AUTYZM-wyrok czy wyzwanie, Płamen Dinkov

SPIS TRE

WSTĘP........................................................................................................

ROZDZIAŁ I: ANALIZA PROBLEMU W ŚWIETLE LITERATURY

1. Pojęcie autyzmu...............................................................

                               2. Klasyfikacja, rodzaje........................................................

                               3. Obszary zaburzeń............................................................

                               4. Przyczyny powstania zaburzeń autystycznych................

                               5. Autyzm, a inne podobne zaburzenia................................

                               6. Pojęcie diagnozy, diagnoza  psychologiczna, kryteria

                               diagnostyczne w rozpoznawaniu autyzmu..........................


     ROZDZIAŁ II:  REWALIDACJA I TERAPIA DZIECI Z AUTYZMEM

                               1. Pojęcie rewalidacji.................................................

                               2. Terapia...................................................................

                               3. Rodzaje terapii stosowane w pracy z dzieckiem

autystycznym.......................................................................

                               4. Cele terapii..............................................................................

ROZDZIAŁ III: CHARAKTERYSTYKA BADANEGO DZIECKA
                             W OPARCIU O PRZEPROWADZONE BADANIA
                             DIAGNOSTYCZNE

Rozpoznanie problemu i jego znaczenie dla rozwoju

dziecka

1.1. Informacje pozyskane z wywiadu..............

1.2. Informacje pozyskane w wyniku obserwacji

1.3. Ocena wyników zastosowanego kwestionariusza

diagnozy ryzyka autyzmu

1.4. Ocena wyników skali CAARS

2. Podjęte działania terapeutyczne

                                      2.1   Program psychostymulacji

                                      2.2.  Plan aktywności

2.3. Plan dnia

2.4. Interwencja behawioralna

3. Prognozy rozwojowe

PODSUMOWANIE I WNIOSKI........................................................................

BIBLIOGRAFIA....................................................................................................

ZALĄCZNIKI.......................................................................................................

WSTĘP

Problem  autyzmu , a zwłaszcza autyzmu wczesnodziecięcego jako całościowego
zaburzenia rozwojowego został dostrzeŜony od ponad 60 lat. Powstały juŜ tysiące
prac  poświęcone  autyzmowi  Szczególnego  znaczenia  nabiera  zintegrowanie
zgromadzonej wiedzy na ten temat. Pomimo, iŜ dokonano olbrzymiego postępu w
tej dziedzinie , nadal współczesna nauka nie jest w stanie rozwiązać w pełni tego
problemu.  Brakuje  odpowiedzi  na  podstawowe  pytania.  Nie  wiemy  jaka  jest
przyczyna  autyzm,  jakie  są  mechanizmy  patogenezy.  Dlatego  jest  tak  trudno
znaleźć  w  pełni  skuteczne  metody    terapii  .  Autyzm  występuje  w  rodzinach
kaŜdego  typu,  bogatych  i  biednych,  miejskich  i  wiejskich,  wykształconych  i
niewykształconych,  w  kaŜdej  grupie  etnicznej  i  kulturowej  na  całym  świecie.
Częstotliwość  występowania  określa  się  na  4-5,  a  w  niektórych  krajach  nawet
do10-15  przypadków  na  10  000  osób.  Choroba  ta  atakuje  częściej  chłopów  niŜ
dziewczęta  /4:1/.  Trudno  jest  dokładnie  ocenić  jak  prezentuje  się  to  zjawisko  w
Polsce, gdyŜ nie prowadzono dotąd badań epidemiologicznych. Ale  na podstawie
danych,  zebranych  w  krajach  o  warunkach  zbliŜonych  do  naszych  moŜna
przypuszczać, Ŝe dotkniętych autyzmem moŜe być około 20 000 osób.

Powodem napisania niniejszej pracy jest mój kontakt zawodowy

z dziećmi autystycznymi, a w szczególności praca z 3 -letnim chłopcem o cechach
autystycznych.

ROZDZIAŁ I : ANALIZA PROBLEMU W ŚWIETLE LITERATURY

1. Pojęcie autyzmu.

Termin „autyzm” pochodzi od greckiego autos – sam, skierowany na siebie.

MoŜna go rozumieć w węŜszym  znaczeniu jako chorobę i szerszym jako syndrom.
Jako  choroba  najogólniej  charakteryzuje  się:  głębokim  wycofaniem  się,  unikaniem
kontaktów  społecznych,  obsesyjnym  pragnieniem  stałości,  brakiem  związków
uczuciowych z innymi ludźmi, specyficznymi problemami w zakresie komunikacji.
Natomiast  jako  symptom  spotyka  się  w  postaci  zachowań  autystycznych  u  osób  z
róŜnymi  zaburzeniami  takimi  jaki:  zespół  Aspergera,  upośledzenie  umysłowe,
zespół Reta, schizofrenią czy epilepsją .

Autyzm po raz pierwszy został określony jako zespół chorobowy przez

austriackiego  doktora  Leo  Kannera/Kanner,1943/  podczas  obserwacji  11  dzieci,
których  stan  róŜnił  się  znacząco  od    wszystkiego  co  zostało  wcześniej  opisane
UwaŜał on, Ŝe izolacja społeczna była  główną cechą zachowań i z tej przyczyny
zaproponował  termin  ”autyzm  W  1944  r.Asperger  opublikował  podobną  pracę,
która  nie  zyskała  szerokiego  zainteresowania  aŜ  do  lat  80  -tych,  Pomimo,  iŜ  te
opisy  uznawane  są  za  pierwsze  oficjalne  źródła,  juŜ  wcześniej  pojawiły  się  inne
doniesienia  jak  na  przykład  przypadek  zwany  ”  Dzikim  chłopcem  z  Aveyron”
opisany przez Itarda juŜ w XVIII wieku.

JednakŜe praca Kannera stała się klasyczną wyjściową pozycją w tym

obszarze  wiedzy.  Jest  ona  do  dziś  jedną  z  najczęściej    cytowanych.  Mówi  się  o
autyzmie  klasycznym,    Kannerowskim  .Jednak  nie  wszystkie  hipotezy    Kannera
zostały  obecnie  potwierdzone  .Są  one  źródłem  mitów  jakie  powstały  wokół  tej
problematyki Oto niektóre  z nich;

- autyzm to zaburzenie o charakterze afektywnym
- rodzice dzieci autystycznych są zimni i przesadnie racjonalni
- u dzieci autystycznych nie występują zaburzenia neurologiczne
- dzieci te cechuje wybytna inteligencja

     Przedstawicielem  jednego  z  najbardziej  niebezpiecznych  dla  dzieci  i  ich
rodziców  poglądów    na  ten  temat  był  Bruno  Betelheim/1967/  W  swej  ksiąŜce”
Pusta  forteca”  napisał:  ”w  mojej  opinii  tylko  ekstremalnie  negatywne  uczucia
rodziców mogą uruchomić proces autystyczny” /s.127/.

Traktowanie autyzmu jako zaburzenia emocjonalnego mającego swe

ródło w patologii rodzicielstwa/zwłaszcza matki /wywarło duŜy negatywny

wpływ przede wszystkim na efekty  terapii dzieci autystycznych. Rozłąka dziecka
od  rodziców  i  przymusowa  izolacja  w  zakładach  psychiatrycznych  niosły
nieodwracalne negatywne skutki zarówno dla dziecka autystycznego jak i dla jago
rodziców, a takŜe i dla jego rodzeństwa. Na przestrzeni lat zmieniały się poglądy
co  do  udziału  dzieci  w  interakcjach  społecznych.  Z    badań  L.Wing  i  J.Gould
/1979/ wynika iŜ tylko 60% osób autystycznych unika kontaktów.

2. Klasyfikacja i rodzaje zaburzeń autystycznych
       Klasyfikacja  autyzmu,  a  takŜe  jego  definiowanie    nadal  stanowią  przedmiot
dyskusji.  Czy  istnieje  czysta  lub  klasyczna,  odmiana  autyzmu?  A  moŜe  jest  to
raczej  szerokie  spektrum  objawów  a  nie  zmienna  dyskretna,  lub  zespół
chorobowy?
   Zgodnie  z  Międzynarodową  Klasyfikacją  Chorób  /ICD/  opracowaną  przez
Ś

wiatową Organizację Zdrowia /WHO1980/ powstał termin „autyzm dziecięcy”

/F84.0/  gdy  występuje  rozwój  anormalny,  lub  niepełny,  objawiający  się  przed  3
rokiem  Ŝycia  dziecka  i  termin  „autyzm  atypowy”/F84.1/  w  przypadkach  gdy
objawy  patologiczne  są  niewystarczające  w  jednym  lub  dwóch  spośród  trzech
obszarów  psychopatologicznych  niezbędnych  do  postawienia  diagnozy,  przy
czym  postać  atypowa  występuje  szczególnie  często  u  dzieci  o  opóźnionym
rozwoju  umysłowym,  ze  specyficznym  cięŜkim  zaburzeniem  rozwoju  mowy,  po
36 miesiącu.
         Natomiast

zgodnie

Diagnostyczno-Statystycznym

Podręcznikiem

Zaburzeń  Psychicznych/DSM/  opracowanym  przez  Amerykańskie  Towarzystwo
Psychiatryczne    /APA/  powstał  termin  „zaburzenie  autystyczne/299.00/gdy
istnieje  triada  upośledzeń  a  mianowicie:  jakościowe  zaburzenia  interakcji
społecznych,    jakościowe  zaburzenia  komunikacji  ,ograniczone  powtarzające  się
wzorce zachowania, zainteresowań i aktywności.

3. Obszary zaburzeń
         Przez  wiele  lat  traktowano  autyzm  jako  jednorodny  zespół    chorobowy.  Z
czasem  stopniowo  zaczęto  odstępować  od  tego  poglądu  gdyŜ  zawęŜał  on  bardzo
pole  widzenia.  Propozycje  szerszego  traktowania  autyzmu  jako  spektrum
przedstawiły  L.Wing  i  J.Gould./1979/.W  jego  zakres  zaczęto  zaliczać  wszystkie
osoby  u  których  występują  nawet  najlŜejsze  przejawy  ,lub  cechy  autystyczne  w
poszczególnych obszarach funkcjonowania. Do tych obszarów zaliczyć moŜna :
- Zmysły
     a/dotyk:
     - nadwraŜliwość: wtedy gdy dziecko reaguje negatywnie na dotyk ubrania,

       zmiany termiczne, brak tolerancji na ból oraz unikanie wraŜeń dotykowych
       spowodowanych  przez inne osoby. Preferowanie własnego
       dotyku/delikatnego i powtarzającego się/.
    -  zbyt mała wraŜliwość; dziecko nie reaguje na doznania bólowe, często śmieje
       się po otrzymaniu klapsa - występuje autoagresja
     b/słuch:
    - nadwraŜliwość: dziecko często zatyka uszy lub ignoruje dźwięki/często
      rodzice podejrzewają głuchotę/. Słyszy bardzo ciche dźwięki, których inni
      ludzie nie rejestrują, lub toleruje głośne dźwięki.

