stanowią  tylko  narzędzia,  które  nie  będą
używane  do  zabiegów  przebiegających  z  uszkodzeniem  tkanek,  np.  narzędzia  stosowane
do przeglądu diagnostycznego jamy ustnej, metalowe szpatułki, łyżki do wycisków itp.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Autoklaw posiada otwarty obieg wody, co oznacza, że w każdym cyklu porcja wody jest

wykorzystywana tylko jeden raz.

Szybkowar

Szybkowar jest autoklawem parowym, w którym w trakcie podgrzewania, z lustra wody

stojącej  na  dnie  urządzenia  powstaje  para  wodna.  W  autoklawach  tych  zawartość  powietrza
w komorze  jest  duża,  a  para  mokra.  Autoklawy  nie  dają  możliwości  suszenia  zawartości
komory,  a  narzędzia  po  wyjęciu  są  bardzo  mokre,  nie  można,  więc  w  nich  sterylizować
narzędzi  w  opakowaniach.  Autoklawy  te  znajdują  zastosowanie  w  stomatologii  do
wyjaławiania narzędzi diagnostycznych.

Przygotowanie autoklawu do pracy

Pomimo, że autoklaw przeznaczony jest do sterylizacji, czyli niszczenia wszystkich form

drobnoustrojów, należy dbać o szczególną jego higienę oraz o sprawność techniczną. W tym
celu należy:

−

Umyć i zdezynfekować komorę autoklawu. Komora każdego autoklawu powinna być raz
dziennie umyta i zdezynfekowana, najlepiej rano, kiedy autoklaw jest jeszcze zimny.

−

Umyć  i  zdezynfekować  zbiornik  zdemineralizowanej  wody.  W  autoklawach  o  małej
pojemności,  będących  wyposażeniem  gabinetów  zabiegowych,  okresowo  należy  zlać
stojącą  wodę  w  zbiorniku,  usunąć  ewentualny  osad  używając  do  tego  celu  specjalnych
(zalecanych  przez  producenta)  preparatów,  wypłukać  pojemnik czystą  wodą.  Po umyciu,
pojemnik należy uzupełnić świeżą wodą zdemineralizowaną do określonego poziomu.

−

Sprawdzić  jakość  pracy  autoklawu.  W  przypadku  sterylizatorów  parowych  z  próżnią
wstępną  (będących  wyposażeniem  szpitali),  poza  kontrolą  każdego  procesu  przy  użyciu
wskaźników  chemicznych,  konieczna  jest  codzienna  kontrola  usunięcia  powietrza
z komory.  Całkowite  usunięcie  powietrza  ze  sterylizowanego  pakietu  gwarantuje
właściwą  penetrację  przez  parę  zawartości  sterylizowanego  pakietu.  Do kontroli  stopnia
usunięcia  powietrza  z  komory  stosowane są chemiczne testy arkuszowe „Once-a Day® -
Test  Sheet”  typu  Bowie-Dick.  Test  ten  należy  wykonać  jeden  raz  dziennie  przed
przystąpieniem do pierwszej sterylizacji.

Sposób wypełniania komory autoklawu

Przystępując do załadowania komory autoklawu należy pamiętać, że wielkość pakietów

(zestawów  z  narzędziami)  i  sposób  ich  ułożenia  w  komorze  autoklawu  ma  istotne  znaczenie
dla  prawidłowego  przebiegu  procesu  sterylizacji.  Aby  przebieg  procesu był  prawidłowy,  (aby
sterylizacja była skuteczna), należy z komór autoklawu (po załadowaniu i zamknięciu komory)
całkowicie usunąć powietrze. Jeżeli pakiety i zestawy stanowiące załadunek będą zbyt duże, a
ponadto  ciasno  ułożone,  to  mogą  stanowić  barierę utrudniającą  odpowietrzanie  i dostęp pary
do  przedmiotów  poddawanych  procesowi  sterylizacji.  Należy,  więc  tak  układać  pakiety,  aby
pozostawiać  między  nimi  szpary,  które  utworzą  kanały  do  swobodnego  przepływu  pary.
Zestawy  z  narzędziami  powinny  być  ustawione  w  taki  sposób,  aby  była  między  nimi
przestrzeń.  Kontenery  do  narzędzi  są  tak  skonstruowane,  aby  można  było  ustawić  dwa
kontenery jeden  na  drugim.  Pakiety  z  narzędziami  (bez kontenera),  należy  oddzielić  od  siebie
koszyczkami  (np.  siatkami  do  narzędzi)  lub  sterylizować  w  specjalnych  koszykach.  Komora
autoklawu nie może być szczelnie wypełniona.

W tych miejscach komory czy pakietu, gdzie zalega powietrze, temperatura pary

(w mieszaninie z powietrzem) jest znacznie niższa od zaprogramowanej temperatury
sterylizacji, a więc przedmioty znajdujące się w tych strefach nie zostaną wyjałowione.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kierunek (sposób), ułożenia pakietów w komorze autoklawu jest zależny od rodzaju
autoklawu. Po zakończonym procesie sterylizacji pakiety i zestawy muszą być suche.

Uwaga!
Jeżeli  wyjaławiane  są  pakiety  w  torebkach  papierowo-foliowych  włożone  do  kosza
sterylizacyjnego, należy uważać na sposób układania tych pakietów.
Optymalny  sposób  układania  przezroczystych  opakowań  papierowo-foliowych  polega
na naprzemiennym  układaniu  według  schematu  „folia  na  folię,  papier  na  papier”  (wymiana
powietrza i przenikanie pary może odbywać się tylko przez papier).

Sterylizacja suchym gorącym powietrzem

Sterylizacja sprzętu medycznego suchym gorącym powietrzem dozwolona była tylko do

dnia 31 grudnia 2000 roku. Wszystkie sterylizatory na gorące suche powietrze musiały zostać
do tego terminu zastąpione autoklawami.

Aktualnie w Polsce wszystkie nowe gabinety zabiegowe nie otrzymają pozwolenia na

prowadzenie działalności medycznej - zabiegowej, jeżeli nie będą wyposażone w autoklaw.

Sytuacja gabinetów zabiegowych starych, już funkcjonujących jest dramatyczna. Prawie

wszystkie  są  one  wyposażone  w  sterylizatory  na  suche  gorące  powietrze  (bez  wymuszonego
obiegu  powietrza),  często  przestarzałe,  wysłużone  i  często  ulegające  awariom.  Sterylizacja
w takich  warunkach  odbywa  się  jakby  na  oko.  Nigdy  nie  wiadomo,  czy  proces
przeprowadzony  został  do  końca  prawidłowo,  czy  w  czasie  jego  prowadzenia  został
wyłączony prąd i urządzenie przestało działać. Często obserwuje się, że proces sterylizacji jest
prowadzony (ze względów „oszczędnościowych” i bezmyślności personelu) przy przepełnionej
komorze.

Nowocześniejsze urządzenia są wyposażone w czujniki elektroniczne, które na

odpowiednim wydruku rejestrują jakość przeprowadzonej sterylizacji lub informują, że
sterylizacja została wykonana źle.

Czynnikiem wyjaławiającym w wymienionej metodzie sterylizacji jest wysoka temperatura

(160°C–200°C). Czas sterylizacji w urządzeniach z naturalnym obiegiem powietrza wynosi
150 minut w temperaturze 160°C, 45 minut w temperaturze 180°C. Czas sterylizacji w
urządzeniach z wymuszonym obiegiem powietrza wynosi 120 minut w temperaturze 160°C, 30
minut w temperaturze 180°C.

Proces sterylizacji obejmuje: czas podgrzania komory z załadunkiem, czas wyrównania

temperatury, czas sterylizacji. Całkowity czas procesu sterylizacji może trwać około
255 minut.

Wady sterylizacji suchym gorącym powietrzem:

−

Suche  ciepło  gorzej  zabija  drobnoustroje  od  ciepła  wilgotnego  (powietrze  jest  złym
przewodnikiem  ciepła,  dyfuzja  i  penetracja  ciepła  w  komorze  sterylizatora  wewnątrz
załadunku  jest  powolna  -  stąd  długi  czas  sterylizacji).  W  komorze  sterylizatora  między
poszczególnymi  miejscami  występują  różnice  temperatur  wynikające  z  rozmieszczenia
grzałek  (różnice  mogą  wynosić  nawet  do  15°C).  W  aparatach  bez  wymuszonego  obiegu
powietrza mogą się tworzyć tzw. kieszenie powietrza, gdzie różnica temperatur może być
jeszcze większa.

−

Sterylizatory można otworzyć w dowolnym okresie procesu sterylizacji (ze względu na
brak blokady drzwi). Konsekwencją tego jest przerwanie procesu sterylizacji
i nieskuteczność procesu.

−

Ze względu na wysoką temperaturę nie można wyjaławiać sprzętu wykonanego
z tworzywa sztucznego, gumy, tkanin, gazy itp.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

Długi czas sterylizacji powoduje niszczenie narzędzi chirurgicznych oraz wydłużenie czasu
przygotowania ich do zabiegu. Jest to metoda nieekonomiczna, energochłonna
i czasochłonna).

−

Długi jest czas stygnięcia wyjałowionych narzędzi.

Negatywne przykłady:
1. Wyjaławianie

narzędzi

sprzętu

medycznego

niedokładnie

przygotowanego

(tzn. niedokładnie zdezynfekowanego, źle umytego - z pozostałościami tkanek lub śladami
krwi, nieosuszonego).

2. Wyjaławianie narzędzi i sprzętu medycznego nieopakowanego lub źle opakowanego (złą

techniką, w nieodpowiednie opakowania).

3. Powszechne wyjaławianie sprzętu i materiału medycznego w (zdeformowanych) puszkach

Schimmelbuscha  i  korzystanie  z  nich  przez długi  okres  czasu  (często przez  cały dzień)  –
do  tzw.  zużycia  całej  zawartości,  pomimo,  że  puszka  w  ciągu  tego  okresu  czasu  jest
wielokrotnie  otwierana  i  zamykana,  a  czasem  z  puszki  korzysta  kilka  osób  wybierając
„jałowy”  materiał  przy  użyciu  np.  pęsety  ze  słoiczka,  która  dodatkowo  infekuje
wyjmowaną zawartość puszki.

4. Zaniedbywanie obowiązku mycia i dezynfekcji komory autoklawu (personel medyczny

wychodzi z założenia, że jeżeli autoklaw służy do wyjaławiania, nie trzeba go myć ani
dezynfekować.

5.  Rzadkie wymienianie wody zdemineralizowanej w zbiorniku wody.
6.  Nieodpowiednie wypełnianie komory autoklawu.
7.  Powszechne stosowanie sterylizacji suchym gorącym powietrzem.
8.  Dokładanie  narzędzi  do  sterylizatora  na  suche  gorące  powietrze  w  czasie  trwania  cyklu

sterylizacji.

9. Chłodzenie gorących, nieopakowanych narzędzi przy uchylonym oknie, włączonym

wentylatorze lub przez polewanie zimną wodą (z butelki, która była dużo wcześniej
otwarta).

10. Wykonywanie sterylizacji w niesprawnych sterylizatorach.

Sterylizacja niskotemperaturowa

Narzędzia i sprzęt medyczny, które są wykonane z materiałów wrażliwych na wysoką

temperaturę, powinny być wyjaławiane jedną z metod sterylizacji niskotemperaturowej.

Sterylizacja niskotemperaturowa niesie ze sobą szereg problemów technicznych

i technologicznych.  Nie  ma  czynników,  które  byłyby  doskonale  biobójcze  i  obojętne  dla
człowieka i środowiska. Sterylizacja niskotemperaturowa ma pomimo swoich zalet, wiele wad
i  ograniczeń  w  stosowaniu.  Przed  dokonaniem  zakupu  sterylizatora  niskotemperaturowego
należy  zapoznać  się  z  samą  technologią  sterylizacji  oraz  warunkami  zapewniającymi
bezpieczeństwo zarówno dla pacjentów jak i dla personelu obsługującego sterylizator.

Sterylizacja tlenkiem etylenu

Tlenek etylenu jest stosowany głównie w szpitalach (do wyjaławiania sprzętu medycznego

wielokrotnego użycia wykonanego z materiałów termolabilnych) i w przemyśle medycznym
(do wyjaławiania narzędzi i sprzętu medycznego jednorazowego użycia).

Tlenek etylenu

−

jest gazem o bardzo silnym działaniu bakteriobójczym (niszczącym nawet przetrwalniki
czyli spory),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

jest gazem „przenikliwym”(ma zdolność przenikania i wnikania w głąb tworzyw,
w związku z czym dociera do przedmiotów o skomplikowanej budowie, do trudno
dostępnych przestrzeni w ich wnętrzu),

−

ma zdolność wnikania (adsorpcji) w głąb tworzywa (może zalegać w zależności od ich
rodzaju, od kilku godzin do kilku dni),

−

jest związkiem toksycznym (toksyczne są również produkty jego rozkładu; może być
przyczyną hemolizy krwinek, martwicy tkanek).

Uwaga!
Wyjaławianie tlenkiem etylenu nie może być stosowane do powtórnej sterylizacji sprzętu
jednorazowego użycia. Jak nazwa wskazuje, sprzęt ten może być wykorzystywany tylko jeden
raz.

Degazacja

Z uwagi na dużą toksyczność, karcinogenność i mutagenność tlenku etylenu, należy

zachowywać szczególne środki ostrożności w czasie jego używania. Związki toksyczne muszą
być usunięte z wyjałowionych przedmiotów przed ich użyciem.

Proces degazacji w prawidłowych warunkach magazynowania (w temperaturze

pokojowej,  w  dobrze  przewietrzanym  pomieszczeniu)  trwa  ok.  7  dni  lub  dłużej  w  zależności
od  rodzaju  wyjaławianego  sprzętu.  Dopiero po  ok. 7  dniach można uzyskać pewność, że gaz
został usunięty z wyjałowionych przedmiotów. Degazację można skrócić do kilkunastu godzin
(ok.12 godzin) w wyższej temperaturze (60°C) w specjalnym urządzeniu zwanym aeratorem.

Uwaga!
Pomieszczenie,  w  którym  przeprowadza  się  degazację  powinno  być  dobrze  przewietrzane
(klimatyzowane),  powinna  być  utrzymywana  stała  temperatura  i  wilgotność  powietrza,
w pomieszczeniu

nie

powinni

przebywać

ludzie

(szczególnie

kobiety

ciężarne).

Nieprzestrzeganie  warunków  degazacji  stanowi  zagrożenie  zarówno  dla  personelu  jak  i  dla
pacjentów.

Negatywne przykłady:
1.  Nie przestrzeganie okresu i warunków degazacji sprzętu wyjaławianego tlenkiem etylenu.
2.  Używanie  sprzętu  (szczególnie  do  zabiegów  i  badań  endoskopowych)  bezpośrednio  po

wyjęciu ze sterylizatora gazowego.

3. Prowadzenie bardzo krótkiej „ degazacji” w pomieszczeniu, w którym przebywają ludzie

(w sali zabiegowej, sali operacyjnej lub pokoju socjalnym personelu).

4. Spożywanie posiłków w pomieszczeniu, w którym odbywa się sterylizacja tlenkiem

etylenu lub degazacja.

5. Nieodpowiednie odprowadzenie gazów w pomieszczeniu, w którym prowadzona jest

sterylizacja.

6.  Przechowywanie wyjałowionych opakowań w pomieszczeniu o dużej wilgotności powietrza.
7.  Stosowanie nieodpowiednich opakowań do sterylizacji tlenkiem etylenu.
8.  Wielokrotne sterylizowanie sprzętu jednorazowego użycia.

