Higiena chorego i zabiegi pielęgnacyjne na zlecenie lekarza

Rodzaje uło

enia chorego w ró

nych stanach

chorobowych

Specyficzne uło

enie ma na celu odci

ąŜ

enie chorych lub pora

onych cz

ęś

ci ciała lub

przyniesienie ulgi choremu w przypadku okre

lonych chorób (astmy oskrzelowej,

chorób

serca).

Urz

dzeniami,

które

pomagaj

uło

eniu

chorego

najkorzystniejszej pozycji, s

: szyny, poduszeczki wypełnione piaskiem lub trocinami,

kształtki z g

bki, koce itp. Je

li urz

dzenia te maj

spełni

swoje zadanie, a wi

•

odci

ąŜ

•

unieruchamia

•

podpiera

to musz

prawidłowo zastosowane. Ni

ej przedstawiono niektóre z typowych

uło

, maj

cych zastosowanie do piel

gnacji ludzi w podeszłym wieku.

Sposób uło

enia w przypadku zapalenia

ył

W ka

dym przypadku, nawet gdy zapaleniem dotkni

te s

tylko

yły podudzia,

rozpoczyna si

zmian

uło

enia od uda, co umo

liwia unikni

cie zginania

czyny w stawie kolanowym. Wełniany koc, zwini

ty wzdłu

, podkłada si

pod

uniesion

czyn

do poziomu miednicy. Pozostał

ęść

koca nale

y podwin

ąć

i podło

pod stopy. Uzyskuje si

w ten sposób lekkie uniesienie ko

czyny. Je

potrzebny jest wi

kszy k

t uniesienia, powinno si

podło

pod nog

dodatkowo np.

poduszk

. Poduszka ta nie musi ju

do biodra. Mo

na podło

tylko pod

podudzie, od kolana po stop

(zob. ryc. 8-1). Do tego celu mo

na tak

e u

worków

wypełnionych piaskiem lub poduszek klinowych. Układa si

je w poprzek łó

ka od

nogi chorego. Na tak podło

ony klin nale

y dodatkowo poło

jeszcze zło

poduszk

, która powinna si

poza zgi

cie kolanowe do uda, a gdy po

Ŝą

dane jest

uniesienie obu ko

czyn, podkłada si

poduszk

bez zwijania.

Ryc. 8-1 Uło

enie ko

czyn w przypadku zapalenia

ył

Szyny stosowane do uło

enia ko

czyn w pozycji uniesionej

Zamkni

ta forma szyny Brauna ABC zrobiona z pianki (zob. ryc. 8-2) najlepiej nadaje

do układania ko

czyn w przypadku zapalenia

ył. W razie wyst

powania

zapalenia

ył po

Ŝą

dane uło

enie ko

czyny mo

na tak

e uzyska

stosuj

odpowiednie podpórki pod nogi. Tak

podpórk

na samodzielnie wykona

np. z

odpowiedniego pudełka, owini

tego piank

gumow

i powleczonego powłoczk

Podpórk

tak

umieszcza si

w łó

ku tak, by zmniejszała obci

ąŜ

ce działanie kołdry

na uniesion

czyn

. Zadanie takie mo

e spełnia

równie

mały taboret.

Odpowiednie uło

enie ko

czyny w przypadku zapalenia

ył ma na celu przede

wszystkim cz

ęś

ciowe jej unieruchomienie. Uło

enie ko

czyn w uniesionej pozycji ma

ponadto ułatwi

zwrotny odpływ krwi z chorych

ył i zlikwidowa

zastój

ylny.

W celu prawidłowego uło

enia ko

czyny w uniesionej pozycji (zwłaszcza przy

uniesieniu obu ko

czyn), nale

y przestrzega

dwóch ni

ej podanych zalece

•

zastosowane uło

enie powinno zredukowa

nienie

ylne prawie do zera,

•

do uzyskania całkowitego odpr

ęŜ

enia mi

ęś

ni ko

czyny nale

y podeprze

kolano w

pozycji na wpół zgi

tej.

Takim wymogom odpowiada równie

dost

pna w handlu nadmuchiwana poduszka

kolanowa.

li w przypadku zastosowania uło

enia ko

czyny w uniesionej pozycji

wyst

silne bóle w stopie i podudziu lub je

li palce zbledn

i zatrac

czucie,

nale

y pozycj

zmieni

i natychmiast wezwa

lekarza.

Ryc. 8-2 Szyna z g

bczastego materiału

Uło

enie chorego w przypadku niewydolno

ci kr

ąŜ

enia oraz innych chorób serca

Chorego układa si

na łó

ku z uniesion

górn

ęś

tułowia, podpart

dwoma lub

trzema poduszkami. W celu odci

ąŜ

enia kr

ąŜ

enia układa si

uniesione i lekko zgi

ramiona na poduszkach, powleczonych kartonach lub workach wypełnionych sypkim

materiałem. Wskazane jest równie

podparcie dokolanowego. Podpórka od stopy

zapobiega zsuwaniu si

nóg. Nale

y j

jednak kilkakrotnie w ci

gu dnia, a zwłaszcza w

nocy, usuwa

. W przeciwnym bowiem razie mo

e doj

ść

do powstania odle

yn i przykur-

czów. Opisane uło

enie chorego ma na celu wspomaganie zwrotnego odpływu krwi do

serca oraz cofania si

zastoju. Chorych z zaburzeniami kr

ąŜ

eniowymi układa si

zgodnie

z zaleceniem lekarza.

Uło

enie chorego z astm

oskrzelow

Chory z astm

oskrzelow

powinien pozostawa

w łó

ku w pozycji siedz

cej, z plecami

podpartymi poduszk

. Nogi chorego mo

na odci

ąŜ

uginaj

c je nieznacznie w stawie

kolanowym i podkładaj

c pod dół kolanowy mały wałek lub woreczek wypełniony

piaskiem, stopy powinno si

oprze

o odpowiednie zapory. U gi

te przedramiona nale

uło

na podpórkach, podobnie jak w przypadku chorych z zaburzeniami kr

ąŜ

eniowymi.

Takie uło

enie ułatwia choremu oddychanie. Podparcie uniesionych przedramion

powoduje rozszerzenie klatki piersiowej, co ułatwia prac

ęś

ni oddechowych (zob. ryc.

8-3).

Ryc. 8-3 Uło

enie chorego z duszno

, szczególnie w przypadku astmy oskrzelowej lub

ęŜ

kich chorób serca

Uło

enie chorego z udarem mózgu

Koncepcja Bobatha

Karl Bobath (lekarz) i jego

ona Berta (rehabilitantka kliniczna) s

autorami koncepcji

uło

enia chorego z udarem mózgu. Wdra

anie i rozwój tej koncepcji było celem i dziełem

ich

ycia.

W latach czterdziestych tego stulecia w trakcie piel

gnacji rannego

ołnierza z

pora

eniem połowiczym B, Bobath odkryła przypadkowo,

e nasilenie spastyczno

zmniejszało si

przy odpowiednim uło

eniu, a wielokrotnie spastyczno

ść

ust

powała

całkowicie.

Bobathowie podkre

lali zawsze,

e proponuj

koncepcj

, a nie metod

post

powania,

która zawsze powinna uwzgl

dnia

indywidualne mo

liwo

ci chorego. Osi

gni

cie

ostatecznego celu, tzn. przywrócenie funkcji pora

onej ko

czynie, wymaga odpowiedniej

piel

gnacji, urz

dzenia pokoju chorego oraz reorganizacji otoczenia.

Reorganizacja otoczenia

Stolik nocny nale

y ustawi

po stronie pora

onej chorego, a na nim uło

wszystkie

ne dla niego przedmioty, takie jak: telefon, kubek do picia, ulubione obrazki. Dzwonek

alarmowy umieszcza si

tak, by był dost

pny dla chorego. Wszystkie czynno

piel

gnacyjne nale

y rozpoczyna

od strony pora

onej.

Odwiedzaj

cych prosi si

równie

o przebywanie po pora

onej stronie chorego. Chory

zostaje w ten sposób ustawicznie zmuszany do koncentrowania si

na stronie ciała

obj

tej niedowładem.