-zbyt mała wraŜliwość dziecko preferuje wszelkie hałasy ,do których stara się

dotrzeć, a często samo je wytwarza
c/wzrok:

- nadwraŜliwość dziecko lubi oglądać bardzo małe przedmioty ,unika

jaskrawych kolorów i błyszczących powierzchni. Nie ulega złudzeniom
optycznym

- zbyt mała wraŜliwość ;dziecko wpatruje się w źródło ostrego światła/ słońca,
Ŝarówki/ bawi się dłońmi i palcami w polu widzenia, lubi rzucać
  przedmiotami i obserwować je w locie.

    d/smak i węch:
    - nadwraŜliwość; dziecko nie toleruje naturalnych zapachów innych
      ludzi. Czasem tuŜ po urodzeniu dziecko nie chce ssać z powodu ostrego
      zapachu sutka. W ogóle obserwowane  są duŜe kłopoty z jedzeniem. Przez lata
   wybiórczo przyjmuje kilka, a czasem nawet tylko jedną potrawę.
- zbyt mała wraŜliwość; dziecko poszukuje silnych doznań zapachowych \zabawa
ekstrementami\,  silnej  stymulacji  smakowej  dostarcza  jedzenie  substancji
niejadalnych /farby, benzyny/.
- Percepcja :odbiór nadmiaru pojedynczych   wraŜeń z trudnościami ich  łączenia,
lęk  przed  nadmiarem  chaotycznych  bodźców-unikanie  wraŜeń,  odporność
percepcyjna
-Mowa:  brak  mowy,  lub  mowa  skąpa,  pozbawiona  ekspresji,  echolalia,
odwracanie  zaimków,  wydawanie  dziwnych  dźwięków/chrząkanie,  kwakanie,/
agramatyzmy  .odległe  czasowo  skojarzenia  i  wypowiedzi  sprawiające  wraŜenie
nieadekwatnych.
-  Emocje:  nienormalne  przywiązanie  się  do  przedmiotów,  trudności  tworzenia
więzi  między  ludźmi,  nieumiejętność  przywiązania  się  do  nich,  intensywne  lęki,
poczucie zagroŜenia oraz stany paniki z powodu drobnych zmian.
-Myślenie:  Opóźnione  ,trudności  rozumienia  zaleŜności,  niedorozwój  teorii
umysłu,  niezdolność  do  przypisywania  stanów  umysłowych  innym  ludziom,  do
przewidywania zachowania innych osób.
-Zachowanie:  manieryzmy  ruchowe/charakterystyczne  ruchy  rąk,  połączone
często  z  kręceniem  się  w  kółko  i  chodzeniem,  wspinaniem  się  na  palce
,stereotypie, sztywne przestrzeganie rutyny, ograniczony charakter zainteresowań,
przywiązanie  się  do  talizmanów,  maskotek,  zachowania  niepoŜądane/destrukcja,
agresja i autoagresja, rytualizm,
-  Funkcjonowanie  społeczne:  niezdolność  rozumienia  sytuacji  społecznych

zaburzona zdolność do naprzemiennych interakcji ,zaburzony kontakt wzrokowy,
nieumiejętność spontanicznego reagowania gestem i mimiką, niezdolność do
tworzenia stosownych do wieku związków przyjacielskich z rówieśnikami, brak

wiadomości uczuć innych ludzi i empatycznego reagowania na nie, brak

autoprezentacji dwustronnej wymiany z partnerem, inicjowania kontaktu z drugą
osobą a przede wszystkim preferowanie bycia w samotności, w swoim własnym
wyimaginowanym świecie.

5. Przyczyny powstawania zaburzeń autystycznych;
Zgodnie  z  psychogenną  teorią  ,  której  przedstawicielem    jest  Bruno  Betelheim-
psychoanalityk  i  autor  ksiąŜki  „Pusta  forteca:  autyzm  dziecięcy  i  narodzenie  się
jaźni”/1967/  zimne,  oziębłe  zachowanie  się  rodziców  wobec  swych  dzieci  jest
przyczyna powstania autyzmu. W związku z tym uwaŜał za konieczne izolowanie
dzieci od rodziców jako metodę leczenia.
Odmienną  próbą  wyjaśnienia  etiologii  autyzmu  jest  biologiczna  teoria.  Według
niej  nieprawidłowości  funkcjonowania  mózgu  spowodowane  przez  symptomy
neurologiczne,  upośledzenie  umysłowe,  epilepsja,  ,  powikłania  w  okresie
prenatalnym,    komplikacje  okołoporodowe,  infekcje  wirusowe  mogą  stać  się
przyczyną  autyzmu.Za  inne  prawdopodobne  przyczyny  pojawiania  się    autyzmu
uznajemy:
-PodłoŜe genetyczne;

fenyloketonuria stan dziedziczny polegający na niezdolności
rozkładu feniloalaniny, co powoduje zatrucie mózgu toksynami

choroba Rcklinghausena; stan genetyczny atakujący nerwy i
skórę/duŜe brązowe plamki/,rzadko występuje autyzm.

Stwardnienie guzowate; nietypowe zabarwienie skóry/wysypka na
twarzy/,powstawanie guzów w mózgu, epilepsja

Zespół kruchego chromosomu X; nieprawidłowy ubytek chr. X,

nietypowa twarz /wydłuŜony nos, sterczące uszy, wysokie czoło/
-

zespół Moebiusa; wada nerwów, kontrolujących mięsnie oczu

i twarzy

-Makrocefalia; duŜa głowa, wg Kannera, częsty objaw u autyków .Badania
genetyczne nie wykazują Ŝadnych strukturalnych nieprawidłowości.
-Infekcje podczas ciąŜy i porodu:

róŜyczka; obecna do 3 miesiąca powoduje głuchotę, ślepotę,
autyzm

CMV; wirus cytomegalii, upośledzenie umysłowe, autyzm

Ooryszczkowe zapalenie mózgu ;wirus opryszczki atakujący mózg
niemowląt lub płodu powoduje autyzm

zaawansowany wiek matki;

-Zaburzenia metaboliczne; przedstawicielem tego poglądu jest Paul Shattock. Na
podstawie  wyników  badań  moczu  stworzył  hipotetyczny  model  powstania
autyzmu.      W  organizmie    kaŜdego  człowieka  istnieją  naturalnie  występujące
peptydy.  Z  powodu  niewydolności  systemów  enzymatycznych  na  skutek
niekompletnego  rozkładu  niektórych  pokarmów,  a  w  szczególności  glutenu  w
przetworach zboŜowych oraz kazeiny w mleku i nabiale ,do organizmu wydostaje
się  nadmierna  ilość    peptydów    opioidowych.  To  moŜe  zakłócić  wiele  funkcji
OUN/zwiększenie  lub  zmniejszenie  siły  bodźca  sensorycznego,  nieadekwatna
neurotransmisja/,    stąd  moŜliwość  powstania  objawów  autystycznych.  MoŜe  teŜ
wystąpić  sytuacja  w  której  wzrost  peptydów  jest  spowodowany  wzrostem
przepuszczalności  ściany  jelita.  Wtedy  według  Shattocka  bardzo  szkodliwe  jest

podawanie  szczepionek    ochronnych  dzieciom.  Inna  z  przyczyń  zaburzeń
metabolicznych powodujących autyzm moŜe być brak witamin, które wspierają w
działaniu  enzymy.  Źle  działające  enzymy  nie  rozkładają  prawidłowo  białek  co
powoduje  wzrost  opioidów.  PoniewaŜ  one  są  filtrowane    przez  nerki,  a
wydzielane  przez  mocz  ,moŜliwe  jest  ich  obserwowanie.  Autor  tego  poglądu
proponuje  farmakoterapię/Martexson/,  lub  stosowanie  diety  pod  kątem
zmniejszonej  obecności  glutenu  i  kazeiny,  a  takŜe  wyeliminowanie  sztucznych
barwników pokarmowych.
        Biorąc pod uwagę rozmaitość i niejednorodność objawów autystycznych , a
zarazem  materiał  badawczy  zgromadzony  do  tej  pory  moŜna  stwierdzić,  iŜ  nie
istnieje  Ŝadna  zdecydowana  odpowiedź  na  pytanie  o  przyczyny  autyzmu.  Nie
istnieje równieŜ jeden uniwersalny dla wszystkich przypadków czynnik. Jasne jest
jednak,  Ŝe  aby  zaistniała  predyspozycja  do  powstania  autyzmu  konieczne  jest
występowanie  kilku  czynników    zaburzających.  Aby  rozwiązać  tę  zagadkę,
zaproponowano model znany jako „końcowa ścieŜka wspólna” RóŜne przyczyny
autyzmu/niektóre

nawet

jeszcze

nie

odkryte/mają

wspólną

cechę

charakterystyczną,    uszkadzają  te  obszary  mózgu,  które  odpowiedzialne  są  za
rozwój  komunikacji,  funkcjonowania  społecznego  i  zabawy/S.Baron-Cohen,
1999/.schemat nr 1/

6. Autyzm a inne podobne zaburzenia
     Cechy  autystyczne  występują  równieŜ  w  innych,  bliskich  do  autyzmu
chorobach, więc  nie łatwo jest go zdiagnozować. Z tego powodu często zdarzają
się omyłkowe diagnozy. DostrzeŜenie występowania-obok autyzmu klasycznego,
takŜe  innych  zaburzeń  o  wyraźnych  cechach  autystycznych  zaowocowało
zmianami  w  systemach  klasyfikacyjnych.  Ustalenie  kryteriów  diagnostycznych,
jest    nadal  przedmiotem  intensywnych  prac,  prowadzonych  przez  wielu
specjalistów.
6.1.ZespółAspergera;

/299.80

DSM-IV/

Jednostka

chorobowa

charakteryzuje :

            -     przekaz genetyczny z ojca na syna
            -     prawdopodobne uszkodzenie mózgu
            -     częstość występowania 4:1000/ 1 dziewczynka na 8 chłopców
            -    występowanie dopiero po 3 rokiem Ŝycia

uderzająca niezgrabność ,sztywność ruchów, zła koordynacja
motoryczna

pedantyczne i uporczywe rozwijanie wąskich zainteresowań
dotyczących jakiegoś konkretnego problemu, fascynacja.

bogaty

słownik,

poprawna

składnia

treść

wyraŜana

metaforycznie, neologizmy, przesadnie ścisły sposób wyraŜania się

inteligencja w normie, albo powyŜej normy

komputerowy sposób myślenia

brak wyczucia społecznych oczekiwań,

kontakt z partnerem jednostronny ,brak dystansu,,

długie monologi, dygresje, wypowiedzi nie na temat, nieistotne

6.2.Schizofrenia

występowanie znacznie częstsze niŜ autyzm

urojenia wzrokowe, słuchowe, dotykowe

stopniowa utrata mowy wraz z rozwojem choroby lub wzmoŜony
pęd do mówienia, dziwaczne wypowiedzi ,neologizmy, brak
ekspresji

płaskość afektów, odosobnienie uczuciowe, rozstrojenie lękowe z
powodu urojeń, wrogość, agresja, podniecenie lub obniŜony nastrój

głośne natręctwa, blokada myśli, zaburzenia płynności skojarzeń,
zahamowanie intelektualne, w konsekwencji rozpad intelektu

osłabienie zainteresowań, dąŜeń i ambicji, utrata kontaktu z

otoczeniem, chłód i obcość w interakcjach, pozostawanie w
samotności ale bez dąŜenia do izolacji

6.3.Zespół Reta; rozpoznanie między 2 a5 r.Ŝ.

choroba zwyrodnieniowa OUN uwarunkowana genetycznie

u dziewcząt częstotliwość występowania: 1;10000/15000, bardzo
rzadko u chłopców

postępujące, głębokie upośledzenie psychoruchowe, zachowanie
pseudoautystyczne

stereotypowe ruchy rąk/zacieranie, klaskanie, ściskanie, wkładanie
do ust/

zaburzenia snu, równowagi, drgawki

objawy ściśle uzaleŜnione od wieku, postępujące wraz z nim

prawidłowy rozwój psychoruchowy do 6 m.

zahamowanie

przyrostu

obwodu

głowy

,wzrostu

,małe

hipotroficzne stopy

utrata zdolności posługiwania się rękami, mówienia i rozumienia
mowy,

nieprawidłowy chód/ataksja, apraksja/

zaburzenia oddychania/bezdechy, hiperwentylacja, wypluwanie
ś

liny

padaczka

wyjątkowo silna potrzeba komunikowania się oraz ruchu wraz z
postępem choroby

  6. Pojęcie diagnozy, diagnoza psychologiczna, kryteria diagnostyczne
            w rozpoznawaniu autyzmu
6.1. Pojęcie diagnozy
       Termin  diagnoza  /z  języka  greckiego  diagnosis-rozpoznanie/  został  do
psychologii  przeniesiony  z  medycyny.  W  psychologii  klinicznej  dziecka  jest
trudno  znaleźć  związek  między  objawami  zaburzeń  ,a  ich  genezą  i
patomechanizmami.  KaŜde  dziecko  w  autyźmie  jest  zaburzone  na  swój  własny
indywidualny  sposób,  poniewaŜ  jest  wyposaŜone  w  inny  potencjał  rozwojowy,
rozwija  się  i  wychowuje  w  innych  warunkach,  a  czynniki  które  zakłóciły  jego
rozwój zadziałały w określonym tylko dla niego miejscu i czasie i wywołały tylko
dla  niego  charakterystyczne  skutki.  To  determinuje  konieczność  określenia
indywidualnych celów i metod terapii.
   Co  do  określenia  prognozy  –  ilość  zmiennych,  które  mają  wpływ  na  rozwój
dziecka  jest  bardzo  duŜa  ,a  większości  z  nich  nie  potrafimy  kontrolować,  naleŜy
więc zachować szczególną ostroŜność.
6.2.  Diagnoza psychologiczna.