Sterylizacja plazmowa

Sterylizacja plazmowa jest jedną z nowszych technologii sterylizacji. Plazma jest

to wysoce zjonizowany gaz, który powstaje w warunkach głębokiej próżni pod wpływem fal
elektromagnetycznych (mikrofale lub fale radiowe). Najczęściej stosowanym gazem
macierzystym do wytwarzania plazmy jest nadtlenek wodoru. Plazma uzyskiwana z nadtlenku

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wodoru  została  wykorzystana  w  sterylizatorze  STERRAD  100.  Po  wytworzeniu  próżni
w komorze  następuje  wytrysk  nadtlenku  wodoru  do  komory,  jego  parowanie  i  dyfuzja.
Cząsteczki  H

osiadają na sprzęcie. Jest to pierwsza faza biobójcza. Następnie włączane

jest źródło  energii  o  wysokiej  częstotliwości  i  z  obecnego  w  komorze nadtlenku  wodoru jest
wytwarzana  plazma.  Jest  to  druga  faza  biobójcza  (faza  plazmy),  w  której  efekcie  osiągany
jest poziom sterylizacji. Trwa ona 10-15 minut w maksymalnej temperaturze 44°C. Na koniec
procesu  następuje  faza  wentylacji  oraz  wyrównanie  ciśnień.  Cały  cykl  sterylizacji  trwa  około
75 minut i przebiega w temperaturze około 40°C.

Wyjałowiony sprzęt medyczny nie wymaga aeracji (degazacji), końcowymi produktami

procesu są tlen i para wodna. Sterylizacja plazmowa działa skutecznie, przyjaźnie dla ludzi
i środowiska naturalnego, nie pozostawia toksycznych odpadów. W sterylizacji plazmowej
można wyjaławiać:

−

opakowane (w opakowanie Tyvek) instrumenty metalowe wrażliwe na wysoką
temperaturę i wilgoć

−

opakowane (w opakowanie Tyvek) narzędzia z materiałów termowrażliwych.

W sterylizacji plazmowej nie można wyjaławiać:

−

materiałów zawierających celulozę,

−

materiałów porowatych (o wysokiej absorpcyjności),

−

płynów,

−

materiałów, które są łatwo rozkładane przez substancje utleniające jak np. nadtlenek
wodoru,

−

sprzętu o zamkniętych z jednej strony przewodach.

Sterylizacja sprzętu o średnicy poniżej 3 mm i długości powyżej 30 cm wymaga

zastosowania dodatkowego ładunku H

Sterylizacja w ciekłym kwasie nadoctowym

Kolejną niskotemperaturową technologią jest sterylizacja sprzętu i urządzeń medycznych

(w  systemie  STERIS),  która  wykorzystuje  ciekły  kwas  nadoctowy  generowany  z  nabojów
jednorazowego  użycia.  Czas  sterylizacji  trwa  12  minut,  całkowity  czas  sterylizacji
z  4-krotnym  płukaniem  jałową  wodą  po  sterylizacji  trwa  28  minut,  temperatura  procesu
wynosi  50–55°C.  System  STERIS  przeznaczony  jest  do  wyjaławiania  sprzętu  medycznego
z materiałów  termowrażliwych,  np.  endoskopów,  sprzętu  anestezjologicznego,  precyzyjnych
urządzeń metalowych itp.

Ponieważ wyjałowienie sprzętu i urządzeń medycznych odbywa się poprzez zanurzenie

w roztworze  sterylizującym,  system  STERIS instaluje się w pobliżu miejsca używania sprzętu
wyjaławianego w ten sposób.

Uwaga!
Sprzęt  wyjałowiony  w  ciekłym  kwasie  nadoctowym  powinien  być  bezpośrednio
po wyjałowieniu  użyty  do  zabiegu  operacyjnego  (diagnostycznego),  ponieważ  nie  jest
wyjaławiany w opakowaniu. Brak możliwości stosowania opakowań stwarza ryzyko wtórnego
zakażenia oraz uniemożliwia przechowywanie sprzętu po zakończeniu sterylizacji. (Sprzęt jest
wyjaławiany w specjalnej kasecie i zachowuje jałowość do chwili wyjęcia kasety z urządzenia).

Ten rodzaj sterylizacji daje możliwość stosunkowo szybkiego przygotowania do badania

czy zabiegu np. endoskopu - przeznaczonego do natychmiastowego użycia. Pozostaje jednak
pewna wątpliwość naukowców, czy zgodnie z definicją norm europejskich urządzenie STERIS
można nazwać sterylizatorem? (Wyjałowienie to proces, w wyniku, którego uzyskuje się

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jałowość oraz istnieje duże prawdopodobieństwo utrzymania stanu jałowości, co jest możliwe
tylko w przypadku wyjaławiania sprzętu w opakowaniu sterylizacyjnym).

Sterylizacja formaldehydem

Metoda

sterylizacji

formaldehydowej

przebiega

podciśnieniu.

Czynnikiem

sterylizującym jest formaldehyd i para wodna o niskiej temperaturze (48–75°C).

Formaldehyd jest aktywny wyłącznie powierzchniowo, słabo penetruje. Należy

przeprowadzić  go  w  stan  gazowy,  aby  mógł  dotrzeć  do  skomplikowanych  powierzchni,  czy
długich  wąskich  świateł.  Ułatwieniem  takiego  działania  jest  wielokrotna  zmiana  ciśnień
podczas  procesu  sterylizacji.  W  procesie  sterylizacji  formaldehydowo-parowej  najpierw
wytwarzana jest próżnia wstępna w sposób pulsacyjny. Następnie komora wraz z załadunkiem
„przepłukiwana”  jest  wielokrotnymi  pulsami  pary;  dostarczany  jest  formaldehyd,  komora
utrzymywana jest w warunkach próżniowych - gaz penetruje załadunek. Po tej fazie następują
kilkakrotne pulsacje pary i formaldehydu. Zmiany ciśnienia zapewniają penetrację gazu w głąb
wyjaławianego  sprzętu.  W  końcowym  etapie  procesu  znajdujący  się  w  komorze  i załadunku
formaldehyd  jest  wypłukiwany  za  pomocą  pary  wodnej,  następnie  przepłukiwany  i  suszony
jałowym powietrzem.

Formaldehyd jest toksyczny, mutagenny i prawdopodobnie karcinogenny. Przyjmuje się,

że sprzęt po wyjałowieniu nie wymaga aeracji. (W Szwajcarii zalecany jest 3-4 dniowy okres
degazacji.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co oznaczają terminy: sterylizacja, aseptyka?
2.  Jakie znasz metody sterylizacji?
3.  Jakie są zasady przeprowadzenia sterylizacji chemicznej?
4.  Na czym polegają fizyczne metody sterylizacji?
5.  W jaki sposób przygotujesz stanowisko pracy do sterylizacji?
6.  W jaki sposób przygotujesz instrumenty stomatologiczne, materiały opatrunkowe, bieliznę

zabiegową do sterylizacji?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Porównaj sterylizację suchym powietrzem i tlenkiem etylenu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować dokładnie materiał nauczania z poradnika dla ucznia,
2)  narysować tabelkę wg wzoru,
3)  uzupełnić tabelkę,
4)  zaprezentować wyniki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Suche powietrze

Tlenek etylenu

zalety

wady

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartka papieru,

−

tabelka,

−

długopis.

Ćwiczenie 2

Na podstawie Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 03.07.2001 r. (Dz. U. nr 120/01,

poz. 1276) wypisz warunki technologiczne jakie powinny spełniać urządzenia elektryczne
znajdujące się w gabinecie stomatologicznym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować dokładnie materiał nauczania z poradnika dla ucznia,
2) przeanalizować treść Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 03.07.2001r. (Dz. U. nr

120/01, poz. 1276) pod kątem zadania z ćwiczenia

3) wypisać warunki technologiczne jakie powinny spełniać urządzenia elektryczne znajdujące

się w gabinecie stomatologicznym

4) zaprezentować wyniki.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartka papieru,

−

Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 03.07.2001 r.,

−

długopis,

−

poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Z poradnika dla ucznia wypisz negatywne przykłady degazacji. Określ, w jaki sposób

należy postępować po sterylizacji tlenkiem etylenu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować dokładnie materiał nauczania z poradnika dla ucznia,
2)  wypisać negatywne przykłady degazacji,
3)  określić sposoby prawidłowego postępowania po sterylizacji tlenkiem etylenu

4) pracę przedstawić na forum klasy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartka papieru,

−

długopis,

−

poradnik dla ucznia

−

literatura zgodna z wykazem.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) posłużyć się podstawową terminologią z zakresu aseptyki i sterylizacji?



2) określić zasady aseptyki i antyseptyki?



3) określić zasady sterylizacji?



4) charakteryzować metody sterylizacji?



5) określić

konieczność

przestrzegania

higieny

rąk,

zgodnie

z obowiązującymi procedurami?



6) stosować przepisy BHP, ochrony przeciwpożarowej oraz ochrony

środowiska?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Zasady

przygotowania

instrumentów,

materiałów

opatrunkowych i bielizny zabiegowej do sterylizacji.
Zasady sterylizacji w autoklawie. Kontrola procesu
sterylizacji, rodzaje wskaźników.

4.2.1. Materiał nauczania

Przygotowanie do wyjałowienia (mycie, osuszanie, pakowanie)

Mycie

Wszystkie narzędzia chirurgiczne oraz sprzęt medyczny (również do badań i zabiegów

endoskopowych)  po  zakończeniu  dezynfekcji  należy  wyjąć  wraz  z  sitem  z  roztworu
dezynfekcyjnego,  chwilę  potrzymać  sito  nad  wanną  do  dezynfekcji,  aby  narzędzia  a  lekko
„obciekły”  z  roztworu  dezynfekcyjnego  a  następnie  sito  wstawić  do  zlewozmywaka
(dwukomorowego,  dość  głębokiego)  przeznaczonego  do  mycia  narzędzi  i  sprzętu
medycznego. Jeżeli w gabinecie zabiegowym używane są znaczne ilości narzędzi i dezynfekcję
przeprowadza  się  w  wannach  o  dużej  pojemności,  narzędzia  powinny być  dezynfekowane  na
specjalnych  siatkach  do  narzędzi.  Siatki  w  całości  należy  wyjąć  z  sita  i wstawić  do
zlewozmywaka.

Uwaga!
W czasie ręcznego mycia należy zachować szczególne środki ostrożności:

−

narzędzia należy myć w odzieży ochronnej (w nieprzemakalnym fartuchu, rękawicach
gospodarczych, oczy należy osłonić okularami ochronnymi lub specjalną maską
posiadającą osłonę oczu)

−

nie wolno narzędzi przekładać z siatki lub sita do zlewozmywaka (aby uniknąć możliwości
skaleczenia)

−

narzędzia należy myć biorąc do rąk pojedyncze narzędzia

−

w czasie mycia unikać rozpryskiwania wody (ustawić delikatny strumień wody, narzędzia
trzymać w taki sposób, aby w czasie mycia szczotką wymyć zanieczyszczenia
a jednocześnie nie powodować rozpryskiwania wody).

Wszystkie narzędzia, które były nawilżane („myte”) w myjniach ultradźwiękowych

bezwzględnie muszą być umyte ręcznie.

Mycie narzędzi powinno się odbywać pod strumieniem chłodnej lub letniej wody (gorąca

woda,  powyżej  40°C  powoduje  ścinanie  się  białka,  co  uniemożliwia  skuteczne  umycie
narzędzi), przy użyciu szczoteczki (takiej jak do mycia paznokci) przeznaczonej wyłącznie do
mycia  narzędzi.  Bardzo  zabrudzone  elementy,  np.  zamki,  zawiasy  można  umyć  emulsją
czyszczącą  przy  użyciu  małej  szczoteczki  (takiej  jak  do  mycia  zębów)  a  następnie  narzędzia
trzeba dokładnie  wypłukać.  Po  zakończeniu  mycia wszystkich narzędzia, szczoteczki również
należy  dokładnie  wypłukać  a  następnie  zdezynfekować.  Po  dezynfekcji  ponownie  wypłukać
i wysuszyć.  Pozostawienie  wilgotnej,  niewypłukanej  i  niezdezynfekowanej  szczoteczki
spowoduje  mnożenie  się  drobnoustrojów  na  jej  powierzchni,  co  przyczyni  się  do  wtórnego
infekowania  kolejnych  narzędzi.  Niedokładne  umycie  narzędzi,  pozostawienie  zanieczyszczeń
na  ich  powierzchni  uniemożliwi  skuteczną  sterylizację  i  spowoduje  trudne  do  usunięcia
„przebarwienia” będące wynikiem „przypalenia nieczystości”.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Negatywne przykłady:

−

Mycie narzędzi w gorącej wodzie.

−

Mycie narzędzi w stojącej wodzie (np. w misce) i nie płukanie ich po umyciu.

−

Mycie narzędzi brudną szczoteczką.

−

Mycie narzędzi gołymi rękami (oraz nie stosowanie ochrony osobistej: fartucha foliowego
i ochrony dla oczu).

−

Mycie narzędzi w tym samym zlewie (lub umywalce), który służy do mycia rąk personelu.

−

Używanie myjek ultradźwiękowych jako jedynej metody mycia instrumentarium.

−

Ręczne przekładanie narzędzi z naczynia, w którym odbywała się dezynfekcja do
zlewozmywaka.

Osuszanie

Narzędzia chirurgiczne, narzędzia endoskopowe i sprzęt medyczny (w tym do badań

i zabiegów endoskopowych) po dezynfekcji i dokładnym umyciu muszą być osuszone. Drobny
sprzęt  i  narzędzia  medyczne  można  osuszać  używając  do  tego  celu  czystej,  bawełnianej
ściereczki  lub  ciepłego powietrza w tzw. suszarce. Susząc sprzęt w suszarce należy zwracać
uwagę na rodzaj materiału, z którego wykonany jest sprzęt do sterylizacji. Nie można suszyć w
suszarkach  niektórych  narzędzi  endoskopowych,  światłowodów  i  optyk,  ponieważ  wysoka
temperatura może je uszkodzić.

Narzędzia do badań i zabiegów endoskopowych, które mają kanały, należy osuszyć

powietrzem podawanym z urządzenia pistoletowego lub specjalnej pompki.

Celem osuszenia narzędzi, instrumentarium endoskopowego oraz sprzętu medycznego jest

usunięcie wilgoci (wody), która może:

−

zamoczyć opakowanie sterylizacyjne,

−

stanowić barierę dla czynnika sterylizującego (dotyczy sprzętu posiadającego kanały),

−

spowodować osad (plamy).

Rys. 1. Samoprzylepne torebki ochronne [7]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Negatywne przykłady:

−

Nie osuszanie narzędzi przed sterylizacją.

−

Osuszanie narzędzi ściereczką służącą do wycierania rąk lub naczyń kuchennych.

−

Osuszanie narzędzi brudną ściereczką (rzadko zmienianą).

Pakowanie

Narzędzia chirurgiczne, sprzęt medyczny, materiał opatrunkowy czy serwety zabiegowe,

czyli wszystko to, co będzie wykorzystane do przeprowadzenia zabiegu chirurgicznego,
badania lub zabiegu aseptycznego (co będzie miało kontakt z uszkodzonymi tkankami) musi
być wyjałowione po uprzednim opakowaniu.

Obecnie dostępny jest szeroki asortyment opakowań zarówno jednorazowego jak

i wielorazowego użycia.

Tabela 1. Rodzaje opakowań sterylizacyjnych

Opakowanie jednorazowego użycia:

Opakowania wielorazowego użycia:

−

torebki papierowo – foliowe,

−

rękawy papierowo – foliowe,

−

torebki papierowe,

−

papier krepowany,

−

papier gładki,

−

włóknina,

−

folia poliamidowa,

−

folia polietylenowa,

−

folia poliestrowa,

−

folia polipropylenowa,

−

opakowania Tyvek – folia,

−

torebki włókninowo-foliowe.

−

kontenery do sterylizacji i z filtrem,

−

kontenery do sterylizacji z zaworem.

