LOGIKA

LOGIKA

wykład 2

wykład 2

II. Język jako system znaków
III. Nazwy

II. Język jako system znaków

Podstawowym elementem kultury jest umiejętność posługiwania się
znakami. NajwaŜniejszy rodzaj znaków to znaki słowne, choć nie jest to
jedyny ich rodzaj. Znakami słownymi mogą być słowa mówione, w
jakiś sposób zapisane, migane itp.
Precyzyjne określenie tego, co nazywamy znakiem nie jest proste.

II.1   Pojęcie znaku

Precyzyjne określenie tego, co nazywamy znakiem nie jest proste.
WciąŜ co do tego toczą się spory.

RozwaŜmy następujące przykłady posłuŜenia się znakami róŜnego
rodzaju:

• Dowódca

batalionu wystrzelił zieloną rakietę, dając znak do

rozpoczęcia natarcia.

• Ktoś zawiązał supełek na chustce do nosa, by nie zapomnieć o

zapłaceniu rachunku za telefon.

• Kierowca pogotowia włączył niebieskie światło i syrenę.

W kaŜdym z tych przypadków jakiś człowiek spowodował określony,
dostrzegalny dla innych układ rzeczy czy zjawisko, a z tym układem
rzeczy czy zjawiskiem według określonych reguł (reguł znaczenio-
wych), ogólnie przyjętych w danym środowisku, lub na jakiś jeden raz
przyjętych przez twórcę znaku i ewentualnie odbiorcę znaku, wiązać
naleŜy myśli o określonej treści, w szczególności myśli odnoszące się do
jakichś stanów świata, który opisujemy.

Zdarza się niekiedy, iŜ twórca i odbiorca znaku jest jedną i tą samą
osobą, a nawet więcej – bywa, Ŝe jedynie sam twórca znaku zna regułę
znaczeniową na ten jeden raz przyjętą. Czasem reguły znaczeniowe są
znane tylko określonemu twórcy i określonemu odbiorcy znaku.

Reguły znaczeniowe są ustanawiane w sposób wyraźny (np. w formie
przepisów drogowych co do uŜywania niebieskiego światła i syreny
przez pojazdy uprzywilejowane) albo kształtują się w sposób
zwyczajowy (np. jeśli chodzi o znaczenie podstawowych słów języka
polskiego).

Znakiem

w ścisłym tego słowa znaczeniu nazywamy dostrzegalny

układ rzeczy czy zjawisko spowodowane przez kogoś ze względu na to,
iŜ jakieś wyraŜenie ustanowione czy zwyczajowo ukształtowane reguły
nakazują wiązać z tym układem rzeczy czy zjawiskiem myśli
określonego typu.

określonego typu.

Zatem znakiem nie jest sam w sobie układ rzeczy czy zjawisko, takie jak
określony dźwięk, światło, czy układ kresek – które nazywamy
substratem materialnym

znaku – lecz dopiero taki układ rzeczy czy

zjawisko rozpatrywane w powiązaniu z określonymi regułami
znaczeniowymi, nakazującymi wiązać z tym substratem materialnym
myśli o określonej treści.

Zdarzają się sytuacje szczególne, kiedy

• ktoś produkuje substrat materialny znaku nie znając odpowiednich

reguł znaczeniowych

(

np. polski pracownik drukuje w Dzienniku Ustaw z przesłanych matryc

(

np. polski pracownik drukuje w Dzienniku Ustaw z przesłanych matryc

tekst obcy umowy międzynarodowej w jakimś wschodnim alfabecie

),

• ktoś mylnie bierze za substrat materialny znaku coś, co powstało bez

intencji wytworzenia takiego materialnego substratu znaku

(

np. krzątaninę kilku osób przed zapaloną lampą, patrząc z odległości, moŜna

było wziąć za sytuację, w której ktoś nadaje sygnały alfabetem Morse'a

).

Co więcej jakiś przedmiot moŜe być uznawany za substrat materialny
znaku wtedy, gdy znajduje się w szczególnym określonym układzie –
ale nie w innym.
Biała płachta wywieszona na polu walki jest ogólnie przyjmowanym
znakiem poddania się, ale taka sama płachta wywieszona na płocie w

znakiem poddania się, ale taka sama płachta wywieszona na płocie w
czasie pokoju nie jest przez nikogo uwaŜana za znak.

NaleŜy ponadto odróŜniać znak od oznaki (objawu, symptomu) jakiegoś
stanu rzeczy.

Oznaką jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia nazywamy wszystko to, co
współwystępując z owym stanem rzeczy czy zdarzeniem powoduje

współwystępując z owym stanem rzeczy czy zdarzeniem powoduje
skierowanie nań czyjejś myśli, choć nie istnieją reguły znaczeniowe,
które by takie skierowanie myśli nakazywały.

Np. dym, sam jako taki, jest oznaką (a nie znakiem) ognia, przylot jaskółek jest oznaką
wiosny, rozpryśnięte szkło na jezdni jest oznaką wypadku, który wydarzył się w tym
miejscu. Natomiast kreski odpowiednio narysowane przez policjanta kredą na asfalcie są,
według ustalonych w słuŜbie policyjnej reguł znaczeniowych, znakami informującymi o
stwierdzonym połoŜeniu pojazdów i innych przedmiotów po wypadku.

Przedmiotem zainteresowania mogą być jednak nie tylko znaki słowne.
Pewne reguły zwyczajowe nakazują uznawać niektóre zachowania za
znaki w odniesieniu co do wiadomych dwu (bądź więcej) stronom
treści.

Np. zajęcie miejsca w autobusie, który za z góry ustaloną opłatą zawozi
pasaŜerów na lotnisko jest znakiem przyjęcia propozycji zawarcia
umowy (przyjęcia oferty).

Widoczne staje się więc, Ŝe zaleŜnie od sytuacji naleŜy znać się na
znakach, jakimi posługuje się dane środowisko, np. wiedzieć, Ŝe według
reguł przyjmowanych w tradycyjnym handlu wiejskim uderzenie w
wyciągniętą dłoń kontrahenta jest znakiem ostatecznej zgody na
proponowane przez niego warunki.

proponowane przez niego warunki.

W szczególnym przypadku znakiem moŜe siać się nawet bierne
zachowanie się jakiegoś podmiotu, np. jeśli ze stale współpracującymi
przedsiębiorstwami uzgodniono, Ŝe brak odpowiedzi na przedłoŜoną
ofertę do oznaczonego w niej dnia naleŜy uwaŜać za znak jej przyjęcia.