Ogólne wskazówki dotycz

ce piel

gnacji chorego po udarze mózgu

Chory wymaga starannej obserwacji, a wi

c regularnej kontroli i dokumentacji

wszystkich oznak

yciowych, obserwacji wra

liwo

ci, odruchów oraz funkcji

motorycznych. Istniej

ce lub pojawiaj

ce si

zaburzenia mowy i potykania oraz

oddawania stolca i moczu nale

y starannie rejestrowa

Choroba, która dotkn

ła pacjenta, stanowi dla niego nie tylko fizyczn

dolegliwo

ść

, lecz

tak

e ogromne obci

ąŜ

enie psychiczne. Personel piel

gnacyjny powinien wi

c wspiera

chorego w pokonywaniu jego l

ku i niepewno

ci.

na unikn

ąć

rozbudzania dodatkowej niepewno

ci dzi

ki przekazywaniu choremu

informacji i polece

w krótkich i zwi

złych zdaniach, unikaj

c jednak zbyt gło

nego lub

zbyt szybkiego mówienia. Celem post

powania piel

gnacyjnego jest bowiem nie tylko

odzyskanie sprawno

ci ruchowej chorego, lecz tak

e powrót zdolno

ci mowy oraz

innych funkcji motorycznych. Do osi

gni

cia tego celu niezb

dna jest pomoc

kwalifikowanego personelu logopedów i ergoterapeutów. W wyniku pora

dochodzi

równie

do zaburze

motoryki w obr

bie nosogardzieli. Koordynacja odruchu połykania

z odruchowym zamykaniem gło

ni mo

e by

zaburzona. Przykrywka gło

ni mo

ostatecznie ulec całkowitemu pora

eniu, najcz

ęś

ciej obserwuje si

mieszane formy

niedowładu gło

ni. W ka

dym jednak przypadku połykanie mo

e stanowi

dla chorego

problem i zawsze nale

y si

liczy

z ryzykiem aspiracji tre

ci z jamy ustnej do dróg

oddechowych, co wi

ąŜ

e si

z zagro

eniem

ycia chorego. U chorych z pora

eniem

powinno si

, poza uwzgl

dnieniem wy

ej wymienionych uwag, przedsi

wzi

ąć

wszelkie

inne niezb

dne

rodki zapobiegawcze. Niemniej jednak:

Nie wolno chorego opukiwa

celem zapobie

enia zapaleniu płuc.

Nie wolno stosowa

uciskania podeszwy stóp celem profilaktyki stopy ko

skiej.

Uło

enie chorego w pora

eniu połowiczym (hemiplegii)

Uło

enie po stronie niedowładu

Takie uło

enie jest korzystne, poniewa

pozostawia choremu swobod

ruchów po stronie

nie dotkni

tej niedowładem oraz hamuje skłonno

ść

do spastyczno

ci.

Post

powanie:

•

materac nale

y uło

płasko,

•

plecy chorego powinno si

uło

przy kraw

dzi łó

ka i podeprze

je poduszkami,

•

głowa chorego powinna by

podparta mał

poduszeczk

•

nale

y ostro

nie przesun

ąć

łopatk

i bark chorego do przodu (chory nie mo

e le

barku),

•

rami

z niedowładem powinno si

wyci

ąć

do przodu, wyprostowa

palce r

•

pora

nog

nale

y wyci

ąć

do przodu i lekko ugi

ąć

w stawie kolanowym,

•

zdrow

nog

powinno si

uło

na poduszce przed nog

pora

, jednocze

nie

trzeba uwa

, by kolano nie le

ało ni

ej od biodra.

Uło

enie na stronie nie dotkni

tej pora

eniem

Uło

enie chorego na stronie nie dotkni

tej pora

eniem prowadzi do ograniczenia jego

pola widzenia oraz samodzielno

ci. Przy takim uło

eniu mo

na jednak wi

ksz

uwag

prawidłowej pozycji r

ki.

Post

powanie:

•

materac nale

y uło

płasko,

•

plecy chorego powinno si

uło

przy kraw

dzi łó

ka i podeprze

je poduszk

•

ram

łó

ka mo

na wykorzysta

do zabezpieczenia uło

enia, .

•

głow

chorego nale

y uło

na małej poduszce (głowa powinna tworzy

z kr

gosłupem

jedn

lini

•

zdrowe rami

powinno si

uło

zgodnie z

yczeniem chorego przed lub za tułowiem,

•

wyprostowane do przodu pora

one rami

powinno si

uło

na poduszce (dło

i palce

rozwarte),

•

zdrowa noga musi le

wyprostowana równolegle do brzegu łó

ka, - nog

pora

nale

y poło

na poduszce, zgi

w stawie biodrowym pod k

tem 90°,

•

pora

stop

układa si

na poduszce wypełnionej piaskiem tak, by zapobiec jej

zwisaniu,

•

dodatkow

poduszk

układa si

przed brzuchem tak, by chory mógł si

na niej oprze

Uło

enie w pozycji na plecach

Uło

enie na plecach jest niekorzystne, gdy

e by

przyczyn

nasilenia si

spastyczno

ci, a w przypadku zaburze

połykania powi

ksza niebezpiecze

stwo

aspiracji.

Post

powanie:

•

materac nale

y uło

płasko,

•

tułów chorego powinno si

uło

liwie daleko od niepora

onej ko

czyny,

•

głow

chorego odwrócon

w stron

niedowładu nale

y uło

centralnie na małej

poduszce,

•

pora

stron

tułowia podkłada si

cienkimi poduszkami od barku a

do miednicy,

•

pora

one rami

powinno si

wyprostowa

na poduszce,

•

wykr

caniu si

nogi do wewn

trz lub na zewn

trz zapobiega si

podpieraj

c j

płaskimi

poduszkami.

Przy uło

eniu w pozycji na plecach wa

ne jest, by:

•

poinformowa

dokładnie chorego, równie

tego z zaburzon

wiadomo

, o zasadach

uło

enia,

•

zmienia

uło

enie co dwie godziny,

•

nie wywiera

ucisku na podeszwy stóp,

•

przy przekładaniu chorego nie zapomina

o wszelkich innych

rodkach profilaktyki,

•

w przypadku uło

enia bocznego chory powinien le

pod k

tem 90°; przy zagro

eniu

odle

ynami - pod k

tem 30°, zawsze jednak z wysuni

tym barkiem, z lekko ugi

nog

z ramieniem wyprostowanym oraz otwart

dłoni

i wyprostowanymi palcami.

Gdy tylko stan chorego na to pozwoli, nale

y zmieni

uło

enie na inne, np. na pozycj

siedz

. W tym celu ustawia si

jak najwy

ej podpórk

pod głow

chorego, r

układa

na poduszce w pozycji wyprostowanej, a nogi lekkim odwiedzeniu. Je

eli chory

pozostaje w pozycji siedz

cej na krze

le, nale

y zwróci

uwag

, by krzesło (fotel) miało

podpórki pod r

ce, najlepiej gdy s

ciełane. Kolana i biodro chorego ugina si

pod

tem 90°, nogi rozwarte na szeroko

ść

miednicy opiera si

o podłog

. Pora

one rami

powinno le

na blacie stołu. W czasie jakichkolwiek czynno

ci wykonywanych przy

chorym, np. podczas podawania basenu szpitalnego, obustronne prowadzenie ramion

pacjenta wspomaga czynno

ci piel

gnacyjne.

Piel

gniarz podtrzymuje pora

stop

uchwytem widełkowym. Udo chorego umieszcza

pomi

dzy swoim ramieniem a tułowiem (pod pachami) nast

pnie przechyla si

do tyłu

podnosz

c tym samym po

ladki chorego: Dodatkowo mo

e drug

unie

ść

nieco ko

ść

kulszow

, po czym podsun

ąć

pod chorego basen. Zabieg ten ró

ni si

nieco u chorych z

zachowan

Sprawno

. W tym przypadku chorych usadawia si

na brzegu łó

ka. W

tym celu przechyla si

chorego na stron

pora

. Nast

pnie nale

y ugi

ąć

obydwie

czyny dolne i opu

je na podłog

. Chory podpiera si

zdrow

, umieszczaj

c j

przed tułowiem na wysoko

ci mostka. Osoba piel

gnuj

ca podkłada jedn

pod

klatk

piersiow

, a drug

umieszcza od tyłu na zdrowym barku. Nast

pnie przyci

zdrowy bark w kierunku miednicy i w ten sposób podnosi chorego przekładaj

c ci

ęŜ

ciała.

Uło

enie chorego w przypadku zapalenia stawu kolanowego

Głównym celem specjalnego uło

enia jest obarczenie chorego stawu. Nale

y ugi

ąć

staw

kolanowy chorego i podtrzymywa

ugi

cie poduszk

lub woreczkiem z piaskiem. Trwałe

podparcie stopy nie jest wymagane. Kolano powinno pozostawa

w pozycji rozlu

nionej.

