1
BHP W PRZETWÓRSTWIE DREWNA
Piły tarczowe, frezy i wały noŜowe
WPROWADZENIE
Piły, frezy, głowice frezowe i wały noŜowe oraz inne narzędzia skrawające stanowią
główne źródło zagroŜeń występujących przy maszynowej obróbce drewna. Związane są z
nimi przede wszystkim, najczęściej występujące podczas obróbki drewna zagroŜenia
mechaniczne, takie jak zagroŜenie:
•
skaleczeniem o nieruchome, nieosłonięte narzędzie,
•
obcięciem palców rąk przez pracujące (najczęściej obracające się) narzędzie,
•
odrzutem przedmiotu obróbki w stronę operatora wskutek nagłego wzrostu sił
skrawania lub zakleszczenia się narzędzia (piły tarczowej) w materiale,
•
porwaniem i przerzuceniem przez obracające się narzędzie, w stronę operatora,
odciętych fragmentów materiału oraz wiórów,
•
uderzeniem oderwanych części narzędzia wskutek jego rozpadu lub odłamania
się fragmentów noŜy tnących.
RównieŜ zagroŜenia niemechaniczne, takie jak zagroŜenie poparzeniem, poŜarem,
hałasem czy drganiami mają ścisły związek z uŜywanymi do obróbki mechanicznej
drewna narzędziami. Z tych względów niezmiernie waŜne jest stosowanie w budowie
narzędzi rozwiązań wpływających na zmniejszenie tych zagroŜeń, a tym samym
prowadzących do zredukowania poziomu ryzyka oraz zmniejszenia liczby wypadków,
zwłaszcza tych najcięŜszych.
Stosowane do maszynowej obróbki drewna narzędzia mogą stanowić część obrabiarki,
jak na przykład wały noŜowe strugarek. Wówczas narzędzia te mogą podlegać tzw.
ocenie (badaniu) typu wraz z obrabiarką. Dzieje się tak w przypadku tych rodzajów
obrabiarek do drewna, które wymieniono w załączniku IV Dyrektywy 98/37/CE
(zastępującej Dyrektywę 89/392/CEE), jako maszyny szczególnie niebezpieczne,
podlegające ocenie typu i certyfikacji na znak CE przez jednostkę notyfikowaną w Unii
Europejskiej.
W większości przypadków narzędzia są, lub mogą być, stosowane wymiennie w
obrabiarkach i wówczas nie podlegają „wprost” wymaganiom Dyrektywy, jednak w
przyjętych dotychczas europejskich normach zharmonizowanych, dotyczących np.
pilarek tarczowych stołowych i formatowych oraz frezarek pionowych
dolnowrzecionowych znajdują się wymagania mówiące o konieczności umieszczenia w
instrukcji obsługi tych maszyn informacji, Ŝe stosowane w nich narzędzia muszą spełniać
wymagania normy europejskiej EN 847-1.
Norma ta, ustanowiona w 1997 roku, zawiera podstawowe wymagania bezpieczeństwa
dotyczące pił tarczowych, frezów, głowic noŜowych i frezowych oraz wałów noŜowych.
Wymagania tej normy stanowią podstawę badania wału noŜowego, podczas oceny typu
strugarki dokonywanej przez jednostkę notyfikowaną w UE. W przypadku innych
narzędzi do maszynowej obróbki drewna kraje członkowskie stosują własne rozwiązania
prawne, np. Niemcy wprowadzili od 1998 roku obowiązek stosowania frezów i głowic
frezowych ze znakiem BG-TEST, który jest równoznaczny ze spełnianiem przez te
narzędzia wymagań normy EN 847-1.
WYMAGANIA
Wymagania stawiane narzędziom i ich elementom moŜna pogrupować na dotyczące:
•
kształtu i wymiarów
•
wywaŜenia statycznego i dynamicznego
•
badań dynamicznych (testy wirowania oraz odrzutu)
•
oznakowania
•
instrukcji dla uŜytkownika
Kształt i wymiary
Grupa wymagań dotyczących geometrii narzędzi obejmuje równieŜ mocowanie noŜy w
korpusach oraz wzajemne mocowanie narzędzi wchodzących w skład zespołów
narzędziowych.
Zgodnie z normą w głowicach noŜowych, frezowych oraz wałach noŜowych naleŜy
stosować kształtowe zamocowanie noŜy, np. za pomocą kołka (dla szerokości roboczej
narzędzia do 30 mm) lub kołków (dla większych szerokości roboczych). Wyjątkowo
dopuszcza się stosowanie zamocowania tarciowego w następujących przypadkach:
•
w wałach noŜowych strugarek wyrówniarek i grubiarek o szerokości roboczej
do 150 mm;
•
w wałach i głowicach noŜowych stosowanych w obrabiarkach z wbudowanym
posuwem;
•
w głowicach rozdrabniarek (rębarek oraz skrawarek wiórów).
W przypadku narzędzi będących częściami składanymi zespołów narzędziowych (np.
zestawów frezów ścinowych), które samodzielnie nie spełniają wymagań dla narzędzi
przeznaczonych do obrabiarek z ręcznym posuwem, powinny być one tak
skonstruowane, aby zapobiec samodzielnemu uŜyciu ich narzędzi składowych – np.
poprzez odpowiedni występ (kołek) w powierzchni czołowej piasty wchodzący w
zagłębienie innego współpracującego narzędzia składowego, a uniemoŜliwiający
zamocowanie pojedynczego narzędzia składowego .
Jeśli wzajemny obrót części składowych zestawu narzędziowego moŜe spowodować ich
kolizję i uszkodzenie krawędzi tnących narzędzi składowych, powinny być one
zabezpieczone przed obrotem względem siebie, np. przez odpowiednie ukształtowanie
powierzchni piasty – jak to opisano powyŜej.
Norma określa równieŜ, dla róŜnych stosowanych materiałów minimalne grubości noŜy
i wymaganą powierzchnię ich mocowania w głowicach.
Określone są maksymalne tolerancje dla otworów do mocowania w piłach tarczowych
(H8) oraz w narzędziach nasadzanych (H7), a takŜe średnica, bicie czołowe
(maksymalnie 0,02 mm) oraz odchyłki równoległości płaszczyzn czołowych piast
narzędzi nasadzanych (równieŜ maksymalnie 0,02 mm).
2
W przypadku narzędzi o masie przekraczającej 15 kg, producent zobligowany jest
przewidzieć bezpieczny sposób ich przenoszenia i wymiany (np. uchwyty transportowe).
Inne wymagania związane z geometrią narzędzi dotyczą kształtu i wymiarów narzędzi,
kątów przyłoŜenia, wystawania krawędzi tnącej noŜa poza obrys korpusu narzędzia oraz
maksymalnej dopuszczalnej szerokości rowka wiórowego w zaleŜności od średnicy
narzędzia.
WywaŜenie statyczne i dynamiczne
WywaŜenie statyczne, zgodnie z normami EN 859, EN 860 i EN 861, dotyczącymi
strugarek sprowadza się do takiego doboru noŜy i akcesoriów słuŜących do ich
zamocowania w korpusie wału (listew dociskowych, śrub itp.), aby masa poszczególnych
kompletów róŜniła się nie więcej, niŜ o 0,25%.
WywaŜenie dynamiczne określone jest za pomocą tzw. klasy niewywaŜenia G.
G =
gdzie: n - prędkość obrotowa [min
-1
]
e
dop
. – niewywaŜenie [g*mm/kg]
Powinna ona wynosić minimum:
G 6,3 dla korpusów wałów noŜowych strugarek wyrówniarek i wyrówniarko-grubiarek
G 16 dla narzędzi pojedynczych oraz korpusów narzędzi składanych
G 40 dla narzędzi składanych i zespołów narzędziowych
Wymagania te są dość łagodne i narzędzia uznanych producentów są przewaŜnie
wywaŜane o jedną, dwie klasy wyŜej.
Testy wirowania i odrzutu
Test wirowania przeprowadzany jest w celu sprawdzenia odporności narzędzi składanych
na wysunięcie noŜy lub rozpadnięcie się narzędzia pod wpływem sił odśrodkowych przy
wirowaniu z prędkością dopuszczalną oraz większą od dopuszczalnej.