        Czym  jest  diagnoza  psychologiczna? W  rozumieniu  szerokim  jest  to  proces
poznawania  dziecka  przejawiającego  określone  zaburzenia  i  wyjaśnienie    jego
zachowania  w  róŜnych  sytuacjach  Ŝyciowych  ,szukania  przyczyn  mechanizmów
psychologicznych  jak  i  skutków  tych  zaburzeń.  W  rozumieniu  wąskim  diagnoza
to efekt tego procesu gnostycznego-opis i wyjaśnienie zaburzeń dziecka. MoŜe on
mieć charakter cząstkowy i dotyczyć tylko wybranego aspektu psychologicznego
funkcjonowania  dziecka  lub  całościowy  i  obejmować  całokształt  jego
funkcjonowania.
      W  przypadku  dzieci  z  zaburzeniami  autystycznymi  diagnoza  psychologiczna
powinna  być  częścią  diagnozy  wielospecjalistycznej  ,opisującej  i  wyjaśniającej
funkcjonowanie

dziecka

wszystkich

aspektach

jego

rozwoju,

uwzględnieniem środowiska i sytuacji Ŝyciowej .Taka diagnoza winna być
dokonywana przez zespół specjalistów: psychologa klinicznego, neurologa,
ortopedy

okulisty,

psychiatry,

audiologa,

rehabilitanta,

logopedy,

oligofrenopedagoga ,a w miarę potrzeby i tyflopedagoga, surdopedagoga.
JednakŜe,  diagnoza  nie  jest  głównym  celem  działań  zespołu.  Jest  ona  punktem
wyjścia  do  opracowania  takiej  strategii  postępowania,  która  pozwoli  na
osiągnięcie  przez  dziecko  optymalnego  dla  niego  poziomu  funkcjonowania
pozwalającego  na  moŜliwie  największą  samodzielność  i  komfort  psychiczny  dla
niego i jego otoczenia.
   Diagnoza  dla  dziecka  z  zaburzeniami  autystycznymi  jest  z  róŜnych  powodów
trudna Dzieci autystyczne stanowią niewielki promil populacji .Brak dla te grupy
dzieci  wystandaryzownych  narzędzi  do  badania  inteligencji.  Diagnoza  ta  nie  jest
diagnozą  psychometryczną.  RównieŜ  Ŝadna  z  istniejących  skal  rozwojowych  nie
jest wystarczająco trafną, poniewaŜ rozwój dziecka autystycznego jest  rozwojem
nieharmonijnym  i  nie  przebiega  według  standardowego  wzorca.  Dlatego
podstawą  do  diagnozowania  dzieci  z  autyzmem  są  metody  kliniczne/wywiad  i
obserwacja/.  NaleŜy  pamiętać,  Ŝe  błędna  diagnoza  oznacza  brak  optymalnej
terapii i edukacji dla dziecka, a  w odczuciu jego  rodziców stanowi często wyrok
odbierający  wszelką  nadzieje.  Obecny  poziom  nauki  w  tym  zakresie  stawia  inne
wymagania  co do diagnozy dziecka z  autyzmem. NaleŜy zastanowić się  komu  i
do jakiego celu ta diagnoza ma słuŜyć? Po pierwsze ma ona słuŜyć  dziecku i być
wydana  dla  jego  dobra,  czyli  przyczyni  się  do  zmiany  jego  sytuacji  na
korzystniejszą.  Po  drugie  ,diagnoza  dobrze  słuŜy  dziecku  jeŜeli  nie  narusza  dóbr
osobistych jego i jego rodziny. Po trzecie -  gdy  jest ona kompetentna i rzetelnie
sporządzona przez osobę do tego upowaŜnioną zgodnie z zasadami nauki i sztuki
psychologicznej,  zgodnie  z  naszą  najlepszą  wiedzą  i  wolą.  Istotnym  etapem
procesu  diagnostycznego  jest  osobisty  kontakt  psychologa  z  dzieckiem,  osobista
opinia  na  podstawie  przeprowadzonej  obserwacji  i  badań.  Dopiero  po  zebraniu
informacji  ze  wszystkich    dostępnych  źródeł  naleŜy  przystąpić  do  opracowania  i
napisania  diagnozy.  Tylko  uporządkowana,  przejrzysta,  napisana  w  sposób
zrozumiały  diagnoza,  moŜe  być  przydatna  dla  dziecka  i  słuŜyć  jego  interesom.
Diagnoza  to  nie  wyliczenie  faktów,  a  ich  interpretacja  we  wzajemnym
powiązaniu.
6.3.  Kryteria diagnostyczne dotyczące autyzmu;
        Do  oceny  dzieci  autystycznych  stosowane  są  dwa  podobne  szczegółowe  i
respektowane  na  całym  świecie  systemy  diagnostyczne  mieszczące  się  w
klasyfikacjach DSM-IV Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego/ATA/  i

ICD-10 Światowej Organizacji Zdrowia/WHO/. Główne kryteria diagnozowania
autyzmu opierają się na triadzie upośledzeń, zdefiniowanej przez Winga/Wing i
Gold,1979;Wing,1995/

upośledzenie związków międzyludzkich, wpływających na
kontakty społeczne z ludźmi połączone z brakiem zrozumienia
reguł rządzących zachowaniami społecznymi,

upośledzenie komunikacji społecznej, werbalnej i pozawerbalnej

upośledzenia oraz zaburzenia rozwoju wyobraźni i inwencji
twórczej oraz obecność stereotypowych powtarzających się zabaw.

Wszystkie  3  rodzaje  upośledzeń  muszą  być  zaobserwowane  u  dziecka  przed
ukończeniem  3 roku Ŝycia.
        Inaczej zinterpretowaną triadę  upośledzeń moŜna podsumować następująco;
        JeŜeli małe dziecko;

nie utrzymuje kontaktu wzrokowego

rzadko się uśmiecha do innych osób ,a ekspresja jego twarzy jest
uboga

ignoruje innych ludzi bądź nietypowo reaguje na ich obecność

nie interesuje się zabawami z udziałem innych osób

ma słabe zdolności naśladowania

nietypowo reaguje na kontakt fizyczny z inną osobą

nie zwraca uwagi na to co ktoś chce mu pokazać, a takŜe nie
pokazuje innym rzeczy, które je zainteresowały

nie mówi lub mówi bardzo słabo

nie próbuje gestem wyrazić tego czego nie potrafi powiedzieć

przejawia stereotypie lub przybiera niezwykłe pozy

w sposób nietypowy przywiązuje się do przedmiotów

nietypowo reaguje na dźwięki

przejawia brak wraŜliwości na ból ,zimno, gorąco

jest nadwraŜliwe na smaki

ma niezwykłe zainteresowania wzrokowe

bawi się zawsze w jednakowy, schematyczny sposób

lubi przebywać w samotności

                  to  z duŜym prawdopodobieństwem moŜna podejrzewać ,Ŝe przejawia
zaburzenia autystyczne.

ROZDZIAŁ II: REWALIDACJA I TERAPIA DZIECI Z AUTYZMEM

1. Pojęcie rewalidacji;
     Rewalidacja/gr  .re-znów  ,na nowo i validus-mocny ,w pełni sprawny/ określa
długotrwałą  działalność  terapeutyczno  -wychowawczą    wielostronną  stymulację,
opiekę,

nauczanie

wychowanie

jednostek

zaburzonej

percepcji

rzeczywistości/Dykcik W.,1994/.
      Głównym zadaniem procesu rewalidacji jest doprowadzenie do sytuacji, kiedy
zaniknie  u  dziecka  niepełnosprawnego    poczucie  bezradności  i  braku  kontroli,  a
sama  niepełnosprawność    nie  będzie  stanowiła  problemu  Ŝyciowego  dla  tego
dziecka.

Dzięki rewalidacji pokonujemy kryzys, który spowodowany jest brakiem
umiejętności kierowania własnymi działaniami w sposób przemyślany i
ś

wiadomy.

Innymi zadaniami rewalidacji są;

zapobieganie pogłębieniu się juŜ istniejącego niedorozwoju, lub
powstaniu dodatkowych upośledzeń,

leczenie i usprawnianie tych elementów, które objęte są chorobą,
oraz wzmacnianie osłabionych,

stymulowanie

dynamizowanie

ogólnego

rozwoju

wykorzystaniem własnych sił organizmu oraz czynników
ś

rodowiskowych,

wychowanie i nauczanie specjalne, dostosowane do wieku,
sprawności fizycznej i umysłowej rewalidowanego,

kompensowanie istniejących braków i trwałych uszkodzeń

Ogólnie  biorąc,  zadania  pracy  rewalidacyjnej  obejmują    przywracanie  zdrowia  i
umoŜliwienie  rozwoju  fizycznego,  kompensowanie  braków  i  uszkodzeń,  akcję
korygowania,  usprawniania  i  dynamizowania,  wykształcenie  ogólne  i  zdrowie
jednostki oraz jej rewalidacje psychiczną i  uspołecznienie/Wyczesany,1999/
Ogólne  załoŜenia  rewalidacji  zostały  załoŜone  w  postaci  następujących  zasad:
zasada akceptacji, pomocy, indywidualizacji, terapii pedagogicznej, współpracy z
rodziną
Zasada  akceptacji  –  kształtowanie  pozytywnego    stosunku  społeczeństwa  do
jednostek  niepełnosprawnych,  tak  aby  dostarczono  im  wszelkich  form  opieki  i
pomocy
Zasada  pomocy  –  dbałość  o  aktywizację  sił  biologicznych  dziecka,
usamodzielnienie go, wytworzenie odpowiedniej atmosfery w środowisku
Zasada  indywidualizacji  –  dostosowanie  nauczania  do  indywidualnych  potrzeb,
moŜliwości

dziecka,

oraz

uwzględnianie

jego

własnego

celu

kształcenia/uwarunkowanego  przez  róŜne  czynniki  np.  uzdolnienia,  sprzyjające
okoliczności materialne czy środowiskowe/.
Zasada  terapii  pedagogicznej  –  najpierw  poznanie  dziecka  i  opracowanie
diagnozy, a następnie wspólna praca ze środowiskiem, co pozwoli na stworzenie
mu  moŜliwie  najlepszych  warunków  do  pokonania  trudności.  Wreszcie
stosowanie  środków  terapeutycznych,  a  w  tym  leczenia,  psychoterapii  i  terapii
pedagogicznej.
Współpraca  z  rodziną  –  wspólne  uzgodnione  działania  szkoły  i  domu,  celem
wspomagania wysiłku dziecka na drodze ku usprawnianiu.
Realizowanie zada pracy rewalidacyjnej naleŜy opierać na:
- poznaniu kaŜdej jednostki i warunków jej rozwoju, historii jej Ŝycia, charakteru i
stopnia niepełnosprawności, oraz związanych z tym czynników etiologicznych,
- uwzględnianiu w metodzie pracy typu układu nerwowego dziecka,
-  poznaniu  stopnia  stanu  frustrtacji  dziecka  i  jej  typu  reakcji  negatywnej  wobec
sytuacji frustracyjnej,
- zorientowaniu się w charakterze oddziaływania środowiska na dziecko
- zastosowaniu warunków , które kształtują nową motywację, pozwalającą przyjąć
pozytywną postawę wobec frustracji,
- dostosowaniu pracy do sił i moŜliwości dziecka,

-  stosowaniu  metod  kompensacyjnych,  korygujących,  usprawniających  i
dynamizujących
-  przestrzeganiu  praw  rozwoju  podstawowych  wyŜszych  czynności  nerwowych  i
unikaniu  bodźców wpływających niekorzystnie na OUN,
- kształtowaniu korzystnych warunków dla przebiegu procesów emocjonalnych,
- tworzeniu odpowiednich warunków dla korzystnego rozwoju I i II układu
sygnałowego i prawidłowego ich działania,
-  uwzględnianiu  konieczności  racjonalnej  selekcji  w  celu  optymalnego
dostosowania do specyfiki programu i metod pracy,
- uwzględnianiu swoistych właściwości kaŜdej z grup niepełnosprawnych
W  procesie  adaptacji  do  Ŝycia  społecznego  dziecka  niepełnosprawnego  naleŜy
tworzyć  odpowiednie  dla  niego  warunki  poznawania  świata.  Do  nich  zaliczamy
potrzebę  wielozmysłowego  poznawania  materiału  programowego,  treści
nauczania, stopniowanie trudności i wiązanie zdobytych wiadomości z praktyką.
2. Terapia
         We  wczesnych  latach  60  autyzm  uwaŜano  za  tajemniczą  i  dziwna  chorobę
psychiczną,  zaburzenie  emocjonalne  lub  teŜ  wczesną  formę  schizofrenii
dziecięcej.  Standardowe  techniki  diagnozowania/testy/  umieszczały  je  w  grupie
osób  nie  nadających  się  do  badania.  Zakładano,  Ŝe  ani  szkoła,  ani  dom  nie
stanowią  odpowiedniego  miejsca  do  nauczania  dzieci  autystycznych  i  udzielenia
im pomocy w procesie przygotowania społecznego. Dlatego umieszczenie dziecka
w  szkole z  internatem  z dala  od  patogennego  wpływu  rodziców  traktowano  jako
najlepszą terapię.
        JednakŜe  badania  przeprowadzone  w  późniejszym  czasie  dowodziły  Ŝe  taka
postawa  wobec  tych  dzieci  była  wyjątkowo  błędna.  Dlatego  terapie
psychoanalityczna  zastąpiono  programami  terapeutycznymi  o  charakterze
psychoedukacyjnym.