Post

powanie

Poduszk

nale

y zgi

ąć

na pół i wło

pomi

dzy zagi

cia rolk

z g

bki lub zwini

te w

rulon prze

cieradło. Tak

podpórk

podkłada si

pod dół kolanowy, przy czym cz

ęść

zwini

tej poduszki unosi tak

e udo, a druga cz

ęść

podpiera podudzie. Takie uło

enie

zwane jest piramid

. Podpórka, na podobie

stwo prawdziwej piramidy, powinna mie

kształt ostrego sto

ka. Uzyskane obarczenie stawu kolanowego sprzyja gojeniu si

zapalenia i zmniejszeniu bólu. Lekarz mo

e jednak zaleci

inny sposób uło

enia.

Leki

Farmakoterapia w geriatrii

U osób w podeszłym wieku, gdy starzej

równie

narz

dy wewn

trzne, proces

wchłaniania i wydalania leków mo

e zosta

zwolniony. Lek mo

e równie

nie wywiera

Ŝą

danego efektu, poniewa

w starzej

cym si

organizmie brak jest istotnych warunków

koniecznych do jego zadziałania, np. wystarczaj

cej zawarto

ci witaminy Bl w mi

ęś

niu

sercowym potrzebnej do prawidłowego działania strofantyny. Zwolniona eliminacja mo

e -

w zale

ci od leku - doprowadzi

w nast

pstwie kumulacji do zatrucia lub do

nasilaj

cego si

i tym samym zbyt silnego działania, nawet je

eli podano dawk

uwa

w normalnych warunkach za prawidłow

. U osób w podeszłym wieku zaburzona zostaje

równie

gospodarka wodno-elektrolitowa. Nast

puje utrata płynu wewn

trzkomórkowego

i tym samym utrata potasu z komórek. Cz

ste nadu

ywanie

rodków przeczyszczaj

cych

e jeszcze nasili

to ogólne upo

ledzenie i zwolnienie procesów energetycznych,

pogł

utrat

elektrolitów i upo

ledzenie kr

ąŜ

enia.

Zadania personelu piel

gniarskiego:

•

troskliwa obserwacja chorego,

•

wystarczaj

co wczesne zawiadomienie lekarza w razie podejrzenia,

e lek wywiera

działania niepo

Ŝą

dane,

•

niezmienianie przepisanej choremu dawki leku bez porozumienia z lekarzem

prowadz

cym,

•

wystarczaj

ca poda

płynów; do podawania leków nadaj

szczególnie zimna herbata,

soki owocowe lub szklanka

wie

ej wody.

Niektóre osoby w podeszłym wieku z nieufno

i niech

odnosz

post

powania terapeutycznego, przede wszystkim do przyjmowania leków; inni -

odwrotnie - staj

prawie uzale

nieni od leków. Wi

kszo

ść

leków znajduje si

w handlu

w bardzo ró

nych formach, lekarz - poinformowany przez piel

gniark

o kłopotach

pojawiaj

cych si

w zwi

zku z przepisan

farmakoterapi

- mo

e wi

c wybra

form

korzystn

dla danego pacjenta.

Post

powanie z lekami

Przygotowanie i formy leków

Przygotowaniem leków mo

e zajmowa

jedynie farmaceuta. Ani lekarzowi, ani

piel

gniarce nie wolno sporz

dza

leków. Przepis ten słu

y bezpiecze

stwu chorego.

Do form leków stosowanych doustnie, doodbytniczo lub zewn

trznie zalicza si

•

roztwory, zwykle substancje rozpuszczone w wodzie;

•

nalewki, zwykle rozcie

czone alkoholowe wyci

gi z substancji ro

linnych lub

zwierz

cych;

•

wyci

gi, preparaty uzyskiwane z surowców ro

linnych; wyci

gi mog

płynne lub

suche;

•

ziółka - mieszanki typu herbatek; . tabletki, pigułki, dra

etki to trzy formy stałe, które

umo

liwiaj

dokładne dawkowanie leków;

•

kapsułki (najcz

ęś

ciej

elatynowe) nadaj

dobrze do podawania leków o przykrym

smaku lub zapachu; mo

na te

w kapsułkach, rozpadaj

cych si

dopiero w jelicie,

podawa

leki, które rozkładaj

w soku

oł

dkowym;

•

czopki podaje si

doodbytniczo; podło

e stanowi masło kakaowe lub pestanol;

•

ciki wprowadza si

do przetok lub do pochwy; . pudry, zawiesiny do wstrz

sania,

ci, pasty i plastry to formy stosowane zewn

trznie.

Przepisy dotycz

ce przygotowania leków w aptece

Etykietowanie. Leki sporz

dzone w aptece musz

opisane w sposób przewidziany

przepisami. Leki przeznaczone do u

ytku wewn

trznego maj

na naczyniach białe

etykiety z czarnym napisem i z czarn

obwódk

. Leki silnie działaj

ce (np.

rodki

nasenne, narkotyczne) do u

ytku wewn

trznego maj

etykiet

biał

z czerwonym

napisem i czerwon

obwódk

. Leki zawieraj

ce trucizn

(np. strychnin

) s

oznaczone

czarn

etykiet

z białym napisem i biał

obwódk

rodki odurzaj

ce (narkotyki) maj

etykiet

czarn

z białym napisem i czerwon

obwódk

Leki stosowane tylko zewn

trznie s

oznaczone etykiet

rdzawoczerwon

z czarnym

napisem.

eli lek mo

e by

zastosowany tylko po rozcie

czeniu, musi to by

zaznaczone na

etykiecie.

Do leków wra

liwych na

wiatło u

ywa si

butelek z ciemnego szkła.

Leki zawarte w oryginalnym fabrycznym opakowaniu nie musz

odpowiada

tym

wymogom w odniesieniu do etykiety.

Podawanie leków

Przechowywanie leków

W domu leki musz

zawsze przechowywane w miejscu niedost

pnym dla starszych,

spl

tanych pacjentów. Osoba opiekuj

ca si

chorym musi sumiennie podawa

przepisany przez lekarza lek we wła

ciwej dawce.

W domach opieki nale

y - o tyle, o ile jest to mo

liwe i wskazane - kontrolowa

, czy leki

rzeczywi

cie za

ywane lub stosowane w sposób wła

ciwy. Pomocne jest przy tym

schematyczne zestawienie. Je

eli leki s

przechowywane i zabezpieczane w specjalnym

miejscu, na opakowaniu musi bezwzgl

dnie by

zaznaczone nazwisko osoby, dla której

lek jest przeznaczony. W celu lepszej orientacji leki przeznaczone dla poszczególnych

pacjentów powinny by

przechowywane osobno.

Oddział musi dysponowa

zamykan

szatk

na leki. Podstawowymi nakazami s

zachowanie czysto

ci i porz

dek. Leki powinny by

uporz

dkowane według ich

zastosowania, np. w okre

lonych miejscach w szafce stawia si

leki stosowane w

chorobach układu kr

ąŜ

enia, przeciwbólowe, uspokajaj

ce, nasenne, przeczyszczaj

ce.

Leki podlegaj

ce przepisom o narkotykach musz

przechowywane osobno w

zamykanych szatkach; przepisom tym podlegaj

amfetamina, kokaina, opium (makowiec)

i jego przetwory, morfina, przetwory wymiotnicy lekarskiej z dodatkiem opium (makowca).

Do trucizn zalicza si

acetylodigitoksyn

, adrenalin

, apomorfin

, areko lin

, arsen

(trójtlenek arsenu czyli arszenik i roztwór arsenianu potasu), atropin

, ergometryn

ergotamin

, fizostygmin

, fluorek sodu, histamin

, homatropin

, lanatozyd C,

neoarsfenamin

, neostygmin

, roztwór nitrogliceryny, noradrenalin

, pilokarpin

, rt

ęć

chlorek rt

ciowy (sublimat) i inne zwi

zki rt

ci, skopolamin

(hioscyn

), strofantyn

(ouabain

), strychnin

, tlenek antymonu z winianem potasowym.

Leki znajduj

ce si

w butelkach z ciemnego szkła s

wra

liwe na

wiatło i

odpowiednio do tego musz

przechowywane.

Substancje zawieraj

ce olejki eteryczne, alkohole, zwi

zki chłon

ce wod

(higroskopijne)

lub charakteryzuj

ce si

silnym zapachem musz

przechowywane w szczelnie

zamkni

tych opakowaniach.