Test odrzutu umoŜliwia eliminację narzędzi, których konstrukcja (kształt) stwarza duŜe
zagroŜenie odrzutem. Narzędzia spełniające wymagania tego testu powodują równieŜ
mniejsze urazy przy bezpośrednim kontakcie podczas pracy z dłonią operatora, niŜ te,
które tego testu nie spełniają.
W normie znajdują się równieŜ inne wymagania. Ich zestawienie w odniesieniu do
badanych narzędzi przedstawiono poniŜej.
Wymagania
Badane narzędzia
Sposób zamocowania
Głowice frezowe, wały noŜowe, zespoły
narzędziowe
Grubość noŜa, szerokość
mocowania
Narzędzia składane
Tolerancja średnicy
Otwory w narzędziach nasadzanych
Ś
rednica, bicie czołowe, odchyłki
Piasty
równoległości
Uchwyty transportowe
Narzędzia powyŜej 15 kg
Kształt oraz wymiary
Korpusy narzędzi składanych
Szerokość rowka wiórowego
Frezy, głowice frezowe, wały noŜowe
Kąty przyłoŜenia
Frezy, głowice frezowe, wały noŜowe
Wystawanie krawędzi tnącej
Frezy, narzędzia składane, narzędzia wchodzące
w skład zespołów narzędziowych
Tolerancja masy
NoŜe oraz elementy dociskowe (listwy i śruby)
wałów noŜowych
WywaŜenie dynamiczne
Piły tarczowe, frezy, korpusy narzędzi
składanych, głowice frezowe, wały noŜowe,
zespoły narzędziowe
Test wirowania z prędkością
dopuszczalną oraz większą od
dopuszczalnej
Narzędzia składane
Test odrzutu
Frezy, głowice frezowe o średnicy > 70 mm (nie
dotyczy frezów trzpieniowych)
Oznakowanie
Piły tarczowe, frezy, głowice frezowe, wały
noŜowe, noŜe i ograniczniki posuwu
(deflektory)
Informacja dla uŜytkownika
Piły tarczowe, frezy, korpusy narzędzi
składanych, głowice frezowe, wały noŜowe,
zespoły narzędziowe
Warto zaznaczyć, Ŝe w 1999 roku Polski Komitet Normalizacyjny wdroŜył normę EN
847-1 w naszym kraju, jako PN-EN 847-1: 1999 Narzędzia do drewna – Wymagania
bezpieczeństwa – Frezy i piły tarczowe.
Stosowanie narzędzi wykonanych zgodnie z wymaganiami tej normy moŜe w znacznym
stopniu przyczynić się do poprawy bezpieczeństwa podczas obsługi maszyn z tymi
narzędziami, przez obniŜenie liczby wypadków oraz zmniejszenie ich skutków.
Pilarki tarczowe poprzeczne
Pilarki tarczowe poprzeczne z ręcznym lub mechanicznym posuwem słuŜą do
piłowania drewna w poprzek włókien. Stosowane są najczęściej do przecinania desek
lub bali na krótsze odcinki o określonej długości.
Spośród wielu typów konstrukcji tych maszyn do najbardziej popularnych i
jednocześnie stwarzających największe zagroŜenia naleŜą:
Pilarki górnowrzecionowe do cięcia poprzecznego z wahliwym ramieniem (zwane
popularnie ukośnicami), w których zespół piły, na ramieniu połączonym ze stołem za
pomocą przegubu (zawiasów) jest ręcznie dociągany do obrotowego stołu. Piła ma
moŜliwość przechylania do cięcia ukośnego.
3
Pilarki dolnowrzecionowe do cięcia poprzecznego (zwane popularnie kapówkami), w
których piłę, równieŜ zamocowaną na wahliwym ramieniu, lecz w połoŜeniu
spoczynkowym znajdującą się pod stołem, wysuwa się za pomocą naciśnięcia nogą
pedału lud rzadziej – pociągnięcia ręką dźwigni.
ZagroŜenia stwarzane przez pilarki tarczowe poprzeczne:
NajwaŜniejszym zagroŜeniem przy obsłudze tych maszyn są urazy rąk w wyniku
bezpośredniego kontaktu z narzędziem lub w trakcie manipulacji obrabianym drewnem.
Wynika to z konieczności ciągłego operowania rękoma w strefie skrawania pilarki oraz
ręcznego przytrzymywania materiału podczas piłowania.
Zbyt bliskie ułoŜenie rąk lub przypadkowe przemieszczenie zespołu piły z połoŜenia
spoczynkowego moŜe doprowadzić do cięŜkich okaleczeń palców i dłoni.
Do urządzeń ochronnych pilarek górnowrzecionowych naleŜą:
•
dwuczęściowa osłona piły, składająca się ze stałej części górnej - osłaniającej
niepracującą część piły oraz z samozamykającej się dolnej części, która w górnym,
spoczynkowym połoŜeniu całkowicie osłania piłę od dołu a odsłania ją podczas ruchu
głowicy w dół, w celu umoŜliwienia piłowania
•
mechaniczny rygiel zapobiegający przypadkowemu opuszczeniu się głowicy
•
urządzenie powodujące, po zwolnieniu głowicy, jej samoczynny ruch powrotny
do góry
W maszynach tych nie powinno się piłować zbyt małych, krótkich przedmiotów,
wymagających przytrzymania bardzo blisko płaszczyzny cięcia. Niebezpieczne jest
zwłaszcza ukosowanie, gdyŜ pilarz moŜe ulec złudzeniu, Ŝe jego ręce są oddalone od
piły.
Mechanizmy zamykania osłony samoczynnej oraz powrotnego ruchu głowicy muszą być
sprawne, tzn. ruch zamykania powinien być płynny, bez zacięć i w miarę szybki. W
przeciwnym razie naleŜy mechanizm oczyścić lub wymienić spręŜynę.
W pilarkach dolnowrzecionowych występują następujące urządzenia ochronne:
•
osłona stała piły
•
osłona tunelowa z fartuchami ochronnymi, która obejmuje strefę piłowania
•
osłony pedału lub dźwigni posuwu, chroniące przed przypadkowym
naciśnięciem i przesunięciem piły z połoŜenia spoczynkowego
•
urządzenie powodujące samoczynny ruch powrotny głowicy do dołu, po
zwolnieniu głowicy
•
amortyzator – tłumiący efekt odbicia głowicy i powrotu do strefy piłowania
Nie wolno wygarniać ręką obrzynków ze strefy piłowania. W tym celu naleŜy zaopatrzyć
się w drewnianą listewkę.
WaŜne jest równieŜ, aby czas hamowania pilarek był jak najkrótszy. We współczesnych
obrabiarkach powinien on wynosić mniej, niŜ 10 sekund. W przeciwnym razie stosowany
jest hamulec zatrzymujący piłę w wymaganym czasie.
Pilarki poprzeczne naleŜy obsługiwać w okularach ochronnych, gdyŜ skuteczność
pneumatycznego odpylania obrabiarki, zwłaszcza prze duŜych wysięgach pyłu, jest mała.
Na pilarkach poprzecznych zabronione jest piłowanie drewna okrągłego bez
oprzyrządowania gwarantującego pewne ustawienie elementu na stole.
Strugarki grubiarki (grubościówki) i strugarki wielostronne
Strugarki grubiarki przeznaczone są do strugania elementów drewnianych celem
nadania im określonej grubości lub szerokości oraz gładkości obrobionej powierzchni.
Strugarki wielostronne słuŜą do równoczesnego strugania płaskiego lub profilowego
czterech stron elementów drewnianych. Znajdują zastosowanie do produkcji np.
parkietu, boazerii i wszelkiego rodzaju listew, zwłaszcza profilowych.