Substrat materialny znaku moŜe być:
• trwały

(

np. napis na trwałym materiale, znak drogowy, kamień graniczny

) 

• albo nietrwały

(

np. błysk światła, dźwięk mowy ludzkiej, sygnał gwizdkiem

).

Trwałe substraty materialne pojawiają się najczęściej wtedy, gdy znaki

Trwałe substraty materialne pojawiają się najczęściej wtedy, gdy znaki
mają słuŜyć nie tylko do porozumiewania się między ludźmi w danym
momencie, ale takŜe do utrwalania treści myśli na własny czy kogoś
innego uŜytek.
NaleŜy teŜ zwrócić uwagę przypadki tego rodzaju, w których substrat
materialny znaku przybiera w pewnej fazie taką postać, Ŝe nie moŜemy
bezpośrednio dostrzec jego cech istotnych z punktu widzenia przekazu
informacji (np. naświetlona, a nie wywołana błona światłoczuła z
tekstem dokumentu, nagrana taśma magnetofonowa).

Znaki słowne są najwaŜniejszym rodzajem znaków. Tworzą one szereg
odrębnych systemów znaków, którymi posługują się roŜne grupy ludzi,
czyli tworzą odrębne języki.
Językami nazywa się takŜe czasem systemy znaków innych niŜ słowne,
np. mówi się o „języku znaków drogowych”.

II.2   Język

np. mówi się o „języku znaków drogowych”.

Język jest to system obejmujący wyznaczony przez pewne reguły zbiór
znaków słownych, znaków, z którymi odpowiednie reguły nakazują
wiązać myśli określonego typu, a inne reguły określają dopuszczalny
sposób wiązania tych znaków w wyraŜenia złoŜone.
Tak więc z semiotycznego punktu widzenia język określany jest przez
trzy grupy reguł: reguły wyznaczające zasób słów danego języka, reguły
znaczeniowe oraz reguły składniowe (syntaktyczne).

RozróŜniamy języki:
• naturalne, których reguły ukształtowane zostały zwyczajowo, w

sposób spontaniczny, a dopiero róŜniej ktoś podjął się ich odtworzenia
na podstawie obserwacji posługiwania się danym językiem
• sztuczne, skonstruowane dla jakichś celów w ten sposób, Ŝe reguły

• sztuczne, skonstruowane dla jakichś celów w ten sposób, Ŝe reguły

tych języków zaprojektowano z góry (np. język esperanto).

Przykładem języka naturalnego moŜe być język pierwotnych grup
etnicznych, w którym nie wprowadza się nowych słów za pomocą
wymyślonych z góry reguł znaczeniowych.
Współczesne języki narodowe mają zazwyczaj charakter mieszany:
częściowo naturalny (

zasób słów podstawowych, ukształtowanych zwyczajowo

),

częściowo sztuczny (

zasób słów wprowadzonych do języka w sposób umowny

).

Poszczególne dyscypliny naukowe mogą w pewien sposób zmieniać
język naturalny, na swoje potrzeby wprowadzając nowe słowa lub
uściślając w sposób umowny znaczenie słów ukształtowane w tym
języku zwyczajowo.

Podobnie np. poszczególne grupy zawodowe czy poszczególne
społeczności

regionalne

wytwarzają

pewne

odmiany

języka

narodowego, najczęściej w ten sposób, Ŝe do podstawowego zasobu
słów danego języka dołączają słowa i wyraŜenia nie uŜywane przez inne
grupy, albo uŜywane w sposób odmienny.

Reguły znaczeniowe języka naturalnego są nadzwyczaj złoŜone,
bowiem uwzględniają między innymi:

• specyficzne elementy sytuacji, w której dana wypowiedź została

sformułowana,

sformułowana,

• kontekst innych wypowiedzi,
• formy gramatyczne uŜytych słów
• itd.

Te same zespoły dźwięków mowy czy napisy mogą być róŜnie
rozumiane w róŜnych językach, a z drugiej strony – odmienne słowa z
róŜnych języków mogą być rozumiane jednakowo.

Wyraz czy wyraŜenie złoŜone ma ustalone znaczenie w danym języku,
jeśli wśród ludzi mówiących danym językiem istnieje pewien ustalony
sposób posługiwania się danym wyrazem czy wyraŜeniem jako
znakiem.

Słowo „lis”

• w języku polskim jest znakiem odnoszącym się do określonego

zwierzęcia,

• w języku łacińskim oznacza spór sądowy,
• a we francuskim oznacza lilię – kwiat ogrodowy, lub wodny.

• a we francuskim oznacza lilię – kwiat ogrodowy, lub wodny.

Zabawnym przykładem w tym kontekście moŜe być konfrontacja
znaczeń słowa „ano” w języku czeskim i hiszpańskim.

I odwrotnie – wyraz „horse” z języka angielskiego i odmienny wyraz
„koń” z języka polskiego mają takie samo znaczenie.

Gdy mówimy, Ŝe ktoś uŜywa pewnego słowa jako słowa w określonym
języku, mamy na myśli nie tylko to, Ŝe ów ktoś wypowiada
odpowiednie dźwięki, lecz i to, Ŝe wypowiada je uŜywając ich w takim
znaczeniu, jakie mają one w tym języku.

Zjawiskiem dodatkowo komplikującym sprawę jest to, Ŝe w języku
naturalnym reguły znaczeniowe są często niedostatecznie precyzyjne, a
co więcej – bywa, iŜ istnieje kilka odmiennych sposobów posługiwania
się danym słowem w kreślonym języku, a więc jedno słowo ma kilka
znaczeń w danym języku (np. w języku polskim słowa „pióro”,
„zielony”, „niŜ” stanowią homonimy).

MoŜna wyróŜniać homonimy w sensie zapisu, jak i w sensie wymowy.

Jeśli reguły znaczeniowe języka nakazują odnosić poszczególne słowo
czy wyraŜenie złoŜone tego języka do określonego przedmiotu, to
mówimy, Ŝe słowo to czy wyraŜenie oznacza dany przedmiot w tym
języku.

Ze względu na reguły znaczeniowe znane komuś, kto mówi danym
językiem, wypowiadane przez niego słowa zazwyczaj wyraŜają
(aktualnie) określone myśli tej osoby.
Słowa takie, brane niezaleŜnie od osoby mówiącej, nadają się do tego,
by za ich pomocą wyraŜać w danym języku myśli określonego rodzaju,
czyli, jak mówimy, wyraŜają one potencjalnie myśli danego rodzaju,
juŜ sformułowane przez kogoś czy mogące być przez kogoś
sformułowane w przyszłości.

Z punktu widzenia semiotyki ogólnej języki róŜnią się słownictwem i
składnią.