3. Rodzaje terapii stosowane w pracy z dzieckiem autystycznym
  3.1.1.  Terapia  behawioralna;  Przedstawicielem  jest  Ivar  Lovaas.  programy
behawioralne  są  opracowane  przez  psychologów  i  psychiatrów    w  konsultacji  z
rodzicami, nauczycielami, lub personelem opiekuńczym.  Zasadniczym ich celem
jest  kształtowanie  zachowań  adaptacyjnych  np.  trening  czystości,  lub  redukcja
nieodpowiednich zachowań. Jako taka terapia ta ma ogromną wartość praktyczną.
Analizuje  się  w  jej  ramach  przyczyny  i  konsekwencje  zachowania,  a  następne
wdraŜa  się  odpowiedni  program  behawioralny.  Jego  celem    jest  odnalezienie
czynników”  nagradzających  lub  zachęcających  do  odpowiedniego  zachowania,
jak  równieŜ  prowadzących  do  zaniechania  zachowań  destrukcyjnych.  Nagrody
powinny  być  oparte  o  system  wartości,  które  dane  dziecko  reprezentuje,
stosowane  w  sposób  jasny  i  spójny.  Współczesna  terapia  behawioralna  nie
przewiduje  ze  względów  etycznych  karanie  dzieci  za  złe  zachowanie.  Próbuje
natomiast,  redukować  owe  niepoŜądane  zachowania  poprzez  usuwanie
czynników,  które  mogą  do  takich  zachowań  zachęcić  i  zastępować  je  bardziej
odpowiednimi czynnościami. Gdy tylko takie poŜyteczne zachowanie zacznie się
pojawiać  nawet  w  prymitywnej  formie  moŜna  zastosować  dodatkowe  techniki
wspomagające.  Omawiana  terapia    okazuje  się  uŜyteczna  w  zmniejszeniu  takich
problemów jak: samookaleczenie, nadruchliwość, agresja,  ataki złości. Jest takŜe
pomocna

rozwijaniu

umiejętności

samoobsługowych,

umiejętności

podejmowania zajęć oraz w pewnym stopniu umiejętności edukacyjnych. Niestety
pomimo  tych  zalet  ta  terapia  nie  jest  w  stanie  w  sposób  znaczący  wpłynąć  na
nieprawidłowości  typu  społecznego  ,komunikacyjnego  i  wyobraŜeniowego,
poniewaŜ  nie  zaleŜą  one  wyłącznie  od  pojedynczych  zachowań,  które  moŜna
zredukować  lub  spotęgować.  Niektóre  zasady  tej  terapii  to:  zasada  małych
kroków,  zasada  stopniowania  trudności,  wzmocnień  pozytywnych,  zasada
prowadzenia  dokładnej  dokumentacji.  Analiza  behawioralna  bada  czynniki
wywołujące  zachowanie  i  czynniki  kontrolujące  zachowanie.  Natomiast
kształtowanie  zachowania  zaleŜy  od;  wzmocnienia  pozytywnego/pochwała,
jedzenie,

piosenka/,kary

pozytywnej/klaps,

krzyk,

dodanie

bodźca

nieprzyjemnego/,karze

negatywnej/odebranie

tego

sprawia

dziecku

przyjemność/wzmocnienia  negatywnego/dodania  bodźca  nieprzyjemnego  w
chwili  wystąpienia  zachowania  niepoŜądanego  i  wycofanie  go  z  chwilą,  gdy
zachowanie  to  ustępuje/wygaszanie  ,całkowitego  wyeliminowania  wzmocnień
/.Coen S.B., 1999/
3.1.2. Trening umiejętności społecznych: jest to system szerokich zakres technik
stosowanych  do  uczenia  interakcji  społecznych  dzieci  z  autyzmem.  PoniewaŜ
kaŜda  sytuacja  społeczna  jest  unikalna,  niepowtarzalna,  rządzi  się  swoimi
„prawami”,  praca  nauczyciela,  czy  terapeuty  w  tym  względzie  jest  rzeczywiście
cięŜka. Ale poniewaŜ dotyczy ona właśnie tego obszaru, który jest najtrudniejszy
do  rozwinięcia  u  dzieci  dotkniętych  autyzmem,  stanowi  istotną  część  edukacji  i
terapii.  Przykładem  takiego  treningu  moŜe  być  uczenie  dzieci  korzystania  z
telefonu,  dokonywania  zakupów  i  t.p.    Nie  techniczne  aspekty  sprawiają  w  tym
wypadku  trudności,  a  społeczne  uwarunkowania  danej  sytuacji./jak  rozpocząć  i
zakończyć daną czynność/.Do tych  celów stosuję się techniki „odgrywania ról” i
odtwarzania na video, a takŜe podstawowe uczenie się w proporcji jedno dziecko-
jeden nauczyciel w  rzeczywistej sytuacji. Umiejętności tych do pewnego stopnia
moŜna  nauczyć  chociaŜ  nauczyciele  często  donoszą  o  trudnościach  jakie
napotykają gdy dziecko ma „przenieść” daną umiejętność do nowych sytuacji lub
zapamiętać  aby  ja  zastosować.  Końcowy  „produkt”  w  postaci  zachowania
społecznego  moŜe  wydać  się  innym  ludziom  dziwaczny,  lub  sztuczny  po  prostu
dlatego,  Ŝe  nabyty  został  poprzez  systematyczne  nauczanie,  a  nie  w  sposób
naturalny.  Istnieją  pewne  powaŜne  aspekty  umiejętności  społecznych,  które
okazały  się  być  trudne  do  nauczenia.  Chodzi  tu  o  empatię,  lub  wraŜliwość  na
myśli i uczucia innych.
3.1.3. Projekt TEACCH; /Maurice C.,2002/ To skrót pochodzący od wyraŜenia w
języku  angielskim  oznaczającego  terapia  i  edukacja  dzieci  autystycznych  oraz
dzieci  ze  sprzęŜonym  zaburzeniem  komunikacji.  Jest  najpopularniejszym
programem  terapeutycznym  Północnej  Karoliny  USA,  uznany  za  program
rządowy.      ZałoŜony  przez  Erica  Shoplera,  obecnie  zarządzany  przez  Garyego
Mesibova. Stosowany jest prawie 20 lat i obejmuje większość  aspektów pomocy
rodzinom,  w  których  występuje  problem  z  autyzmem.  Jest  to  najbardziej
popularnym  programem    edukacji  specjalnej,  zajmującym  się  dziećmi
autystycznymi. Starając się maksymalnie wykorzystać i rozwinąć posiadane przez
dzieci  zdolności  ta  metoda  stwarza  moŜliwości  prowadzenia  zajęć,  które
przynoszą  dziecku  satysfakcję,  przez  to  uczą  się  one    opanowania    przy  ich
wykonywaniu.  Projekt  ten  zakłada  aktywny  współudział  między  terapeutą,
rodzicem  i  szkołą.  Terapia  obejmuje  opracowane  indywidualnie  programy

interwencyjne, jak równieŜ konsultacje prowadzone w szkole oraz inne instytucji.
Takie podejście włącza rodziców do działania  przez zachęcanie ich do udziału w
szkoleniach  i  korzystania  z  poradnictwa    a  takŜe  pomoc  w  tworzeniu  grup
wsparcia  dla  rodziców.  Program  ten  łączy  równieŜ  terapię  z  metodami
diagnozowania  i  oceniania.  Cechy  tego  programu  to;  szacunek  dla  dziecka,
szacunek  dla  rodziców  i  traktowanie  ich  jako  kooterapeutów,  liczenie  się  z  ich
opiniami,  ciepłe  podejście  ze  strony  terapeuty.  TEACCH  to  nie  tylko  technika,
czy  zbiór  technik,  czy  nawet  metod.  To  pełny  program  usług  dla  dzieci
autystycznych,  który  czyni  uŜytek  z  wielu  technik  w  róŜnych  kombinacjach  w
zaleŜności od indywidualnych potrzeb danej osoby i jej potencjału. Jego głównym
celem  jest  pomoc  dzieciom  autystycznym  w  osiągnięciu  maksymalnej  autonomii
w przyszłości/Schoppler E.,1995/
3.1.4.  Psychoterapia  i  autyzm;  w  konsekwencji  teorii  psychogennej  autyzmu
niektórzy  psychiatrzy  i  psychoanalitycy  opowiedzieli  się  za  psychoterapią  dla
rodziców  dzieci  z  autyzmem.  Owa  psychoterapia  opierała  się,  na  zasadzie,  Ŝe
rodzice  muszą  stać  się  lepszymi  rodzicami  aby  ułatwić  swoim  dzieciom  rozwój
emocjonalny  oraz,  Ŝe  psychoterapia  jest  drogą,  pozwalającą  na  taki  rozwój,
JednakŜe Ŝadne  z tych załoŜeń nie zostało poparte systematycznym dowodem ani
to Ŝe przyczyna autyzmu tkwi w rodzicach ani teŜ , ze psychoterapia dla rodziców
prowadzi  do  rozwoju  emocjonalnego  ich  dzieci.  Nie  znaczy  to  Ŝe  psychoterapia
nie ma dla rodziców Ŝadnej wartości podobne jak i dla osób z autyzmem. Wartość
tej terapii zaleŜy od tego jaki szczególny rodzaj terapii się stosuje.
3.1.5. Terapia Holding; opracowała ją Martha Welch w Nowym Jorku a stosuje ją
wiele  ośrodków  na  całym  świecie.  Polega  ona  do    zachęcania  rodziców,  aby
przytulali swoje dziecko przez dłuŜszy czas nawet jeśli dziecko protestuje i stara
się  wyzwolić.  W  wyniku  takiego  wymuszonego  kontaktu  dziecko  w  końcu
przełamuje  opór  i  według  doniesień  rodziców  zaczyna  interesować  się  twarzą
matki,  czy  ojca  poprawiając  tym  samym  kontakt.  Terapia  ta  moŜe  przynieść
korzyści  takŜe  dla  rodziców.  Wielu  z  nich  donosi  o  uczuciu  bliŜszego  kontaktu
fizycznego ze swoim dzieckiem, a niektórzy po raz pierwszy obserwują okazanie
uczuć przez swoje dziecko. Istnieją pewne wątpliwości co do tego czy ten kontakt
moŜe  spowodować  zmiany.  Jak  dotąd  nie  ma  dowodu  na  to,  Ŝe  terapia  ta  leczy
autyzm.
3.1.6.  Terapia  Ŝycia  codziennego(  szkoła  Higashi):  Kładzie  się  nacisk  na  zajęcia
grupowe  .Pod  opieką  nauczycieli    dzieci  z  autyzmem  przechodzą  intensywne
zajęcia  fizyczne,  jednocześnie  nie  pozwala  się  na  ich  autystyczne  wycofanie.
Metodę  tą  opracował  nieŜyjący  juŜ  Dr  Kiyo  Kitahara  Tokio.  NaleŜy  mieć  na
uwadze  dzieci  cierpiące  na  epilepsję,  poniewaŜ  intensywne  zajęcia  mogą  mieć
czasem ujemny wpływ na nie.
3.1.7.  Terapia  Patterning;  zachęca  się  dzieci  z  autyzmem  do  uŜywania
alternatywnych

kanałów

czuciowych

aby

przezwycięŜyć

nietypową

nadwraŜliwość i „odmłodzić” rozwój mózgu.
3.1.8.Metoda Waldena /od nazwiska jej twórcy/ ma na celu  rozwój umiejętności
rozumowania  i  rozwiązywania  problemów  w  sposób  stopniowy,  etapowy,
poprzez całkowicie niewerbalne zadania , w których prowadzącym jest dziecko.
3.1.9.  Dogoterapia;  stosowanie  specjalne  przeszkolonych  psów  do  obcowania  z
dzieckiem autystycznym.