Wały noŜowe strugarek grubiarek oraz wrzeciona poziome dolne strugarek
czterostronnych osadzone są wewnątrz korpusów obrabiarek, które osłaniają je w
wystarczający sposób. Natomiast wrzeciona pionowe w strugarkach wielostronnych
muszą być osłonięte specjalnymi osłonami zakrywającymi prawie cały obwód
narzędzia. Są to zwykle osłony Ŝeliwne lub stalowe, spełniające równocześnie rolę ssaw
do pneumatycznego wyciągu wiórów. Wymiary wewnętrzne osłony ograniczają
maksymalną średnicę i długość narzędzi dopuszczalnych do pracy na określonym
wrzecionie. W celu ułatwienia zamocowania narzędzi na wrzecionie osłony wyposaŜa
się w uchylne pokrywy.
We współczesnych strugarkach czterostronnych cała strefa skrawania, wraz z
narzędziami i urządzeniami posuwowymi jest osłonięta duŜą, otwieraną do góry osłoną
umoŜliwiającą obserwację procesu przez szybę z poliwęglanu lub hartowanego szkła.
Osłona ta jest zblokowana z napędami wrzecion i mechanizmu posuwu. W strugarkach
wykonanych zgodnie z normami europejskimi, osłona ta jest wyposaŜona dodatkowo w
urządzenie ryglujące, które uniemoŜliwia jej otwarcie, zanim nie ustanie ruch wrzecion i
rolek posuwowych.
W obrabiarkach tych stosowane są równieŜ dwa rodzaje urządzeń chroniących przed
dostępem do narzędzi i mechanizmów posuwu przez otwór podawczy. W starszych
maszynach są to stałe osłony tunelowe, a w nowszych, znajdująca się w górnej części
otworu podawczego listwa, która po naciśnięciu (wskutek podania zbyt grubego
materiału, lub wciągnięcia ręki operatora trzymającej z góry podawany materiał,
samoczynnie wyłącza maszynę.
Przekładnie napędowe wrzecion, wałów noŜowych i zespołów posuwowych muszą być
dokładnie zakryte w sposób wykluczający moŜliwość kontaktu z częściami ruchomymi
oraz ich zanieczyszczenie.
Bezpośrednie zagroŜenie podczas pracy na tego typu strugarkach występują przede
wszystkim:
•
w wyniku odrzutu materiału struganego
•
podczas wymiany noŜy.
Urządzenia przeciwodrzutowe
•
Strugarki grubiarki wyposaŜa się obowiązkowo w zapadki przeciwodrzutowe.
Zapadki te powinny być sprawne, tzn. równe, ostre, swobodnie opadające pod swoim
cięŜarem. Ich skuteczność powinna być regularnie sprawdzana przez wsunięcie, a
następnie próbę wyciągnięcia (cofnięcia) spod nich ostruganej deski.
•
W strugarkach wielostronnych, w których moŜliwe jest skrawanie współbieŜne,
po stronie odbiorczej powinna być zainstalowana osłona tunelowa z ogranicznikiem
końcowym oraz bocznym wyładowaniem. To urządzenie ochronne ma być na tyle
4
długie, Ŝeby pomieściło najdłuŜszy obrabiany przedmiot, dla którego zaprojektowano
obrabiarkę.
•
W strugarkach wielostronnych wyposaŜonych w głowice wielopiłowe lub do
zwielokrotnionego profilowania, powinny być po stronie podawania zainstalowane
urządzenia do zapobiegania wyrzutowi dzielonych części i odłamków przedmiotu
obróbki np. łapacze drzazg lub gumowe fartuchy.
Zasady bezpiecznej pracy
•
Przed przystąpieniem do pracy naleŜy się upewnić, Ŝe wszystkie zapadki
przeciwodrzutowe luźno obracają się w wałku.
•
Niedopuszczalna jest praca na tych obrabiarkach przy zdemontowanym
urządzeniu przeciwodrzutowym.
•
Walce posuwowe oraz wszystkie urządzenia dociskowe strugarek muszą być tak
ustawione, aby prześwit między stołem obrabiarki a walcami posuwowymi, czy teŜ
rolkami lub stopkami dociskowymi, był mniejszy niŜ grubość struganego elementu.
Takie ustawienie tych urządzeń zmniejsza niebezpieczeństwo odrzutu drewna i zapewnia
jego ciągły posuw.
•
Nie dopuszczalne jest podnoszenie walców posuwowych (lub opuszczanie stołu)
w trakcie obróbki – zwiększenie prześwitu między stołem a walcami posuwowymi
obrabiarki moŜe spowodować odrzut.
•
Nie wolno wprowadzać do zespołu posuwowego strugarki elementów krótszych
lub równych odległości między walcami posuwowymi przednim i tylnim.
•
Nie moŜna wpychać obrabianego przedmiotu siłą do zespołu posuwowego
strugarki.
•
Nie naleŜy nigdy strugać jednocześnie dwóch elementów ułoŜonych, chyba, Ŝe
przedni walec jest dzielony (segmentowy) - wówczas naleŜy je podawać do obrabiarki w
jak największej odległości od siebie.
•
W czasie pracy na strugarce, mimo stosowania zapadek przeciwodrzutowych,
moŜe nastąpić odrzut struganej deski. Dlatego teŜ obsługujący powinien zająć pozycję z
boku podawanego elementu, a nie w linii prostej.
•
NoŜe powinny być naostrzone i powinny jak najmniej wystawać poza korpus
wału (w przypadku grubiarek jest to 1,5 mm).
•
Podczas wymiany noŜy wał noŜowy powinien być unieruchomiony.
•
Przed włączeniem zmechanizowanego ruchu podnoszenia stołu (lub opuszczania
walców posuwowych) naleŜy się upewnić, czy nie grozi to zmiaŜdŜeniem ręki lub
zgnieceniem jakiegoś przedmiotu pozostawionego na stole.
•
Nie wolno wyłączać urządzenia blokującego uniemoŜliwiającego uruchomienie
napędu, bez uprzedniego osiągnięcia bezpiecznego stanu urządzeń sprzęŜonych z
blokadą, np. zamknięcia osłony albo wyciągnięcia trzpienia ryglującego wał noŜowy
podczas wymiany noŜy.
Frezarki pionowe dolnowrzecionowe
Frezarki dolnowrzecionowe są przeznaczone do płaskiego lub profilowego frezowania
prostoliniowych lub krzywoliniowych elementów z drewna litego. Niektóre frezarki
przystosowane są równieŜ do czopowania.
Frezowanie prostoliniowe
Podczas frezowania prostoliniowego frezarka mogą być uŜywane następujące
urządzenia ochronne wymienione poniŜej:
•
osłona do frezowania prostoliniowego – osłania z góry (odchylana pokrywa) i
z boku wrzeciono oraz niepracującą część narzędzia. Dzięki podłączeniu do instalacji
odciągowej umoŜliwia sprawne odprowadzanie wiórów.
•
prowadnice wzdłuŜne – połączone z osłoną, stanowią wraz ze stołem oparcie
obrabianego przedmiotu i umoŜliwiają jego prostoliniowe prowadzenie podczas
obróbki.
•
przedłuŜenie stołu lub podpora rolkowa – są niezbędne przy frezowaniu
długich przedmiotów.
•
popychacze i dociskacze ręczne – zwiększają dystans dłoni operatora od
narzędzia i umoŜliwiają pracę z boku maszyny, poza strefą odrzutu.
•
dostawny mechanizm posuwowy - zapewnia właściwe prowadzenie przez
niezmienny,
•
dpowiednio duŜy docisk przedmiotu do stołu oraz stałą prędkość posuwu.
Zastępując pracę operatora, polegającą na trzymaniu, dociskaniu i prowadzeniu
przedmiotu podczas frezowania, umoŜliwia odsunięcie rąk operatora od narzędzia.
•
nastawne urządzenia dociskowe – dociskają przedmiot do stołu i prowadnicy
oraz zasłaniają pracującą część narzędzia, stosowane we współczesnych frezarkach
zamiast spręŜystej osłony osłaniającej przednią część wrzeciona i freza znajdujące się
ponad obrabianym przedmiotem.
•
odboje – stosowane przy obróbce krótkich przedmiotów, mają za zadanie
zatrzymać frezowany przedmiot w razie jego odrzutu. Montowane są zazwyczaj na
przedłuŜeniach stołu lub na brzegach stołu stałego. Przy frezowaniu przeciwbieŜnym
odbój mocuje się po stronie podawania, a przy frezowaniu współbieŜnym po stronie
odbierania.