Słownictwo

to zasób słów mających ustalone znaczenie w danym

języku. Na słownictwo współczesnych języków narodów cywilizowa-

języku. Na słownictwo współczesnych języków narodów cywilizowa-
nych składają się dziesiątki tysięcy wyrazów i liczba ta stale rośnie i to
mimo, Ŝe niektóre stare słowa wychodzą z uŜycia.

W nie tak odległych latach pojawiły się w języku polskim takie słowa,
jak „odrzutowiec”, „spychacz”, „koparka”, z kolei starym słowom:
„lądować”, „odchylenie”, „wczasy” itp. nadano nowe, odmienne od
dawnego znaczenie.
Ponadto język polski,

jak i wiele innych języków

, zapoŜycza słowa obce.

Wielka liczba słów występujących we współczesnych językach sprawia,
Ŝ

e poszczególne osoby mówiące danym językiem znają znaczenie tylko

części wyrazów tego języka.
Mówimy, Ŝe osoby te opanowały tylko pewien ograniczony słownik
z zakresu danego języka, choćby to był ich język ojczysty.

z zakresu danego języka, choćby to był ich język ojczysty.

RozróŜnić przy tym naleŜy:

• słownik czynny, czyli zasób słów, którymi dana osoba umiejętnie

posługuje się w danym języku, i

• słownik bierny, czyli zasób słów, które dane osoba w danym

języku rozumie, choć ich nie uŜywa.

Małe dziecko ma początkowo słownik czynny złoŜony tylko z
kilkunastu słów, maturzysta zaś co najmniej z kilkunastu tysięcy.
Zatem osoba dorosła w zaleŜności od sytuacji (praca zawodowa,
kontakty towarzyskie, itp.) powinna mieć świadomość i niejednokrotnie
zastanowić się, czy słowa, których uŜywa, są zrozumiałe dla

zastanowić się, czy słowa, których uŜywa, są zrozumiałe dla
interlokutorów, czy pochodzą z ich słownika, czy teŜ są to słowa
niezrozumiałe, a ich znaczenie jest co najwyŜej odgadywane.

Mówiąc o słownictwie pewnego języka trzeba zauwaŜyć, Ŝe w kaŜdym
języku występują pewne szczególne zwroty językowe, tzw. idiomy,
czyli wyraŜenia złoŜone, które mają swoiste znaczenie, odmienne od
tych znaczeń, które wyznaczone byłoby przez zwykłe znaczenie
wyrazów składowych.

Przykładowo po francusku mówi się „se mettre sur son trente et un”, co
dosłownie znaczyłoby po polsku: „włoŜyć się w swoje trzydzieści
jeden”, a co jako całość znaczy: „wystroić się”.
Dla odmiany, nie da się dosłownie przetłumaczyć na język francuski
polskiego zwrotu „pal go sześć”. Ma tylko znaczenie idiomatyczne, a

polskiego zwrotu „pal go sześć”. Ma tylko znaczenie idiomatyczne, a
nie ma jako całość znaczenia dosłownego.

Wiele osób z racji np. wykonywanego zawodu i związanych z nim
kontaktów z ludźmi powinno znać idiomy charakterystyczne dla
ś

rodowiska, w którym pracuje.

Inaczej bowiem moŜe dojść do nieporozumienia.

WaŜnym elementem wyróŜniającym poszczególne języki jest ich
składnia. Składnią języka są ustalone w nim reguły dotyczące sposobu
wiązania wyrazów w wyraŜenia złoŜone.

Językoznawstwo zajmuje się m.in. opisem składni poszczególnych

Językoznawstwo zajmuje się m.in. opisem składni poszczególnych
języków czy grup języków etnicznych, natomiast przedmiotem
syntaktyki logicznej jest wyróŜnianie ogólnych kategorii wyraŜeń
(kategorii syntaktycznych) ze względu na rolę tych wyraŜeń w
strukturze naleŜycie zbudowanych wyraŜeń bardziej złoŜonych.

Bardzo istotne jest rozróŜnianie wypowiedzi, które coś głoszą o jakichś
rzeczach (np: „Deszcz pada”), oraz wypowiedzi, które mówią coś o
wypowiedziach pierwszego rodzaju (np.: „Fałszywe jest zdanie, Ŝe teraz
pada deszcz”).

Pierwsze są wypowiedziami w języku przedmiotowym, czyli w języku
pierwszego stopnia, a wypowiedzi o wypowiedziach sformułowanych w
języku przedmiotowym są wypowiedziami w języku drugiego stopnia.

Przykładowo wypowiedź „To prawda, Ŝe Jan powiedział, iŜ Piotr śpi”, a
więc wypowiedź o wypowiedzi dotyczącej wypowiedzi w języku
przedmiotowym, jest wypowiedzią w języku trzeciego stopnia – i tak
dalej.

Język, w którym formułuje się wypowiedzi o wypowiedziach
sformułowanych

w

języku

niŜszego

stopnia

nazywany

jest

metajęzykiem w stosunku do tego języka.
Niedostrzegalnie zróŜnicowania stopni języka prowadzi do wielu
paradoksów.

paradoksów.

Przykładem jest następujący „paradoks kłamcy”.
RozwaŜmy wyraŜenie:

ZDANIE, KTÓRE TU JEST NAPISANE, JEST FAŁSZYWE.

i spróbujmy rozstrzygnąć, czy to wyraŜenie jest zdaniem prawdziwym
czy fałszywym.

JeŜeli zdanie to jest prawdziwe, czyli, jeśli jest tak, jak ono głosi, to jest
ono fałszywe.
Natomiast jeśli jest fałszywe, a więc, jeśli nie jest tak, jak ono głosi, to
jest prawdziwe.

Paradoks znika, gdy zauwaŜymy, Ŝe Ŝadnego zdania nie moŜna
traktować zarazem jako zdania języka stopnia n i jako zadania języka
stopnia n + 1 (tzn. jako zdania o wypowiedziach języka stopnia n-tego).
Analizowane wyraŜenie narusza tę regułę, bo stwierdzając fałszywość
jakiegoś zdania, jest wypowiedzią metajęzyka, a jednocześnie ma być
jakoby zdaniem, o którym się orzeka, zdaniem języka niŜszego stopnia.

Szczególnymi odmianami języka, którymi mówią ludzie w danym kraju,
są między innymi:

• język prawny, to znaczy język, w którym formułowane są ustawy

i podobne akty prawodawcze, o których zakłada się, Ŝe mają być
rozumiane jako zespół norm postępowania ustanawianych przez

rozumiane jako zespół norm postępowania ustanawianych przez
organizację państwową oraz

• język prawniczy, w którym formułowane są róŜnego rodzaju

wypowiedzi o normach prawnych, np. Ŝe taka a taka norma
obowiązuje, albo Ŝe została uchylona, itp.