Wybór rodzaju opakowania zależy od metody wyjaławiania. Zawsze przed dokonaniem

zakupu opakowań sterylizacyjnych należy się zapoznać z wykazem opakowań sterylizacyjnych,
które zostały pozytywnie zaopiniowane przez Państwowy Zakład Higieny oraz z zaleceniami
producentów poszczególnych rodzajów opakowań. Należy wziąć również pod uwagę rodzaj
sterylizatora, w który jest wyposażony gabinet zabiegowy.

Obecnie dostępne są opakowania do sterylizacji termicznej w autoklawie, do sterylizacji

tlenkiem etylenu, formaldehydem, plazmą H

i gorącym suchym powietrzem.

Stosowanie opakowań sterylizacyjnych ma wpływ na stworzenie bezpiecznych warunków

do leczenia i diagnozowania pacjentów a tym samym do poprawy jakości świadczonych usług
medycznych. Przygotowane pakiety powinny być dostosowane do potrzeb danego gabinetu
zabiegowego, przy czym należy pamiętać, że pakiet nie może być większy niż potrzebny dla
jednego pacjenta (jednego zabiegu czy badania).

Opakowanie sterylizacyjne powinno:

−

umożliwić odpowiednie dla danego procesu sterylizacyjnego ułożenie sprzętu,

−

zapewnić pełne bezpieczeństwo mikrobiologiczne dla pacjenta (zapobiec wtórnemu
zainfekowaniu po wyjałowieniu - przed użyciem do zabiegu czy badania),

−

umożliwić pewne zamknięcie zawartości,

−

nie ulegać zniszczeniu w procesie sterylizacji,

−

umożliwiać przenikanie czynnika sterylizującego do jego wnętrza i wyjałowienia
zawartości,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zapewnić suszenie zawartości opakowania w systemie zamkniętym, bez dostępu powietrza
atmosferycznego,

−

eliminować możliwość przenikania niepożądanych substancji (np. z nadruku, kleju, testu
chemicznego) do wnętrza jałowego opakowania,

−

zapewnić szczelność w czasie przechowywania (od chwili wyjęcia ze sterylizatora do
chwili użycia do zabiegu czy badania),

−

umożliwić bezpieczny transport pomiędzy miejscem wyjałowienia a miejscem
wykorzystania do zabiegu czy badania.

Rys. 2. Rękawy i torebki papierowo-foliowe [7]

Uwaga!
Opakowania jednorazowego użycia mogą być wykorzystywane tylko jeden raz, tzn. wyłącznie
do jednej sterylizacji, ponieważ:

−

kilkakrotne składanie czy pakowanie i sterylizowanie powoduje osłabienie struktury
opakowania,

−

wszelkie

manipulacje

przy

opakowaniach

(pakietach)

czasie

transportu

i przechowywania mogą być przyczyną uszkodzeń mechanicznych papieru czy włókniny,

−

opakowanie, które było w gabinecie zabiegowym lub w sali operacyjnej (np. w sali
operacyjnej chirurgii jednego dnia) mogło mieć kontakt z materiałem biologicznym
(zakaźnym) pochodzącym od pacjenta,

−

papier stanowi filtr przepuszczający parę i jego pory zwężają się w czasie procesu
sterylizacji termicznej, tworząc barierę dla bakterii, co uniemożliwia powtórne stosowanie
opakowania.

W przypadku przerwania procesu sterylizacji (w razie awarii autoklawu czy otwarcia np.
sterylizatora na gorące suche powietrze w trakcie sterylizacji sprzętu) należy sprzęt ponownie
opakować i poddać procesowi sterylizacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposoby pakowania sprzętu przygotowywanego do wyjałowienia

Pakowanie w torebki papierowo-foliowe i rękawy papierowo-foliowe

Narzędzia do  niewielkich  zabiegów  chirurgicznych (typu: usunięcie paznokcia, usunięcie ciała
obcego, wykonanie opatrunku, nacięcie ropnia itd.) można pakować w formie małego zestawu
(razem  z  gazikami)  na  tacy  perforowanej  włożonej  do  torebki  papierowo  -  foliowej  lub
pojedynczo  zapakowane  -  w  jedną  torebkę  (np.  do  takich  zabiegów  jak:  usunięcie  szwów
chirurgicznych, sączka, zęba itd.).

Zasady pakowania w torebki i rękawy papierowo-foliowe:
1.  Torebka  lub  odcięty  rękaw  papierowo  foliowy powinien  być  nieco większy niż narzędzie

(lub inna zawartość opakowania np. serwety zabiegowe, gaziki itp.).

2. Torebka (rękaw) musi być dopasowany do objętości wyjaławianej zawartości

(opakowanie nie może być za luźne ani za ciasne - nieodpowiednia wielkość opakowania
może wpływać na zmiany ciśnienia podczas sterylizacji).

3. Torebka (odcięty rękaw) może być napełniona do 3/4 objętości opakowania (między

wyjaławianym sprzętem a zgrzewem musi być ok. 3 cm odstępu; jeżeli odstęp będzie
mniejszy, wówczas nie będzie możliwe wykonanie zgrzewu o odpowiedniej szerokości, co
wpłynie na to, że torebka może ulec rozerwaniu lub zgrzew przypadnie na samym brzegu
opakowania i uniemożliwi to bezpieczne otworzenie torebki po wyjałowieniu - ponieważ
nie będą zostawione tzw. „listki”).

4. Torebka musi być zamknięta przy użyciu zgrzewarki do folii lub samoprzylepnego paska

(torebka samoprzylepna).

5. Rękaw papierowo-foliowy musi być zamknięty przy użyciu zgrzewarki na obu odciętych

brzegach  (przy  czym  należy  pamiętać  o  tym,  aby  na  brzegu  zgrzewanym  w  drugiej
kolejności  zostawić  margines  ok.  2 cm mierząc od linii zgrzewu do linii odcięcia rękawa.
Ma  to  duże  znaczenie  w  czasie  otwierania  opakowania  na  jałowo).  Ostre  końcówki
narzędzi  powinny  być  zabezpieczone  osłonką  z  drenika  gumowego,  papierową  nakładką
lub  kawałkiem  papieru  sterylizacyjnego  w  celu  uchronienia  opakowania  przed
przedziurawieniem ostrymi końcówkami narzędzi).

6. Narzędzia do drobnych zabiegów chirurgicznych lub badań diagnostycznych oraz do

zabiegów stomatologicznych typu usunięcie zęba, usunięcie korzenia, nacięcie ropnia
mogą być pakowane w pojedynczą torebkę papierowo-foliową.

7. Narzędzia i sprzęt medyczny (dreny, przewody elektryczne itp.) materiał opatrunkowy,

bielizna  operacyjna  przeznaczone  do  wszystkich  zabiegów  operacyjnych  muszą  być
pakowane  w  podwójne opakowanie papierowo - foliowe. Torebka mniejsza powinna być
włożona do większej. Można lekko zawinąć brzegi mniejszej torebki, tak, aby zmieściła się
ona  w  torebce  większej  o  jeden  numer.  W czasie pakowania  należy  pamiętać  o tym,  aby
warstwy  torebek  były  względem  siebie  dobrze  ułożone.  To  znaczy,  że  strona  papierowa
jednej  torebki  powinna  się  stykać  ze  stroną  papierową  drugiej  torebki,  a  strona  foliowa
jednej torebki ze stroną foliową drugiej torebki (zawartość torebki wewnętrznej musi być
widoczna  przez  dwie  warstwy  folii).  Wymiana  powietrza  i  przenikanie  pary  może
odbywać się tylko przez papier.
Podwójne opakowanie:

−

przedłuża okres przechowywania i przydatności do użycia,

−

chroni opakowanie wewnętrzne (mniejsze) przed zanieczyszczeniem związanym
z długim okresem przechowywania, co zmniejsza ryzyko zanieczyszczenia podczas
otwierania wewnętrznego opakowania,

−

chroni jałową zawartość opakowania wewnętrznego przed przypadkowym
zabrudzeniem w czasie podawania przez osobę pomagającą pielęgniarce

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przygotowującej  zestaw  narzędzi  do  operacji  (pielęgniarka  w  jałowym  ubraniu
odbiera  od  osoby  pomagającej  całą  wewnętrzną  torebkę  i  rozpakowuje  ją  na  stoliku
zabiegowym  w  bezpiecznych warunkach.  Jeżeli  np.  dreny  i przewody elektryczne do
zabiegów  endoskopowych  będą  zapakowane  w  pojedyncze  opakowanie,  wówczas
w czasie  otwierania  jedynego  opakowania  może  dojść  do  zainfekowania  zawartości
pakietu.  Szczególnie  często  sytuacja  taka  ma  miejsce,  kiedy  czynnościom
przygotowawczym towarzyszy pośpiech.

Jeżeli gabinet lekarski dysponuje dużą ilością drobnego sprzętu, który „może być

wyjałowiony  na  zapas”  lub  wyjaławiane  narzędzia  są  stosunkowo  rzadko  wykorzystywane
w gabinecie  a  zawsze  muszą  być  jałowe,  ponieważ  nie  wiadomo,  kiedy  będą  konieczne  do
natychmiastowego  użycia,  można  narzędzia  te  (podwójnie  zapakowane)  włożyć  do
dodatkowej  torebki  osłonowej,  najlepiej  z  fałdą.  Pozwoli  to  na  zachowanie  jałowości  przez
dłuższy  okres  czasu,  pod  warunkiem, że  będą spełnione zalecenia dotyczące przechowywania
jałowego sprzętu.
Wskazane  jest  wkładanie  do  każdego  wyjaławianego  pakietu  (szczególnie  do  większych
zabiegów) chemicznego wskaźnika kontroli skuteczności procesu sterylizacji.

Rys. 3. Rękawy i torebki papierowo-foliowe z fałdą [7]

Rys. 4. Torebki papierowe z fałdą [7]

Pakowanie w papier sterylizacyjny lub włókninę

Narzędzia i sprzęt medyczny do większych zabiegów przygotowane w formie zestawu

zasięgowego  na  tacy  perforowanej  mogą  być  zalakowane  w  papier  sterylizacyjny  krepowany
lub  gładki  oraz  we  włókninę.  Na  rynku  dostępne  są  opakowania  z  papieru  czy  włókniny
w kolorze  zielonym,  niebieskim  i  białym.  Kolory  te  są  kolorami  umownie  stosowanymi  do
oznakowania  tego,  co  jest  jałowe  i  tego,  co  jest  czyste.  Każdy  pakiet  musi  być  zapakowany
w dwie warstwy (2 arkusze) papieru lub włókniny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Uwaga!
Należy  pamiętać,  aby  w  czasie  przechowywania wyjałowionych torebek papierowo-foliowych
nie wiązać ich ciasnymi gumkami, które mogą być przyczyną uszkodzeń opakowania.

Uwaga!
Należy  pamiętać  o  tym,  aby  warstwę  wewnętrzną  stanowił  zawsze  papier  lub  włóknina
w kolorze  zielonym  symbolizującym  jałowość,  a  warstwę  zewnętrzną  papier  lub  włóknina
w kolorze niebieskim lub białym symbolizującym czystość. Opakowanie zewnętrzne (niebieskie
lub  białe)  może  otworzyć  osoba  pomagająca  -  asystująca  do  zabiegu,  natomiast  opakowanie
wewnętrzne  (zielone)  może  otworzyć  osoba,  która  ma  nałożone  przynajmniej  jałowe
rękawiczki lub jest ubrana w jałowe ubranie operacyjne.

Rys. 5. Zgrzewarka [7]

Zasady pakowania w papier sterylizacyjny i włókninę
1. Do pakowania zestawów każdorazowo należy używać nowych arkuszy papieru lub

włókniny w arkuszach.

2. Arkusze papieru lub włókniny muszą być przechowywane w stanie rozwieszonym (na

specjalnym stojaku. Nie mogą być składane np. w kostkę, rulony związane mocną gumką itp.)

3. Arkusze papieru lub włókniny muszą być dobrane (dopasowane) do wielkości

pakowanego zestawu.

4. Każdy pakiet powinien być zapakowany w dwie warstwy papieru sterylizacyjnego lub

dwie warstwy włókniny.

5. Jako opakowanie zewnętrzne powinien być używany papier lub włóknina w kolorze

niebieskim lub białym; jako opakowanie wewnętrzne - papier lub włóknina w kolorze
zielonym.

6. Do każdego pakietu powinien być włożony chemiczny wskaźnik kontroli skuteczności

sterylizacji.

7. Każdy pakiet powinien być zamknięty przy użyciu taśmy samoprzylepnej będącej

jednocześnie sprawdzianem sterylizacji.

8. Każdy pakiet powinien zawierać informację o jego zawartości (powinien być opisany

specjalnym pisakiem).

9. Każdy pakiet powinien zawierać informację o osobie przygotowującej pakiet (czytelny

podpis).

10. Na każdym pakiecie powinna być umieszczona data wyjałowienia i data ważności pakietu.
11. Każdy pakiet powinien zawierać ilość narzędzi, sprzętu medycznego, materiału

opatrunkowego niezbędnych do wykonania jednego zabiegu (badania) i musi być zużyty w
całości do jednego zabiegu (badania).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób II

Rys. 7. Sposoby przygotowania pakietów II [7]

Pakowanie w kontenery metalowe

Opakowaniami wielorazowego użycia przeznaczonymi do wyjaławiania narzędzi, sprzętu

medycznego,  materiałów  opatrunkowych  bielizny  zabiegowej  (operacyjnej)  są  kontenery.
Obecnie  dostępne  są  kontenery  o  zróżnicowanej  pojemności  od  bardzo  małych  do  dużych.
Kontenery  zapewniają  pełne  bezpieczeństwo  mikrobiologiczne  pod  warunkiem,  że  są
prawidłowo  używane.  Istnieją  dwa  rodzaje  kontenerów:  kontenery  z  filtrem  i  kontenery
z zaworem.

Kontenery z filtrem posiadają jeden lub kilka bakterioszczelnych papierowych filtrów,

które muszą być używane do każdej sterylizacji świeże – nowe. Papierowe filtry umożliwiają

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

działanie czynnika sterylizującego w czasie procesu sterylizacji, a po jego zakończeniu
uniemożliwiają przedostanie się drobnoustrojów do wnętrza kontenerów.

Kontenery z zaworem wyposażone są w specjalne zawory, dzięki którym w czasie procesu

sterylizacji  powietrze  z  kontenerów  wydostaje  się na zewnątrz, a w kontenerach dochodzi do
wytworzenia  się  próżni.  Po  zakończeniu  procesu sterylizacji zawory uniemożliwiają zasysanie
powietrza do wnętrza kontenerów i infekowanie ich jałowej zawartości.

Zasady pakowania w kontenery do sterylizacji
1.  Przed użyciem każdy kontener musi być umyty i zdezynfekowany.
2.  Do kontenera  z  filtrem  należy  włożyć nowy  filtr i tak  go  umocować, aby ściśle przylegał

do wieczka kontenera.

3. Wnętrze kontenera należy wyłożyć miękką, podwójnie złożoną tkaniną np. podkładem

bawełnianym. (Ma to istotne znaczenie w czasie rozpakowywania kontenera. Rozwinięte
w pierwszej kolejności prześcieradło osłoni brzegi kontenera i umożliwi bezpieczne
wyjęcie jałowej zawartości. Postępowanie takie jest bardzo ważne w salach operacyjnych).

4. Narzędzia i sprzęt medyczny powinien być ułożony na specjalnych metalowych siatkach

sterylizacyjnych.

5. Przygotowane siatki z narzędziami i sprzętem medycznym należy wstawić do kontenera.
6. Podkład wyściełający kontener należy sfałdować w sposób umożliwiający szczelne

przykrycie zestawu przygotowywanego do wyjałowienia.