•
grzebienie dociskowe – zastępują ręczny docisk frezowanego przedmiotu do
prowadnic lub stołu frezarki, a w razie gwałtownego cofnięcia przedmiotu spręŜynujące
elementy grzebienia odginają się w drugą stronę, powodując zwiększenie sił docisku i w
konsekwencji zakleszczają się na dociskanej przez nie powierzchni przedmiotu
spełniając rolę urządzenia przeciwodrzutowego. Grzebienie powinny być ustawione „z
włosem” w kierunku posuwu.
Frezowania krzywoliniowe
WyposaŜenie frezarki podczas frezowania krzywoliniowego stanowią m.in. następujące
urządzenia słuŜące bezpiecznemu wykonywaniu tej operacji:
•
osłona do frezowania krzywoliniowego – podobnie jak osłona do frezowania
prostoliniowego słuŜy do ochrony przed dostępem dłoni operatora do wirującego
narzędzia i wrzeciona oraz jako ssawa odciągowa. W starszych frezarkach takich osłon
nie było. Zamiast nich stosowano pierścienie lub kółka ochronne, osłaniające frez od
góry.
5
•
prowadnica do frezowania krzywoliniowego – lub montowana na wrzecionie
rolka prowadząca, słuŜą zapewnieniu stałej głębokości frezowania krzywizn, najczęściej
z wykorzystaniem szablonów.
•
uchwyty technologiczne oraz szablony – w których przedmiot jest mocowany i
obrabiany, umoŜliwiają trzymanie i obróbkę przedmiotów małych lub o
skomplikowanych kształtach, z zachowaniem zasad bezpieczeństwa.
Odsłonięte narzędzie i wrzeciono stanowią duŜe zagroŜenie dla bezpieczeństwa pracy,
dlatego frezowanie krzywoliniowe powinno być wykonywane na frezarce wyposaŜonej
w specjalną osłonę do tego celu. Obrabiany przedmiot powinien być pewnie
zamocowany we wzorniku wyposaŜonym w osłonięte uchwyty dłoni do trzymania i
prowadzenia przez frezera.
Czopowanie
Na niektórych duŜych frezarkach dolnowrzecionowych moŜna wykonywać operacje
czopowania. W tym celu powinny być one wyposaŜone w:
•
stół przesuwny z liniałem i zaciskiem – do ustalania, mocowania i przesuwania
obrabianego przedmiotu podczas obróbki.
•
osłony do czopowania – chronią ręce i łokieć operatora podczas operacji
czopowania. Jedna z nich osłania od góry pracującą część narzędzia. Druga, mocowana
do brzegu stołu przesuwnego ogranicza dostęp do narzędzia podczas ruchów stołu
przesuwnego - posuwowego oraz powrotnego.
Frezarki dolnowrzecionowe stwarzają niebezpieczeństwo powstawania urazów i
okaleczeń na skutek:
•
kontaktu rąk z obrabiającym się narzędziem
•
wyrwania z zacisku lub odrzutu obrabianego elementu przez narzędzie
•
rozerwania się narzędzia
•
uszkodzenia trzpienia frezarskiego
•
odłupania się frezowanego drewna
Zasady bezpiecznej pracy przy uŜyciu frezarek dolnowrzecionowych:
•
W celu zmniejszenia zagroŜenia powodowanego kontaktem z narzędziem
obrabianych zabrania się pracy na frezarce bez stosowania osłon najbardziej
skutecznych dla wykonywanego sposobu frezowania.
•
Z tego samego powodu zaleca się stosowanie w końcowej fazie frezowania,
zwłaszcza elementów o małym przekroju i do obróbki czół elementów, specjalne
przesuwadła.
•
Wyrywaniu zamocowanego elementu moŜna zapobiec przez stałą kontrolę
sprawności działania urządzeń mocujących i dociskowych.
•
Obecnie ze względu na bezpieczeństwo nie zezwala się stosowania popularnych
kiedyś trzpieni przedłuŜanych (łoŜyskowanych dwustronnie – na podtrzymce)
•
Przed zamocowaniem narzędzia naleŜy sprawdzić jego stan oraz czy nie zostało
załoŜone odwrotnie. W przypadku narzędzi składanych sprawdzić, czy ustawienie
wszystkich noŜy jest jednakowe oraz upewnić się, czy śruby mocujące są dokręcone.
•
Podczas wymiany narzędzia wrzeciono frezarki dolnowrzecionowej powinno
być unieruchamiane wbudowanym trzpieniem ryglującym.
•
Mocując narzędzie naleŜy tak dobierać tuleje wrzeciona, aby nakrętka mocująca
nie wystawała ponad wrzeciono
•
Szczelinę między stołem a narzędziem lub wrzecionem naleŜy zmniejszyć do
niezbędnego minimum przy uŜyciu pierścieni redukcyjnych stołu
•
Nie wolno stosować narzędzi o prędkościach dopuszczalnych mniejszych, niŜ
prędkość obrotowa wrzeciona.
•
Prędkość frezowania powinna być większa niŜ 40 m/s ze względu na
zwiększone zagroŜenie odrzutem ale mniejsza niŜ 70 m/s ze względu na zagroŜenie
uszkodzeniem narzędzia (pęknięciem, rozerwaniem się).
•
Ze względów bezpieczeństwa naleŜy unikać obróbki współbieŜnej.
Tokarki
Tokarki do drewna przeznaczone są do wykonywania zarówno z drewna litego jak i
materiałów drewnopodobnych (tworzyw sztucznych, kości itp.) przedmiotów o róŜnym
kształcie brył obrotowych, tj. takich, których przekrój prostopadły do osi obrotu bryły
ma zawsze kształt kołowy.
W tokarkach do drewna, poza powszechnie obowiązującymi osłonami przekładni
napędowych, stosuje się specjalne uchylne osłony ekranowe osłaniające obrabiany
przedmiot. Osłony te powinny być wykonane z przeźroczystego tworzywa, aby nie
utrudniały obserwacji procesu toczenia. Długość osłony powinna być większa od
długości toczonego przedmiotu lub osłona powinna się przesuwać wraz z suportem
narzędziowym. Tokarki przystosowane do mocowania na wrzecionie uchwytów
szczękowych i tarcz zabierakowych naleŜy wyposaŜać w łukowe osłony zakrywające
część obwodu uchwytów od strony obsługi.
Oba te typy osłon powinny być zblokowane z napędem tokarki, aby uniemoŜliwić
niespodziewane, przypadkowe uruchomienie maszyny przy otwartej osłonie.
Tokarki powinny być równieŜ wyposaŜone w hamulce umoŜliwiające szybkie
zatrzymywanie wrzeciona.
Dla zachowania bezpieczeństwa pracy przy toczeniu naleŜy obowiązkowo stosować
wszystkie osłony, które chronią obsługującego przed skutkami wyrwania obrabianego
przedmiotu z uchwytu podczas toczenia oraz przed zaprószeniem oczu, a takŜe
zmniejszają zagroŜenie zaczepienia i pociągnięcia ubrania lub ciała operatora przez
obracający się przedmiot lub uchwyt. Z tego względu, wszystkie wystające na zewnątrz
elementy wirujących części, np. łby śrub itp., powinny być schowane. Bezwzględnie
naleŜy przestrzegać przepisów dotyczących spięcia rękawów i włosów oraz zdjęcia
bandaŜy i ozdób z rąk.
Przy toczeniu elementów klejonych naleŜy szczególnie uwaŜać na moŜliwość
występowania odprysków. Przed zamocowaniem elementu przeznaczonego do toczenia
konieczne jest doprowadzenie go do takiego kształtu (np. przez ostruganie), aby nie miał
on zbyt wystających krawędzi, które podczas wirowania mogłyby spowodować
wytrącenie noŜa i okaleczenie tokarza lub osoby przebywającej w pobliŜu. Aby nie
6
narazić się na wyrwanie elementu lub noŜa podczas obróbki naleŜy toczyć jednorazowo
cienkie warstwy drewna. Nie wolno takŜe toczyć drewna popękanego. Z tego względu
tokarz powinien uŜywać okularów ochronnych.