Personel piel

gniarski musi odpowiednio przygotowa

leki, najcz

ęś

ciej na specjalnych

tackach, dla wszystkich pacjentów, którzy nie s

w stanie samodzielnie zatroszczy

prawidłowe za

ywanie leków.

W celu unikni

cia bł

dów, piel

gniarka przy przygotowywaniu leków musi mie

zapewniony spokój, nie wolno jej przeszkadza

. Powinna si

ona skoncentrowa

odliczaniu dawki leku (tabletek, kropli), a tak

e na kontroli rodzaju (nazwy) leku przy

odstawianiu opakowania.

Krople nale

y przygotowywa

bezpo

rednio przed podaniem pacjentowi.

Podawanie leków

Przepisany przez lekarza lek musi by

yty punktualnie i zgodnie z zaleceniem. Je

eli

przepisano wi

cej leków, nale

y je podawa

oddzielnie.

Sposób podawania ma wielkie znaczenie dla wchłaniania i skuteczno

ci leku. Ka

podany lek do u

ytku wewn

trznego musi dotrze

do krwi. Po podaniu do

ylnym lub

dot

tniczym nast

puje to natychmiast. Tabletki podane doustnie lub czopki

wprowadzone doodbytniczo osi

gaj

układ krwiono

ny drog

jamy ustnej i przez

przewód pokarmowy. Przej

cie przez błon

luzow

do krwi nazywa si

wchłanianiem -

resorpcj

. Niektóre leki nie mog

podawane przez przewód pokarmowy, poniewa

kwas solny w

oł

dku albo te

flora bakteryjna w jelicie rozkładałyby substancje czynne.

W takich przypadkach leki s

stosowane w kapsułkach lub dra

etkach opornych na sok

oł

dkowy. Zastosowanie podj

zykowe (np. podanie kilku kropli pod j

zyk) jest równie

dobrym sposobem podawania ró

nych leków; nie musz

one wówczas przechodzi

przez

trob

, w której mogłyby podlega

przemianom chemicznym, lecz przez

yły szyjne

docieraj

bezpo

rednio do du

ego kr

ąŜ

enia.

Drog

krwi leki docieraj

tak

e do narz

dów wydalniczych, przede wszystkim do nerek.

Przy piel

gnacji ludzi w podeszłym wieku mog

pojawi

szczególne trudno

ci.

Pacjenci nie chc

lub nie potrafi

połkn

ąć

ych tabletek; chorzy ze zmianami

mia

ycowymi nie chc

ywa

leków; niektóre osoby nie potrafi

utrzyma

czopków

itd. Rozmowa z lekarzem mo

e wiele spraw wyja

i rozwi

. W wielu przypadkach

pomaga umieszczenie tabletek o złym smaku w zwil

onych opłatkach. Krople najlepiej

odlicza

z butelki na ły

stołow

. Aby umo

liwi

choremu połkni

cie leku, podaje si

mu herbat

, wod

lub sok malinowy. Alkohol nie nadaje si

do tego celu, poniewa

wpływa

niekorzystnie na działanie leku, mo

e nawet by

szkodliwy. Je

eli lek

przeciwbólowy ma zadziała

szybko, powinien by

ywany z gor

herbat

Poza nielicznymi wyj

tkami leków nie nale

y nigdy podawa

na czczo.

Czopki nale

y zwil

lub troch

posmarowa

kremem i wprowadza

gł

boko do odbytu.

na u

gazy lub gumowego palca, aby wsun

ąć

czopek wystarczaj

co gł

boko.

Najcz

ęś

ciej nawet osoby w podeszłym wieku potrafi

go wówczas utrzyma

Leki przeczyszczaj

ce najlepiej podawa

wieczorem.

Leki nasenne podaje si

godzin

przed po

Ŝą

danym za

ciem.

ne jest równie

zachowanie si

piel

gniarki przy podawaniu leku. Lek powinien by

podany z miłym, zach

caj

cym gestem. Pacjent musi czu

e otacza go atmosfera troski

o jego zdrowie. Nie jest jednak celowe zmuszanie chorego do za

ywania leku, je

eli

wymiotuje. W takim przypadku trzeba to zgłosi

lekarzowi.

gle wa

ne s

słowa Teodora Fieldnera:

"Je

eli lek ma by

yteczny, zapewnijcie pacjentowi opiek

rozs

, m

i pełn

oddania."

Działanie niektórych leków

Działanie leków mo

e by

ró

ne w zale

ci od ich st

ęŜ

enia i wielko

ci dawek.

Przykłady. St

ęŜ

ony kwas solny jest

rodkiem

cym. Rozcie

czony wod

jest cennym

lekiem poprawiaj

cym trawienie w razie braku kwasu

oł

dkowego.

Korze

wymiotnicy lekarskiej w małych dawkach jest cenionym

rodkiem wykrztu

nym, w

kszych natomiast działa wymiotnie.

Rabarbar (rzewie

) za

yty w małych dawkach ma działanie zapieraj

ce, gdy

zastosowany zostanie w wi

kszej ilo

ci, pojawia si

działanie innych jeszcze substancji i

staje si

rodkiem przeczyszczaj

cym.

Leki stosowane w chorobach serca

Najwa

niejszymi lekami z tej grupy s

glikozydy naparstnicy. Digitoksyna (np.

Digimerek) jest glikozydem otrzymywanym z li

ci naparstnicy purpurowej (Digitalis

purpurea).

Działanie. Skurcze serca s

bardziej skuteczne, rozkurcze s

mocniejsze, wydajniejsze.

tno staje si

wolniejsze. Bezwzgl

dnie konieczna jest regularna kontrola szybko

tna. Zwolnienie akcji serca stanowi wskazówk

dla lekarza,

e naparstnica działa, gdy

natomiast nagle znowu przyspieszy si

, mo

e to

wiadczy

e podano za du

o leku lub

stosowano go przez zbyt długi czas (zatrucie - nale

y zawiadomi

lekarza). Działanie

naparstnicy nast

puje powoli, po kilku godzinach, a pełne działanie pojawia si

mniej

cej po trzech dniach. Z tego powodu naparstnica jest stosowana głównie w przewlekłej

niewydolno

ci kr

ąŜ

enia.

Pokrewnymi lekami s

glikozydy otrzymywane z naparstnicy wełnistej (Digitalis lanata) -

digoksyna, metylodigoksyna, lanatozyd, deslanozyd itd.

Strofantyna jest glikozydem otrzymywanym z nasion strofantu (ro

liny afryka

skiej,

dawniej u

ywanej do zatruwania strzał). Strofantyn

wstrzykuje si

ylnie, poniewa

sok

oł

dkowy rozkłada j

, a wstrzykni

cia podskórne s

bardzo bolesne.

Działanie. Lek wpływa dodatnio na skurcz mi

ęś

nia sercowego; działanie pojawia si

po kilkunastu minutach. Pacjenci oddychaj

swobodniej, znika uczucie ucisku, ust

puj

obrz

ki. Nast

puje zwi

kszenie wydalania moczu (wzmo

ona diureza). Strofantyna jest

c skuteczna głównie przyostrej niewydolno

ci serca, osłabionej pracy serca, nie

nadaje si

natomiast do leczenia niewydolno

ci naczyniowej i zapa

ci naczyniowej.

Podobne działanie maj

glikozydy z cebuli morskiej (Scilla maritima). Nale

y do nich

np. proscylarydyna.

Leki rozszerzaj

ce naczynia wie

cowe

Choroba niedokrwienna serca polega na zmniejszonym przepływie w naczyniach

wie

cowych serca, wskutek czego powstaje niedobór tlenu w mi

ęś

niu sercowym

(myocardium). Przyczyn

e by

na przykład mia

yca.

Do zwi

kszenia przepływu wie

cowego stosuje si

azotany (nitrogliceryna).

Krople nitrogliceryny stanowi

roztwór alkoholowy nitrogliceryny, głównego

składnika dynamitu. Je

eli buteleczka nie jest dokładnie zamykana, alkohol paruje i

powstaje silnie st

ęŜ

ony, bardzo łatwopalny, niebezpieczny roztwór.

Papaweryna jest alkaloidem z opium (makowca), działaj

cym pora

co na mi

ęś

niówk

gładk

; bywa z dobrym skutkiem stosowana w dusznicy bolesnej.

Teofilina jest alkaloidem otrzymywanym z li

ci herbaty; obecnie jest produkowana

syntetycznie (np. Euphyllin).

Równie

kofeina działa rozszerzaj

co na naczynia wie

cowe.