3.1.10. Metoda opcji; opracowana przez rodzinę Kaufmanów. Jest to nie tylko
sposób oddziałowywania terapeutycznego, ale przede wszystkim cała postawa
Ŝ

yciowa, stosunek do świata i innych ludzi, oparty na stwierdzeniu, Ŝe kochać

kogoś  znaczy  być  z  nim  szczęśliwym.  Metoda  ta  nie  jest  nastawiona  na  zmianę
dziecka.  Jest  one  w  pełni  akceptowane,  zarówno  pod  kontem  zalet  jak  i  wad.
Metoda  ta  opiera  się  na  trzy  zasady  Pierwsza  to  zmienić  siebie  i  swoje  własne
przekonania  względem  dziecka.  po  to  aby  móc  go  zaakceptować.  Druga  to
wytworzenie  motywacji  u  dziecka  poprzez  pokazanie  mu  miłości.  Trzecia  to
ułoŜenie planu nauczania dla niego, wolny od jakikolwiek przymusów. Podstawą
opcji  jest  to,  Ŝe  przyjęcie  jej  nie  pociąga  za  sobą  nadziei  na  poprawę  stanu
dziecka,  Ŝe  nie  dzieli  się  w  niej  zachowań  jego  na:  poŜądane  i  destrukcyjne.
Terapeuta/w  tym  przypadku  rodzic/  nie  powinien  odczuwać  rozczarowania
brakiem postępów u dziecka/Kaufman B.N.,1994/
3.1.11. Metoda ułatwionej komunikacji; osoba dorosła przytrzymuje rękę dziecka
podczas  określonych  czynności.  Takie  fizyczne  prowadzenie  sprawia  Ŝe  dziecko
komunikuje się znacznie łatwiej.
3.1.12.  Muzykoterapia;  polega  na  stosowanie  muzyki  jako  narzędzia
terapeutycznego  do  przywrócenia,  utrzymania  i  polepszenia    zdrowia
psychicznego  i  fizycznego  dziecka.  Stosowana  jest  do  przywrócenia  i
utrzymywania zdolności behawioralnych, rozwojowych, fizycznych i społecznych
w kontekście dziecko-terapeuta.
3.1.13.  Terapia  zajęciowa:  Uczenie  się  przez  zmysły;  Przedstawiciel-  Violet
Maas;  stosowanie  odpowiednich  technik  interwencyjnych  celem  poprawienie
funkcjonowania  umysłu  i  ciała,  metoda  ta  polega  na  załoŜeniu,  Ŝe  poszczególne
zmysły, chociaŜ róŜnią się od siebie,współpracują aktywnie na zasadzie integracji
sensorycznej. Czym jest integracja sensoryczna? Twórcą tej teorii jest Jean Aures.
Jest  to  proces,  dzięki  któremu  mózg  otrzymuje  informacje  ze  wszystkich
zmysłów,  segregując,  rozpoznając,  interpretując  i  integrując  je  ze  sobą  i
wcześniejszymi doświadczeniami. W rezultacie następuje odpowiednia reakcja. U
dzieci autystycznych integracja ta jest zaburzona. Uszkodzenie OUN nie pozwala
im  spostrzegać  rzeczywistości  w  realny  sposób.  Przeszkadza  to  w  budowie
właściwej  podstawy  niezbędnej  do  rozwoju  dalszych,  coraz  bardziej  złoŜonych
zręczności i umiejętności psychoruchowych/w tym równieŜ mowy/ i przyswajaniu
wiedzy. Terapia ta polega na współpracy w trójkę; rodzic – specjalista - dziecko,
przy  czym  stymulowane  są  róŜne  układy  jak:  twór  siatkowy,  układ
przedsionkowy,  dotykowy,  limbiczny.  Toczenie  się  po  podłodze,  w  ręczniku  lub
nadmuchiwanej  beczce,  kręcenie  się,  huśtanie  w  hamaku,  jazda  na  deskorolce,
chodzenie po zmiennym podłoŜu, rzucanie piłki, czy malowanie palcami przecieŜ
to  tylko  zabawa.  Czy  zabawa  moŜe  być  nauką?  Tak,  zabawa  jest  „działalnością
naukową”, dlatego terapia SI nazwana jest „naukową zabawą”/Maas V., 1998/.
3.1.14. Metoda Ruchu Rozwijającego; przedstawiciel Weronika Sherborne. Jest to
metoda  niewerbalna  poprawiająca  komunikację  dziecka  z  otoczeniem.  Ruch  jest
naturalnym  i  podstawowym  środkiem  porozumiewania  się,  wychodzącym  z
centrum  naszego  ciała.  Zaletą  tych  zajęć  jest  to,  Ŝe  nie  potrzebujemy  Ŝadnych
pomocy,  a  jedynie  duŜo  wolnej  przestrzeni,  odpowiednie  podłoŜe  i  świeŜe
powietrze. Dzięki temu dzieci uczą się poznawać przestrzeń i zachowywać w niej,
czują  się  swobodnie  i  nie  obawiają  się  otoczenia,  stają  się  mniej  zahamowane  i
otwarte na sytuacje problemowe. Metoda ta pozwala dzieciom poznać swoje ciało

i  uczy  kontrolować  jego  ruchy,  zdobycie  wiarę  we  własne  siły,  dostrzec
odrębność  i    niezaleŜność  od  otoczenia,  uczy  koncentracji,  kontrolowania
własnego zachowania,  ułatwia teŜ nawiązywania kontaktów, powstania empatii.
3.1.15. Leczenie farmakologiczne: pomimo, iŜ autyzm ma podłoŜe biologiczne, a
badacze poświęcili duŜo uwagi na skomponowanie odpowiednich medykamentów
leki  mają  bardzo  ograniczone  działanie.  Mogą  jednak  złagodzić  pewne
zachowania  o  charakterze  chorobowym,  jak  agresja,  rytualizm.  PrzewaŜnie  są  to
ś

rodki uspakajające/haloperidol/ lub antydepresyjne /fluoxetyna, clompiramina/,

które mają skutki uboczne/zniekształcone ruchy ciała/.
3.1.16. Diety: w związku z tym ,Ŝe u dzieci autystycznych występują anomalie w
spoŜywaniu  pokarmów,  naleŜy  w  sposób  umiejętny  dobierać  odpowiednie  diety.
Jak  wyŜej  wymieniono/według  teorii  Shattocka/  naleŜy  unikać  pokarmów  z
konserwantami,  substancjami  nadającymi  kolor  lub  zawierającymi  inne  sztuczne
dodatki /dioksyny, salicylany/.Dieta Feingolda. Natomiast dieta Crocka polega na
usunięciu  z  Ŝywności  teŜ  cukru,  mleka,  produktów  pszennych,  jajek,  kukurydzy,
czekolad i cytrusów.
3.1.17.Megawitaminy;  na  podstawie  badań  stwierdzono,  Ŝe  niektóre  dzieci
otrzymują  większą  dawkę  substancji  odŜywczych  niŜ  wymagałaby    tego  dieta.
DuŜe  dawki  witaminy  B6,magnezu,minerałów,  kombinacji  B6  i  magnezu  mogą
spowodować zniszczenie układu nerwowego, co objawia się osłabieniem mięśni i
drętwieniem, spowolnienie pracy serca i osłabieniem refleksu.
4. Cele terapii.
Podstawowym    załoŜeniem  kaŜdej  terapii  jest  usprawnianie  i  rozwijanie  tych
funkcji  u  dziecka  niepełnosprawnego,  które  zostały  zaburzone  na  skutek
rozmaitych  endogennych  lub  egzogennych  czynników.  Jest  to  proces  pewnych
systematycznie

zorganizowanych

oddziaływań,

podporządkowanych

odpowiedniej strategii:

poprawienie własnego wizerunku i świadomości własnego ciała

polepszenie umiejętności komunikacyjnych

polepszenie umiejętności celowego wykorzystywania energii

zredukowanie

zachowań

niepoŜądanych

/stereotypowych,

kompulsywnych,

impulsywnych

samookaleczających,

agresywnych, destrukcyjnych, powtarzających się/

zintensyfikowanie interakcji z rówieśnikami i innymi ludźmi

zwiększenie niezaleŜności i autonomii

stymulowanie kreatywności i wyobraźni

poprawianie emocjonalnej ekspresji i przystosowania

polepszenie koncentracji

polepszenie małej i duŜej motoryki

poprawianie percepcji

„Z  terapią  osoby  autystycznej  jest  trochę  jak  z  wyruszeniem  w  daleką  podróŜ.
Przewodnikiem  w  tej  wyprawie    jest  wiedza  o  autyźmie,  jego  przyczynach  i
metodach terapii. Jednak kaŜdy doświadczony wędrowiec wie, ze aby dotrzeć do
celu  potrzeba  o  wiele  o  wiele  więcej....  Bo  jedynie  człowiek  moŜe  obdarzyć
drugiego  człowieka  tym  co  najcenniejsze;  miłością,  szacunkiem  i  zaufaniem.
KaŜdy  z  nas  tego  potrzebuje.  Osoba  autystyczna  potrzebuje  tego  JESZCZE
BARDZIEJ.”/Pisula, 2000/.

ROZDZIAŁ III:  CHARAKTERYSTYKA BADANEGO DZIECKA
                             W OPARCIU O PRZEPROWADZONE BADANIA
                              DIAGNOSTYCZNE

  1. Rozpoznanie problemu i jego znaczenie dla rozwoju dziecka
          1.1. Informacje pozyskane z wywiadu
       Szczególne  znaczenie  dla  rozpoznania  konkretnej  sprawy  ma  pierwsze
spotkanie  z  rodzicem.  Powodem  zgłoszenia  się  zazwyczaj  jest  dziwne,  czasami
nieadekwatne  zachowanie  się  dziecka,  a  w  szczególności  brak  rozwoju  mowy
czynnej.  Podczas  tej  wizyty  przeprowadzić  naleŜy  wstępną  rozmowę  z  rodzicem
dotyczącą  jego  oczekiwań  co  do  spotkania.  NaleŜy  zebrać  informacje  co  do
ogólnej  sytuacji  dziecka.  Przedstawić  wstępną  koncepcje  działania  w  kierunku
rozwiązania problemu uwzględniając ofertę konkretnej poradni w zakresie pracy z
dziećmi  i  współpracy  z  ich  rodzicami.  Następnie  zawrzeć  kontrakt  w  którym:
określić  cele  współpracy,  sposoby  postępowania,  wyjaśnić  jakie  są  procedury
diagnostyczne  i  terapeutyczne,  uzgodnić  zakres  reprezentowania  dziecka  na
zewnątrz/wizyta  w  przedszkolu  integracyjnym  lub  specjalnym  konsultacje  z
innymi  specjalistami/,  ustalić  przewidywalny  czas  postępowania  i  częstotliwość
spotkań, a tak Ŝe  określić role, wzajemne zobowiązania i prawa kaŜdej ze stron.
Przeprowadzając wywiad z matką sugerować się moŜna nast. schematem

Schemat wywiadu z rodzicami dziecka z cechami autystycznymi

-  informacje  dotyczące  rodziców/wiek,  wykształcenie,  zawód  wykonywany,  stan
zdrowia z uwzględnieniem chorób dziedzicznych/.
-  informacje  o  rodzeństwie/liczba  rodzeństwa,  płeć,  wiek,  stan  zdrowia,  miejsce
badanego chłopca w rodzinie
-  Informacje  o  innych  osobach  mających  wpływ  na  wychowanie  dziecka  i
mieszkających  razem  z  nim/atmosfera  w  rodzinie,  inne  problemy,  warunki
mieszkaniowe,  czy  dziecko  śpi  oddzielnie,  sytuacja  materialna-kto  pomaga,  czy
stać ich na leczenie i rehabilitację/.
- dane dotyczące ciąŜy i porodu oraz pierwszych dni po porodzie/przebieg ciąŜy,
czy  była  planowana,  samopoczucie  matki,  komplikacje,  metody  leczenia,  poród,
termin,  sposób,  czas  trwania,  zastosowane  zabiegi  medyczne  wobec  matki  i
dziecka, stan dziecka po urodzeniu, waga, długość, punktacja Apgar.
- sposób karmienia apetyt, umiejętność ssania
- aktywność, rytm dobowy snu i czuwania, ruchliwość, nastrój
- przebyte choroby, leczenie, wypadki, urazy, utraty przytomności, drgawki
- rozwój psychoruchowy, fizyczny, procesy poznawcze/naśladowanie, uczenie się,
percepcja,  myślenie,  mowa,  nawiązywanie  kontaktu  wzrokowego,  werbalnego,
emocjonalnego,  komunikacja  z  otoczeniem,  samoobsługa,  reakcja  na  polecenia,
zabawa, preferowane czynności, sposób okazywania emocji/
-

działania

podjęte

przez

rodziców

celem

wyjaśnienia

zaistniałych

nieprawidłowości w funkcjonowaniem syna/kontakty ze specjalistami/lekarze,
rehabilitanci, psycholodzy, pedagodzy, logopedzi/, kontakty z instytucjami
/szpitale, ośrodki rehabilitacyjne, Ŝłobki, przedszkola/.
- reakcja rodziców na wiadomość o niepełnosprawności dziecka.