7. Na tkaninę (na wierzch zestawu) należy położyć chemiczny wskaźnik kontroli

skuteczności sterylizacji.

8. Przygotowany zestaw należy szczelnie zamknąć wieczkiem a wieczko zabezpieczyć

specjalną plombą do kontenerów.

9. Każdy kontener powinien zawierać informację o jego zawartości (kontenery zaopatrzone

są w specjalne wizytówki, na których można umieścić trwałe informacje dotyczące
zawartości kontenera).

10. Kontener powinien zawierać informację o osobie przygotowującej kontener (czytelny

podpis).

11. Na każdym kontenerze powinna być umieszczona data wyjałowienia i data ważności

zestawu.

Czynniki wpływające na przebieg sterylizacji

Na przebieg sterylizacji wpływa:

−

typ mikroorganizmu - pewne mikroorganizmy są bardziej, inne mniej wrażliwe na działanie
czynników sterylizacyjnych; największą odporność na temperaturę wykazują przetrwalniki
bakteryjne  (spory);  termostabilny  jest  również  wirus  HBV  (przeżywa  w autoklawie  w
temperaturze  do  121°C  przez  godzinę,  a  w  suchym  powietrzu  w  temp.  160°C);  HCV
ulega inaktywacji w ciągu 5 min w temp. 100°C, a w temp. 60°C po 10 godz.; w postaci
liofilizatu  ginie  dopiero  po  72  godz.  w  temp.  60°C;  ulega  całkowitej  inaktywacji  w
warunkach  autoklawu;  HIV  wrażliwy  na  wszystkie  metody  sterylizacji  ginie  w  56°C  po
czasie 30 min, natomiast w liofilizatach białkowych w 68°C po 2 godz.

−

obecność zanieczyszczeń, resztek krwi, substancji organicznych tworzących otoczkę
koloidalną wokół drobnoustrojów, zwiększających ich odporność na czynniki sterylizacji

−

liczba drobnoustrojów - czas sterylizacji jest tym dłuższy, im mikroorganizmów jest więcej
w wyjaławianym materiale.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kontrola skuteczności procesu sterylizacji

Na sukces przygotowania jałowych, czyli bezpiecznych dla pacjenta narzędzi, materiałów

opatrunkowych,  bielizny  zabiegowej  i  innego  sprzętu  niezbędnego  do  wykonania  zabiegów
chirurgicznych  i  badań  diagnostycznych  (szczególnie  inwazyjnych)  składa  się  szereg  działań.
Działania  te  są  zależne  od  wiedzy,  umiejętności  i  sumienności  personelu  medycznego,  od
sprawności  aparatury  sterylizującej oraz- od możliwości finansowych placówek medycznych -
chodzi tu o inwestowanie w:

−

nowoczesną aparaturę do sterylizacji sprzętu medycznego,

−

instrumentarium nadające się do sterylizacji termicznej (w takim zakresie, jak to jest
możliwe),

−

środki dezynfekcyjne i czystościowe,

−

urządzenia do mycia i osuszania sprzętu endoskopowego,

−

profesjonalne opakowania sterylizacyjne,

−

wskaźniki kontroli skuteczności sterylizacji,

−

sprawdziany sterylizacji,

−

modernizację pomieszczeń zmierzającą do stworzenia zbliżonych do norm europejskich
warunków leczenia i przygotowywania sprzętu niezbędnego do leczenia (operowania)
pacjentów.

Istotne jest również inwestowanie w personel:

−

szkolenie wewnętrzne (na stanowisku pracy np. przez szefa - właściciela gabinetu
zabiegowego czy praktyki),

−

umożliwienie  podnoszenia  kwalifikacji  na  kursach  kwalifikacyjnych  i  doskonalących oraz
specjalizacjach  organizowanych  przez  upoważnione  do  prowadzenia  tego  typu
działalności instytucje (pracownik, który aktualizuje swoją wiedzę może świadczyć usługi
wysokiej  jakości,  a  właściciel  placówki  poniesie  mniejsze  koszty  inwestując  w szkolenie
pracownika  niż  płacąc  zasądzone  odszkodowania  z  tytułu  zakażeń  nabytych  przez
pacjentów w jego placówce),

−

opracowanie materiałów dydaktycznych dla personelu typu: algorytmy postępowania,
standardy dla poszczególnych procedur leczniczych i higieniczno - sanitarnych.

Na skuteczność procesu sterylizacji ma ogromny wpływ:

−

przygotowanie narzędzi i sprzętu medycznego do sterylizacji
§ dezynfekcja (rodzaj i zakres działania preparatu dezynfekcyjnego, stężenie roztworu

roboczego, sposób zanurzenia w roztworze dezynfekcyjnym, czas dezynfekcji),

§  mycie (sposób mycia, rodzaj wody),
§  płukanie (sposób płukania, rodzaj wody),
§  osuszanie (jakość osuszania, sposób osuszania),
§  pakowanie  (rodzaj  opakowania  sterylizacyjnego,  sposób  przygotowania  pakietu  czy

zestawu, sposób zamknięcia opakowania),

−

przygotowanie materiału opatrunkowego i bielizny zabiegowej do sterylizacji
§  składanie (sposób składania ważny w przypadku przygotowania bielizny operacyjnej),
§  ułożenie w opakowaniu sterylizacyjnym (sposób ułożenia),
§  pakowanie  (rodzaj  opakowania  sterylizacyjnego,  sposób  przygotowania  pakietu,

sposób zamknięcia),

−

przygotowanie aparatury sterylizującej
§ higiena komory sterylizatora,
§ ułożenie pakietów i zestawów w komorze sterylizatora (właściwy sposób),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

§ przestrzeganie parametrów sterylizacji (czas, temperatura, ciśnienie),
§ kontrola procesu sterylizacji (wskaźniki fizyczne, chemiczne, biologiczne,

sprawdziany sterylizacji),

−

postępowanie po zakończeniu procesu sterylizacji
§ rozładowanie sterylizatora (higiena rąk osoby wyjmującej pakiety i zestawy),
§ przechowywanie (higiena pomieszczenia, temperatura i wilgotność powietrza, higiena

rąk personelu medycznego mającego bezpośredni kontakt, z powierzchnią
opakowań),

§ transport (rodzaj transportu, sposób transportu),
§ otwarcie (higiena rąk osoby otwierającej pakiet czy zestaw, sposób otwarcia

opakowania, sposób przygotowania zestawu do samego wykonania zabiegu).

Warunkiem niedopuszczenia do zakażenia pacjenta jest przestrzeganie wszystkich wyżej

wymienionych elementów. Zaniedbanie któregoś z punktów może doprowadzić do
zainfekowania sprzętu i materiału użytego do zabiegu i narażenia pacjenta na powikłania
związane z procesem leczenia.

Podstawowymi warunkami uzyskania skutecznej sterylizacji jest wyposażenie placówki w

sprawne urządzenia sterylizujące i kontrolowanie procesu sterylizacji wskaźnikami fizycznymi,
chemicznymi i biologicznymi.

Wskaźniki fizyczne

Wskaźniki fizyczne służą do kontroli stanu technicznego urządzenia. Wskaźnikami

fizycznymi są: manometry, termometry, kontrolki świetlne, karty kontrolne, wydruki, wykresy,
raporty. Wydruki i wykresy rejestrują parametry procesu sterylizacji: temperaturę, czas i
ciśnienie.

Wskaźniki chemiczne

Substancja chemiczna naniesiona na paski wskaźnikowe poddana procesom chemicznym

i fizycznym wystarczającym do zabicia spor w procesie sterylizacji, po osiągnięciu
wymaganych parametrów sterylizacji, trwale zmienia swoje właściwości (zmienia barwę).

Wskaźniki chemiczne informują, że wewnątrz załadunku zostały osiągnięte wszystkie

parametry lub co najmniej dwa. Zaletą wskaźników jest to, że natychmiast po otwarciu
wyjałowionego opakowania można ocenić skuteczność procesu sterylizacji, testy uwzględniają
margines bezpieczeństwa, są proste w użyciu, umożliwiają rejestrację i archiwizację wyniku
kontroli (Przechowywanie pasków w dokumentacji medycznej placówki czasem jest pomocne
w rozstrzygnięciu sprawy sądowej o zakażenie pacjenta).

Zgodnie z zaleceniami PZH każdy proces sterylizacji należy kontrolować wskaźnikami

chemicznymi,  które  zostały  pozytywnie  zaopiniowane  przez  PZH.  Minimum  dwa  wskaźniki
chemiczne  należy  umieścić  w  różnych  miejscach  w  komorze  sterylizatora,  najtrudniej
dostępnych  dla  czynnika  sterylizującego,  wkładając  do  wnętrza  dwóch  pakietów
reprezentatywnych dla wyjaławianego sprzętu.

W przypadku sal operacyjnych, pasek wskaźnikowy powinien być włożony do każdego

wyjaławianego opakowania (do każdego zestawu z narzędziami, materiałem z gazy i bielizną
operacyjną).

Sprawdziany sterylizacji

Sprawdziany sterylizacji pozwalają na odróżnienie sprzętu poddanego procesowi

wyjaławiania od niewyjaławianego. Zmiana ich barwy świadczy o tym, że zestaw czy pakiet był

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

poddany sterylizacji; zmiana barwy następuje pod wpływem osiągnięcia tylko jednego
z parametrów np. temperatury.

Stosowane są do użytku zewnętrznego (np. samoprzylepne taśmy wykorzystywane są do

zamykania - zaklejania pakietów lub oznakowania kontenerów sterylizacyjnych).

Indykatory umieszczone na torebkach i rękawach papierowo - foliowych i papierowych są

również  sprawdzianami.  Chcąc  sprawdzić  skuteczność  procesu  sterylizacji  należy  wewnątrz
każdej  torebki  umieścić  wskaźnik  chemiczny  dostosowany  do  parametrów  danego
sterylizatora.  W  przypadku  wyjaławiania  większej  ilości  np.  pojedynczo  (oddzielnie)
opakowanych narzędzi i włożonych dodatkowo do dużej torebki osłonowej z fałdą, wystarczy
włożyć jeden pasek wskaźnikowy do dużej torebki.

Uwaga!
Sprawdziany  sterylizacji  nie  mogą  zastępować  wskaźników  chemicznych  i  nie  mogą  być
stosowane  jako  jedyna,  podstawowa  metoda  kontroli  skuteczności  sterylizacji  (są  one  tylko
formą dodatkowej kontroli).

Wskaźniki biologiczne

Zasada działania wskaźników biologicznych polega na eksponowaniu żywych,

wysuszonych, wysoce opornych niepatogennych spor bakterii w cyklu sterylizacyjnym. Jeżeli
w procesie sterylizacji zostaną one zabite, oznaczało, że zostały zabite wszystkie drobnoustroje
znajdujące się w wyjaławianym materiale.

Rodzaje wskaźników biologicznych

−

Wskaźniki w formie paska lub krążka bibułowego, podkładu z przędzy bawełnianej
z naniesionymi sporami bakterii. Po ekspozycji w sterylizatorze, wskaźniki przenosi się do
probówki z pożywką bulionową i inkubuje przez 7 dni. Przy nieumiejętnym postępowaniu
może dojść do skażenia pożywki bakteriami z otoczenia, co może być przyczyną błędnej
interpretacji wyników.

−

Wskaźniki  fiolkowe.  Wykonane  są  w  sposób,  który  eliminuje  konieczność  obróbki
w laboratorium mikrobiologicznym i jednocześnie wyklucza możliwość skażenia pożywki.
Test  składa  się  z  zewnętrznej  fiolki  plastikowej,  wewnątrz,  której  znajduje  się  bibułka  z
naniesionymi  sporami  bakterii  standardowej  oraz  zatopiona  rurka  z  cienkiego  szkła  z
pożywką  bakteryjną.  Po  ekspozycji w sterylizatorze,  łączy się pożywkę ze sporami przez
mechaniczne zniszczenie (silny ucisk) pojemnika

−

Z pożywką. Fiolkę inkubuje się w specjalnym inkubatorze przez 48 godzin. Zmiana barwy
pożywki po inkubacji świadczy o nieprawidłowym przebiegu procesu sterylizacji. Brak
zmiany barwy oznacza, że proces sterylizacji odbył się we właściwy sposób.

Wskaźniki biologiczne należy umieszczać wewnątrz pakietów lub zestawów, aby

stwierdzić, czy czynnik sterylizujący dotarł do ich wnętrza i spenetrował wyjaławiany materiał.
Nie  mniej  niż  dwa  wskaźniki  biologiczne  należy  umieścić  wewnątrz  dwóch  pakietów
wybranych  spośród  załadunku  -  reprezentatywnych  dla  materiału  przeznaczonego  do
sterylizacji w danym cyklu.

Uwaga!
Przekazanie wskaźników biologicznych do laboratorium powinno się odbyć w krótkim czasie
po  zakończeniu  procesu  sterylizacji.  Wskaźniki  fiolkowe  powinny  być  dostarczone  w  ciągu
2 godzin. Jeżeli jest to niemożliwe, należy je przechowywać w lodówce. Zbyt późne poddanie
wskaźnika  biologicznego  inkubacji  może  dać  mylny  wynik  braku  wzrostu,  ponieważ  użyte

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

bakterie  mogą  nie  zostać  zniszczone  w  procesie  sterylizacji,  a  zginąć  w  wyniku  długiego
przechowywania  przed  inkubacją.  Wskaźniki  biologiczne  muszą  być  dostarczone  do
laboratorium  razem  z  protokołem  zawierającym  takie  informacje  jak:  typ sterylizatora,  numer
fabryczny,  rok  produkcji,  parametry  sterylizacji  (czas, temperaturę,  ciśnienie), rozmieszczenie
testów  w  komorze  sterylizacyjnej  oraz  datę  i  podpis  osoby  odpowiedzialnej  za
przeprowadzenie procesu sterylizacji.

Kontrolę przy użyciu wskaźników biologicznych, które zostały pozytywnie zaopiniowane

przez PZH, przeprowadza się okresowo:

−

1 raz w miesiącu - lub częściej w miarę potrzeby (np. po naprawie urządzenia
sterylizującego). Jest to tzw. kontrola wewnętrzna każdego sterylizatora przeprowadzana
przez osobę odpowiedzialną za sterylizację.

−

1 raz na kwartał - jest to tzw. kontrola zewnętrzna każdego sterylizatora przeprowadzana
przez pracowników stacji sanitarno-epidemiologicznych.

Jeżeli badanie laboratoryjne wykaże wzrost drobnoustrojów, należy zaprzestać sterylizacji

w danym sterylizatorze do czasu jego naprawy i uzyskania pozytywnego wyniku badania.

Negatywne przykłady:
1. Wyjaławianie sprzętu w sterylizatorach starego typu, które nie posiadają wskaźników

fizycznych lub wskaźniki są uszkodzone.

2. Nie stosowanie żadnych wskaźników skuteczności procesu sterylizacji.
3. Stosowanie taśmy samoprzylepnej jako jedynej metody kontroli skuteczności procesu

sterylizacji.

4. Sporadyczne stosowanie wskaźników chemicznych lub biologicznych.
5. Stosowanie wskaźników niewłaściwie, np. przez ułożenie ich bezpośrednio w komorze

sterylizatora (poza pakietem).