Leki obni

ce ci

nienie t

tnicze krwi

Leki obni

ce ci

nienie krwi mog

stosowane tylko pod kontrol

lekarza. Istnieje

wiele mieszanek, ale ich dawki mog

okre

lane i zmieniane tylko przez lekarza.

Dzi

ki temu mo

na zmniejszy

sto

ść

wyst

powania niepo

Ŝą

danych objawów

ubocznych zwi

zanych z ich niewła

ciwym stosowaniem.

Działanie obni

ce ci

nienie t

tnicze krwi maj

dzy innymi substancje, które za

rednictwem autonomicznego układu nerwowego zmniejszaj

napi

cie mi

ęś

ni gładkich

naczy

i powoduj

obni

enie ci

nienia. Silniejsze działanie wywieraj

preparaty

kombinowane, musz

one jednak by

bardzo ostro

nie stosowane.

Alfa-metylodopa (Dopanol, Presinol, Aldomet, Aldometil, Sembrina) hamuje syntez

noradrenaliny (hormonu nadnerczy, który tak samo jak adrenalina jest naturalnym

przeno

nikiem w układzie wegetatywnym) i w ten sposób obni

a ci

nienie krwi.

rodki

blokuj

ce zwoje układu autonomicznego równie

mog

prowadzi

do gro

nych spadków

nienia t

tniczego krwi. Stosowane s

w przełomach nadci

nieniowych (kryzie

nadci

nieniowej ).

Beta-adrenolityki (leki blokuj

ce receptory beta-adrenergiczne), np. propra

nolol, acebutolol, atenolol, labetalol, metoprolol, oksprenolol, zmniejszaj

reaktywno

ść

niektórych rodzajów tkanek (zwłaszcza serca) na substancje czynne organizmu (np.

adrenalin

) wywołuj

ce zwy

nienia krwi. Serce jest oszcz

dzane, jednak

nast

puje pewna utrata siły mi

ęś

nia sercowego. Nagłe odstawienie beta-adrenolityku lub

podanie takiego leku choremu z nie leczon

niewydolno

serca lub z dychawic

(astm

) oskrzelow

e by

niebezpieczne.

Inn

grup

leków s

inhibitory enzymu przekształcaj

cego angiotensyn

(ACE) (np.

enalapryl, kaptopryl). Działaj

one drog

redni

przez hamowanie syntezy

angiotensyny, która odgrywa istotn

rol

w wytwarzaniu substancji podnosz

cych

nienie krwi.

Problemy personelu piel

gniarskiego. Przy piel

gnacji chorego z nadci

nieniem

tniczym tak

e troska o spokojn

atmosfer

i przestrzeganie zasad dietetycznych,

oprócz sumiennego nadzoru i stosowania leków obni

cych ci

nienie, mog

przyczyni

do poprawy jego stanu. W celu wła

ciwej oceny ci

nienia krwi u chorych, którzy

ywaj

leki obni

ce ci

nienie krwi, pomiary nale

y wykonywa

u pacjenta le

Ŝą

cego i

u stoj

cego.

Powikłania w razie stosowania leków obni

cych ci

nienie krwi. Spadek uprzednio

podwy

szonego ci

nienia poni

ej normy.

Objawy. Zawroty głowy, które pojawiaj

zwłaszcza, gdy pacjent podnosi si

z pozycji

Ŝą

cej. Nale

y natychmiast zawiadomi

lekarza!

Leki poprawiaj

ce ukrwienie

rodkami poprawiaj

cymi ukrwienie przy mia

ycy s

pochodne kwasu nikotynowego,

np. Nicotol, Ronicol.

W celu zwi

kszenia przepływu krwi przez naczynia wie

cowe zastosowanie znajduj

równie

pochodne puryn, a tak

e leki z grupy adenozyny (np. Lacarnol), wpływaj

ce na

przemian

lipidów. Istnieje wi

c du

y wybór leków wzmagaj

cych ukrwienie. Bardzo

ne jest, aby piel

gniarka podawała leki zgodnie z zaleceniem lekarza.

Leki uspokajaj

ce (sedativa, leki ataraktyczne)

Nale

y zaznaczy

e wiele leków uspokajaj

cych jest

rodkami o bardzo silnym

działaniu. Bezwzgl

dnie wymagana jest sumienno

ść

personelu piel

gniarskiego podczas

dawkowania, podawania i nadzorowania pacjenta dokładnie według zalece

lekarza.

Wobec tego,

e osoba w podeszłym wieku cz

sto reaguje inaczej ni

młody człowiek,

lekarz musi by

bezwzgl

dnie powiadomiony, je

eli pacjent po podaniu leku

uspokajaj

cego za długo

pi. Nale

y zwróci

przede wszystkim uwag

na to,

rodki

uspokajaj

ce potrzebne s

tylko w wyj

tkowych przypadkach i prowadz

uzale

nienia. Cz

sto rozmowa i dobra, troskliwa opieka s

o wiele bardziej skuteczne.

Leki hamuj

ce krzepni

cie krwi

Przy wszelkich schorzeniach naczyniowych, zwłaszcza przy chorobach

ył, a tak

e po

zawale mi

ęś

nia sercowego i po zatorze płucnym, wielk

rol

odgrywa krzepni

cie krwi

oraz

rodki je hamuj

ce. Leki przeciwzakrzepowe s

równie

sto stosowane w

zapobieganiu

powstawania

zakrzepów.

Powoduje

jednak

zwi

kszenie

niebezpiecze

stwa krwotoków.

Heparyna jest substancj

o wła

ciwo

ciach hamuj

cych krzepni

cie obecn

w ró

nych

narz

dach (szczególnie w w

trobie i w płucach). Badania naukowe wykazuj

e l mg

heparyny (z w

troby psa) hamuje krzepni

cie 100 mI krwi ludzkiej. Heparyn

stosuje si

albo jako wlew ci

gły (np. po zawale lub zatorze, na ogół tylko w warunkach szpitalnych),

albo podskórnie (wówczas w mniejszych dawkach, w celach zapobiegawczych,

zwłaszcza u osób le

Ŝą

cych, po zabiegach lub urazach.

Fenprokumon (Marcu mar) stosuje si

w postaci tabletek w leczeniu długotrwałym po

zawale lub zatorze. Dawkowanie musi by

bardzo skrupulatnie okre

lone i kontrolowane

co 4-6 tygodni. Pacjenci poddani takiemu leczeniu przeciwzakrzepowemu przy wypisaniu

ze szpitala otrzymuj

specjalny "paszport", który powinni stale nosi

przy sobie. Oprócz

dokładnych danych osobowych chorego zawiera on nazwisko lekarza prowadz

cego

(lekarza domowego w domu opieki), stosowane leki i grup

krwi. Ka

dy ratownik znajdzie

tam informacj

Uwaga! W przypadku zranienia istnieje zwi

kszone niebezpiecze

stwo krwawienia!

Pacjent mo

e mie

przy sobie ampułk

fitomenadionu (witaminy K) jako antidotum.

Aspiryna i inne preparaty zawieraj

ce kwas acetylosalicylowy hamuj

krzepni

cie krwi

przez zmniejszenie zlepiania si

płytek krwi. S

one stosowane w leczeniu długotrwałym,

poniewa

mniej niebezpieczne ni

fenprokumon.

Objawy niepo

Ŝą

dane

Skuteczny lek to taki, który wpływa w daj

cy si

zaobserwowa

sposób na okre

lone

objawy chorobowe. Nie ma leku skutecznego, który byłby pozbawiony objawów

niepo

Ŝą

danych. Ka

dy lek dociera do narz

du, na który ma działa

, drog

krwi, ale tym

samym dociera te

do wszystkich innych narz

dów, w których mo

e wywiera

działania

niepo

Ŝą

dane.

Objawami takimi s

: uszkodzenie układu krwiotwórczego, szum w uszach, wysypki

skórne, uczulenia, obrz

k. W skutek niewła

ciwego za

ywania sulfonamidów i

antybiotyków zarazki, na które to leki miały zadziała

, mog

sta

niewra

liwe (oporne).

Stosowanie leków przez długi czas mo

e doprowadzi

do kumulacji (nagromadzenia)

leku i jego działania. Tak

e po nało

eniu leków bezpo

rednio na skór

mog

one zosta

wchłoni

te i dotrze

do krwi.

Innym niepo

Ŝą

danym skutkiem jest przyzwyczajenie do leku (np. do morfiny). Aby

uzyska

Ŝą

dane działanie, trzeba wtedy stale zwi

ksza

dawki (niebezpiecze

stwo

uzale

nienia).