-  charakter  związku  dziecka  z  rodzicami/stosunek  ojca  do  dziecka,  kto  opiekuje
się dzieckiem, z kim ono jest związane najbardziej emocjonalnie/
- metody wychowawcze stosowane przez rodziców/jednomyślność, konflikty/, ich
udział w organizacjach pozarządowych/stowarzyszenia, grupy wsparcia/
- jak rodzic określa swoje dziecko/wesołe, nerwowe, uparte/
- oczekiwania rodziców względem psychologa
       Po  zakończeniu  rozmowy  wstępnej  naleŜy  ustalić  z  rodzicem  termin
kolejnego  spotkania  juŜ  z  udziałem  dziecka,  uwzględniając  zarówno  czasu
wolnego  rodzica  jak  i    optymalną  godzinę  odpowiadająca  maksymalnej
aktywność dziecka.
1.2. Informacje pozyskane w wyniku obserwacji.
Aby przeprowadzić prawidłową obserwację dziecka skorzystać moŜna z:

           Wskazówki do obserwacji aktywności własnej dziecka
(obserwacja dokonywana podczas dziecka w gabinecie psychologa)

            Obserwacja ma na celu uzyskanie informacji:

Czy dziecko chętnie wchodzi do gabinetu.

Czy jest śmiałe.

Czy jest samodzielne, jaka jest jego sprawność ruchowa.

Czy jest zainteresowane otoczeniem.

Na czym skupia uwagę.

Czy nawiązuje kontakt z osobą obserwującą.

Jaki jest poziom aktywności dziecka.

Czy samodzielnie zaczyna się bawić.

Jakie są główne zainteresowania dziecka.

10.

Czy sposób uŜywania zabawek jest zgodny z ich przeznaczeniem.

11.

Jakimi zmysłami najczęściej się posługuje.

12.

Jaki czas poświęca kaŜdej czynności.

13.

Jaka jest koncentracja uwagi podczas zabawy.

14.

Jakie są ulubione czynności.

15.

Jaka jest mimika i gestykulacja w trakcie zabawy, czy występują
stereotypie.

16.

Jaka jest sprawność manualna i zdolność manipulacji przedmiotami.

17.

Jaka jest koordynacja wzrokowo-ruchowa i ruchowa.

18.

Czy występuje wokalizacja, na jakim poziomie jest rozwój mowy.

19.

Czy podczas samodzielnej zabawy dziecko nawiązuje kontakt z rodzicami
lub obserwatorem, jakiego rodzaju jest to kontakt.

20.

Jaki jest nastrój dziecka podczas zabawy.

21.

Jak zmienia się zachowanie i nastrój dziecka w miarę upływu czasu.

Pamiętać  naleŜy,  Ŝe  prawidłowy  zapis    obserwacji  jest  ten,  który  zawiera  tylko
opis/rejestracja/  konkretnych  czynnościach  wykonanych  przez  dziecko  lub  jego
stany emocjonalne, a nie ich wyjaśnienie.
1,3.Ocena  wyników  zastosowanego  kwestionariusza  diagnozy  ryzyka  autyzmu
Kolejnym  etapem  działań,  na  podstawie  wywiadu,  rozmowy  z  matką,  przeglądu
dokumentacji  i  obserwacji    jest  przeprowadzenie  wstępnej  diagnozy.  Często  z
uwagi  na  poziom    zaburzeń  w  ogólnym  funkcjonowaniu  dziecka,  nie

kwalifikującego się do badania metodami psychometrycznymi zastosować naleŜy
następujące techniki:
       -  Kwestionariusz  diagnozy  ryzyka  autyzmu:  jest  to  prosta  forma  badania
przeznaczona  do  wczesnego  wstępnego  wykrycia  objawów  autystycznych,
składający  się  z  10  pytań/tak  lub  nie/  dotyczących  ogólnego  funkcjonowania
dziecka/sen,  karmienie,  percepcja  wzrokowa,  stereotypie,  kontakt  fizyczny,
mowa,  reakcja  na  bodźce,  emocje,  rozwój  ruchowy,  zachowania  agresywne/.
JeŜeli  na  minimum  3    spośród  nich  została  udzielona  pozytywna  odpowiedź,  to
istnieje konieczność dalszej obserwacji dziecka, a przede wszystkim rozszerzenie
badania pod kątem autyzmu.

1.4. Ocena wyników skali CARS
    Jest  to  badanie  projekcyjne  nie  psychometryczne,  amerykańska  metoda  do
klasyfikacji  autyzmu  dziecięcego.  Metoda  ta  składa  się  z  15  skal.  KaŜda  z  nich
zawiera  jedną  kategorię  cech.  Zaznaczony  jest  teŜ  stopień  nasilenia  zaburzenia
kaŜdej z cech ,od braku takiego zaburzenia poprzez lekki, umiarkowany stopień aŜ
do  zaburzenia  głębokiego.  Nasilenie  kaŜdej  z  cech  oceniane  jest  od  jednego  do
czterech  punktów.  Po  zsumowaniu  punktów  ze  wszystkich  kategorii  uzyskuje  się
ocenę  łączną,  która  wskazuje  stopień  nasilenia  autyzmu.  Rodzic  dziecka  opisuje
istotę  zachowania  charakterystycznego  dla  kaŜdej  z  cech  i  określić  w  jakim
nasileniu  ona  występuje  w  skali  CARS,  która  jest  metodą  czasochłonną  ,  ale
pozwala  na  bardzo  szczegółową  analizę  róŜnorodnych  zachowań  dziecka.  Bardzo
często  rodzice  mają  po  raz  pierwszy  moŜliwość  tak  dokładnego  przeanalizowania
róŜnych aspektów funkcjonowania ich dziecka. Cenne jest to, Ŝe podczas rozmowy
z  rodzicem  omawianych  teŜ  jest  wiele  spraw  nie  związanych  bezpośrednio  z
pytaniami  testowymi,  ale  wynikających  nie  jako  „  przy  okazji”,  na  zasadzie
skojarzeń czy przypomnień wywołanych pytaniem lub opisem jakiegoś zdarzenia.
Pozwala  to  na  przypomnienie  sytuacji  i  zdarzeń,  które  często  rodzic  uwaŜała  za
nieistotne,  a  które  dla  diagnozy  mają  duŜe  znaczenie.  Poszerza  to  bardzo  zasób
informacji na temat dziecka. Notatki sporządzone podczas pracy ze skalą stają się
ź

ródłem informacji, których nie uzyskało by się ani z obserwacji ani z wywiadu.

WaŜne jest przy stosowaniu tej metody, Ŝe aby postawić diagnozę autyzmu ,
naleŜy przyprowadzić analizę całości skali, a nie tylko kilku kategorii cech.

         PoniewaŜ  /jak  wcześniej  zostało  zaznaczone/  kaŜda  diagnoza  dotycząca
dziecka z autyzmem jest diagnozą złoŜoną, wielospecjalistyczną naleŜy uzgodnić
z rodzicem dziecka wizyty u innych specjalistów/ neurolog, psychiatra, logopeda/.
Oprócz tego skierować naleŜy rodziców  na badania genetyczne, celem wykrycia
dokładnej przyczyny powstania deficytów rozwojowych u dziecka.
           Na  podstawie  wyników  dokonanej  diagnozy  ustala  się    dalszego  sposóbu
postępowania terapeutycznego wobec dziecka.
2. Podjęcie działań terapeutycznych.
  Diagnoza autyzmu brzmi jak wyrok. Długo uwaŜano go za cięŜką, nieuleczalną
chorobę w okresie rozwoju ontogenetycznego człowieka. JednakŜe rozwój badań
naukowych  poszukujących genezy autyzmu, a takŜe ostatnie badania P.Shzttocka
i innych naukowców spowodowały, iŜ ten pogląd stopniowo ulega zmianie.
      Niewiarygodne, ale znane są nam przypadki wyjścia, choć nie w pełni, ale w
duŜym  stopniu  z  tej  choroby.  Dlatego  przypadek  Temple  Grandin/absolwentka
studiów  psychologicznych/,czy  Ruana  Kaufmana/dziecko,  które  powróciło  do
„normalnego  świata”/,lub  Dietmara  Zóllera/niemówiącego  chłopca  opisującego

swoje autystyczne Ŝycie/ pozwalają mieć wiarę, ze autyzm moŜna przezwycięŜyć,
dodają mi   sił do walki z nim, inspirują  do podjęcia  cięŜkiej próby stawienia mu
czoła.
       Osoby zajmujące się terapią dziecka  autystycznego powinny unikać pułapki,
jaką  jest  stosowanie  tylko  jednej  metody  leczenia.  Najlepsze  rezultaty  daje
najprawdopodobniej    łączenie  róŜnych  metod.  Najskuteczniejsze  wyniki  daje
leczenie  rozpoczęte  w  wieku  3-4  lat,  zapewniające  kontakt  z  dziećmi  w  normie.
Dobry  program  powinien    zawierać  zindywidualizowaną,  nieawersyjną
modyfikacje

zachowań,

terapię

sensoryczną,

zajęcia

logopedyczne,

muzykoterapię.  To  wszystko  jednak  moŜe  nie  wystarczyć,  jeŜeli  wokół  dziecka
autystycznego zabraknie kochających i w pełni oddanych ludzi.
        Biorąc  pod  uwagę  powyŜsze,  w  oparciu  o  wyniki  badań  diagnostycznych
naleŜy    zorganizować  strategię  terapeutyczną  dotyczącą  dziecka  w  następujący
sposób:
2.1.  Program  psychostymulacji:  obejmuje  3  sfery/emocjonalno-społeczną,
poznawczą, ruchową/ i 4 poziomy oddziaływania terapeutycznego:
a/.zmysłowy- dotyk, smak, węch, wzrok, słuch, oddech, ruch;,
b/  poznawczy-  percepcja,  pamięć  wzrokowa,    słuchowa,  koordynacja  wrokowo-
ruchowa,  mowa,  myślenie,  motoryka  duŜa  i  mała,  orientacja  przestrzenna,
c/odkrywczo- badawczy- percepcja wzrokowa,  koordynacja wzrokowo- ruchowa
,percepcja  i  pamięć  słuchowo-ruchowa,  koordynacja  słuchowo-ruchowa,
słownictwo, myślenie, sprawność ruchowa, orientacja przestrzenna;
d/