6. Długie przechowywanie wskaźników biologicznych w placówce wykonującej kontrolę.

Kontrola procesów sterylizacji

Jednym z czynników mających wpływ na ograniczenie zakażeń wewnątrzszpitalnych jest

kontrola każdego procesu sterylizacji.
Przeprowadza się ją przy pomocy:
1) przyrządów fizycznych, informujących o pracy sterylizatora, tzn. termometrów,

manometrów, zegarów; oprócz obserwacji ich wskazań w trakcie przebiegu procesu
stosuje się obecnie coraz częściej system rejestracji podstawowych parametrów fizycznych
w postaci wydruków wykresów lub raportów;

2) testów biologicznych zawierających niepatogenne, standardowe, wysokoodporne

przetrwalniki szczepu Bacillus stearothermophilus lub/i Bacillus subtilis, zdolne do
przejścia w formy wegetatywne;

3) testów chemicznych, w których substancja chemiczna poddana procesom chemicznym

i fizycznym  wystarczającym  do  zabicia  spor  w  procesie  sterylizacji,  trwale,  wyraźnie
i jednoznacznie zmienia swoje właściwości fizyczne. Najefektywniejszy sposób kontroli to
stosowanie  równolegle  conajmniej  dwóch,  a  najlepiej  wszystkich  trzech  sposobów
monitorowania.
W  porównaniu  z  innymi  metodami  kontroli  sterylizacji,  testy  chemiczne  mają

niepodważalne zalety:
a)  wynik kontroli jest natychmiastowy (po otwarciu sterylizatora),
b)  uwzględniają margines bezpieczeństwa,
c)  są tanie i proste w użyciu,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

d)  umożliwiają rejestrację i archiwizację wyniku kontroli,
e)  wykluczają możliwość błędnej interpretacji wyniku,
f)  istnieje  możliwość  dostosowania  parametrów  działania  do  indywidualnych  wymagań

użytkownika.
Poniżej przedstawiono projektowaną obecnie normę opartą o ustalenia grupy roboczej ds.

testów chemicznych podjęte na sesji w Sztokholmie w dniach 27-28.02.1995. Grupa ta działa
w ramach Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej.

Testy do sterylizacji dzielą się na sześć klas:

Klasa A. Test procesu (wykazuje jedynie, że pakiet został poddany procesowi sterylizacji).
Klasa B. Test stosowany do przeprowadzenia specjalnych badań opisanych w stosownych

normach (np. test Bowie&Dick).

Klasa C. Test jednoparametrowy (wykazuje, że została osiągnięta wymagana wartość

jednego z krytycznych parametrów sterylizacji).

Klasa D. Test wieloparametrowy (wykazuje, że zostały osiągnięte wartości dwóch lub

więcej krytycznych parametrów sterylizacji).

Klasa E. Test zintegrowany (wykazuje, że zostały osiągnięte wszystkie wartości

krytycznych parametrów sterylizacji gwarantujących jej prawidłowy przebieg np.
Zintegrowany Test TST czy Rurka Browne'a typ 5).

Klasa F. Test emulacyjny (test kontrolny cyklu).

Przeznaczony do sprawdzenia czy wszystkie zadane parametry cyklu sterylizacji (np. różne
czasy, temperatury przy założeniu, że jakość pary jest właściwa) zostały spełnione. Do tego
typu testów można zaliczyć np. test TST o parametrach 121°C/ 20 min. i 134°C/ 7 min.

Należy mieć na uwadze fakt, iż według opinii jednego z autorów opracowywanych norm

europejskich wprowadzenie 3,5 001 nowych standardów europejskich spowoduje zmiany
w obecnym stosowaniu testów chemicznych i biologicznych. W przypadku sterylizacji parowej
jak i radiacyjnej polegać będzie na znacznym ograniczeniu stosowania testów biologicznych.

Wskaźniki i sprawdziany firmy Browne były testowane w placówkach i instytucjach

niezależnych różnych krajów m.in. w: The UK Department of Health (Wlk. Brytania), Statens
Bakteriologiska  Laboratorium  (Szwecja),  Laboratoire  National  D'  Essais  (Francja),
Higienischen Institut Hamburg (RFN), Central Public Health Laboratory Helsinki, (Finlandia),
Rijkscontrole  Laboratorium  (Holandia),  Państwowy  Zakład  Higieny  (Polska)  i  są  stosowane
w ponad 57 krajach całego świata -w wiodących szpitalach, zespołach opieki stomatologicznej
oraz  przemyśle  farmaceutycznym  jako  składnik  procesu  kontroli  zapewniającego  właściwą
jakość sterylizacji.

Albert Browne Ltd. Leicester produkuje wskaźniki i sprawdziany od ponad 50 lat.

Dziesiątki, lat pracy i doświadczeń w tej dziedzinie doprowadziły do wynalezienia najnowszej
generacji zintegrowanych testów do kontroli sterylizatorów parowych - Browne TST.

Testy chemiczne

Zgodnie z zaleceniami PZH każdy cykl sterylizacji powinien być kontrolowany testami

chemicznymi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sterylizacja parą wodną w nadciśnieniu

W przypadku sterylizatorów parowych z próżnią wstępną poza kontrolą każdego procesu

przy  użyciu  testów  chemicznych  konieczna  jest  codzienna  kontrola  usunięcia  powietrza
z komory.  Jedynie  całkowite  usunięcie  powietrza  ze  sterylizowanego  pakietu  gwarantuje
właściwą  penetrację  przez  parę  zawartości  sterylizowanego  pakietu.  Do  kontroli  stopnia
usunięcia  powietrza  z  komory  stosowane  są  testy  arkuszowe  Bowie&Dick  (konieczne  jest
przygotowanie pakietu standardowego) oraz gotowe pakiety testowe. Ze względu na ważność
oraz nowość zagadnienia problemowi temu poświęcono więcej miejsca.

Poniżej przedstawiono wymagania nałożone na testy arkuszowe Bowie&Dick przez

Normę Holenderską /RIVM GUIDELINE R6102A
1.  Arkusze testowe muszą być wykonane z materiału przepuszczającego parę.
2.  Wymiary arkuszy muszą wynosić 20 x 30 cm (+2).
3.  Cała powierzchnia arkusza musi być zadrukowana atramentem w sposób regularny.
4.  Sposób  nadruku  musi  zapewniać  wykrywanie  kieszeni  powietrznych  o  powierzchni  nie

mniejszej niż 3 cm

5. Atrament wskaźnikowy musi zmieniać barwę z jasnej na ciemną.
6. Test musi całkowicie zmienić barwę po poddaniu go działaniu pary nasyconej

o temperaturze 134°C przez 3–3,5 min i/lub 121°C przez 15 min.

7. W czasie sterylizacji atrament nie może barwić materiału.
8. Arkusz testowy nie może zmienić koloru po poddaniu go działaniu ciepła suchego

o temperaturze 140°C przez 30 min.

9. Arkusz nie powinien osiągnąć pełnej zmiany koloru po poddaniu go działaniu pary

nasyconej o temperaturze 134°C przez 2,5 min i/lub 121°C przez 12 min.

10. Wahania czasu reakcji testu po osiągnięciu temperatury sterylizacji nie mogą być większe

niż 10 %.

11. Zastosowany w standardowym pakiecie Bowie & Dick arkusz testowy musi wykrywać

niżej podane czynniki utrudniające penetrację pary:
1) pozostałość powietrza w komorze, jeśli jego ilość jest większa niż 0,5% ilości

powietrza na początku cyklu,

2) kieszeń powietrzną o objętości większej, niż 0,5% ilości powietrza na początku cyklu,
3) obecność zmieszanych z parą nie kondensujących gazów, jeśli ich zawartość jest

większa, niż 0,5% ilości powietrza na początku cyklu,

4) przegrzanie pary, jeśli to przegrzanie jest większe niż 2,5°C;
5) obecność skondensowanej pary w komorze sterylizatora, jeśli kondensacja przekracza

5%, tzn. jeżeli ilość wody na jednostkę objętości pary jest nie większa niż 5% w
porównaniu z parą nasyconą;

12. Na opakowaniu, w którym są przechowywane arkusze testowe na oddziałach muszą być

oznaczone:
1)  data produkcji,
2)  warunki przechowywania,
3)  termin przydatności.

13. Opakowanie lub załączona ulotka musi zawierać informacje, do jakiego procesu

sterylizacji testy są przeznaczone, sposób użycia i sposób interpretacji wyniku.

Taśma kontrolna do autoklawu TAS

Taśma wykonana jest z krepowanego papieru z naniesioną warstwą specjalnego kleju

odpornego na temperaturę i wilgoć oraz gwarantującego jej dobre przyleganie do czystych
i suchych powierzchni.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Nalepiona na zewnątrz pakietu, służy do natychmiastowej kontroli czy dany pakiet/puszka

był poddany procesowi sterylizacji.

Nie niszczy się w czasie procesu i może być łatwo usunięta.
Ze względu na swoje właściwości taśma służy do zamykania pakietów papierowych.

Rys. 8. Taśma kontrolna do autoklawu TAS [10]

Wyraźna zmiana barwy z białej na brązową naniesionych na taśmie ukośnych linii z kropką

następuje w poniższych warunkach:

Tabela 2. Warunki zmiany barwy taśmy kontrolnej

czas sterylizacji

temperatura sterylizacji

20 minut

120°C

9 minut

125°C

5 minut

135°C

Zgodnie z zaleceniami PZH, do dokładnego sprawdzenia skuteczności procesu sterylizacji

parą wodną w nadciśnieniu należy stosować chemiczny test zintegrowany typu TST wewnątrz
każdego pakietu, niezależnie od okresowej kontroli biologicznej.

Zintegrowany test paskowy TST

Aby uzyskać całkowite zniszczenie form wegetatywnych bakterii i spor przy zachowaniu

optymalnych  kosztów  procesu,  przedmioty  powinny  być  poddane  działaniu  pary  nasyconej
o ścisłe  określonych  warunkach  termomechanicznych  w  odpowiednim  czasie  (wynikającym
z wykresu przeżycia spor).
TST  oznacza  skrót  angielskich  wyrazów:  Time  (czas),  Steam  (para),  Temperaturę
(temperatura) - trzy czynniki, które muszą być jednocześnie skontrolowane, aby mieć pewność
czy proces sterylizacji był skuteczny.

Rys. 9. Zintegrowany test paskowy TST [10]

Browne TST jest jednym z najbardziej wyrafinowanych testów chemicznych ze wszystkich

dotychczas  produkowanych:  jest  to  bowiem  zintegrowany  system  kontroli,  który  zmienia
barwę  wyraźnie  i  natychmiastowo,  ale  tylko  wówczas,  gdy  została  osiągnięta  wzajemna
zależność  temperatura/czas  w  parze nasyconej. Gdyby którykolwiek z tych trzech czynników
nie został osiągnięty - Test TST nie wykaże właściwej zmiany barwy.
Najważniejsze cechy testu TST:

−

działa w sposób zintegrowany - zarejestruje przejście barwy żółtej w końcową granatową
tylko wówczas, gdy zostaną właściwie zsynchronizowane wszystkie czynniki: czas,
temperatura i obecność nasyconej pary wodnej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

daje  jednoznaczny  wynik  -  zmiana  barwy  jest  natychmiastowa  i  wyraźna;  następuje
momentalnie  po  osiągnięciu  wszystkich  trzech  czynników  w  odróżnieniu  od  innych
testów,  które  zmieniają  kolor  stopniowo,  co  często  prowadzi  do  błędnej  interpretacji
wyników,

−

jest nietoksyczny - substancje chemiczne zawarte w zintegrowanym teście Browne'a TST
są nietoksyczne, wolne od soli metali ciężkich, które występują w większości wskaźników
dostępnych na rynku,

−

wynik testu otrzymuje się natychmiast po zakończeniu procesu i może być odczytany
przez każdą osobę z personelu medycznego.

Wskaźnik powinno się umieszczać wewnątrz każdego sterylizowanego pakietu.

Zmiana barwy z żółtej na granatową (barwa kontrolna jest pokazana na pasku) pola

kontrolnego następuje po przeprowadzonym procesie o następujących parametrach: 121°C/15
min. lub 134 0 C/5,3 min. w parze nasyconej.

Arkusze testowe typu BOWIE&DICK BD-k

Testy Bowie&Dick służą do kontroli pracy sterylizatora. W sposób niezawodny wykazują:

−

czy ze sterylizatora zostało całkowicie usunięte powietrze,

−

czy para właściwie spenetrowała całą przestrzeń sterylizowanego pakietu,

−

różnice temperatur w komorze już od 2°C,

−

zaleganie lub przecieki powietrza.
Arkusze testowe BD-k należy umieszczać wewnątrz standardowego pakietu wykonanego

z  ręczników.  Sposób  przygotowania  pakietu  standardowego  można  znaleźć  m.  in.  w  normie
brytyjskiej (UK DHSS Appendix 8). Przedstawiono go poniżej.
A8.10  Każdy  ręcznik  powinien  być  trzy  razy  złożony  na  pół,  co  zapewnia  osiem  grubości
materiału  o  powierzchni  300  x  225  mm.  Ułożyć  z  ręczników  stos  o  wysokości  ok.  270 mm.
Liczba  ręczników  waha  się  w  granicach  25  -  max.  36  w  zależności  od  stopnia  ich  zużycia
(jeżeli  36  ręczników  nie  wystarcza  do  uzyskania  takiej  wysokości,  należy  zastosować  mniej
zużyte).  Pomiędzy  tak  ułożone  ręczniki  włożyć  arkusz  testowy  Bowie  &  Dick  w  środku
wysokości  stosu.  Tak  przygotowany  pakiet  standardowy  zapakować  w  papier  lub  tkaninę
używaną zazwyczaj do pakowania materiałów sterylizowanych i poddać procesowi sterylizacji.

W przypadku właściwej pracy sterylizatora (zachowania właściwych parametrów

sterylizacji w całej przestrzeni roboczej) test zmienia barwę z żółtej na czarną na całej
powierzchni. Jej zmiana jedynie na ograniczonym obszarze oznacza niecałkowitą penetrację
sterylizowanego pakietu przez parę.

Rys.10. Arkusze testowe typu BOWIE&DICK BD-k [10]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Cykl kontrolny należy wykonać po wstępnym nagrzaniu i ustabilizowaniu warunków pracy
autoklawu. Test B-D należy przeprowadzać w temp. 134°C w czasie nie dłuższym niż 3,5–4
minut.

Pakiet testowy autoklawu typu TST BD-TP

Pakiet testowy BD-TP służy do kontroli prawidłowości działania autoklawu oraz

określenia przyczyn jego ewentualnej niesprawności.

Specjalnie przygotowany do natychmiastowego użycia Pakiet Bowie&Dick typu TST

(Time-Steam-Temperature) składa się z jednego arkusza testu umieszczonego w środku pliku
bibuł i imituje pakiet standardowy (utrudnienie penetracji pary i zbliżenie do warunków
sterylizacji rzeczywistego pakietu/puszki).

Prawidłowe przebarwienie arkusza kontrolnego Pakietu uzyskuje się po wykonaniu cyklu

sterylizacyjnego przy parametrach nasyconej pary wodnej w pustej komorze: 134°C/3,5 min.
zgodnie z cytowaną normą RIVM GUIDELINE R6102.

Cykl kontrolny należy wykonać po wstępnym nagrzaniu i ustabilizowaniu warunków

pracy autoklawu.

Szczególnie poleca się stosowanie Pakietu po pierwszym uruchomieniu nowego lub

dokonaniu naprawy sterylizatora oraz w przypadku autoklawu „podejrzanego” o niesprawność
lub niewłaściwe parametry pary technologicznej na zasilaniu.

Na podstawie koloru i wielkości pól przebarwionych z koloru żółtego - wyjściowego - na

inny niż prawidłowy granatowy można określić m.in. następujące wady sterylizatora lub
instalacji:

−

złe odwodnienie, niewłaściwą lokalizację i nastawienie reduktorów, złą konstrukcję
rurociągu zasilającego,

−

nieprawidłowe przebiegi opróżniania i pulsacji pary, wady w sterowaniu procesem, złą
pracę pompy próżniowej, nieszczelności układu,

−

zbyt duże różnice w temperaturze płaszcza w stosunku do komory,

−

złe ciśnienie lub wilgotność pary,

−

nieszczelności systemu.

Wynik testu należy przechowywać i sprawdzić po 48 godzinach.