Szczególną uwagę naleŜy równieŜ zwrócić, po wykonaniu regulacji lub innej czynności z
uŜyciem klucza lub innego narzędzia obsługowego, aby nie pozostało ono w maszynie,
gdyŜ w wyniku wypadków spowodowanych uderzeniem wyrzuconym przez maszynę
narzędziem pozostawionym przez nieuwagę operatora, dochodzi często do cięŜkich i
ś
miertelnych obraŜeń.
Sposób zamocowania tocznego elementu zapewniać musi pewne jego uchwycenie
wykluczające wyrwanie z urządzeń zaciskających. Mocowanie przy uŜyciu kłów i koron
zaciskowych nie moŜe powodować rozłupywania czół przedmiotu toczonego. Podpórka
noŜa powinna być ustawiona bezpośrednio przy toczonej powierzchni. NoŜe tokarskie do
toczenia ręcznego muszą być oprawione w drewniane lub plastykowe trzonki, aby nie
raniły dłoni podczas obsługi.
Pilarki tarczowe stołowe i formatowe (tarczówki i formatówki)
Pilarki tarczowe stołowe są najczęściej spotykanymi i uŜywanymi obrabiarkami do
drewna. NaleŜą równieŜ do najbardziej niebezpiecznych maszyn. Przeznaczone są
zwłaszcza do wzdłuŜnego, a takŜe skośnego piłowania tarcicy lub fryzów.
Do podstawowych urządzeń ochronnych pilarek tarczowych stołowych zalicza się:
•
osłonę górną piły tarczowej
•
osłonę dolną piły
•
hamulec
•
klin rozszczepiający rzaz
•
popychacze i przesuwadła
Osłona górna części piły wystającej nad stołem jest mocowana na specjalnym wsporniku.
Wspornik ten musi mieć sztywną konstrukcję i nie powinien znajdować się w
płaszczyźnie piły. Dawne rozwiązanie tzw. drugi klin jest obecnie niedozwolone. W
pilarkach przystosowanych do pracy z piłami o średnicach nie większych, niŜ 315 mm
dopuszczane jest mocowanie osłony na klinie rozszczepiającym. W nowoczesnych
pilarkach osłona górna jest wyposaŜona w króciec do odciągu wiórów.
Osłona dolna znajduje się pod stołem pilarki i zakrywa całkowicie dolną część piły.
Osłona ta jest zwykle połączona ze ssawą do trocin. Ze względu na konieczność
wymiany piły osłona ta jest rozłączna.
Klin rozszczepiający powinien być wykonany ze stali spręŜynowej lub narzędziowej.
Jego przednia krawędź powinna być obustronnie ścięta, a powierzchnie boczne
oszlifowane i czyste. Grubość klina powinna być mniejsza od szerokości rozwarcia
zębów piły (szerokości rzazu) a większa od grubości piły w jej środkowej części.
Bardzo waŜne jest prawidłowe ustawienie klina względem piły. Odległość klina od piły
powinna wynosić od 3 do 8 mm.
Klin powinien leŜeć w płaszczyźnie piły, a jego zamocowanie powinno być sztywne, aby
zapewniać stałe połoŜenie względem piły podczas pracy.
KaŜda pilarka powinna być wyposaŜona w komplet klinów rozszczepiających do
wszystkich stosowanych w niej rodzajów pił.
Pilarki tarczowe, tak jak inne szczególnie niebezpieczne obrabiarki do drewna powinny
umoŜliwiać szybkie zatrzymanie piły. We współczesnych pilarkach wymaga się, aby
czas ten nie przekraczał 10 sekund. JeŜeli przekracza, maszynę wyposaŜa się w
hamulec, aby spełnić to wymaganie.
Bardzo skutecznym sposobem zmniejszenia zagroŜenia jest stosowanie ochronnego
wyposaŜenia pomocniczego, wszelkiego rodzaju popychaczy i przesuwadeł.
UmoŜliwiają one zwiększenie odległości rąk od piły, zwłaszcza przy obróbce małych,
krótkich lub wąskich przedmiotów, a takŜe przyjęcie pozycji z boku maszyny, poza
płaszczyzną piłowania, co chroni przed uderzeniem odrzuconym przedmiotem.
Popychacz powinien być odpowiedniej długości (co najmniej 400 mm), wykonany z
materiału, który nie stanowi zagroŜenia przy kontakcie z piłą i nie jest kruchy, najlepiej
ze sklejki. Przy własnoręcznym wykonaniu popychacza naleŜy pamiętać, aby część
przeznaczona do trzymania w ręku umoŜliwiała wygodne posługiwanie się nim oraz,
aby była ukształtowana tak, by dłoń nie miała tendencji do zsuwania się podczas
popychania.
Do najczęściej występujących zagroŜeń podczas pracy na tarczówkach stolarskich
naleŜą:
•
zaprószenie oczu trocinami
•
odrzut piłowanego elementu lub jego odciętych części
•
bezpośredni kontakt ręki z piłą.
Przed zaprószeniem oczu chroni właściwie ustawiona osłona górna oraz podłączenie
maszyny do skutecznej instalacji odciągowej.
Odrzut elementu następuje najczęściej podczas piłowania wzdłuŜnego, wskutek
zaciskania się piłowanego drewna na uzębieniu tylnej części piły. Zapobiega temu
stosowanie właściwie ustawionego klina rozszczepiającego, o wymiarach i kształcie
dostosowanych do średnicy i grubości piły tarczowej. Zjawisku odrzutu sprzyjać moŜe
zbyt długa lub niewłaściwie ustawiona prowadnica materiału (przykładnia). Prowadnica
powinna sięgać od przedniego brzegu stołu nie dalej, niŜ do osi wrzeciona piły.
Niedokładnie równoległe ustawienie prowadnicy względem brzeszczotu piły, zwłaszcza
przy zbyt długiej prowadnicy, powoduje zakleszczanie się materiału między piłą a
prowadnicą i zwiększa niebezpieczeństwo odrzutu.
Przed bezpośrednim kontaktem ręki obsługującego pilarkę z uzębieniem piły chroni
właściwie ustawiona osłona górna (w przypadku osłon mocowanych na klinie, równieŜ
klin rozszczepiający). Na pilarce wolno uŜywać jedynie pił tarczowych ostrych
będących w dobrym stanie technicznym i mających uzębienie dostosowane do
piłowanego materiału.
Przy piłowaniu wzdłuŜnym element naleŜy prowadzić po stole z jednoczesnym
dociskaniem go do prowadnicy i do stołu. PołoŜenie dłoni na elemencie musi wykluczać
ich kontakt z narzędziem. Kciuki powinny być dociągnięte do dłoni. Do piłowania
elementów o małych wymiarach, krótkich lub wąskich naleŜy stosować popychacze lub
przesuwadła, umoŜliwiające bezpieczny posuw drewna w końcowej fazie piłowania, jak
równieŜ wypychanie wąskich listewek spomiędzy piły i prowadnicy.
7
Piłowanie poprzeczne naleŜy wykonywać przy pomocy prowadnic poprzecznych.
PrzyłoŜony do prowadnicy element przesuwany jest wraz z nią wzdłuŜ rowka w stole lub
razem z ruchomą płytą stołu przesuwnego. Ze względu na częste klinowanie się
obrzynków pomiędzy piłą a przykładnią (prowadnica wzdłuŜną), co moŜe spowodować
odrzut, do dokładnego przycinania elementów na długość nie naleŜy stosować
jednocześnie prowadnicy poprzecznej i wzdłuŜnej.
Przechylny względem stołu zespół piły umoŜliwia piłowanie skośne.
•
Obsługujący pilarkę nie powinien zajmować stanowiska w pobliŜu płaszczyzny
piłowania, gdyŜ jest to strefa zagroŜenia odrzutem.