Tak pojmowany język prawniczy moŜe być uwaŜny za metajęzyk.

Ze względu na rolę poszczególnych wyraŜeń w budowaniu wyraŜeń
złoŜonych wyróŜniamy ich róŜne kategorie, które nazywamy
kategoriami syntaktycznymi

.

Wyraz czy wyraŜenie naleŜy do tej samej kategorii syntaktycznej co

II.3   Kategorie syntaktyczne

Wyraz czy wyraŜenie naleŜy do tej samej kategorii syntaktycznej co
inny wyraz, czy wyraŜenie, jeŜeli w poprawnie zbudowanym wyraŜeniu
złoŜonym jedne z nich moŜna zastępować drugimi, a składność tego
wyraŜenia złoŜonego będzie zachowana.

Ograniczymy się jednak do scharakteryzowania pod względem
syntaktycznym wyraŜeń występujących w wypowiedziach opisujących
rzeczywistość, gdyŜ co do składni wypowiedzi innego rodzaju brak w
wielu kwestiach zgodności poglądów.

Dwoma podstawowymi kategoriami syntaktyczne są zdania i nazwy,
zaś kategoriami syntaktycznymi pochodnymi są róŜnego rodzaju
funktory

.

Wstępnie, za zdania w sensie logicznym uwaŜamy takie tylko
wyraŜenia, które głoszą, Ŝe tak a tak jest, czy teŜ a tak nie jest (a więc w
terminologii gramatycznej – tylko zdania oznajmujące),
Np. zdaniami są: „Jan jest adwokatem”, „Granit jest skałą magmową”,
„Samochód udlega uszkodzeniom” itd.
Zdanie jest całkowicie samodzielną kategorią syntaktyczną języka
opisowego.

Za nazwę uwaŜamy taki wyraz czy wyraŜenie, które nadaje się na
podmiot lub na orzecznik orzeczenia imiennego w zdaniu.
Nazwami są zatem np. „Jan”, „adwokat”, „granit”, „skała magmowa”,
„samochód”, „maszyna ulegająca uszkodzeniom”, itd.

Funktorami

nazywamy wyrazy czy wyraŜenia, które nie są zdaniami

ani nazwami, lecz słuŜą do wiązania jakichś wyraŜeń w wyraŜenia
bardziej złoŜone.
Mamy wiele rodzajów funktorów – zaleŜnie od tego, jakiego rodzaju
wyraŜenia wiąŜą one w bardziej złoŜoną całość, oraz od tego, jakiej
kategorii syntaktycznej jest wyraŜenie, które powstaje w wyniku tego
powiązania.

Ze względu na fakt, czy w wyniku powiązania wyraŜeń składowych
powstaje zdanie czy nazwa, rozróŜniamy funktory zdaniotwórcze oraz
funktory nazwotwórcze.
WyróŜniamy takŜe funktory funktorotwórcze, wiąŜące prostsze
funktory w ten sposób, Ŝe powstają funktory bardziej złoŜone.

funktory w ten sposób, Ŝe powstają funktory bardziej złoŜone.

Wyrazy czy wyraŜenia, które są przez jakiś funktor wiązane w złoŜoną
nazywamy argumentami tego funktora.
W związku z tym wyróŜniamy funktory o argumentach zdaniowych oraz
funktory o argumentach nazwowych, funktory mające jeden, dwa, albo
nawet więcej argumentów danego rodzaju.

Aby łatwo odróŜniać rodzaje funktorów wprowadźmy następujący
sposób ich oznaczania.

Przyjmijmy, Ŝe litera z oznacza jakieś zadania, a litera n – jakieś nazwy.
Charakterystykę funktora podajemy, zapisując nad kreską za pomocą

Charakterystykę funktora podajemy, zapisując nad kreską za pomocą
odpowiedniej litery, co jest tworzone za pomocą danego funktora, a pod
kreską zapisujemy, ile i jakiego rodzaju argumentów wymaga dany
funktor, poprzez wypisanie stosownych liter.
Oczywiście jest to jedynie pewien uproszczony schemat bardziej
złoŜonej sytuacji.

RozwaŜmy następujące przykłady:

11..

Słowo „zielony” jest funktorem nazwotwórczym od jednego

argumentu nazwowego, co umownie określamy jako funktor rodzaju:

n

n

Wystarczy bowiem do słowa „zielony” dołączyć jakąś jedną nazwę, aby
powstała nazwa złoŜona, np. „zielony trawnik” czy „zielona suknia”.

22..

Słowo „nad” jest funktorem nazwotwórczym od dwóch argumentów

nazwowych –

Wystarczy bowiem dodać do tego słowa dwie nazwy, aby powstała
nazwa złoŜona, np. „most nad rzeką” czy „obraz nad tapczanem” itp.

n

n

n

33..

Zwrot „między ... a ...” jest funktorem nazwotwórczym od trzech

argumentów nazwowych –

Jeśli bowiem uzupełnimy ten funktor trzema nazwami, to otrzymamy

n

n

n

n

nazwę złoŜoną, np.: „most między Warszawą a Pragą”.

44..

Słowo „śpi” jest funktorem zdaniotwórczym od jednego argumentu

nazwowego –

Wystarczy bowiem (zakładając, Ŝe wiadomo, gdzie i kiedy) dodać do
słowa „śpi” jakąś jedną nazwę „Jan”, „Piotr”, „kot”, aby powstało
zdanie „Jan śpi”, „Piotr śpi”, „kot śpi”, itd.

n

z

55..

Słowo „ogląda” jest funktorem zdaniotwórczym od dwóch

argumentów nazwowych –

NaleŜy bowiem dołączyć dwie nazwy: nazwę tego, kto ogląda, i nazwę

n

n

z

NaleŜy bowiem dołączyć dwie nazwy: nazwę tego, kto ogląda, i nazwę
tego, co jest oglądane, aby powstało odpowiednie zdanie, dorzeczne
(„Jan ogląda kota”) czy niedorzeczne („Kamień ogląda tchnienie”), ale
w kaŜdym razie składne, choć fałszywe, jako Ŝe w trzeźwym,
niepoetyckim języku fałszem jest, Ŝe kamień cokolwiek ogląda, i a na
dodatek ogląda westchnienie.

66..