Jeżeli po tym czasie arkusz kontrolny powróci do barwy wyjściowej (żółtej), to oznacza

to, że parametry pary w komorze były krytyczne, tzn. na granicy prawidłowości. Jest to
„system wczesnego ostrzegania” o możliwym wystąpieniu nieprawidłowości działania
autoklawu lub generatora pary w najbliższej przyszłości.

Sterylizacja suchym gorącym powietrzem taśma kontrolna TGP

Taśma wykonana jest z krepowanego papieru z naniesioną warstwą specjalnego kleju

gwarantującego jej dobre przyleganie do czystych i suchych powierzchni.

Nalepiona na zewnątrz pakietu/puszki służy do natychmiastowego odróżnienia

przedmiotów poddanych procesowi sterylizacji. Polepsza szczelność zamknięcia. Nie niszczy
się podczas procesu sterylizacji i może być łatwo usunięta.

Wyraźna zmiana barwy z zielonej na brunatną naniesionych na taśmie znaków w kształcie

litery V następuje po 30 min. w temperaturze 155°C.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 11. Taśma kontrolna TGP [10]

Zgodnie z zaleceniami PZH, do dokładnego sprawdzenia skuteczności procesu sterylizacji

suchym gorącym powietrzem należy stosować testy typu Rurki Browne'a RB5 wewnątrz
każdego pakietu lub na każdej półce sterylizatora, niezależnie od okresowej kontroli
biologicznej.

Rurka BROWNE'A typ 5 RB 5

Mimo postępu w konstrukcjach sterylizatorów, w których czynnikiem sterylizującym jest

suche gorące powietrze, zdarza się, że nie zawsze zostają zachowane warunki sterylizacji, tzn.
nie jest dostarczona odpowiednio duża dawka ciepła, gwarantująca zabicie bakterii i spor przez
koagulację  białka.  Przyczyn  takiego  stanu  rzeczy  należy  szukać  między  innymi
w niewłaściwym  lub  zbyt  pełnym  załadowaniu  komory  sterylizatora,  sterylizacji  wyrobów
metalowych  o  dużej  wadze  lub  dużym  ciężarze  właściwym,  nieprawidłowym  nastawieniu  lub
złym działaniu termostatu czy regulatora czasowego, nieszczelnością komory.

Do kontroli procesu sterylizacji gorącym powietrzem służy Rurka Browne'a typ 3. Dla

ułatwienia jej identyfikacji na jednym z końców oznaczona jest białą plamką.

Rys. 12. Rurka BROWNE'A typ 5 RB 5 [10]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rurkę należy umieścić w pobliżu lub wewnątrz ładunku przeznaczonego do sterylizacji, w

miejscach  najtrudniej  dostępnych  dla  czynnika  sterylizującego,  najlepiej  na  każdej  z  półek
sterylizatora. Po wystąpieniu właściwych parametrów sterylizacji, tj. poddawaniu przedmiotów
sterylizowanych  wygrzewaniu  w  żądanej  temperaturze  przez  odpowiadający  tej  temperaturze
czas  (według  krzywej  przeżycia  spor  160°C/120  min.  lub  180°C/35  min.)  znajdująca  się
wewnątrz rurki ciecz zmienia barwę z czerwonej na zieloną.

Rys. 13. Krzywa zależności czasu od temperatury – Typ 5 – Rurka kontrolna z Białą Plamką [10]

Sterylizacja tlenkiem etylenu taśma kontrolna TEO

Taśma wykonana jest z krepowanego papieru z naniesioną warstwą specjalnego kleju

gwarantującego  jej  dobre  przyleganie  do  czystych  i  suchych  powierzchni,  przez  co  służy
również  do  zamykania  pakietów  papierowych.  Nie  niszczy  się  podczas  procesu  sterylizacji
i może  być  łatwo  usunięta.  Nalepiona  na  zewnątrz  pakietu służy  do  natychmiastowej  kontroli
czy  dany  pakiet  był  poddany  procesowi  sterylizacji.  Wyraźna  zmiana  barwy  z  brązowej  na
zieloną naniesionych na taśmie napisów „ gas „ następuje po 3 godzinach przebywania w temp.
54°C w gazie będącym mieszaniną gazów o zawartości minimum 12% tlenku etylenu.

Zgodnie z zaleceniami PZH, do dokładnego sprawdzenia skuteczności procesu sterylizacji

tlenkiem etylenu należy stosować wewnątrz pakietu test paskowy typu EOp, niezależnie od
kontroli biologicznej.

Rys. 14. Taśma kontrolna TEO [10]

Test paskowy EOp

Testy EOp BROWNE służą do natychmiastowego wykazania czy do środka

sterylizowanego pakietu przeniknął tlenek etylenu o właściwym stężeniu i temperaturze.
Powinien być on umieszczony wewnątrz każdego sterylizowanego pakietu.

Rys. 15. Test paskowy EOp [10]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pole kontrolne testu zmienia barwę z czerwonej na zieloną, zgodną z barwą kontrolną

pokazaną na pasku.

Tabela 3. Kryteria zmiany barwy

Koncentracja [mg/l]

Temp. °C

Czas [min]

Wilgotność względna

600

30-45

30%

600

135-150

60%

900

25-30

30%

900

120-135

60%

Jedno opakowanie zawiera 100 szt. testów. Warunki przechowywania: w suchym,

ciemnym i chłodnym miejscu, okres przydatności wg informacji na opakowaniu (2–3 lata).

Sterylizacja formaldehydem

Test paskowy FORp

Testy FORp służą do wykazania, że formaldehyd (w postaci gazowej) przeniknął do

środka sterylizowanego pakietu, że jego ilość i czas penetracji były odpowiednie.
Objawia się to zmianą barwy pola kontrolnego wskaźnika z niebieskiej na zieloną.

Rys. 16. Test paskowy FORp [10]

Testy były sprawdzane przy następujących parametrach procesu sterylizacji formaldehydowej:

−

pojemność komory sterylizatora - 600 dm

−

temperatura w komorze - 73°C,

−

temperatura w aparacie wyparnym - 73°C,

−

ilość użytej formaliny - 600 ml,

−

ilość wtrysków formaliny – 20,

−

czas trwania pojedynczego wtrysku - 2 min. 30 sek.
Przed

przystąpieniem

codziennego

stosowania

wskaźników,

zaleca

się

przeprowadzenie badań w sterylizatorze, do kontroli, którego będzie on stosowany, przez
wykwalifikowaną osobę.

Wskaźnik powinien być umieszczany wewnątrz każdego sterylizowanego pakietu.

Jedno opakowanie zawiera 100 szt. testów.

Warunki przechowywania: w suchym, chłodnym i ciemnym miejscu, okres przydatności

wg informacji na opakowaniu. Symbol katalogowy: FORp

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 23. „Groszki” formaldehydowe [10]

Testy biologiczne

Konieczność kontroli procesów sterylizacji przy użyciu testów biologicznych jest

oczywista. W różnych krajach istnieją różne zalecenia co do częstotliwości kontroli. W Polsce
zgodnie z zaleceniami PZH kontrola biologiczna powinna być przeprowadzana raz na kwartał.
W przypadku sterylizacji tlenkiem etylenu powinna ona dotyczyć każdego procesu.

Testy do kontroli sterylizacji parowej

SSI STEAM

Opakowanie to powinno pozostać zamknięte przez cały czas ekspozycji.

Test powinien być umieszczony wewnątrz sterylizowanego pakietu/ przedmiotu w miejscu
najtrudniej dostępnym dla czynnika sterylizującego.
Inkubować w temperaturze 54–58 °C do 2 tygodni.

Attest 1261 i Attest1262

Składa się z zewnętrznej fiolki plastykowej, wewnątrz której znajduje się bibułka

z naniesionymi  sporami  bakterii  standardowej  oraz  zatopiona  rurka  szklana  z  pożywką.  Po
ekspozycji  w  autoklawie  łączy  się  pożywkę  ze  sporami  przez  mechaniczne  zniszczenie
pojemnika  z  pożywką  i  inkubuje  w  specjalnym  inkubatorze.  Jeżeli  czas  pomiędzy
zakończeniem  sterylizacji  a  umieszczeniem testu  w inkubatorze  przekracza  2  godziny  - fiolkę
należy schłodzić.

Uwaga!
Fiolka po wyjęciu z autoklawu jest pod ciśnieniem i ma wysoką temperaturę.
Do obu tych Atestów właściwym inkubatorem jest model 118 lub 131 z żądaną temperaturą
inkubacji 56°C +/- 2 0 C.

Zmiana koloru pożywki na żółty świadczy o wzroście bakterii. Brak zmiany koloru

oznacza właściwą sterylizację. Pełna ocena skuteczności sterylizacji może być dokonana po 48
godz.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Attest 1261 przeznaczony jest do kontroli sterylizacji parowej w temp. 132°C

w autoklawach grawitacyjnych.

Attest 1262 przeznaczony jest do kontroli sterylizacji parowej w temp. 121°C i 132°C

w autoklawach próżniowych.

Tabela 4. Odporność testu biologicznego Attest 1261

Temperatura

Przeżywalność

Zabicie

132°C

1 min

3 min

Czas ten należy przedłużyć o 1,5 min podgrzewania komory.

Tabela 5. Odporność testu biologicznego Attest 1262

Temperatura

Przeżywalność

Zabicie

121°C

5 min

15 min

132°C

1 min

3 min

Warunki przechowywania: w warunkach pokojowych (temp. 15–30°C, wilgotność

35–60%) z dala od chemikaliów.

Testy do kontroli sterylizacji gazowej

SSI EO

Test jest przeznaczony do wykazania niewłaściwej wilgotności lub niedostatecznego

stężenia gazu. Test powinien być umieszczony wewnątrz sterylizowanego pakietu/ przedmiotu
w miejscu najtrudniej dostępnym dla czynnika sterylizującego.

Attest 1264

Wskaźnik biologiczny Attest 1264 przeznaczony jest do monitorowania sterylizacji

tlenkiem  etylenu.  Wykonany  jest  w  specjalny  sposób,  który  eliminuje  konieczność  obróbki
w laboratorium  mikrobiologicznym,  a  jednocześnie  wyklucza  możliwość  skażenia  pożywki.
Składa  się  z  zewnętrznej  fiolki  plastikowej,  wewnątrz  której  znajduje  się  bibułka
z naniesionymi  sporami  bakterii  standardowej  oraz  zatopiona  rurka  szklana  z  pożywką.  Po
ekspozycji  w  autoklawie  łączy  się  pożywkę  ze  sporami  przez  mechaniczne  zniszczenie
pojemnika  z  pożywką  i  inkubuje  w  specjalnym  inkubatorze.  Jeżeli  czas  pomiędzy
zakończeniem  sterylizacji  a  umieszczeniem  testu w  inkubatorze  przekracza  2 godziny -  fiolkę
należy schłodzić.
Zmiana  koloru  pożywki  na  żółty  świadczy  o  wzroście  bakterii.  Brak  zmiany  koloru  oznacza
właściwą sterylizację. Pełna ocena skuteczności sterylizacji może być dokonana po 48 godz.

Test uniwersalny BIO BROWNE

Test biologiczny BIO BROWNE przeznaczony jest do monitorowania sterylizacji parą

wodną lub tlenkiem etylenu. Jest to test wykonany w specjalny sposób, który eliminuje
konieczność obróbki w laboratorium mikrobiologicznym, a jednocześnie wykluczający
możliwość skażenia pożywki.

Składa się z zewnętrznej fiolki plastikowej, wewnątrz której znajduje się bibułka

z naniesionymi sporami dwu bakterii standardowych (Bacillus stearothermophilus z jednej
strony i Bacillus subtilis - z drugiej) oraz zatopiona rurka szklana z pożywką.

Na zewnątrz fiolki naniesiony jest test chemiczny, który wskazuje - po użyciu testu – czy

i jakiemu procesowi sterylizacji test został poddany.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Po ekspozycji łączy się pożywkę ze sporami przez mechaniczne zniszczenie pojemnika

z pożywką i inkubuje w specjalnym inkubatorze Browne'a.

Zmiana koloru pożywki na żółty świadczy o wzroście bakterii. Brak zmiany koloru

oznacza właściwą sterylizację. Pełna ocena skuteczności sterylizacji może być dokonana po 48
godz.

Test do kontroli sterylizacji formaldehydowej

SSI FORM

Test kontrolujący jednocześnie dwa czynniki sterylizacji formaldehydowej składa się

z dwóch testów opisanych wyżej, a mianowicie:
1. Testu biologicznego do kontroli sterylizacji gazowej: Bacillus subtilis, SSIMK1 na

podkładzie z piasku kwarcowego. Liczba kolonii w jednostce testu: ok. 106

2.  Test biologiczny do kontroli sterylizacji parowej:
Metoda  biologicznej  kontroli  sterylizacji  formaldehydowej  została  zatwierdzona  przez
Laboratory  of  Biological  Indicator,  Department  of  Clinical  Microbiology  duńskiego  Statens
Seruminstitut w Kopenhadze.

Test do kontroli sterylizacji suchym gorącym powietrzem

SPORAL S

Jest to test biologiczny w postaci krążków tektury nasyconych zawiesiną zawierającą

108 - 10 przetrwalników szczepu Bacillus subtilis, zdolnych do przejścia w formy
wegetatywne.
Po przeprowadzeniu procesu sterylizacji należy połączyć bibułkę testową z pożywką
i inkubować przez ok. 7 dni.

Błyskawiczna sterylizacja

Błyskawiczna (szybka) sterylizacja polega na wysterylizowaniu w autoklawie

niezapakietowanych narzędzi. Może ona być stosowana tylko jako procedura w sytuacjach
nagłych, gdy narzędzia będą użyte w ciągu 20 minut od ich wysterylizowania.

Stosując tę metodę, należy pamiętać, że narzędzia również muszą być czyste i suche,

ułożone pojedynczą warstwą na tacce, nie dotykając się wzajemnie. Ten cykl sterylizacyjny nie
może być stosowany do końcówek, które muszą być zapakietowane i sterylizowane podczas
specjalnego cyklu.

Sterylizacja błyskawiczna nie powinna być stosowana tylko, dlatego, że w gabinecie jest

zbyt mało zestawów narzędzi, lub dla oszczędzenia czasu. Jest to postępowanie niedozwolone,
co jest ujęte w odpowiednich przepisach.

Aby uniknąć ryzyka oparzenia pacjenta, narzędzia po błyskawicznej sterylizacji powinny

być całkowicie ochłodzone.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie znasz rodzaje autoklawów?
2.  W jaki sposób przebiega mechanizm sterylizacji w autoklawie?
3.  W  jaki  sposób  przygotujesz  pakiety  z  narzędziami,  materiałami  opatrunkowymi,  bielizną

zabiegową do sterylizacji?

4. Jakie znasz wskaźniki kontroli sterylizacji?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.  Na czym polega kontrola biologiczna sterylizacji?
6.  Jakie znasz testy paskowe?
7.  Jakie są zasady pakowania narzędzi?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przygotuj zestawy narzędzi stomatologicznych do sterylizacji w autoklawie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zaplanować tok postępowania,
2)  zorganizować stanowisko pracy,
3)  zadbać o bhp i ochronę osobistą,
4)  przygotować narzędzia do sterylizacji,
5)  zaprezentować i omówić pracę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

odzież ochronna,

−

opakowania jednorazowe tzw. rękawy,

−

narzędzia stomatologiczne,

−

zgrzewarka,

−

czasomierz,

−

stanowisko dydaktyczne w gabinecie stomatologicznym,

−

poradnik dla ucznia,

−

materiały piśmienne.