abstrakcyjno

symboliczny-

spostrzeganie,

koordynacja

wielozmysłowa,  percepcja  słuchu  fonemowego,  analiza  i  synteza  słuchowa,
wypowiedzi, mowa,  myślenie, orientacja mikroprzestrzenna, sprawność ruchowa
i grafomotoryczna,
oraz  kwestionariusze  z  trzema  okresami  obserwacji/wstępnej,  kontrolnej,
końcowej/. UŜywany jest do zajęć indywidualnych i grupowych. Celem głównym
jest  przygotowanie  dziecka  do  względnie  niezaleŜnego  funkcjonowania  w
społeczeństwie  poprzez;  poznawanie  swoich  reakcji,  dostrzeganie  stanów
emocjonalnych,  rozwoju  samoakceptacji,  potrzeby  kontaktu  z  innymi  ludźmi.
Program  kieruje  się  następującymi  zasadami:  dawaniem  bezpieczeństwa,
akceptacji,

aktywności,

systematyczności,

samodzielności,

stopniowania

trudności, korekcji zaburzeń.
- poznanie samego siebie/ własnych części ciała/ poprzez ruch, dotyk, klaskanie
uderzanie,chodzenie,bieganie,leŜenie,skulanie,przesuwanie,przemieszczanie się,
ś

lizganie się, kręcenie się

-  doznania  termiczne:  poprzez  ćwiczenia  w  wodzie  i  z  wodą,/czas  trwania  20
min.,temp=35  stopni/:,,idzie  deszcz”,  ,,przelewanki”.  ,,pływające  przedmioty”
itp./
-  rozpoznawanie  róŜnych  struktur  powierzchniowych;  poprzez  manipulowanie
manualne,

dotyk,

lizanie,

obmacywanie

róŜnego

rodzaju

powierzchni/miekka,twarda,gładka,śliska,chropowata,cienka,gruba,ciepła,zimna
,szorstka,  puszysta  ,sucha  ,wilgotna/”czarodziejski  worek”,  łączenie  parami,
zabawa z materiałem plastycznym,
-  poznawanie  drugiej  osoby;  poprzez  drogę  werbalną  i  niewerbalną/ruchy  ciała,
gest,  mimika,  zapach,  smak,  dźwięk,  barwy,  symbole  i  znaki,\  naśladownictwo,

współpraca w parach, zabawy emocjonalne,, zgadnij jaki jestem”, ,,co robię”, ,,co
mi jest”
-  rozwijanie  percepcji  wzrokowej  poprzez  manipulowanie  przedmiotami
,,czarodziejski worek”, ,,tajemnicze pudełko”, ,,zabawy dźwiękonaśladowcze”
-  usprawnianie  koordynacji  wzrokowo-ruchowej  poprzez  branie,  wkładanie,
odkładanie, wskazywanie przedmiotów, chwytanie, segregowanie, dopasowanie,
trzymanie, przekładanie, dobieranie, składanie, zabawy z piłką
-  stymulowanie  percepcji  słuchowej  poprzez:  wysłuchiwanie,  rozpoznawanie
dźwięków, uderzanie, stukanie, klaskanie, darcie, gniecenie papieru, lanie wody
-  usprawnianie  ruchowe  poprzez  rozwój  motoryki  duŜej  /klaskanie,    wstawanie,
siadanie,    podnoszenie,  toczenie,  chwytanie,  kopanie,  podrzucanie/  i  motoryki
małej  /chwytanie,  otwieranie,  zamykanie,  wkładanie,  wyjmowanie,  trzymanie,
gniecenie, dotykanie, darcie, malowanie, ręką, rysowanie/.
      Pomimo,  iŜ  program  psychostymulacji  pozwala    jednoczenie  pracować  z
dzieckiem  na  więcej  niŜ    jednym  poziomie  /uwzględniając  bardziej  rozwinięte
sfery  poznawcze  u  dziecka/  i  w  róŜnych  sferach,  naleŜy  najpierw  zakończyć  w
pełni pracę na poziomie pierwszym i dopiero wtedy przejść na poziom drugi./zał.
Arkusz  obserwacyjny  rozwoju  dziecka/.  W  pracy  terapeutycznej  z  badanym
dzieckiem zastosować moŜna równieŜ plan aktywności.
2.2.  Plan  aktywności:  jest  to  nowatorska  metoda  uczenia  się  samodzielności
dziecka  autystycznego  za  pomocą  wskazówek  wizualnych.  Wiadomo  nam,  Ŝe  w
wyniku Ŝmudnej, czasochłonnej pracy dziecko to moŜe opanować skomplikowane
nawet  czynności.  Nie  jest  w  stanie  jednak  ich  wykonać  bez  tak  zwanego
„włącznika”, czyli instrukcji słownych, wizualnych, bądź podpowiedzi za pomocą
gestu.  Czasami  nawet  najmniejsze  podpowiedzi,  takie  jak  pół  kroku    lub
wyczekujące  spojrzenie  umoŜliwiają    dziecku  wykonanie  wcześniej  opanowanej
do perfekcji czynności. Kiedy jednak tego nie ma, dziecko wchodzi w stereotypie
lub po prostu czeka.
           Plan  aktywności    to  metoda  odkryta,  zbadana  i  zastosowana  w  Princeton
Institute  w  USA.  Jest  to  zestaw  zdjęć  lub  słów,  które  stanowią  wskazówkę  do
wykonywania  określonych  sekwencji  czynności.  Forma  jest  bardzo  róŜnorodna.
Na  przykład  jest  to  segregator  formatu  A4  ze  zdjęciami  lub  słowami  na  kaŜdej
stronie  jako  wskazówka  do  wykonywania  określonych  zadań,  podejmowania
konkretnych  aktywności  lub  wyboru  nagród.  Plan  ten  jest  dopasowany  do
indywidualnych  potrzeb  i  moŜliwości  dziecka.  Poprzez  kierowanie  pełne,
stopniowane,  ”bycie  cieniem”  dziecko  jest  uczone  otwierania  segregatora,
odwracania pierwszej strony, wykonywania zadania i odwracania kolejnej strony
dotyczącej następnego zadania.
    Dziecko  uczy  się  podąŜania  za  planem  by  umoŜliwić  mu  wykonywanie  zadań
lub angaŜowanie się w  czynności samodzielnie bez podpowiedzi i kierowania ze
strony  rodzica.  Kiedy  terapeuta  lub  rodzic  mówi  mu    ,,JuŜ  czas  na  twój  plan”
dziecko  przykładowo  otwiera  segregator  ze  zdjęciami,  wskazuje  na  pierwsze,
podchodzi  do  półki,  bierze  koszyk  z  puzzlami,  potem  idzie  do  stolika,  układa
puzzle,  potem  wkłada  je  z  powrotem  do  koszyka  i  odnosi  na  półkę,  wraca  do
planu  i  odwraca  stronę,  wskazuje  na  grę  w  dopasowywanie  kolorów  itd.  Na
koniec  dostaje  nagrodę  w  postaci  chrupek,  do    których  wcześniej  nie  miał
dostępu.  Ta  procedura  umoŜliwia  wykonanie  5  czynności  bez  pomocy  innej
osoby.

      Jednak  zanim  zastosować  ten  plan  naleŜy  nauczyć  dziecka  pewnych
umiejętności takich jak: odróŜnianie obrazka przedstawiającego przedmiot od tła i
dopasowanie  identycznych  przedmiotów,  dostrzeganie  zgodności  między
zdjęciem  a  przedmiotem,  uŜywanie  i  odkładanie  materiałów  na  swoje  miejsce,
akceptacja  przez  dziecko  kierowania  manualnego.  Do  tego  celu  moŜna  posłuŜyć
się  następnymi  technikami:  kierowanie  manualne  pełne/”dłoń  na  dłoni”/,
kierowanie  stopniowane/częściowe/,  wycofanie  podpowiedzi  w  obrębie  ciała,
„bycie cieniem”/bez dotyku/, zwiększenie dystansu fizycznego.
     Obecnie  jestem  na  etapie  wprowadzenia  nagród  w  postaci  systemu
Ŝ

etonowego. Polega on na stopniowym wycofywaniu rzeczowych nagród

/ciasteczko,  zabawka/  i  zastąpieniu  ich  plastikowymi  Ŝetonami.  Dzięki
konsekwentnemu  łączeniu  ulubionej  nagrody  z  pieniąŜkiem/Ŝetonem/.  Dziecko
nauczy się dostrzec wartość monet. W ten sposób zwiększając ich liczbę tak, aby
mogło  dokonać  wymiany,  moŜna  przeciwdziałać  ewentualnym  problemom
podczas wykonywania zadań i przesycenia się nagrodami/ciastkami/.
        Stopniowo  w  zaleŜności  od  postępów  dziecka  moŜna  rozszerzyć  zakres
planu    poprzez  wprowadzenie  nowych  elementów  i  zdjęć  odpowiadającym
nowym czynnościom.
2.3. Plan dnia: Jak wcześniej podkreślono dzieciom z autyzmem towarzyszy lęk,
gdyŜ nie są w stanie rozumieć naszego sposobu myślenia i naszych czynów. Aby
dziecko  mogło  nas  zrozumieć  naleŜy  korzystać  z  wzrokowego  kanału
zmysłowego. Percepcja wzrokowa u dziecka autystycznego funkcjonuje lepiej niŜ
słuchowa. Dlatego tez naleŜy unaocznić dziecku co ma robić. Do tego celu moŜna
korzystać  z  „planu  dnia”/  zawiera  on  ilustracje  tego,  co    ma  robić  ciągu  dnia,
chwila  po  chwili/  i  z  „planu  aktywności”/ilustracja  sekwencji  poszczególnych
czynności./,  który  został  juŜ  omówiony.  Do  stworzenia  planu  dnia  moŜna
wykorzystać  narysowane  obrazki,  fotografie  i  piktogramy.  Potem  uŜywając
bardzo krótkich, niezbędnych poleceń starać się dziecku wyjaśnić co ma robić/iść
do łazienki, ubrać się, zjeść śniadanie/wskazując dany obrazek /piktogram/.  Taki
obrazkowy  plan  dnia  umieszczać  na  widocznym  miejscu  w  pokoju  dziecka.
Natomiast  identyczne  obrazki/powiększone/  z  tego  planu  wieszam/naklejam,
przymocowuję/ w poszczególnych miejscach, na które  obrazki wskazują. Istotne
jest  aby  dziecko  miało  swoje  miejsce/azyl/  w  domu,  gdzie  moŜe  czuć  się
bezpiecznie.  JeŜeli  zaistnieje  potrzeba  zmiany  planu  dnia  naleŜy  to  zrobić  dzień
wcześniej. WaŜne jest aby instrukcje werbalne były za kaŜdym razem jednakowe.
Podstawowym zadaniem planu dnia jest dostarczenie dziecku jasnych odpowiedzi
dot. 5 pytań: Co ma teraz robić? Gdzie ma być? Jak długo ma robić?, Kiedy ma
przestać? Co potem?
2.4.  Interwencja  behawioralna:    Wiele  odmian  tej  interwencji  z  powodzeniem
wykorzystywano  w  pracy  z  dziećmi  autystycznymi.  Wszystkie  te  zmierzają  do
uzyskania  takiej  kontroli  nad  zachowaniem,  która  odpowiada  aktualnie
najwyŜszemu  poziomowi  społecznego  i  emocjonalnego  rozwoju  dziecka.  Jest  to
trzeci rodzaj terapii, którą moŜna zastosować, posługują się poradnikiem  pod red.
C. Maurice „Modele zachowań oraz współpraca z dziećmi autystycznymi”. Celem
uzyskania kontaktu wzrokowego moŜna skorzystać z następującej procedury:
- reakcja na swoje imię; siedzimy naprzeciwko dziecka, wypowiadamy jego imię.
Na  wysokości  wzroku  pokazać  mu  cukierek.  Kiedy  dziecko  spojrzy  na  nas  dać
mu go. To samo naleŜy  uczynić po długiej przerwie, ale dać mu cukierek nie od