•
Zabrania się piłowania na pilarce tarczowej stołowej elementów niemających
dostatecznej bazy do prowadzenia (przedmioty okrągłe, wichrowate). Konieczne jest
wówczas wyposaŜenie pilarki w specjalne oprzyrządowanie ustalające połoŜenie
elementu podczas obróbki.
Pilarki tarczowe formatowe są obrabiarkami przeznaczonymi do dokładnego
obrzynania z czterech stron lub do dzielenia na mniejsze formaty płyt z materiałów
drzewnych oraz do dokładnego przecinania tarcicy na długość. Od zwykłych pilarek
tarczowych stołowych róŜnią się tym, Ŝe są wyposaŜone w przesuwny stół z liniałem i
ogranicznikami oraz w podcinacz (podcinak) – umieszczoną przed piłą główną, małą
piłę wystającą kilka milimetrów ponad stołem i obracającą się w kierunku przeciwnym
do piły głównej, słuŜącą do nadcinania zewnętrznej, laminowanej warstwy płyt
wiórowych.
Osłony górne w pilarkach formatowych powinny umoŜliwiać całkowite osłonięcie obu
pił tarczowych – głównej i podcinającej i mieć w przedniej części naprowadzenie w
postaci płozy lub rolki, umoŜliwiające uniesienie osłony przez wsuwany pod nią
obrabiany materiał.
Dodatkowe zagroŜenia mogą stwarzać mechanizmy przesuwnych stołów. Z tego
względu, aby uniknąć wkręcenia lub zmiaŜdŜenia palców rolki prowadzące powinny być
osłonięte a zderzaki osłonięte gumowymi obojami.
Pilarki taśmowe stolarskie, rozdzielcze i do kłód
Pilarki taśmowe do kłód nazywane równieŜ trakami taśmowymi są przeznaczone do
piłowania wzdłuŜnego drewna okrągłego. Obecnie coraz częściej stosowane są zamiast
pilarek ramowych (traków) do gatunków przede wszystkim liściastych, ze względu na
mniejsze straty materiału, a takŜe do drewna iglastego o duŜych średnicach. W wyniku
piłowania uzyskuje się tarcicę nieobrzynaną oraz pryzmy.
Najbardziej popularne są pilarki z ruchomą głowicą w układzie poziomym obsługiwane
przez dwóch pracowników, z których jeden steruje maszyną a drugi zajmuje się
załadunkiem kłód i odbieraniem otrzymanej w wyniku obróbki tarcicy.
Ze względu na to, Ŝe słuŜą one zwykle do piłowania świeŜego drewna o duŜej
wilgotności a piła taśmowa jest smarowana podczas obróbki, odciąg trocin nie jest
zwykle podłączany (utrudniałaby to równieŜ przemieszczająca się podczas pracy
głowica).
Pilarki te bywają równieŜ z napędem spalinowym, w wykonaniu przejezdnym, z
przeznaczeniem do pracy w terenie.
Pilarki taśmowe rozdzielcze są przeznaczone do wzdłuŜnego piłowania opołów, bali
lub pryzm na deski. Najczęściej spotykane w układzie pojedynczym, występują równieŜ
w układzie równoległym (podwójnym).
Najczęściej spotykane wypadki przy obsłudze pilarek taśmowych do kłód to wypadki na
skutek pęknięcia piły w czasie pracy. Następuje to zwykle na opasanym na kole
taśmowym odcinku piły. NaleŜy, zatem zabezpieczyć otwory króćców odciągowych, np.
siatką, aby ukruszony kawałek piły nie zranił operatora. Rozwiązanie to chroni równieŜ
przed sięganiem do kół przez te otwory, co grozi powaŜnymi obraŜeniami. DuŜe
zagroŜenie, zwłaszcza podczas manipulowania, stanowi równieŜ kłoda, ze względu na
swój cięŜar.
W pilarkach rozdzielczych istotnym zagroŜeniem jest bezpośredni kontakt z pracującą
piłą taśmową, znajdującą się w zasięgu rąk operatora. Dlatego naleŜy unikać
chaotycznych, nieprzemyślanych ruchów podczas pracy pilarki.
Do urządzeń zabezpieczających pilarek taśmowych do kłód i rozdzielczych zalicza
się przede wszystkim:
•
osłony kół taśmowych
•
osłonę nastawną niepracującego odcinka piły w strefie piłowania
•
specjalne szczotki zgarniające trociny, zabezpieczające wieńce kół taśmowych
przed gromadzącymi się na nich zanieczyszczeniami mechanicznymi
•
szczotki przed kołami ruchomej głowicy lub wózka zgarniające trociny z szyn
torowiska oraz chroniące przed dostaniem się pod koła ręki obsługującego
•
hamulec koła taśmowego, niezbędny w przypadku wystąpienia jakiejkolwiek
awarii
•
w niektórych typach pilarek stosowany jest samoczynny chwytak piły
taśmowej, zaciskający piłę taśmową zaraz po jest zerwaniu się lub zsunięciu z kół, co w
duŜym stopniu zapobiega nieszczęśliwym wypadkom wynikającym z tych powodów
•
prowadniki pił zapobiegające zerwaniu piły, które zmniejszają swobodną
długość pracującego odcinka piły, a więc zwiększają jej sztywność
•
zbiornik i instalacja płynu adhezyjnego do nawilŜania piły podczas pracy,
zwiększający znacznie jej Ŝywotność
Ze względu na duŜe rozmiary pilarek taśmowych do kłód, najlepiej jest odgrodzić
stanowisko robocze, aby utrudnić osobom nieupowaŜnionym dostęp do ruchomych
części maszyny.
Warunkiem bezpiecznej pracy na pilarkach taśmowych jest równieŜ odpowiedni stan
techniczny piły. Przed uŜyciem piła taśmowa musi być poddana szczegółowym
oględzinom zewnętrznym. Piła nie moŜe być uŜyta do pracy, jeśli ma: brakujące zęby,
ś
lady pęknięć, załamania brzeszczotu powstające najczęściej w czasie ich zrywania się
lub na skutek przechowywania w nieprawidłowych warunkach. Przy łączeniu końców
piły koniecznie naleŜy zwrócić uwagę, aby w miejscach lutowania piła nie wykazywała
zgrubień. Powodują one drgania piły i przenoszą się na całą pilarkę.
Ze względu na znaczne wymiary piły i nieregularny kształt narzędzia zaleca się, aby
zakładanie piły na koła taśmowe wykonywały dwie osoby. Czynność tę naleŜy
8
wykonywać w rękawicach ochronnych.
Podczas wykonywania pracy z wykorzystaniem pilarek taśmowych do kłód oraz pilarek
rozdzielczych zabrania się:
•
wprawiania w ruch kół taśmowych przez pociągnięcie ręką za piłę taśmową
•
gwałtownego zwiększania prędkości posuwu podczas piłowania drewna, gdyŜ
grozi to zsunięciem piły z kół taśmowych, a nawet jej zerwaniem
•
włączania urządzeń do poprzecznego przesuwania kłody na wózku, w czasie gdy
wózek z kłodą wykonuje ruch posuwowy na odcinku, na którym kłoda znajduje się w
zasięgu piły
•
przecierania drewna pochodzącego z rozbiórki, poniewaŜ mogą w nim tkwić
ciała obce, jak gwoździe, haki, itp.
W końcowej fazie rozpiłowywania kłody, pilarz jest obowiązany zwracać uwagę na
połoŜenie haków mocujących obrabiane drewno, gdyŜ zbyt duŜe wysunięcie haków grozi
uszkodzeniem lub zerwaniem piły.
Pilarki taśmowe stolarskie przystosowane są do piłowania wzdłuŜnego, poprzecznego i
skośnego bali i desek oraz do rozdzielania materiałów drzewnych. Piłowanie moŜe się
odbywać wzdłuŜ linii prostej lub krzywej. Rzaz moŜe być wykonany prostopadle do
płaszczyzny bazowej elementu obrabianego lub pod innym kątem. Pilarki te są budowane
w układzie pionowym, zwykle z przechylnym stołem
Najgroźniejsze wypadki związane są z bezpośrednim kontaktem ręki pilarza z pracującą
piłą, do którego dochodzi najczęściej podczas piłowania bez przyrządu wzdłuŜ linii
krzywej. PowaŜnym zagroŜeniem jest równieŜ kontakt z piłą lub obracającymi się kołami
taśmowymi przy piłowaniu skośnym, gdyŜ w wielu starszych maszynach przy
przechyleniu stołu powstaje nieosłonięta przerwa między stołem osłoną dolną. Wypadki
przy tych maszynach powstają równieŜ w następstwie zerwania się piły taśmowej oraz
podczas jej wymiany, w wyniku przypadkowego uruchomienia, gdy osłony kół nie są
zblokowane z napędem pilarki.