Ćwiczenie 2

Przygotuj zestawy materiału opatrunkowego do sterylizacji w autoklawie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zaplanować tok postępowania,
2)  zorganizować stanowisko pracy,
3)  zadbać o bhp i ochronę osobistą,
4)  przygotować materiał opatrunkowy do sterylizacji,
5)  zaprezentować i omówić pracę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

odzież ochronna,

−

opakowania jednorazowe tzw. rękawy,

−

materiał opatrunkowy – gaziki,

−

zgrzewarka,

−

czasomierz,

−

stanowisko dydaktyczne w gabinecie stomatologicznym,

−

poradnik dla ucznia,

−

materiały piśmienne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Przygotuj zestawy bielizny zabiegowej do sterylizacji w autoklawie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zaplanować tok postępowania,
2)  zorganizować stanowisko pracy,
3)  zadbać o bhp i ochronę osobistą,
4)  przygotować bieliznę zabiegową do sterylizacji,
5)  zaprezentować i omówić pracę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

odzież ochronna,

−

opakowania jednorazowe tzw. rękawy,

−

bielizna zabiegowa,

−

zgrzewarka,

−

czasomierz,

−

stanowisko dydaktyczne w gabinecie stomatologicznym,

−

poradnik dla ucznia,

−

materiały piśmienne.

Ćwiczenie 4

Opisz mechanizm działania autoklawu na podstawie jego instrukcji obsługi.
Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zaplanować tok postępowania,
2)  zorganizować stanowisko pracy,
3)  zadbać o bhp i ochronę osobistą,
4)  przygotować autoklaw,
5)  zaprezentować i omówić pracę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

odzież ochronna,

−

autoklaw,

−

instrukcja obsługi autoklawu,

−

stanowisko dydaktyczne w gabinecie stomatologicznym,

−

poradnik dla ucznia,

−

materiały piśmienne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zorganizować stanowisko pracy do sterylizacji?



2) scharakteryzować etapy przygotowania instrumentów, materiałów

opatrunkowych, bielizny zabiegowej do sterylizacji?



3) określić

konieczność

przestrzegania

higieny

rąk

zgodnie

z obowiązującymi procedurami?



4) określić metody kontroli procesów sterylizacji?



5) różnicować testy do kontroli procesów sterylizacji?



6) omówić działanie autoklawu?



7) przeprowadzić sterylizację w autoklawie?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Zasady

przechowywania

sterylnych

instrumentów,

materiałów

opatrunkowych

bielizny

zabiegowej.

Konsekwencje

nieprawidłowo

przeprowadzonej

sterylizacji. Zasady znakowania sterylnych pakietów
z narzędziami, materiałami opatrunkowymi i bielizną
zabiegową

4.3.1. Materiał nauczania

Przechowywanie narzędzi po sterylizacji

Narzędzia i materiały medyczne po prawidłowo przeprowadzonym procesie sterylizacji

muszą być przechowywane zgodnie z zasadami aseptyki. Czas przechowywania jest ściśle
uzależniony od rodzaju i sposobu opakowania materiałów oraz od warunków ich
magazynowania.

Pomieszczenie powinno być czyste, suche, wolne od insektów, niedostępne dla ogółu,

o temperaturze powietrza od 15 do 25°C. Pakiety powinny być przechowywane
w zamykanych szafach, minimum 30 cm od podłogi i z dala od promieni słonecznych.

Drobne instrumenty i materiały opatrunkowe, np. kuleczki z waty wyjaławiane na płytkach

Petriego i na nich przechowywane, muszą być sterylizowane codziennie.

Maksymalny czas przechowywania wysterylizowanych narzędzi, szczelnie opakowanych,

zalecany  w  Polsce,  to:  2  tygodnie  dla  opakowań  z  podwójnej  warstwy  papieru  lub  warstwy
papieru  i  warstwy  włókniny  oraz  3  miesiące  dla  opakowań  papierowo-foliowych,  (mimo  że
producent opakowań może określić czas przechowywania od 2 do 3 lat).
Procedura postępowania z wysterylizowanymi przedmiotami i ich przechowywanie
1.  Miejsce ich przechowywania powinno być sprzątnięte z godnie z odpowiednią procedurą.

Przed przekładaniem sterylnych przedmiotów należy pamiętać o umyciu i wysuszeniu rąk.

2. Pakiety należy dokładnie sprawdzać pod kątem występowania przedziurawień, zawilgoceń

i innych uszkodzeń.

3. Należy najpierw zużywać wcześniej przygotowane pakiety, przed przygotowanymi

później.

4. Należy sprawdzać wskaźniki, aby się upewnić, że pakiety zostały wysterylizowane.
5. Pakiety muszą być przechowywane z zachowaniem warunków suchości. Powinny być

ochładzane przed przeniesieniem do miejsca przechowywania, aby nie nastąpiło
zaparowanie folii.

6. Pakiety powinny być chronione przed działaniem promieni słonecznych i innych źródeł

promieniowania ultrafioletowego, a także przed insektami.

7. Należy używać odpowiednich materiałów do pakietowania, pakiety nie mogą być

zabezpieczane za pomocą zszywek, gumek recepturek i innych materiałów mogących
uszkodzić opakowanie.

8. Pakiety powinny być sprawdzane pod względem szczelności zgrzewów.
9. Podczas transportu przedmiotów sterylnych należy postępować ostrożnie, aby nie

zniszczyć pakietów.

10. Otwarte półki powinny znajdować się co najmniej 25 cm nad podłogą i 44 cm poniżej

sufitu.

11. Nieopakowane przedmioty, które będą używane do przerwania ciągłości tkanek, muszą

być ponownie umyte i wysterylizowane przed użyciem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

12. Narzędzia nie powinny być przechowywane w pudełkach kartonowych, ponieważ są one

porowate i mogą być siedliskiem drobnoustrojów i kurzu.

Narzędzia powinny być ponownie poddane sterylizacji, jeżeli:

−

są nieodpowiednio opakowane lub opakowanie jest uszkodzone lub otwarte,

−

zawartość pakietu jest wilgotna po zakończeniu cyklu lub opakowanie zostanie
zawilgocone,

−

opakowanie zostanie umieszczone na brudnej powierzchni,

−

nie ma oznakowania na opakowaniu i nie można stwierdzić, czy pakiet był
wysterylizowany,

−

miejsce przechowywania jest brudne,

−

pakiet był wystawiony na działanie promieni słonecznych lub ultrafioletowych, albo
insektów,

−

z pakietem obchodzono się nieostrożnie lub doszło do jego uszkodzenia przez znajdujące
się wewnątrz ostre przedmioty,

−

do zapakietowania użyto nieodpowiednich materiałów lub pakiet jest nieszczelny.

Przechowywanie wyjałowionych narzędzi i materiału w opakowaniach

Okres przydatności do użycia wyjałowionych narzędzi i innych artykułów zależy od

sposobu

ich

przechowywania.

Ideałem

jest

przechowywanie jałowych pakietów

w pomieszczeniu  klimatyzowanym  (szczególnie  ważne  jest  to  w  szpitalach,  w  blokach
operacyjnych,  w  których  przechowuje  się  duże  ilości  narzędzi  do  operacji  i  badań
inwazyjnych).  Powietrze  w  pomieszczeniu  magazynowym  powinno  mieć  stałą  temperaturę
23°C (15 - 25°C) i wilgotność 50% (40 - 60% -powietrze powinno być suche). Wilgoć może
przenikać  w  głąb  pakietów  i  sprzyjać  rozwojowi  drobnoustrojów.  Jeżeli  pomieszczenie
magazynowe  jest  klimatyzowane,  wówczas  drzwi  wejściowe  do  niego  muszą  być  cały  czas
zamknięte,  aby  zapobiec  zawirowaniom  powietrza  i  wyrównaniu  ciśnienia  powietrza.  Do
magazynu jałowego sprzętu (w centralnych sterylizatorniach) nie powinna mieć prawa wstępu
osoba, która nie zmieniła odzieży i nie odkaziła higienicznie rąk.

Pomieszczenie magazynowe powinno być wolne od insektów i kurzu. Musi być często

sprzątane.  W  czasie  sprzątania  należy  zwracać  uwagę  na  dezynfekcję  regałów,  półek
w szafach.  Umyte  półki  muszą  być  całkowicie  suche  przed  położeniem  na  nich  jałowych
opakowań.  Pakiety  nie  mogą  mieć  kontaktu  z  preparatami  dezynfekcyjnymi  ani  wodą.
W przypadku zamoczenia, pakiety muszą być otwarte a ich zawartość ponownie wyjałowiona.

Ściany, podłogi i sufity powinny być gładkie, bez ubytków (pęknięć, dziur), wykończone

materiałami nadającymi się do mycia i dezynfekcji.

Okres przechowywania zależy również od tego, czy pakiety i zestawy będą

przechowywane  w  szafie  czy  na  regale.  (W  przypadku  przechowywania  jałowego  sprzętu
na regale, zaleca się zapewnienie co najmniej 30 centymetrów odległości pierwszej półki regału
od  podłogi).  Przy  przechowywaniu  jałowych  opakowań  na  regale  termin  ważności  będzie
krótszy, przy przechowywaniu w zamkniętej szafie - dłuższy.

Po zakończeniu procesu sterylizacji zawartość pakietów pozostaje jałowa do czasu:
1)  otwarcia lub uszkodzenia opakowania

Po otwarciu opakowania jego jałowa zawartość musi być wyjęta i zużyta do zabiegu;

zawartość uszkodzonego opakowania uważa się za niejałową. Uszkodzone opakowanie nie
może być wykorzystane do żadnego zabiegu czy badania inwazyjnego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2) skażenia w czasie transportu

W gabinetach zabiegowych, które są wyposażone w autoklawy nie ma obawy o zakażenie

w czasie transportu, ponieważ zaraz po wyjęciu pakietów z komory autoklawu są one
układane na regałach lub w szafkach, warunkiem jest jednak wyjmowanie pakietów
z autoklawu umytymi i odkażonymi higienicznie rękami.

W przypadku, kiedy praktyka lekarska korzysta ze wspólnej dla kilku praktyk

sterylizatorni  lub  z  autoklawu  w  szpitalu,  zachodzi  potrzeba  przetransportowania
pakietów z miejsca  wyjaławiania  do  miejsca  ich  składowania  i  wykorzystania.  Transport
jałowych  pakietów  powinien  się  odbywać  w  zamkniętych  pojemnikach  (najlepiej  sztywnych
kontenerach)  lub  workach  nieulegających  zawilgoceniu  (np.  workach  impregnowanych  lub
foliowych).  Sposób  transportu  jest  bardzo  istotny  szczególnie  w  czasie  opadów
atmosferycznych.  Kontenery  i  worki  transportowe  nie  powinny  być  przepełnione,  aby  nie
doszło do mechanicznego uszkodzenia opakowań jednorazowego użycia.

Jałowy sprzęt na terenie szpitala powinien być transportowany z miejsca sterylizacji do

miejsca przeznaczenia w czystych opakowaniach transportowych (w dodatkowym worku,
w szczelnie zamkniętym kontenerze lub w specjalnym wózku transportowym przypominającym
szafę na kółkach), czystymi ciągami komunikacyjnymi (czystą windą i czystymi korytarzami).
3) skażenia w czasie przechowywania

Do skażenia w czasie przechowywania może dojść, jeżeli personel medyczny będzie

dotykał  brudnymi  rękami  do  wyjałowionych  opakowań  lub,  jeżeli  nie  będą  przestrzegane
zasady  higieny  pomieszczenia  magazynowego  (rzadkie  sprzątanie,  nie  przeprowadzanie
dezynfekcji,  obecność  insektów  przenoszących  infekcje,  uszkodzenia  w  ścianach,  podłodze,
suficie - wpływa to na gromadzenie się kurzu i brudu).

Do skażenia opakowań w czasie przechowywania może również dojść, jeżeli

w pomieszczeniu  będzie  nieodpowiednia  temperatura  i  wilgotność  lub,  jeżeli  pomieszczenie
będzie  ogólnie  dostępne  (w  przypadku  dużych  magazynów  jałowego  sprzętu  w  centralnych
sterylizatorniach czy blokach operacyjnych).
4)  skażenia w czasie wyjmowania z opakowań

Podczas otwierania (rozrywania) opakowania kurz znajdujący się na zewnętrznej stronie

opakowania dostaje się do wnętrza opakowania i tym samym może doprowadzić do wtórnego
skażenia  jałowej  zawartości.  Stąd  bardzo  ważne  jest  pakowanie  wszystkich  artykułów  do
zabiegów operacyjnych w podwójne opakowania.

Uwaga!
Wszystkie  jałowe  torebki  papierowo  -  foliowe  oraz  fabryczne  opakowania,  w  których
wyjaławiane są igły do iniekcji, aparaty do kroplówek, strzykawki, muszą być otwarte poprzez
rozchylenie wolnych brzegów, czyli tzw. „listków” opakowania.
W  żadnym  wypadku  nie  można  otwierać  jałowego  opakowania  przez  „wypchnięcie”
zawartości opakowania (nagminnie to się zdarza w czasie przygotowywania strzykawek i igieł
do  iniekcji  lub  w  gabinetach  stomatologicznych  w  czasie  przygotowywania  narzędzi  do
zabiegów  chirurgicznych).  Otwieranie  przez  przebicie  opakowania  powoduje  bezpośredni
kontakt niejałowej powierzchni torebki z jałową jej zawartością.

Otwierając kontenery, należy uważać, aby w czasie zdejmowania wieczka chwytać

czystymi  rękami  tylko  za  specjalne  uchwyty  na  wieczku.  Nie  wolno  wkładać  palców
do wnętrza  wieczka.  Osoba,  która  będzie  wyjmowała  zawartość  kontenera,  musi  być  ubrana
w jałowy  strój  (w  przypadku  sali  operacyjnej)  lub  powinna  mieć  nałożone  jałowe  rękawiczki
(w  przypadku  wykonywania  drobnego  zabiegu  lub  badania  diagnostycznego).  Po  zdjęciu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wieczka najpierw należy rozwinąć jałowy podkład wyściełający kontener, tak, aby brzegi
kontenera były osłonięte jałową tkaniną a następnie można wyjąć zawartość kontenera.

Otwierając pakiety owinięte w papier krepowany lub włókninę, należy uważnie rozwijać

(czystymi rękami) poszczególne warstwy opakowania. W czasie wykonywania tych czynności nie
wolno dopuścić, aby zewnętrzna powierzchnia papieru miała kontakt z powierzchnią wewnętrzną.
Osoba pomagająca (asystująca do zabiegu czy badania) może otworzyć tylko pierwsze, zewnętrzne
opakowania (w kolorze białym lub zielonym). Osoba, która ma nałożone jałowe rękawiczki ma
prawo do rozpakowania wewnętrznej warstwy (w kolorze zielonym).

Zgodnie z Normą Europejską EN-868 producent materiału i / lub systemu opakowaniowego

powinien  przeprowadzić  weryfikację  materiału  w  wyspecyfikowanych  warunkach  pod  kątem
zachowania  jałowości  zawartości  opakowania.  Natomiast  spełnienie  odpowiednich  wymagań  dla
końcowego  opakowania  zależy  od  sposobu  zastosowania  materiału  i  /  lub  systemu
opakowaniowego i zależność ta powinna być sprawdzona przez użytkownika.

Producenci opakowań do sterylizacji pozytywnie zaopiniowanych w PZH deklarują różne

okresy  przechowywania  jałowych  opakowań.  W  Polsce  nie  ma  norm  regulujących  sposób
i czas  przechowywania.  Państwowy  Zakład  Higieny  (biorąc  pod  uwagę  warunki
przechowywania  w  naszych  placówkach)  zaleca,  aby  sprzęt  po  sterylizacji,  który  jest
przygotowywany  w  prawidłowy  sposób,  a  warunki  przechowywania  dobre,  był
przechowywany  w  minimalnym  okresie  zalecanym  przez  producentów  opakowań
sterylizacyjnych.