Zwrot „nie jest tak, Ŝe ...” jest funktorem zdaniotwórczym od jednego

argumentu zdaniowego –

Jeśli bowiem uzupełni się ten zwrot dowolnym zdaniem, to powstanie
zdanie złoŜone z funktora i ze zdania-argumentu, np. „Nie jest tak, Ŝe

z

z

zdanie złoŜone z funktora i ze zdania-argumentu, np. „Nie jest tak, Ŝe
Jan śpi”.

77..

Natomiast zwrot składający się ze stów „chociaŜ ..., to ...” jest

funktorem zdaniotwórczym od dwóch argumentów zdaniowych –

Za pomocą bowiem tego funktora moŜna budować zdania złoŜone z
dwóch zdań składowych, nap. „ChociaŜ Jan śpi, to Piotr czuwa”.

z

z

z

88..

Słowo „głęboko”, podobnie jak inne przysłówki, jest funktorem

funktorotwórczym

od

argumentu

funktorowego.

Jeśli

bowiem

dołączymy od tego słowa funktor „śpi”, to otrzymamy funktor
zdaniotwórczy od (jednego w tym przypadku) argumentu nazwowego
(„głęboko śpi”). Zapis kategorii takiego funktora jest dość złoŜony:

(„głęboko śpi”). Zapis kategorii takiego funktora jest dość złoŜony:

Oczywiście moŜna mnoŜyć całe mnóstwo przykładów innych funktorów
funktorotwórczych i to dowolnie skomplikowanych.

n

z

n

z

Zapisywanie w takiej szczególnej postaci charakterystyki róŜnych
funktorów ułatwia zrozumienie struktury wypowiedzi złoŜonej.

Rozpatrzmy to na przykładzie wypowiedzi:

„Rozsądny student uwaŜnie słucha wykładu”.

Charakterystyka syntaktyczna wyraŜeń składających się na tę 
wypowiedź przedstawia się następująco:

n

n

n

z

n

n

z

n

n

z

n

n

n

Jak to określiliśmy, wyraŜenia zaliczane do jednej i tej samej kategorii
syntaktycznej charakteryzuje to, Ŝe gdy jakieś z tych wyraŜeń występuje
w pewnej składnej wypowiedzi złoŜonej (to jest w zdaniu czy nazwie
złoŜonej), moŜna je zastąpić w tej wypowiedzi dowolnym innym
wyraŜeniem tejŜe kategorii, a całość wypowiedzi pozostanie składna,

wyraŜeniem tejŜe kategorii, a całość wypowiedzi pozostanie składna,
choćby to miała być wypowiedz dziwaczna i notorycznie fałszywa.

Przykładowo, jeśli w zdaniu „Rdza niszczy metal” funktor „niszczy”
zastąpimy dowolnym funktorem tejŜe kategorii syntaktycznej,
chociaŜby funktorem „szanuje”, to powstanie zdanie „Rdza szanuje
metal”.
Jest to zdanie dziwaczne, ale składne!

NaleŜy wyraźnie podkreślić, Ŝe jedno i to samo słowo brane w róŜnych
znaczeniach i w róŜnych kontekstach moŜe naleŜeć do róŜnych kategorii
syntaktycznych.
Np. „widzi” w sensie „nie jest niewidomy” to funktor zdaniotwórczy od
jednego argumentu nazwowego, a w innych przypadkach jest to funktor

jednego argumentu nazwowego, a w innych przypadkach jest to funktor
dwuargumentowy (np.: „Jan widzi Piotra”).

Konkretne przypadki posłuŜenia się w mowie czy w piśmie określonymi
wyraŜeniami mogą spełniać róŜnorodne role z punktu widzenia
semiotyki.
Często przy tym określona wypowiedz pełni równocześnie kilka ról
semiotycznych.

II.4   Role semiotyczne wypowiedzi

semiotycznych.

W rozwaŜaniach logicznych zajmujemy się zazwyczaj róŜnymi
rodzajami wypowiedzi ze względu na spełnianą przez nie rolę opisową,
to znaczy zajmujemy się wypowiedziami o pewnym kształcie jako
ś

rodkiem opisu, Ŝe tak a tak jest albo tak a tak nie jest.

Ta rola wypowiedzi jako środka opisu jakichś określonych stanów
rzeczy jest przedmiotem zainteresowania semantyki.

Obok tej roli jednak wypowiedzi nasze pełnić mogą role innego jeszcze
rodzaju, będące przedmiotem zainteresowania pragmatyki.

Formułowane przez nas wypowiedzi zazwyczaj nie tylko opisują pewien
stan rzeczy, lecz nadto wyraŜają nasze przeŜycia, w szczególności m.in.

stan rzeczy, lecz nadto wyraŜają nasze przeŜycia, w szczególności m.in.
nasze przeświadczenia czy przypuszczenia, Ŝe w rzeczywistości jest tak,
jak opisuje dana wypowiedź.

Przykładowo wypowiedź „Jan jest chory” wyraŜa przeświadczenie
mówiącego, Ŝe Jan jest chory, a w kaŜdym razie nadaje się do tego, by
takie przeświadczenie wyrazić w języku polskim.

Wypowiedzi mogą teŜ wyraŜać nasze uczucia czy pragnienia. Rolę
polegającą na wyraŜaniu przez wypowiedzi naszych przeŜyć róŜnego
rodzaju nazywamy rolą ekspresywną tych wypowiedzi.

Rola opisowa i ekspresywna wypowiedzi są od siebie w duŜym stopniu

Rola opisowa i ekspresywna wypowiedzi są od siebie w duŜym stopniu
niezaleŜne.
• MoŜemy

formułować wypowiedzi opisujące jakiś stan rzeczy,

zastrzegając się wyraźnie czy choćby przez sposób dokonania
wypowiedzi, Ŝe nie Ŝywimy przeświadczeń, ani nawet przypuszczeń, Ŝe
jest tak, jak te wypowiedzi głoszą.
• MoŜemy teŜ formułować wypowiedzi, które wyłącznie dają wyraz,

naszym przeŜyciom, np. bólu czy gniewu, a niczego nie opisują.

Przedmiotem zainteresowania pragmatyki jest teŜ rola sugestywna, jaką
pełnić mogą czyjeś wypowiedzi w stosunku do ich odbiorcy.
Wypowiedź mniej lub bardziej skutecznie pełni rolę sugestywną w
stosunku do jej odbiorcy, jeśli oddziałuje na tego odbiorcę jako swoisty
bodziec do określonego zachowania się.

bodziec do określonego zachowania się.
Np. wdroŜony do musztry Ŝołnierz, na komendę „Baczność!” bez
namysłu reaguje przybraniem postawy zasadniczej.
Taką właśnie sugestywną rolę spełniają zwłaszcza wypowiedzi
rozkazujące bezpośrednio skierowane do adresata rozkazu, ale takŜe
róŜnie sformułowane normy, a nawet same tylko informacje o faktach,
na które zwykle reaguje się w jakiś jeden określony sposób (np.
„PoŜar!”, „Nalot!”).