Podstawowymi urządzeniami zabezpieczającymi pilarek taśmowych stolarskich są:
•
osłony kół taśmowych
•
osłona prostoliniowego odcinka piły nie biorącego udziału w skrawaniu (często
połączona z osłoną koła taśmowego
•
nastawna osłona piły w strefie roboczej. Wysokość tej osłony jest regulowana w
zaleŜności od grubości piłowanego materiału. Korzystne jest aby dolna część osłony była
wykonana z przezroczystego, odpornego na stłuczenie tworzywa (poliwęglanu)
umoŜliwiającego ciągłą obserwację procesu piłowania.
•
osłona pasków klinowych, niezbędna w przypadku pośredniego napędu koła
taśmowego czynnego.
Pracująca część piły prowadzona jest przez prowadniki górne nastawione na wysokość
(nad obrabianym elementem) i stałe dolne (pod stołem obrabiarki). Prowadniki
zapobiegają spychaniu, wyboczeniu i nadmiernemu skręcaniu piły w czasie pracy. W
ś
rodkową część stołu wmontowana jest drewniana lub plastikowa wkładka ze szczeliną,
w której przesuwa się piła. Zadaniem wkładki jest wyeliminowanie moŜliwości kontaktu
piły z metalowym stołem. Aby nie dopuścić do nawarstwienia się trocin przyklejających
się do koła taśmowego, będących często powodem zrywania się pił, powinno się
stosować szczotki oczyszczające wieniec dolnego koła umocowane na stałe pod stołem.
ZagroŜenia występujące podczas pracy na pilarce taśmowej stolarskiej:
•
zetknięcie się ręki obsługującego z piłą powodujące zwykle cięŜkie okaleczenia
ręki, obcięcie palców.
•
zerwanie lub zsunięcie się piły z kół taśmowych, które moŜe być przyczyną
cięŜkich obraŜeń ciała
•
pochwycenie odzieŜy i części ciała przez obracające się koła pilarki lub inne
ruchome części prowadzące do okaleczeń
WaŜnym elementem wpływającym na bezpieczeństwo pracy na pilarce taśmowej jest
prędkość posuwu. Powinna ona być znacznie mniejsza przy piłowaniu drewna
twardego, sękatego, elementów grubych i przy rzazach krzywoliniowych. Prędkość
posuwu moŜna zwiększyć przy piłowaniu drewna miękkiego, elementów cienkich i przy
rzazach prostoliniowych.
NajpowaŜniejsze wypadki przy pracy na pilarkach taśmowych stolarskich związane są z
pracującą piłą, dlatego podczas pracy bezwzględnie muszą być załoŜone i
przymocowane wszystkie osłony stałe a osłona nastawna powinna być opuszczona
moŜliwie jak najbliŜej górnej powierzchni obrabianego przedmiotu. Regulacja tej osłony
jest niezwykle istotna sprawą. Powinna być ona prosta i łatwa do przeprowadzenia bez
kluczy lub innych narzędzi. W przypadku, gdy jej połoŜenie ustalane jest za pomocą np.
ś
ruby z łbem sześciokątnym, naleŜy bezwzględnie zamienić ją na pokrętło lub śrubę
motylkową.
Bezpieczeństwo zaleŜy takŜe od właściwego stroju roboczego. Zabrania się pracować na
tym stanowisku w ubraniach ze zwisającymi częściami, jak: poły, szaliki, krawaty. Na
rękach nie mogą znajdować się bandaŜe, sygnety, bransolety itp. wystające lub luźne
przedmioty.
Dla uniknięcia nieszczęśliwych wypadków podczas piłowania naleŜy zachować
prawidłową pozycję rąk polegającą na trzymaniu ich w takiej samej odległości od piły
po obu stronach, aby kontakt z piłą być uniemoŜliwiony. Wycofanie elementu
nadpiłowanego dopuszczalne jest dopiero po zatrzymaniu piły, a w przypadku piłowania
elementów o znacznej długości naleŜy stosować urządzenia podpierające. Z kolei
przedmioty o niewielkich rozmiarach powinny być obrabiane przy uŜyciu przyrządów
lub wyposaŜenia pomocniczego (popychaczy).
Strugarki wyrówniarki
Strugarki wyrówniarki przeznaczone są do wyrównywania i wygładzania powierzchni
elementów z litego drewna.
Do najczęściej zdarzających się wypadków przy pracy na strugarkach wyrówniarkach
naleŜą okaleczenia rąk spowodowane kontaktem w wałem noŜowym. Z tego względu
najwaŜniejszymi urządzeniami zwiększającymi w duŜym stopniu bezpieczeństwo pracy
na tych obrabiarkach są osłony wału noŜowego.
Osłony
Po roboczej stronie prowadnicy wzdłuŜnej wał noŜowy powinien być osłonięty osłoną
mostkową lub wachlarzową. Osłony segmentowe nie powinny być stosowane, gdyŜ wał
9
noŜowy w tym przypadku pozostaje częściowo odsłonięty.
Osłona powinna spełniać następujące warunki:
•
zasłaniać część wału zarówno w czasie strugania, jak i w czasie postoju
obrabiarki
•
nie moŜe utrudniać pracy wykonywanej na obrabiarce
•
powinna się samoczynnie zamykać - (dopuszcza się stosowanie nastawnych
osłon mostkowych)
•
kształt przedniej krawędzi osłony wachlarzowej powinien być taki, aby
niezaleŜnie od szerokości struganej listwy lub deski, na całej szerokości roboczej
strugarki, szczelina pomiędzy krawędzią boczną tej listwy albo deski a osłoną była na
tyle mała, aby nie moŜna było dotknąć przez nią wału noŜowego
•
osłona wachlarzowa powinna się szybko i bez oporów zamykać, niezaleŜnie od
kąta jej uchylenia
•
osłona nie powinna znacznie zwiększać gabarytu obrabiarki (wystawać poza jej
obrys) szczególnie od strony obsługującego.
Osłona niepracującej części wału noŜowego (poza prowadnicą) jest zwykle mniej
skomplikowana konstrukcyjnie od osłon roboczej części wału. Osłona ta powinna:
•
niezaleŜnie od połoŜenia prowadnicy zasłaniać całkowicie wał noŜowy po
nieroboczej stronie prowadnicy
•
umoŜliwiać przechylanie prowadnicy.
MoŜe to być osłona przegubowa lub sztywna, wykonana z jednego elementu, w
zaleŜności od szerokości roboczej maszyny.
Zasady bezpiecznej pracy
•
Bez względu na typ osłony podczas strugania szerokich płaszczyzn dłonie
operatora powinny znajdować się przed lub za wałem noŜowym, a nie nad nim.
•
W przypadku strugania elementów krótkich naleŜy obowiązkowo stosować
specjalne przesuwało, a wąskich brzegów desek lub listewek - dociskacz.
•
Przedmiot obrabiany naleŜy przesuwać prawą ręką jednostajnie do przodu,
dociskając go dłonią lewą. Dłonie powinny być zaciśnięte w pięść, a kciuki powinny
znajdować się na przedmiocie obrabianym.
•
Nie wolno kontynuować strugania po świadomym czy awaryjnym wyłączeniu
napędu – ze względu na wzmoŜone niebezpieczeństwo odrzucenia elementu przez coraz
wolniej obracający się wał.
•
Nie wolno cofać materiału lub przerzucać go ponad wałem noŜowym.