Negatywne przykłady:
1)  Przechowywanie jałowych opakowań w pomieszczeniach:

–

ogólnodostępnych, rzadko sprzątanych i nie dezynfekowanych, w których czasem
stwierdza się obecność insektów (takich jak: mrówki faraona, pluskwy, karaluchy,
prusaki),

–

dużej wilgotności powietrza,

2)  Nie sprawdzanie terminów ważności opakowań.
3)  Używanie opakowań przeterminowanych.
4)  Nieumiejętne otwieranie jałowych opakowań.
5)  Otwieranie jałowych opakowań brudnymi rękami.

Czas przechowywania wyjałowionych artykułów

Tabela 6. Czas przechowywania wyjałowionych artykułów

Rodzaj opakowania

Czas przechowywania

Kto zaleca

Kontener z filtrem

1 miesiąc

Kontener z zaworem

1 miesiąc

Pakiet

−

podwójna warstwa papieru lub

−

warstwa papieru i warstwa włókniny

1 miesiąc
1-2 miesiące
2 miesiące

PZH, Semigat SA
WIPAK, TZMOSA
ARJO WYCOMBE MEDICAL

Opakowania papierowo-foliowe zamykane
zgrzewarką:

−

pojedyncza torebka

−

dwie torebki (jedna w drugiej)

6 miesięcy 6 miesięcy - 2
lata
1 rok

PZH, Semigat SA WIPAK,

TZMOSA

Semigat SA

Rękawy do suchego gorącego powietrza
zamykane zgrzewarka

1 rok

Semigat SA, TZMOSA

Torebki papierowe zamykane zgrzewarka

1 miesiąc
2 miesiące

Semigat SA TZMOSA

Opakowania umieszczone dodatkowo w
torebce osłonowej

5 lat

Semigat SA, TZMOSA

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Uwaga!
Zalecenia powyższe obowiązują przy zachowaniu właściwych warunków przechowywania tj:

−

niedopuszczeniu do tworzenia się kroplowej wilgoci na materiale opakowania,

−

ograniczeniu dużych wahań temperatury i wilgotności powietrza,

−

unikaniu przekraczania wysokich wartości wilgotności,

−

przechowywaniu

pakietów

pomieszczeniach

wolnych

zanieczyszczeń

(w pomieszczeniach klimatyzowanych).

Oznakowanie partii sterylizowanych narzędzi

Każdy pakiet powinien być oznakowany za pomocą wodoodpornego pisaka, pieczątki lub

odpowiednio ustawionej metkownicy. Oznaczenie powinno obejmować informacje dotyczące:

−

zawartości ,

−

partii, czyli datę, numer autoklawu (jeżeli w gabinecie jest więcej niż jeden) i numer cyklu.
Podczas oznaczania pakietów za pomocą wodoodpornych pisaków i pieczątek należy

uważać,  aby  tusz  nie  przeniknął  do  wnętrza pakietu. Z tego  powodu lepiej znakować pakiety
na  folii  plastikowej.  Długopisy  i  bardzo  cienkie  pisaki  nie  powinny  być  używane,  ponieważ
mogą one przerwać ciągłość opakowania.
Ważnym  elementem  przyjętego  systemu  dokumentacji  jest  oznakowanie  każdego  pakietu
etykietą  zawierającą:  datę  sterylizacji,  ważności,  numer  sterylizatora,  numer  cyklu,  numer
osoby pakującej - na etykietach zwykłych i podwójnie przylepnych.

Dokumentacja procesu sterylizacji

−

przechowywana przez 10 lat,

−

prowadzona dla każdego sterylizatora obejmuje:
§  data sterylizacji,
§  nr kolejny cyklu w danym dniu,
§  parametry cyklu,
§  wyniki kontroli chemicznej wsadu z zaznaczeniem miejsca, rozmieszczenia testów w

komorze, z zaznaczeniem ich prawidłowego wybarwienia,

§ podpis osoby zwalniającej wsad do użycia,
§ wyniki okresowej kontroli biologicznej,

−

dokumentacja  kontroli  pakietu,  zestawu  prowadzona  osobno  -  np.  w  karcie  pacjenta
obejmuje:
§  datę sterylizacji,
§  datę użycia materiału sterylnego,
§  zaznaczenie prawidłowego wybarwienia testu.

Prawidłowa dokumentacja jest konieczna w przypadku roszczeń pacjentów, w celu

udowodnienia prawidłowego przebiegu procesu sterylizacji.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. W jaki sposób należy przechowywać narzędzia po sterylizacji?
2. W

jaki

sposób

przebiega

procedura

dotycząca

postępowania

przedmiotami

wysterylizowanymi przedmiotami i ich przechowywaniem?

3. Jakie warunki powinno spełniać pomieszczenie do magazynowania wyjałowionych

instrumentów, materiału opatrunkowego, bielizny zabiegowej?

4. W jakich warunkach zawartość wysterylizowanych pakietów przestaje być jałowa?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5.  W jaki sposób przeprowadzisz błyskawiczną sterylizację?
6.  Jakie informacje zawarte są na wysterylizowanym pakiecie?
7.  Jaką cechę powinien posiadać pisak do oznakowania pakietu?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaprojektuj pomieszczenie do przechowywania narzędzi, materiałów opatrunkowych

i bielizny zabiegowej w gabinecie stomatologicznym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zaplanować tok postępowania,
2)  zorganizować stanowisko pracy,
3)  zadbać o bhp i ochronę osobistą,
4)  przygotować schemat pomieszczenia,
5)  zaprezentować i omówić pracę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

odzież ochronna,

−

poradnik dla ucznia,

−

materiały piśmienne.

Ćwiczenie 2

Oznacz pakiety z narzędziami stomatologicznymi po sterylizacji. Zwróć uwagę na różne

sposoby znakowania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zaplanować tok postępowania,
2)  zorganizować stanowisko pracy,
3)  zadbać o bhp i ochronę osobistą,
4)  przygotować pakiety do oznaczania,
5)  zaprezentować i omówić pracę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

odzież ochronna,

−

pakiety do oznaczania,

−

wodoodporny pisak,

−

pieczątka,

−

metkownica,

−

stanowisko dydaktyczne w gabinecie stomatologicznym,

−

poradnik dla ucznia,

−

materiały piśmienne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Spośród materiałów do pakowania używanych do sterylizacji wyodrębnij materiały do

pakowania:

−

narzędzi,

−

materiałów opatrunkowych,

−

bielizny zabiegowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zaplanować tok postępowania,
2)  zorganizować stanowisko pracy,
3)  zadbać o bhp i ochronę osobistą,
4)  dokonać podziału opakowań,
5)  zaprezentować i omówić pracę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

odzież ochronna,

−

opakowania do sterylizacji,

−

stanowisko dydaktyczne w gabinecie stomatologicznym,

−

poradnik dla ucznia,

−

materiały piśmienne,

−

materiały do pakowania używane do sterylizacji,

−

narzędzia,

−

materiały opatrunkowe,

−

bielizna zabiegowa.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić zasady przechowywania sterylnych instrumentów, materiałów

opatrunkowych i bielizny zabiegowej?



2) zastosować

procedury

postępowania

wysterylizowanymi

instrumentami, materiałami opatrunkowymi i bielizną zabiegową?



3) określić zagrożenia wynikające z nieprawidłowo przeprowadzonej

sterylizacji?



4) stosować przepisy BHP, przeciwpożarowe oraz ochrony środowiska?



5) określić

konieczność

przestrzegania

higieny

rąk,

zgodnie

z obowiązującymi procedurami?



6) oznakować wysterylizowane pakiety?



7) wskazać dokumentację prowadzoną w sterylizacji?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań.  Do  każdego  zadania  dołączone  są  4  możliwości  odpowiedzi.

Tylko jedna jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce

znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6.  Zadania wymagają opanowania materiału.
7.  Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
8.  Jeśli  udzielenie  odpowiedzi  będzie  Ci  sprawiało  trudność,  wtedy  odłóż  jego  rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

9. Na rozwiązanie testu masz 45 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Sterylizacja jest to

a)  postępowanie zapobiegające zakażeniu.
b)  mechaniczne usuwanie bakterii ze środowiska.
c)  niszczenie  wszystkich  drobnoustrojów,  zarówno  ich  form  wegetatywnych  jaki

i przetrwalników.

d) chemiczne eliminowanie drobnoustrojów chorobotwórczych.

2. Etapami przygotowania narzędzi do sterylizacji są

a)  dezynfekcja, mycie, suszenie, segregowanie, pakowanie.
b)  mycie, suszenie, wietrzenie, pakowanie.
c)  dezynfekcja, mycie, dezynfekcja, natłuszczanie.
d)  mycie, dezynfekcja, suszenie, pakowanie.

3. Tyndalizacja jest to

a) sterylizacja za pomocą środków chemicznych.
b) proces zastępujący sterylizacje roztworów wodnych wrażliwych na temperaturę

100°C.

c) proces zastępujący sterylizację sprzętu medycznego lub płynów.
d) zabicie lub usunięcie drobnoustrojów chorobotwórczych.

4. Pomieszczenie do przechowywania narzędzi po sterylizacji powinno być

a) czyste, suche, wolne od insektów, niedostępne dla ogółu, o temperaturze od +15°C

do +25°C.

b)  czyste, przewiewne, o temperaturze od -5°C do -10°C.
c)  wydzielone pomieszczenie, suche, o temperaturze od -1°C do +5°C.
d)  wydzielone  miejsce  w  gabinecie  stomatologicznym  o  temperaturze  pokojowej  18°C,

przewiewne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Skuteczność sterylizacji opiera się na wskaźnikach

a)  biologicznych, atmosferycznych, chemicznych.
b)  mechanicznych, biologicznych, chorobotwórczych.
c)  chorobotwórczych, atmosferycznych, chemicznych.
d)  fizycznych, chemicznych, biologicznych.

6. Wskaźniki biologiczne informujące o prawidłowo przeprowadzonej sterylizacji to

a)  wskaźniki wewnętrzne i zewnętrzne.
b)  temperatura, ciśnienie.
c)  testy bakteriologiczne, badanie jałowości.
d)  wskazania termometrów, manometrów.

7. Maksymalny czas przechowywania wysterylizowanych narzędzi w opakowaniach

papierowo-foliowych wynosi
a)  3 lata.
b)  3 dni.
c)  3 tygodnie.
d)  3 miesiące.

8. Wykorzystanie pary wodnej pod zwiększonym ciśnieniem jest metodą

a)  rzadko stosowaną.
b)  mało dokładną, stosowaną sporadycznie.
c)  pewną, uniwersalną, szybką, ekonomiczną.
d)  niedopuszczalną.

9. Sterylizacja chemiczna stosowana jest

a)  w sytuacjach awaryjnych, z zachowaniem wszystkich parametrów procesu.
b)  1 x w miesiącu.
c)  do sterylizacji wszystkich narzędzi.
d)  do sterylizacji materiałów opatrunkowych.

10. Narzędzia wyjaławiane bez opakowania należy

a)  przechowywać tylko 2 dni.
b)  natychmiast zużyć.
c)  używać następnego dnia bez dezynfekcji.
d)  przechowywać maksymalnie 2 tygodnie.

11. Optymalny sposób układania przezroczystych opakowań papierowo-foliowych to

a)  układanie w pionie.
b)  „folia na folię”, „papier na papier”.
c)  „folia na papier”.
d)  „papier na folię”.

12. Sprzęt jednorazowego użytku może być

a)  sterylizowany do jego zniszczenia.
b)  sterylizowany tylko 5 razy.
c)  sterylizowany 2 razy.
d)  wykorzystany tylko 1 raz.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13. W zależności od stopnia czystości materiałów przechodzących przez centralną

sterylizatornię sterylizacje dzielimy na
a)  brudną, czystą, sterylną.
b)  zanieczyszczoną, skażoną, czystą.
c)  brudną i czystą.
d)  zanieczyszczoną, sterylną.

14. Kontrola procesu sterylizacji przeprowadzana jest przy pomocy

a)  przyrządów fizycznych, testów biologicznych, testów chemicznych.
b)  tylko testów chemicznych.
c)  kontroli dokonanej przez inspektora BHP i epidemiologa.
d)  testów fizycznych, kontroli dokonanej przez inspektora BHP.

15. Przygotowując autoklaw do pracy należy

a) umyć i zdezynfekować komorę autoklawu, umyć i zdezynfekować zbiornik

zdemineralizowanej wody, sprawdzić jakość pracy autoklawu.

b)  sprawdzić jakość pracy poprzez włączenie.
c)  umyć i zdezynfekować autoklaw przed sterylizacją.
d)  podłączyć do zasilania na 2 godziny.

16. Zestaw sterylnych narzędzi może być użyty

a)  u jednego pacjenta.
b)  u kilku pacjentów.
c)  do kilku zabiegów.
d)  do momentu widocznego zabrudzenia narzędzi.

17. Czynnikami wpływającymi na przebieg sterylizacji są

a)  temperatura, czas sterylizacji.
b)  stosowany środek chemiczny do sterylizacji.
c)  typ mikroorganizmu, obecność zanieczyszczeń, liczba drobnoustrojów.
d)  wysokość ciśnienia w autoklawie.

18. Wskaźniki fizyczne służą do

a)  kontroli stanu technicznego urządzenia.
b)  odróżnienia sprzętu poddawanego procesowi wyjaławiania od nie wyjałowionego.
c)  eksponowania żywych, wysoce opornych spor bakterii w cyklu sterylizacyjnym.
d)  stwierdzenia  czy  czynnik  sterylizujący  dotarł  do  wnętrza  pakietu  i  spenetrował  jego

wnętrze.

19. Kontrolę wewnętrzną przy użyciu wskaźników biologicznych przeprowadza się okresowo

a)  1 raz w tygodniu.
b)  1 raz w miesiącu.
c)  1 raz na kwartał.
d)  1 raz co pół roku.

20. Wysterylizowany pakiet musi posiadać informacje dotyczące

a)  rodzaju wskaźnika kontroli.
b)  daty przygotowania i sterylizacji.
c)  osoby sterylizującej pakiet.
d)  zawartości, daty, numeru autoklawu i numeru cyklu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ................................................................................................

Wykonywanie sterylizacji instrumentów, materiałów opatrunkowych
i bielizny zabiegowej

Zakreśl poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1.  Anusz Z.: Mikrobiologia i parazytologia lekarska. PZWL, Warszawa 1995
2.  Anusz Z.: Podstawy epidemiologii i kliniki chorób zakaźnych. PZWL Warszawa 1998
3.  Ayliffe’a  G.,  Hambraeus  A,  Mehtara  S:  Kontrola  zakażeń  szpitalnych,  Polskie

Towarzystwo Zakażeń Szpitalnych, Kraków 1996

4. Ciuruś M.: Zapobieganie zakażeniom w gabinetach zabiegowych a jakość usług

medycznych. Poradnik praktyczny, Wydawnictwo Adi, Łódź 1999

5. Dec Z., Pękacki J., Piegdoń G., Rzewuska I.: Wybrane zagadnienia z tematyki zakażeń

szpitalnych, Wydanie II, Auxilium Sp. z o.o., Warszawa 1997

6. Głądysz A., Juszczyk J.: Zakażenia HIV/AIDS. Poradnik dla stomatologów.

Wydawnictwo VOLUMED, Wrocław 1996

7. Jańczuk Z. (red.): Podręcznik dla asystentek i higienistek stomatologicznych.

Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005

8. KTG SEMIGAT SA., Dezynfekcja i sterylizacja. Ekologia i skuteczność, KTG

SEMIGAT SA, Warszawa 1995

9. Lech Vern Barnett (red.): Asystowanie w stomatologii. Podręcznik dla asystentek

i higienistek stomatologicznych. Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław
2006

10. Murawska-Ciałowicz E., Zawadzki M.: Higiena. Podręcznik dla studentów wydziałów

kosmetologii, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2005