NaleŜy zwrócić uwagę, Ŝe formułowanie wypowiedzi ustnych czy
pisemnych w określonych okolicznościach Ŝycia społecznego jest
zwykle czynnością społeczną, poprzez którą dokonujemy aktu
poinformowania innych czy wezwania do jakiegoś postępowania, czy
teŜ aktu zobowiązania się do czegoś, przyrzeczenia czegoś itp.

teŜ aktu zobowiązania się do czegoś, przyrzeczenia czegoś itp.

WyróŜnia się w związku z tym rolę performatywną niektórych
wypowiedzi w danym środowisku kulturowym, polegającą na tym, Ŝe
poprzez wygłoszenie (czy teŜ napisanie lub podpisanie) tych
wypowiedzi w określonym układzie Ŝycia społecznego dokonuje się
takich aktów o charakterze umownym, konwencjonalnym, jak np.
złoŜenie przyrzeczenia, przyjęcie zobowiązania, nadanie komuś imienia,
wydanie wyroku, ustanowienie normy prawnej itp.

Przykłądowo dla waŜności aktu wydania wyroku konieczne jest to, by
sędzia (czy sędziowie składu sądzącego) podpisał i ogłosił wypowiedź o
określonej treści – bez podpisania i wygłoszenia takiej wypowiedzi nie
dojdzie, według obowiązujących przepisów proceduralnych, do aktu
wydania wyroku.

wydania wyroku.

Wypowiedź rozpatrywana w jej roli performatywnej sama przez się
niczego nie opisuje, nie wyraŜa Ŝadnych przeŜyć, nie sugeruje Ŝadnych
zachowań, chociaŜ jej dokonanie w naleŜyty sposób stać się moŜe
podstawą obowiązywania nakazów określonego rodzaju.

W związku z rozróŜnieniem róŜnych ról wypowiedzi naleŜy
odpowiednio dostrzegać róŜnorodność znaczeń tych wypowiedzi.
Znaczenie jakiegoś wyraŜenia w danym języku nie ogranicza się do jego
znaczenia opisowego, do ustalenia się reguł, według których danemu
wyraŜeniu naleŜy przyporządkowywać myśl o takim, a nie innym stanie

wyraŜeniu naleŜy przyporządkowywać myśl o takim, a nie innym stanie
rzeczy.

Niewątpliwie ma teŜ w języku polskim określone znaczenie wypowiedź
np. „Ach, jakie to smaczne!” – a mianowicie ustaliła się reguła, Ŝe w ten
sposób wyraŜa się zadowolenie z przeŜywanej przyjemności smakowej
– tyle tylko, Ŝe nie jest to znaczenie opisowe, a jedynie znaczenie
ekspresywne.

Znając róŜnorodne role, które pełnią wypowiedzi formułowane w
określonym języku, zrozumieć moŜna, na czym polega proces
porozumiewania się ludzi w tym języku.

OtóŜ osoba będąca twórcą znaku, dąŜąc do wywołania świadomości i

OtóŜ osoba będąca twórcą znaku, dąŜąc do wywołania świadomości i
nnej osoby, odbiorcy znaku, myśli określonego rodzaju, wypowiada
słowa,

którym

według

reguł

znaczeniowych

danego

języka

przyporządkowana jest właśnie taka myśl.
Jeśli twórca znaku naleŜycie zna te reguły i uŜył słów w odpowiednim
znaczeniu, a odbiorca, równieŜ znający te reguły, naleŜycie dosłyszał
czy dostrzegł te słowa i przyporządkowuje im myśl taką właśnie, jaką
zamierzał wywołać twórca znaku – to dochodzi do porozumienia
między twórcą a odbiorcą znaku.

Oczywiście moŜe dojść do porozumienia równieŜ wtedy, gdy twórca i
odbiorca znaku dla danego szczególnego przypadku uzgodnili między
sobą znaczenie jakichś słów czy teŜ innego rodzaju znaków.

Jeśli natomiast wypowiedziane przez twórcę znaku słowa wywołają u

Jeśli natomiast wypowiedziane przez twórcę znaku słowa wywołają u
odbiorcy myśl innego rodzaju niŜ ta, którą zamierzał wywołać twórca,
mówi się, Ŝe powstało między nimi nieporozumienie.

Z kolei jeśli słowa przez kogoś wypowiedziane czy napisane nie
wywołały, jako znak, u odbiorcy myśli o określonej treści, mówi się, Ŝe
nastąpiło niezrozumienie danej wypowiedzi.

Nieporozumienie moŜe powstać czy to dlatego, Ŝe któreś z uŜytych słów
czy wyraŜeń złoŜonych ma w danym języku kilka znaczeń, czy dlatego,
Ŝ

e twórca lub odbiorca mylą się co do tego, jakie znaczenie mają

wypowiedziane słowa w danym języku, albo nie uzgodnili między sobą
odmiennego znaczenia danych słów.

odmiennego znaczenia danych słów.

Niezrozumienie moŜe być spowodowane tym, Ŝe odbiorca nie zna
znaczenia określonych słów w danym języku, albo tym, Ŝe mówiący
uŜył słów, które nie mają ustalonego znaczenia w danym języku.

III.   Nazwy

Nazwa

jest to wyraz albo wyraŜenie rozumiane jednoznacznie, które

nadaje się na podmiot lub orzecznik orzeczenia imiennego w zdaniu.

O

rzeczenie imienne to orzeczenie stwierdzające o podmiocie, Ŝe jest on taki a taki,

np. Ŝe Jan jest adwokatem, stał się adwokatem, został adwokatem itp.

III.1   Pojęcie nazwy

„Jan” i „adwokat” są nazwami, albowiem wyrazy te mogą stać się
podmiotem względnie orzecznikiem w zdaniu.
Podobnie „praworządność” to nazwa i wyraŜenie „fundament siły
Rzeczypospolitej Polskiej” teŜ jako całość jest nazwą, jak to widać ze
zdania: „Praworządność jest fundamentem siły Rzeczypospolitej
Polskiej”.

Ze względu na liczbę wyrazów wchodzących w skład nazwy
rozróŜniamy

• nazwy proste, składające się z jednego tylko wyrazu, i
• nazwy złoŜone, składające się z więcej niŜ jednego wyrazu.