•
Wręgowanie (praca końcówką wału noŜowego) jest zabronione, gdyŜ stwarza
olbrzymie zagroŜenie odrzutem
•
Krawędzie noŜy nie powinny wystawać więcej, niŜ 1,1 mm ponad korpus wału
noŜowego
•
Nie powinno się stosować głębokości strugania przekraczających 8 mm
Przyczyną nieszczęśliwych wypadków przy pracy na wyrówniarce moŜe się stać niedbałe
przygotowanie obrabiarki do pracy, zwłaszcza wału noŜowego.
W wałach noŜowych moŜna mocować wyłącznie noŜe o wymiarach określonych przez
producenta obrabiarki i podanych w dokumentacji techniczno-ruchowej. Wszystkie noŜe
muszą być ostre, w dobrym stanie technicznym i wywaŜone, oraz załoŜone we
właściwym kierunku. W trakcie mocowania noŜy naleŜy zwrócić uwagę na ich
jednakowe wystawanie ponad korpus wału noŜowego, który bezwzględnie musi być
walcowy. Nie wolno zmieniać połoŜenia listew zaciskowych względem gniazd w wale
noŜowym. W tym celu gniazda i listwy powinny być trwale oznakowane.
W przypadku zwiększonych drgań lub hałasu, naleŜy natychmiast wyłączyć strugarkę i
znaleźć ich przyczynę. JeŜeli z pomiarów i oględzin wału noŜowego nie moŜna
wnioskować o przyczynie, naleŜy wał wywaŜyć dynamicznie.
Frezarki górnowrzecionowe
Frezarka pionowa górnowrzecionowa jest popularną obrabiarką, często stosowaną w
stolarniach. Ma ona pionowe wrzeciono podnoszone i opuszczane za pomocą
mechanizmu sterowanego zazwyczaj pedałem. W uchwycie wrzeciona mocowane są
frezy. Zazwyczaj stosowane są frezy trzpieniowe.
Frezarka pionowa górnowrzecionowa przeznaczona jest do odwzorowywania płaskiego
oraz do frezowania wpustów, wykonywania rowków, otworów, gniazd i wgłębień w
elementach drewnianych oraz z tworzyw sztucznych, obróbki profilowej pod kątem,
zewnętrznych i wewnętrznych wpustów oraz wczepów. Frezy o małej średnicy
pozwalają na wykonywanie frezowań o małym promieniu i skomplikowanych
kształtach.
Frezarki te charakteryzują się duŜymi prędkościami obrotowymi wrzeciona.
Głównym urządzeniem ochronnym frezarki górnowrzecionowej jest pierścieniowa
osłona narzędzia, która przymocowana jest do suportu zespołu roboczego.
Powinna ona umoŜliwiać wymianę narzędzia bez demontaŜu. W czasie zagłębiania się
freza w drewno powinna się opierać na górnej powierzchni materiału, a przy
podnoszeniu się suportu samoczynnie opadać, osłaniając całkowicie narzędzie z góry i
boku.
Ze względu na obserwację obróbki w nowych frezarkach stosowane są często
przeźroczyste osłony wyposaŜone w króciec odciągowy.
Suport wrzeciona powinien powracać samoczynnie do górnego połoŜenia
(spoczynkowego)
Zasady bezpiecznej pracy z uŜyciem frezarko-wiertarek górnowrzecionowych:
•
Aby zmniejszyć stopień zagroŜenia naleŜy bezwzględnie stosować sprawnie
działającą osłonę narzędzia, która zapobiega bezpośredniemu zetknięciu ręki robotnika
z narzędziem oraz skutkom związanym z odpryskami wiórów.
•
W ostatniej fazie obróbki do popychania elementu w okolicy freza naleŜy
stosować przesuwadło.
•
Do obróbki elementów prostoliniowych naleŜy uŜywać prowadnicy
10
•
Przy obróbce elementów krzywoliniowych naleŜy zawsze stosować wzorniki i
trzpień prowadzący (kołek).
•
NaleŜy pewnie zamocować materiał we wzorniku, aby w czasie obróbki nie
został on wyrwany
•
Stosować naleŜy tylko narzędzia nieuszkodzone, ostre i dokładnie wywaŜone
Na frezarkach górnowrzecionowych dochodzi do wielu powaŜnych wypadków, gdy palce
operatora zetkną się z frezami obracającymi się z bardzo duŜą prędkością.
Wymieniane się dwie podstawowe przyczyny wypadków:
•
Przejście obrabianego materiału zbyt daleko (poza ustalone połoŜenie)
•
Usuwanie ręką wiórów ze stołu.
Usuwanie wiórów ze stołu ręką jest bardzo niebezpieczne.
W tym przypadku naleŜy uŜywać instalacji wyciągowej, odkurzacza lub w ostateczności
spręŜonego powietrza do zdmuchiwania (nie jest to zalecane, ze względu na wtórne
zapylenie powietrza wokół maszyny)
Szlifierki
Szlifierki taśmowe do drewna (szeroko i wąskotaśmowe) przeznaczone są do
szlifowania duŜych powierzchni płaskich elementów z drewna litego, płytowych,
okleinowanych lub nieokleinowanych, surowych lub lakierowanych. Szlifowanie ma na
celu wyrównanie i wygładzenie powierzchni, oczyszczenie zabrudzonych powierzchni, a
w przypadku szlifierek z szerokotaśmowych równieŜ nadanie elementom dokładnej
grubości.
Współczesne szlifierki taśmowe naleŜą do obrabiarek dobrze obudowanych, o małym
zagroŜeniu dla obsługującego. Do ich głównych urządzeń ochronnych naleŜą osłony kół
taśmowych i ssawy do odprowadzania pyłu.
Podczas szlifowania na szlifierkach taśmowych pracownik obsługujący naraŜony jest na
bezpośredni kontakt rąk z taśmą ścierną, co moŜe mieć miejsce w przypadku zsunięcia
się z kół lub zerwania taśmy oraz przypadku wyrwania elementu małowymiarowego
trzymanego w ręku. Aby temu zapobiec naleŜy bardzo dokładnie obejrzeć nakładaną na
koła taśmę ścierną, czy nie ma śladów pęknięć lub naderwał. Z takimi uszkodzeniami
taśma nie moŜe być eksploatowana. W przypadku szlifowania drobnych elementów
naleŜy stosować poprzeczne zapory zapobiegające wyrwaniu elementu szlifowanego oraz
pracować w skórzanych rękawiczkach. Przy nakładaniu taśmy ściernej na koła naleŜy
obrócić ją tak, aby złącze nabiegało na krawędź szlifowanego przedmiotu najpierw
wewnętrzną, a potem zewnętrzną linią złącza.
ZagroŜenie w szlifierkach stanowi zerwanie taśmy, mogące spowodować iskrzenie i
poŜar, nawet wybuch. Dlatego konieczne jest stosowanie warstw ochronnych lub
wyłoŜenie wnętrza osłon materiałami nieiskrzącymi w kontakcie z zerwaną taśmą
ś
cierną.
W starszych konstrukcjach, z ręcznym dociskaniem materiału do taśmy, moŜe istnieć
niebezpieczeństwo wciągnięcia przez taśmę ręki lub np. rękawa pomiędzy brzeg osłony a
koło napędowe lub między koło a taśmę, co moŜe spowodować liczne obraŜenia,
złamania i zmiaŜdŜenia. Z tego względu naleŜy zwrócić baczną uwagę na ograniczenie
dostępu do tych stref.
Ze względu na wydzielanie się duŜej ilości pyłu podczas szlifowania nie wolno jest
pracować na obrabiarkach niepodłączonych do sprawnie działającej instalacji
odpylającej.
Szlifierki walcowe przeznaczone są do szlifowania elementów płytowych w celu
wygładzenia lub nadania elementom określonej jednolitej grubości. Szlifierki walcowe
naleŜą do obrabiarek bezpiecznych, gdyŜ są całkowicie obudowane. Walce robocze
osłonięte są od góry osłoną połączoną ze ssawą do odprowadzania pyłu. Pozostałe
mechanizmy napędu zespołu roboczego i posuwowego oraz instalacja elektryczna
umieszczone są w korpusie i zakryte osłonami.