W handlu znajduje si

bardzo wiele ró

nych leków. Wymaga to tak

e i od osób

piel

gnuj

cych chorych w podeszłym wieku orientacji. Trzeba zatem czyta

odpowiednie

miennictwo z zakresu nauki o lekach i na temat najcz

ęś

ciej stosowanych leków. Słu

Ŝą

do tego celu tak

e liczne dost

pne informatory.

Dawkowanie

Ilo

ść

leku, okre

lana jako dawka, jest wyra

ana w jednostkach wagowych,

obj

ciowych lub w jednostkach aktywno

ci (biologicznych). Mas

(wag

) podaje si

najcz

ęś

ciej w gramach (g) lub w miligramach (mg), obj

ść

w centymetrach

sze

ciennych (cm3) lub w mililitrach (mI). Jednostki, np. 40 j.m. (Ul - unit international -

jednostki mi

dzynarodowe) s

ustalone przez Swiatow

Organizacj

Zdrowia. Jedna

jednostka to mo

e by

na przykład najmniej sza ilo

ść

jakiego

hormonu, która jeszcze

wywiera okre

lone działanie.

Rozró

nia si

cztery rodzaje dawek: pozbawion

działania, skuteczn

, toksyczn

mierteln

. Ustalenie dawkowania jest wył

cznie zadaniem lekarza, który kieruje si

wskazówkami zawartymi we wła

ciwych

ródłach.

Nale

y pami

słowa Paracelsusa: "Tylko dawka decyduje o tym,

e co

nie jest

trucizn

Dawka maksymalna. Maksymalna ilo

ść

leku, któr

wolno wyda

, jest urz

dowo

ustalona. Ilo

ść

na przekroczy

tylko, je

eli zostanie to specjalnie na recepcie

zaznaczone (wykrzyknikiem!), a dawka obok liczby, zostanie napisana słownie.

Apteczka domowa

Najwa

niejszymi lekami, które powinny si

znale

źć

w apteczce domowej, s

: . plaster

zwykły (przylepiec) w 3 wielko

ciach,

•

plaster opatrunkowy (leukoplast, viscoplast),

•

l m gazy opatrunkowej,

•

3 lub 4 opaski opatrunkowe ró

nej szeroko

ci,

•

1 lub 2 opaski elastyczne,

•

1 buteleczka

rodka dezynfekuj

cego bez jodu,

•

1 tubka

elu na oparzenia i rany,

•

2 chusty trójk

tne na opatrunek dora

ny,

•

ść

tranowa,

•

alkohol izopropylowy 50% lub 70%,

•

l termometr do mierzenia ciepłoty ciała,

•

l p

seta,

•

l no

yczki,

•

roztwór

rodka dezynfekuj

cego,

•

rumianek,

•

waleriana lub melisa lekarska,

•

szałwia,

•

nadmanganian potasu,

•

tabletki przeciwbólowe,

•

ewentualnie lek nasercowy,

•

giel lekarski.

W apteczce domowej nie wolno przechowywa

starych leków, dawno przepisanych,

których data wa

ci min

ła.

Apteczka domowa powinna znajdowa

w suchym miejscu i by

zamykana na klucz.

Jej zawarto

ść

nale

y przynajmniej raz w roku kontrolowa

, uzupełnia

braki i wyrzuca

leki przeterminowane.

ywianie

Na sprawno

ść

, a zwłaszcza dobre samopoczucie osoby w podeszłym wieku ma wpływ

m.in. prawidłowe od

ywianie. Istotne znaczenie ma zrównowa

ona poda

sa, ryb,

warzyw i owoców oraz odpowiednia ilo

ść

płynów. Zadaniem personelu piel

gnacyjnego

jest zapoznanie si

z nawykami

ywieniowymi podopiecznego i spełnianie jego

oczekiwa

w tym zakresie.

Zapotrzebowanie pokarmowe

Białko. W przypadku człowieka w

rednim wieku dobowe zapotrzebowanie na białko

wynosi 1 g na kg masy ciała.

Osobom w podeszłym wieku zaleca si

1,2-1,5 g na kg masy ciała, przy czym połowa

spo

ywanego białka powinna by

pochodzenia zwierz

cego. Przy takim zaleceniu,

dobowe spo

ycie białka powinno wynosi

80 g. Zapotrzebowanie to pokrywa np. 1/2 1

mleka, 50 g serów (wszelkiego rodzaju), twaróg, 100 g chudego mi

sa, ryby lub chudej

dliny. Niezb

ilo

ść

witamin powinny zapewnia

wie

e warzywa i owoce. Niestety,

z powodu trudno

ci w gryzieniu, osoby w podeszłym wieku cz

sto spo

ywaj

je w

niewystarczaj

cej ilo

ci. W takiej sytuacji zalecone s

rozmaite koktajle mleczne, soki

wyci

te ze

wie

ych warzyw lub owoców.

Tłuszcze stanowi

składnik pokarmowy najbardziej kaloryczny. Zapotrzebowanie

kaloryczne osoby w podeszłym wieku jest zmniejszone. W przypadku osób powy

ej 60

. wykonuj

cych lekk

prac

fizyczn

, zapotrzebowanie wynosi 1800-2500 kcal (7536-

10 467 kJ). U osób fizycznie mało aktywnych zapotrzebowanie to wynosi ju

tylko ok.

1400-1650 kcal (5862-6908 kJ). Poda

tłuszczów nale

y ograniczy

do 60 g/dob

. Na

wspomniane 60 g składa si

równie

tłuszcz zawarty w ró

nych produktach spo

ywczych.

li do przygotowywania pokarmów stosuje si

oliw

lub inne tłuszcze nienasycone, to

na do smarowania chleba u

20-25 g masła/dob

Zapotrzebowanie na płyny.

li lekarz nie zalecił ograniczonego spo

ycia płynów (np. w przypadku choroby serca),

to osoba w podeszłym wieku powinna codziennie wypija

1,5-2,0 l płynów. Napojami

zalecanymi s

: ró

ne herbaty, soki owocowe, woda mineralna, mleko. Do głównego

posiłku mo

na, po uzyskaniu zgody lekarza, poda

szklaneczk

wina lub piwa, to samo

dotyczy czarnej (prawdziwej) herbaty i kawy. Specjalne piwo od

ywcze mo

e w wielu

przypadkach przej

ciowo uzupełnia

niedobory pokarmowe u osób odmawiaj

cych

spo

ywania posiłków. Ze wzgl

du na to,

e osoby w podeszłym wieku, szczególnie te,

które cierpi

na nieotrzymanie moczu, potrzebuj

sto zach

ty do przyjmowania

płynów, nale

ałoby im (takie w warunkach piel

gnacji domowej) proponowa

wspólne

wypicie napoju.

Sporz

dzanie posiłków

Zupy nale

y podawa

tylko w formie małej przystawki, która ma na celu przygotowanie

oł

dka do przyj

cia głównego posiłku. Dodatek

wie

ych ziół mo

e zast

nadmierne

solenie i zbyt ostre przyprawianie.

so i ryby powinno si

przygotowa

w taki sposób,

eby osoby bezz

bne zdołały

sobie z tym daniem poradzi

(mi

so pokroi

na bardzo małe kawałki). Przetarte lub

mielone mi

sa podaje si

tylko takim osobom, które nie s

w stanie pogry

źć

nawet

drobno pokrojonych kawałków i musiałyby z tego powodu zrezygnowa

ze spo

ywania

sa.

niadanie powinno pokrywa

1/4 dobowego zapotrzebowania kalorycznego. Napoje

podane do

niadania nale

y uwzgl

dni

w dobowej poda

y płynów. W miar

liwo

biały chleb nale

y zast

powa

chlebem razowym. Do produktów zawieraj

cych białko,

które mo

na poda

niadanie, zalicza si

kiełbas

, sery, jajko ugotowane na mi

kko,

chud

szynk

. W niektórych przypadkach mo

e by

konieczne namoczenie twardych

składników

niadania (chleba, bułki). Składnik białkowy

niadania stanowi

mog

równie

: smacznie przyrz

dzony twaro

ek homogenizowany lub jogurt. Mo

na je tak

poda

jako osobne danie pomi

dzy głównymi posiłkami. Roztarty z cukrem gronowym i

mlekiem banan jest przykładem drugiego

niadania.