„Skrypt”, „drzewo”, „student” itp. to nazwy proste, zaś wyraŜenia „osoba obecna na
wykładzie”, czy „student pierwszego roku administracji, zamieszkały w mieście połoŜonym
nad Silnicą” – to nazwy złoŜone.

Nazwa to nie to samo co rzeczownik!

W podanych przykładach nazwy złoŜone zbudowane są z całego zespołu rzeczowników,
czasowników, przymiotników, zaimków, przyimków.
RównieŜ i nazwa prosta moŜe nie być rzeczownikiem np. nazwy zawarte w zdaniach:
„Zdrowy pracuje”, „Rozpaczać jest to przydawać zło do zła”, „Tamta jest sympatyczna”.

Ze względu na to, do czego nazwy sie odnoszą, rozróŜniamy:

• nazwy konkretne, które są znakami rzeczy (

np. „stół”

) albo osób (

np.

„sędzia”

), ewentualnie czegoś, co wyobraŜamy sobie jako rzecz lub

osobę (

np. „kwiat paproci”. „nimfa”

),

III.2   Nazwy konkretne i abstrakcyjne

• nazwy abstrakcyjne, które nie są znakami rzeczy czy osób ani

czegoś, co sobie jako rzecz czy osobę wyobraŜamy. Wskazują one
na pewną cechę wspólną wielu przedmiotom (

np. „czerń”

), pewne

zdarzenie czy stan rzeczy (

np. „płacz”, „kradzieŜ”, „cisza”

) albo na pewien

stosunek między przedmiotami (

np. „braterstwo”, „wyŜszość”

).

„Czarny przedmiot” – to nazwa konkretna, nazwa czegoś, co jest czarne. Ale „czerń” to
nazwa abstrakcyjna, bo ta nazwa nie wskazuje na rzeczy, lecz na to, co w pewnych rzeczach
podobne.

Koniecznie odnotujmy, Ŝe niekiedy mogą powstawać niejasności, czy
słowami posługujemy się w danym przypadku jako nazwami
abstrakcyjnymi, czy – konkretnymi.

Np. „wyrok” to nazwa konkretna, jeśli mamy na myśli arkusz papieru, na którym
zapisano treść wyroku, a nazwa abstrakcyjna – jeśli chodzi nam o sam akt wydania

zapisano treść wyroku, a nazwa abstrakcyjna – jeśli chodzi nam o sam akt wydania
wyroku.

Nazwami abstrakcyjnymi naleŜy posługiwać się o tyle ostroŜnie, Ŝe
często ulegamy przy tym pokusie, by dopatrywać się jakichś rzeczy,
których nazwy te byłyby znakami.
A przecieŜ nie ma jakiejś takiej rzeczy, która nazywałaby się „piękno”,
bo piękno to nie rzecz, lecz cecha wspólna wszystkim rzeczom z
czyjegoś punktu widzenia pięknym, itp.

ChociaŜ nic nie stoi na przeszkodzie, by formułować np. zdanie:
„Sprawiedliwość ukarała przestępstwo”, to jednak lepiej pozostawić taki
sposób mówienia poetom i wypowiadać się w sposób moŜliwie
najbardziej konkretny, np.: „Sędzia wymierzył przestępcy karę”.
Jeśli takie „poetyckie” podejście nie spowoduje większych kłopotów

Jeśli takie „poetyckie” podejście nie spowoduje większych kłopotów
przy rozwaŜaniu spraw potocznych, to przy rozwaŜaniach natury
teoretycznej nieostroŜność w posługiwaniu się nazwami abstrakcyjnymi
łatwo moŜe sprowadzić na bezdroŜa gadaniny nie wiadomo o czym.

Ten, kto dopatruje się jakiegoś fizykalnego, to znaczy zajmującego w
jakimś czasie jakąś przestrzeń, przedmiotu, który odpowiadałby nazwie
abstrakcyjnej, popełnia tzw. błąd hipostazowania.

Desygnatem

danej nazwy określamy przedmiot, którego ta nazwa jest

znakiem.
To, co, nosimy na stopach, jest desygnatem nazwy „buty”.
Ten, kto właśnie prowadzi wykład z logiki prawniczej, jest desygnatem
nazwy „człowiek”.

III.3   Desygnat nazwy

nazwy „człowiek”.

Jeśli wskaŜemy na zielony, płaski przedmiot wiszący na ścianie
naprzeciw drzwi wejściowych do auli i powiemy: „To jest tablica” – to
powiemy prawdę; jeśli zaś powiemy: „To jest drzewo” – to powiemy
nieprawdę.
Desygnatem danej nazwy jest kaŜdy przedmiot, o którym trafnie orzec
moŜna daną nazwę. Nazwa oznacza swe desygnaty i z tego punktu
widzenia nazwami interesuje się semantyka.

Podane przykłady ukazały desygnaty nazw konkretnych – rzeczy albo
osoby, czyli przedmioty w ścisłym znaczeniu, przedmioty zajmujące w
jakimś określonym czasie jakąś określoną część przestrzeni.
Niemniej słowo „przedmiot” moŜe być czasem uŜywane w znaczeniu
szerszym.

szerszym.

Mówi się mianowicie, Ŝe „przedmiotem naszej myśli” jest to, ku czemu
zwraca się nasza myśl. A przecieŜ moŜe się ona zwracać nie tylko ku
rzeczom, ale i ku cechom wspólnym dla wielu rzeczy, ku stosunkom, ku
zdarzeniom itd. Co więcej myśl naszą mogą zaprzątać nie tylko
wyobraŜenia tego, co jest, lecz równieŜ twory naszej wyobraźni.

Mając na uwadze tak szerokie rozumienie słowa „przedmiot”, moŜemy
mówić, Ŝe np.:

• liczba 3 jest desygnatem nazwy „liczba nieparzysta”,
• czyn oszusta jest desygnatem nazwy „przestępstwo”,
• sprawiedliwość, pojmowana jako skłonność jakiegoś człowieka do

• sprawiedliwość, pojmowana jako skłonność jakiegoś człowieka do

postępowania w sposób sprawiedliwy, jest desygnatem nazwy
„cnota”.

Ten sposób rozumienia słowa „przedmiot” nasuwa jednak wiele
wątpliwości, np.:

• czy jest jedno piękno, czy tyle, ile przedmiotów pięknych dla

jakichś ludzi w jakiejś chwili,

• co to znaczy, Ŝe „istnieją” liczby nieparzyste, a „nie istnieje” liczba

naturalna większa od kaŜdej innej liczby naturalnej.

Mimo tych wątpliwości pewny jest fakt, Ŝe nie moŜna utoŜsamiać
„przedmiotu naszych myśli” z przedmiotem-rzeczą.