razu. Następnym razem zwiększyć dystans między terapeutą a dzieckiem do 5 m i
znowu  powtórzyć  poprzednie    czynności.  Zapisać    dokładnie  całą  procedurę
ujmując czas trwania, datę rozpoczęcia i opanowania czynności.
-  naśladowanie  prostych  czynności  ruchowych;  siadamy  naprzeciw  dziecka    i
skupiać jego uwagę. Potem mówimy mu co ma zrobić i jednocześnie pokazując .
Kiedy  ma  trudności  z  powtórzeniem  tego  podpowiedzieć  mu  i  pomóc  zrobić  to
prawidłowo. Stopniowo podczas kolejnych prób zmniejszyć liczbę podpowiedzi i
nagrodzić  tylko  czynności  prawidłowo  wykonane  bez    pomocy  terapeuty.  Oto
przykłady niektórych z prostych czynności; zapukaj w stół, zaklaszcz, pomachaj,
unieść ręce, stąpaj, obróć się, pokiwaj, zakryj twarz, skacz, zapukaj, it.p.
           Dokumentację  rejestrującą  tę  procedurę,    daty  rozpoczęcia  i  opanowania
czynności  sporządzamy  w  identyczny  sposób  jak  w  przypadku  procedury
uzyskania kontaktu wzrokowego.
       Pomimo, iŜ metody behawioralne polegające na schemacie bodziec – reakcja/
S – R/ bardziej kojarzą się z tresurą, to ich efektywność na poziomie zmysłowym
i  percepcyjnym  jest  widoczna  i  niepodwaŜalna.  Dlatego  nie  naleŜy    z  nich
rezygnować przynajmniej na początkowym etapie terapii. Wiadomo, Ŝe terapeuty
i  dziecka  czeka  jeszcze  długa  droga.  Droga  trudna  i  męcząca.  Podsumowując
jednak  dotychczasową  pracę,  obserwując  zmiany  u  dziecka,  które  następują  po
rozpoczęciu  terapii  naleŜy  wierzyć,  Ŝe  warto  iść  do  przodu  i z  niecierpliwością  i
nadzieją oczekiwać dnia, w którym u dziecka nastąpi przełom.
            Oprócz opieki psychoterapeutycznej, którą otrzymuje dziecko, równoległe
naleŜy  zająć się wspieraniem rodziców, a tak Ŝe i rodzeństwa, które często czuje
się  odrzucone,  niechciane,  odsuwane,  i  mniej  kochane.  Podczas  ewentualnych
spotkań  domowych  naleŜy  starać  się  zorganizować  równieŜ  zajęcia  dla
rodzeństwa    włączając  go  do  zabawy  terapeutycznej  wraz  z  dzieckiem
autystycznym.  Udostępnić  naleŜy  rodzinie  materiały  na  temat  autyzmu  i  jego
terapii,

skontaktować

rodzica

przedstawicielami

róŜnych

instytucji

pozarządowych  zajmującymi  się  autyzmem  takich  jak  KTA,    Stowarzyszenie
Pomocy Rodzin Dzieciom Autystycznych, zachęcać rodziców do wzięcia udziału
w  grupie  wsparcia  dla  rodziców  i  w  Programach  Wspierania  Rodzin  Dzieci  i
MłodzieŜy z Autyzmem. Poinformować ją w jaki sposób rodzice mogą starać się
o  środki  finansowe  z  tytułu  niepełnosprawności  swojego  dziecka  w  opiece
społecznej,  w  Urzędzie  Miasta,  Komisji  d/s  Niepełnosprawności  itp.  Pomóc
rodzicom    w  załatwieniu  miejsca  dla  ich  dzieci  do  odpowiedniej  placówki
specjalistycznej. WaŜne  jest Ŝeby  rodzic nie czuł się wyizolowany i nie zamknął
się  ze  swoim  problemem,  bo  rodzic  pesymista  to  Ŝaden  poŜytek  ani  dla  dziecka
ani dla siebie.

Prognozy rozwojowe.

           Problem  polegający  na  jasnym  i  dokładnym  określeniu  dalszego
rozwoju  psychicznego  dziecka  z  autyzmem  wynika  z  faktu,  Ŝe  zazwyczaj
nieznana  jest  główna  przyczyna  powstania  jego  deficytów  rozwojowych.
Dopiero  po  uzyskaniu  wyników  badań  neurologicznych,  genetycznych  i
psychiatrycznych  moŜna  w  sposób  bardziej  szczegółowy  wypowiadać  się  na
ten  temat.  Jednak,  opierając  się  na    dokonanej  dotychczasowej  pracy,
analizując    niepełnosprawność  jaka  przejawia  się  u  danego  dziecka  i
porównując  dotychczasowe  wyniki  terapeutyczne  moŜna  określić  jaki  efekt
ma    zastosowana  interwencja  wobec  tego  dziecka.  To  pozwala  określić  jakie

zmiany  w  jego  rozwoju  przyniesie    kontynuacja  takiej  terapii.  NiezaleŜne  od
tego  niezbędne  jednak  jest  dalsze  rozszerzenie  metod  terapeutycznych,
opartych na aktywnej współpracy z rodzicem, przy czym  konieczny jest stały
kontakt  dziecka  z  grupą  rówieśników  poniewaŜ  najlepszym  terapeutą  dla
dziecka z autyzmem jest drugie dziecko.

PODSUMOWANIE I WNOSKI:
        Podsumowując  powyŜsze  naleŜy    dodać,  ze  rozmaitość  technik  i  podejść
terapeutycznych  w  tym  zakresie  jest  olbrzymia.  Wiemy,  Ŝe  nie  ma  dwóch
jednakowych  dzieci  z  autyzmem,  dlatego  nie  ma  i  nie  będzie  jakiegokolwiek
standardu  odnośnie  doboru  terapii.  Są  jednak  pewne  podstawowe  zasady,
„swoisty  kodeks    pracy”  z  dzieckiem  autystycznym  ,  które  naleŜy  starać  się
przestrzegać:

Starać się zobaczyć świat takim jak widzi go dziecko

Próbować stwarzać poczucie bezpieczeństwa

Pamiętać o tym, Ŝeby nie nudzić dziecka monotonnymi ćwiczeniami i
starymi pomocami

Starać się Ŝeby przestrzeń, na której pracujemy była uporządkowana

Starać się wykorzystać indywidualne predyspozycje dziecka

Wierzyć w moŜliwości dziecka

Nie zmuszać dziecka do niczego, to ono wie najlepiej czy jest gotowe do
pokonania przeszkody

Szukać pomocy u ludzi bardziej doświadczonych, kiedy czujemy się
bezradni

Pamiętać, Ŝe dziecko ma prawo popełniać błędy

10.

Nigdy nie mówić dziecku, Ŝe jest do niczego

11.

Próbować dopatrzyć się w niepoŜądanych zachowaniach dziecka pewnej
treści, którą w ten sposób nam przekazuje

12.

Starać się pracować systematycznie

13.

Starać się być zawsze przygotowany do zajęć

14.

Nigdy nie Ŝałować pochwał

15.

Polegać na własnej intuicji, czasami uda nam się dotrzeć do dziecka
metodą jakiej nie ma w ksiąŜkach

16.

DąŜyć do tego, Ŝeby dziecko mogło przebywać wśród rówieśników

17.

Mówić wolno, wyraźnie, prostym językiem (nie uŜywając zdrobnień)

18.

Dzielić się doświadczeniami z innymi profesjonalistami

19.

Starać się byś wypoczętym i pomysłowym

20.

Współpracować z rodzicami dziecka

Od  siebie  chciałbym  dodać  parę  słów  dotyczących  współpracy  z  rodzicami.
Podczas gdy profesjonaliści stosują swoją wiedzę jako „specjaliści od  autyzmu”,
rodzice  są  „specjalistami  od  swojego  dziecka”.  Oni  mają  z  reguły  najwięcej
informacji  o  mocnych  stronach,  zainteresowaniach  i  szczególnych  problemach
swojego  dziecka,  a  takŜe  o  warunkach  i  wymaganiach  z  którymi  muszą  się
skonfrontować  w  swoim  otoczeniu  oni  sami  i  ich  dziecko.  Dlatego  są
niezastąpionymi  partnerami  podczas  konstruowania  programu  i  jego  realizacji.
MoŜliwość  zrobienia  czegoś  dla  swojego  dziecka  wydaje  się  być  szczególnie
waŜna  dla  rodziców  dzieci  autystycznych,  których  do    niedawna  uwaŜano  za
główną  przyczynę  wystąpienia  zaburzeń  u  dziecka.  Ja  osobiście  nie  wyobraŜam

sobie  jakiejkolwiek  terapii  bez  aktywnego  udziału  rodzica.  Dla  mnie  jest  on
zarazem współtwórcą i współrealizatorem terapii.
            Na  koniec  chciałbym  przypomnieć  słowa  Pana  Profesora  Tadeusza
Gałkowskiego, który powiedział: „ Dobry terapeuta to terapeuta z pasją. Do póki
ją  ma  jest  skuteczny.  Kiedy  pasja  się  skończy  niech  juŜ  tylko  dzieli  się  swoimi
doświadczeniami”/Dziecko  Autystyczne,2001,  str.  62/.  Oprócz  pasji  dodał  bym
jeszcze  wiarę,  entuzjazm,  optymizm,  ciepło,  współprzeŜywanie,  cierpliwość  i
zrozumienie.
       „  śycie  terapeuty  dzieci  z  dysfunkcjami  jest  jak  rwąca  rzeka.  Po  prostu
porywa cię i niesie przez świat ludzi przynosząc wciąŜ nowe krajobrazy, zwyczaje
i  odmienności.  Czasem  płaczesz  z  bezsilności,  czasem  śmiejesz  się  do  rozpuku,
czasami chcesz wszystko rzucić i nigdy więcej nie patrzeć na smutnych rodziców
cierpiące  dzieci.  Ale  kiedy  chociaŜ  raz  upośledzona  dziewczynka  wzięła  cię  za
szyje,  kiedy  chociaŜ  raz  musiałeś  wytrzeć  zaślinioną  buzię  chłopca  poraŜonego
mózgowo i kiedy chociaŜ raz dziecko autystyczne spojrzało na ciebie – zaczynasz
wierzyć,    Ŝe  nie  moŜesz bez  nich  Ŝyć  i  to  prawda...”/Dziecko  autystyczne,  2001,
str.56/

   BIBLIOGRAFIA:

Cohen S. B, P. Bolton „Autyzm. Fakty“ KTA – Kraków 1999

„Dziecko Autystyczne” KTA – Zarząd Główny Warszawa 2001

„Dziecko Autystyczne” KTA – Zarząd Główny Warszawa 1995

Dykcik W./red/: Pedagogika specjalna, Wydawnictwo UAM, Poznań 1997

Franczyk A., Krajewska K. „Program psychostymulacji dzieci w wieku
przedszkolnym z deficytami i zaburzeniami rozwoju” Oficyna
Wydawnicza „Impuls” Kraków 2003

Grandin T. Scariano M. Byłam dzieckiem autystycznym. PWN
Warszawa-Wrocław 1955

Kaufman B. N. Przebudzenie naszego syna. Zwycięstwo miłości nad
chorobą. Fundacja „Synapsis” Warszawa 1994

Kościelska M. Oblicza upośledzenia. PWN Warszawa 1995

Lynn E. McClannahan, Patricia J. Krantz. „Plany aktywności dla dzieci z
autyzmem” SPOA Gdańsk 2002

10.

Maurice C. (red.) Modele zachowań oraz współpraca z dziećmi
autystycznymi. Wydawnictwo „TWIGGER” Warszawa 2002

11.

Pilch T.: Zasady badań pedagogicznych, Wydawnictwo Akademickie
„śAK”, Warszawa 1998

12.

Pisula E. Autyzm u dzieci. Diagnoza, klasyfikacja, etiologia. PWN
Warszawa 2000

13.

Randall P. Parker J. Autyzm. Jak pomóc rodzinie. Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne Gdańsk 2002

14.

Shattock P. Savery D. Autyzm jako zaburzenie metaboliczne. Fundacja
„Sinapsis” Warszawa 2000

15.

Schopler E., Lansing M., Waders L.: Ćwiczenia edukacyjne dla dzieci
autystycznych, SPOA, Gdańsk 1994

16.

Schopler E., Lansing M., Waders L.: Techniki nauczania dla rodziców i
profesjonalistów, SPOA, Gdańsk 1987

17.

Schopler E., Lansing M., Waders L.: Profil psychoedukacyjny PEP-r),
SPOA, Gdańsk 1987

18.

Wacław W. Aldenrud U. Ilsted S. Dzieci z autyzmem i z zespołem
Aspergera. Wydawnictwo Naukowe „Śląsk” Katowice 2000

19.

Violet F. Maas. „Uczenie się przez zmysły”. WsiP Warszawa 1998

20.

Zoller D. Gdybym mógł z wami rozmawiać... Fundacja „Synapsis”
Warszawa 1995

21.

„śyć z autyzmem” Wybrane zagadnienia dotyczące problematyki osób z
autyzmem. Wyd. „Fundacja Wspólnota Nadziei” Kraków 2002.