Składnikami, które uzupełni

zapotrzebowanie na witaminy, s

: wyci

ty z owoców lub

warzyw sok (np. pomara

czowy, gronowy), utarte jabłko itp.

Posiłek wieczorny nie powinien by

zbyt ci

ęŜ

ko strawny i obfity. Cz

sto osoby w

podeszłym wieku w obawie przed trudno

ciami w zasypianiu spo

ywaj

kolacj

wcze

nie. W takich przypadkach nale

y krótko przed snem zach

podopiecznego do

wypicia szklanki mleka lub zjedzenia jakiego

owocu. Uczucie nocnego głodu,

towarzysz

ce spadkowi st

ęŜ

enia cukru we krwi, powoduje niepokój i bezsenno

ść

Niezale

nie od indywidualnego ilo

ciowego zestawienia posiłków niezmiernie wa

ny jest

sposób ich przygotowania i podania.

Rodzaje diet najcz

ęś

ciej stosowanych w piel

gnacji człowieka w podeszłym wieku

Diet

nazywa si

szczególny sposób przyrz

dzenia i podawania posiłków, których ilo

ść

skład jest odpowiedni do aktualnego stanu zdrowia (choroby).

Diety mo

na stosowa

tylko na wyra

ne zlecenie lekarza.

W ka

dym indywidualnym przypadku lekarz mo

e wyda

szczegółowe dyspozycje

zmieniaj

ce dan

diet

. Oprócz diety lekarz mo

e zaleci

np. ograniczenie ilo

przyjmowanych płynów lub spo

ywanego tłuszczu, a tak

e zadysponowa

wyznaczonych dniach np. diet

owocow

, ry

, diet

zło

wył

cznie z soków.

Dieta oszcz

dzaj

Dieta ta składa si

z pokarmów lekko strawnych, z wyj

tkiem szczególnych sytuacji, gdy

celem jest oszcz

dzanie okre

lonego narz

du.

Nale

y unika

: potraw pieczonych, sma

onych, opiekanych, peklowanych lub

sporz

dzonych na przypalonym tłuszczu. Przeciwwskazane s

równie

tłuste produkty

sne, rybne lub w

dliniarskie, ci

ęŜ

kie potrawy z jaj, wszystkie tłuszcze z wyj

tkiem

oznaczonych w przepisach jako dozwolone, ci

ęŜ

kie potrawy z kartofli (kluski, placki

kartoflane itp.), warzywa maj

ce wła

ciwo

ci wzdymaj

ce, a wi

c wszystkie warzywa

kapustne, wszystkie twarde, niedojrzałe lub kwa

ne owoce, surowe owoce pestkowe,

orzechy, migdały, rodzynki, figi, daktyle. Ostre przyprawy, takie jak: pieprz, papryka,

curry, ostra musztarda, ocet, zupy i sosy na bazie wyci

gów mi

snych, pikantne sosy,

nadmiar soli. Do niewskazanych napojów nale

y zaliczy

: wszystkie napoje alkoholowe,

takie jak wódka, likiery, szampan, piwo, prawdziw

kaw

i mocn

czarn

herbat

, wod

mineraln

gazowan

, wszystkie napoje chłodzone lodem.

Dozwolone artykuły spo

ywcze

Mleko: pełne, chude, kwa

ne, skondensowane, ma

lanka (do 1/2 l dziennie), jogurt,

niedu

a ilo

ść

mietany jako dodatek poprawiaj

cy smak potraw.

Produkty mleczne: chude sery i produkty z twarogu (z zawarto

tłuszczu do 30%).

Tłuszcze: masło do smarowania chleba, olej słonecznikowy do gotowania. Mi

so: po

usuni

ciu całego tłuszczu, dozwolone s

: delikatne, młode mi

sa ciel

ce, wołowe,

drobiowe (kurczak, kuropatwa, goł

b, indyczka, ba

ant, dzika kaczka), dziczyzna

(sarnina, królik lub zaj

c), a tak

e podroby, takie jak w

tróbka, płuca, mó

ek, grasica.

Przetwory mi

sne: chude kiełbasy, chuda, delikatna, surowa lub gotowana szynka, ozór,

chude mi

so w galarecie.

Ryby: pstr

gi, fl

dry, szczupak, w

tłusz, karmazyn, lin, łupacz, turbot, sandacz.

Jaja: gotowane na mi

kko lub wmieszane do zup lub papek, sosów, przecierów itp.

Inne artykuły spo

ywcze: płatki owsiane, grysiki kukurydziane i ry

owe, ry

, kaszka

manna, sago, miód pszczeli, glukoza, wyroby m

czne.

Pieczywa: czerstwe pieczywo białe, sucharki, pieczywo chrupkie, tosty, dobrze

wypieczony chleb mieszany i chleb Grahama, czerstwy chleb razowy.

Ziemniaki: piure ziemniaczane, przetarta zupa ziemniaczana, ziemniaki z pietruszk

ziemniaki gotowane (osolone).

Warzywa: delikatne młode warzywa, np. kalafior, pieczarki, cykoria, młody zielony

groszek, marchewka, kalarepka, rzepa, brukselka, czerwone buraczki, szparagi, szpinak,

czarna rzepa, pomidory bez skóry i pestek, delikatne li

cie zielonej sałaty ogrodowej i

polnej przyprawione sokiem z cytryny.

Owoce (obrane ze skóry i pozbawione pestek): pomara

cze, tarte lub pieczone jabłka,

banany, truskawki, maliny, mandarynki.

Kompoty: mus jabłkowy, kompot z moreli, brzoskwi

, wi

ni itp.

Przyprawy: mało soli, any

, koper włoski, li

ść

laurowy, mielony kminek, go

dziki, gałka

muszkatołowa, wanilia, jałowiec, cynamon, pasta pomidorowa, ketchup pomidorowy.

Zioła: du

a ilo

ść

wie

ej zieleniny, np. koperku, trybuli ogrodowej, naci pietruszki,

szczypiorku.

Napoje: rozcie

czone soki owocowe i warzywne, ma

lanka, koktajle mleczne, kakao,

kawa bezkofeinowa, słaba prawdziwa herbata, herbata z łupin jabłkowych, ró

y (głogu),

rumianku, mi

ty, klarowne odtłuszczone rosoły mi

sne.

Przytoczone składniki diety oszcz

dzaj

cej s

wskazane szczególnie w przypadku

chorych z wra

liwym

oł

dkiem. U osób z dolegliwo

ciami w

trobowymi lub

cherzykowymi niezb

dne mog

ksze ograniczenia. Przetwarzanie powinno si

ogranicza

do gotowania i duszenia.

Przytoczone składniki diety oszcz

dzaj

cej s

wskazane szczególnie w przypadku

chorych z wra

liwym

oł

dkiem. U osób z dolegliwo

ciami w

trobowymi lub

cherzykowymi niezb

dne mog

ksze ograniczenia. Przetwarzanie powinno si

ogranicza

do gotowania i duszenia.

Dieta przeznaczona dla osób z mia

naczy

(arterioskleroz

)

Diet

tak

stosuje si

na zlecenie lekarza. Jest ona w zasadzie taka sama, jak dieta osób

w podeszłym wieku i dieta oszcz

dzaj

ca (lekko strawna). Na uwag

zasługuj

jednak

nast

puj

ce zalecenia:

•

dobowa poda

kalorii nie powinna przekracza

2300-2400 kcal,

•

zmniejszaj

c ilo

ść

produktów dostarczaj

cych główne kalorie (tłuszcze i w

glowodany),

powinno si

wzbogaci

diet

wysokowarto

ciowym białkiem zwierz

cym (80-100 g/dob

•

nale

y unika

poda

y słodyczy.

Obliczanie warto

ci od

ywczej i kalorycznej posiłków

Podstawowe składniki po

ywienia i ich warto

ść

energetyczna

Trzema podstawowymi składnikami po

ywienia s

glowodany (W), tłuszcze (T) i białko (B).

Jednostka cieplna, tj. kaloria, stanowi miar

warto

ci energetycznej danego składnika

ywienia (ilo

ci energii dostarczanej w procesach metabolizmu).

Kaloryczno

ść

: wyra

a warto

ść

energetyczn

danego składnika po

ywienia. Zgodnie z

naj nowszymi wymogami, warto

ci tej nie wyra

a si

w kaloriach (kcal), lecz w julach

(kJ), przy czym 1 kcal = 4,186 kJ (1 kcal = 4,2 kJ). Warto

ść

np. 1800 kcal równa jest 7540

kJ.