Ze względu na te trudności z określeniem desygnatu nazwy
abstrakcyjnej

posługiwać

się

będziemy

głównie

przykładami

abstrakcyjnej

posługiwać

się

będziemy

głównie

przykładami

dotyczącymi desygnatów nazw konkretnych.

Nazwy indywidualne

to takie nazwy, które słuŜą do oznaczania

poszczególnych – właśnie tych a nie innych przedmiotów, a
równocześnie nie przypisują przez to danemu przedmiotowi takich czy
innych właściwości wyróŜniających go.

III.4   Nazwy indywidualne i generalne

Nazwa indywidualna, taka jak np. „Kielce”, „Silnica”, „Jan Kowalski”,
słuŜy danemu przedmiotowi tak długo, jak długo zachowuje on ciągłość
istnienia, lub nie zostanie mu uprzednio dana nazwa zmieniona na inną,
co więcej nazwa indywidualna słuŜy bez względu na cechy tego
przedmiotu.

Skoro raz niemowlę nazwano: Jan Kowalski, to nazwa ta będzie mu słuŜyć, chociaŜ kolejno
stanie się ono chłopcem, młodzieńcem, dojrzałym męŜczyzną, starcem; chociaŜ będzie
kolejno brunetem, siwym, łysym; choć zmieni zawód, stan cywilny, obywatelstwo, czy inne
cechy.

ZauwaŜmy, Ŝe nazwy indywidualne mogą być nadawane nie tylko
przedmiotom rzeczywistym, ale i przedmiotom jedynie wyobraŜonym,
np. postaciom literackim (

np. „Michał Wołodyjowski”

) czy występującym w

dziele literackim wyimaginowanym miejscowościom.

Dla odmiany nazwy, które przysługują przedmiotom ze względu na
jakieś cechy, które tym przedmiotom przypisujemy, nazywamy
nazwami generalnymi

.

Nazwy generalne, np.: „drzewo”, „krzesło”, „student administracji”,
odnoszą się do wszelkich przedmiotów danego rodzaju, a więc

odnoszą się do wszelkich przedmiotów danego rodzaju, a więc
przedmiotów mających cechy budynku, krzesła, studenta administracji.

W pewnych przypadkach moŜe istnieć jeden tylko przedmiot mający
odpowiednie cechy (

np. gdy szukamy desygnatu nazwy generalnej „najwyŜsza góra

na świecie”

), a nawet w ogóle mogą nie istnieć przedmioty o

odpowiednich cechach (

„kulisty sześcian”, „szklana góra”, „krasnoludek”

).

Jeden przedmiot moŜemy nazwać przy uŜyciu tak nazwy indywidualnej,
jak generalnej, bowiem „najsłynniejsze z pierników miasto w Polsce” –
to nazwa generalna, która oznacza to samo, co nazwa indywidualna
„Toruń”.

MoŜe być równieŜ tak, Ŝe jedna nazwa w zaleŜności od kontekstu raz
staje się nazwą indywidualną, a raz generalną. Jako przykład rozwaŜmy
słowo „Zofia”. Choć wiele kobiet nosi to imię, to uŜywając tego słowa
odnosimy je zazwyczaj do pewnej określonej – właśnie tej a nie innej,
kobiety. Ale jeśli dla odmiany mówimy np.: „KaŜda Zofia ma imieniny
15 maja”, to słowo „Zofia” staje się nazwą generalną, bo rozumiemy je
w sensie: „kobieta, która ma tę cechę, Ŝe dano jej imię Zofia”.

ZauwaŜmy jeszcze, Ŝe nazwy mogą ewoluować wraz z rozwojem
języków.
Przykładowo nazwa „Krzywousty”, która dziś, z naszego punktu
widzenia, jest nazwą indywidualną, początkowo, przed wiekami,
wskazywała na pewną osobę poprzez jej cechy.

wskazywała na pewną osobę poprzez jej cechy.

U W A G A

Przepisy prawa ustanawiają nakazy dla takich a takich obywateli oznaczonych
nazwą generalną. Z kolei urzędy, stosując prawo, ustanawiają na tej podstawie
normy dla obywateli oznaczonych nazwami indywidualnymi.
Przykładowo więc odróŜnianie nazw indywidualnych i generalnych jest
niezbędnie potrzebne zwłaszcza przy rozwaŜaniach dotyczących prawa cywilnego.

Nazwy generalne odnoszą się do wszystkich przedmiotów mających
pewien określony zespół cech.

Przykładowo nazwa „samolot” takie ma znaczenie w języku polskim, Ŝe
odnosimy ją do kaŜdego przedmiotu, który jest:

III.5   Treść nazwy

odnosimy ją do kaŜdego przedmiotu, który jest:

1) urządzeniem przystosowanym do swobodnego lotu w powietrzu;
2) cięŜszym od wypartego przez nie powietrza;
3) poruszanym silnikiem o takiej czy innej konstrukcji;
4) o nieruchomych płatach nośnych.

Taki zespół cech łącznie przysługuje kaŜdemu samolotowi i tylko
samolotowi, a nie np. szybowcowi, sterowcowi, śmigłowcowi,
spadochronowi, rakiecie kosmicznej itd.

Treścią jakiejś nazwy generalnej nazywamy taki zespół cech, na
podstawie którego osoba uŜywająca danej nazwy we właściwy dla
danego języka sposób gotowa jest uznać jakiś dowolny przedmiot za
desygnat tej nazwy, jeśli stwierdzi w nim te cechy łącznie, a przy
stwierdzeniu braku którejś z nich – odmówić charakteru desygnatu tej

stwierdzeniu braku którejś z nich – odmówić charakteru desygnatu tej
nazwy.

Np. treścią nazwy „pęczak” w języku polskim jest zespół cech: 1) coś, co jest kaszą, 2)
jęczmienną, 3) bardzo grubą. Wszystko, co ma te trzy cech, moŜe być nazwane
pęczakiem i tylko to, co te trzy cechy łącznie posiada. Nie kaŜda bardzo gruba kasza
jest pęczakiem, tylko jęczmienna. Nie kaŜda kasza jęczmienna jest pęczakiem, tylko
bardzo gruba. Kto wiedząc, Ŝe ma do czynienia z bardzo grubą kaszą jęczmienną,
odmawia jej nazwy „pęczak”, ten widocznie nie zna treści nazwy „pęczak”, nie zna jej
znaczenia w języku polskim.

Dziękuję za uwagę!

Dziękuję za uwagę!

Dziękuję za uwagę!

Dziękuję za uwagę!