•

1 g W = 4,1 kcal = 17 kJ

•

l g T = 9,3 kcal = 38 kJ

•

1 g B = 4,1 kcal = 17 kJ

Warto

ść

kaloryczna alkoholu wynosi 7,0 kcal (30 kJ). W przypadku innych niezb

dnych

składników pokarmowych, tj. samodzielnych produktów spo

ywczych, składników

mineralnych, witamin, nie ma wspólnego miernika warto

ci energetycznej.

ywianie za pomoc

sondy (zgł

bnika)

Zdrowie, dobre samopoczucie oraz racjonalne, zgodne z potrzebami organizmu

ywianie s

nierozdzielnie ze sob

powi

zane. Naturalny sposób od

ywiania mo

e si

jednak okaza

niewystarczaj

cy w przypadku osób w podeszłym wieku.

ywianie za pomoc

gotowych preparatów (od

ywek)

ywki słu

Ŝą

ce do uzupełniania diety zawieraj

wszystkie niezb

dne składniki

pokarmowe w po

Ŝą

danych proporcjach. Preparaty handlowe maj

zazwyczaj

konsystencj

płynn

i s

sporz

dzane w ró

nych wariantach smakowych. Mog

podawane do picia, ale nadaj

równie

do stosowania przez sondy. Poszczególne

składniki pokarmowe (białka i w

glowodany) wchodz

ce w skład takich od

ywek mog

nich wyst

powa

w postaci natywnej lub te

w formie wst

pnie przetrawionej

(niskocz

steczkowej). St

ęŜ

enie składników na jednostk

obj

ci (osmolarno

ść

) takich

płynów odpowiada warunkom fizjologicznym i wynosi w przybli

eniu 300-400 mOsmol/l.

Płyny o wy

szej molarno

ci mogłyby powodowa

objawy nietolerancji: nudno

ci lub

biegunki.

Prawidłowe dawkowanie ułatwiaj

ró

ne nowoczesne pompy i dozowniki pokarmowe. Od

poszczególnych wytwórców takich preparatów nale

y si

domaga

pełnej informacji na

temat obsługi tych urz

dze

W przypadku chorych, którzy s

w stanie samodzielnie si

obsłu

, pozostaj

dyspozycji przeno

ne systemy, zwane systemami mobilnymi.

Sondy (zgł

bniki) stosowane do od

ywiania

li chory nie jest w stanie wypi

płynnej od

ywki, albo je

li po

ywienie z uzasadnionych

powodów trzeba poda

bezpo

rednio do okre

lonego odcinka przewodu pokarmowego,

na si

posłu

zgł

bnikami (sondami).

Sondy nosowe

Wprowadza si

je przez nos, wzdłu

gardzieli i przełyku bezpo

rednio do

oł

dka lub

dwunastnicy.

ywieniu przez sond

człowieka w podeszłym wieku najcz

ęś

ciej stosuje si

wła

nie ten

rodzaj sondy.

Przygotowanie

Rodzaj sondy, a tak

e sposób jej zało

enia okre

la lekarz.

Niezb

dne b

: 500 mI wysterylizowanego płynu (od

ywki), odpowiednie urz

dzenia

potrzebne do infuzji płynu,

ciskacz rolkowy umo

liwiaj

cy regulacj

szybko

ci przepływu

płynu.

Powinno si

równie

przygotowa

stojak z haczykiem do zawieszenia butelki; 20 lub 50

mI strzykawk

, je

li mo

e si

okaza

konieczne bezpo

rednie (powoli) wstrzykiwanie

płynu przez sond

oł

dkow

; lejek lub cylinder strzykawkowy o pojemno

ci 50-100 mI,

przez który wlewa si

ywk

; stetoskop do kontroli poło

enia sondy.

Potrzebna jest tak

e herbata (ale nie herbata owocowa) do wypłukania sondy po

zako

czeniu infuzji.

Wprowadzanie sondy. Górn

ęść

tułowia chorego nale

y uło

w pozycji

półsiedz

cej (w zgi

ciu około 40-50°). W celu wprowadzenia sondy dwunas tniczej,

powinno si

uło

chorego na prawym boku. Do wprowadzenia sondy nosowej wybiera

ksz

z dziurek w nosie chorego. Sond

na wzmocni

za pomoc

natłuszczonego mandrenu. Nast

pnie przesuwa si

sond

prawie do poziomu wieczka

krtani i poleca choremu wykonanie ruchu połykania. Dotarcie sondy do

oł

dka sprawdza

przez odessanie tre

oł

dkowej, której odczyn powinien by

kwa

ny (próba

wska

nikowa). Innym sposobem sprawdzenia jest wdmuchanie przez sond

powietrza i

prze

ledzenie ruchu uchodz

cego powietrza za pomoc

stetoskopu.

Zsinienie powłok ciała chorego lub nagły napad kaszlu wskazuj

na przedostanie si

sondy do dróg oddechowych. W takim przypadku nale

y natychmiast wycofa

sond

, a

po pewnym czasie ponowi

prób

sondowania.

W razie potrzeby mo

na przeprowadzi

kontrol

poło

enia sondy za pomoc

aparatu

rentgenowskiego. Je

li sonda miała dotrze

do dwunastnicy, nale

y doliczy

15-20 cm do

uprzednio wyliczonej długo

ci rurki. Sond

umocowuje si

specjalnie do tego

przeznaczonym przylepcem (zestaw przylepców).

Indywidualny plan

ywienia ustala lekarz. Rozpoczyna si

zawsze od podawania

małych obj

ci od

ywki. Dawkowanie takie nazywa si

dawkowaniem krocz

cym.

Dzi

ki takiej metodzie mo

na zapobiec pojawieniu si

ró

nych dolegliwo

ci, np.:

odbijania, uczucia pełno

ci w

oł

dku, nudno

ci, wymiotów lub biegunki.

Czyszczenie i konserwacja wszystkich rodzajów sond. Obecnie stosuje si

sondy o

małej

rednicy, wykonane z elastycznych materiałów. Po ka

dym karmieniu sond

nale

przepłuka

około 10 mI oboj

tnego płynu, co zapobiega zaczopowaniu si

sondy.

Do przepłukiwania sondy nadaj

zwykła woda lub herbata. Do tego celu nie powinno

ywa

herbat lub soków owocowych, gdy

zawarte w nich kwasy organiczne mog

spowodowa

wytr

canie si

niektórych składników zawartych w resztkach od

ywki.

Przepłukiwanie najlepiej wykona

strzykawk

typu "luer".

Czyszczenie i konserwacja przewodów i innych przyborów stosowanych do

karmienia sond

. Wszystkie przewody doprowadzaj

ce od

ywk

do sondy oraz inne

urz

dzenia nale

y wymieni

na nowe po 24 godz. u

ytkowania.

Niebezpiecze

stwa. Je

li nie kontroluje si

codziennej wymiany systemów

doprowadzaj

cych od

ywki, mo

e doj

ść

do rozmno

enia si

bakterii w pozostało

ciach

ywki. Prowadzi to do zepsucia si

, skwaszenia od

ywki, a od

ywianie chorego takim

preparatem mo

e wywoła

objawy nietolerancji i biegunek.

Przed ka

dym podaniem płynu nale

y bezwzgl

dnie najpierw sprawdzi

poło

enie

zgł

bnika. Gdyby np. uchodził do dróg oddechowych, to wlewaj

c płyn do tak

umiejscowionego zgł

bnika mo

na narazi

chorego na uduszenie.

Piel

gnacja nosa

U chorych z zało

sond

nale

le przestrzega

starannego, codziennego

piel

gnowania nosa. W tym celu trzeba odklei

przylepiec mocuj

cy sond

, a grzbiet

nosa, uj

cie zewn

trzne sondy oraz otwory nosowe (dziurki nosa) starannie wyczy

wacikami. W celu ochrony błony

luzowej nosa powinno si

smarowa

pantenolow

. Po oczyszczeniu nosa, trzeba umocowa

na nowo sond

przylepcem, który

nie dra

ni skóry.

Rodzaje od

ywiania

ywianie parenteralne

W od

ywianiu parenteralnym wył

cza si

prawie całkowicie funkcje trawienne przewodu

pokarmowego.

Poszczególne

składniki

ywienia

podawane

formie

zdepolimeryzowanej (molekularnej) bezpo

rednio do krwi kr

ąŜą

cej. Choremu zakłada si

na stałe cewnik do

ylny (wenflon), przez który dokonuje si

infuzji niezb

dnych do

ycia

substancji od

ywczych o składzie dostosowanym do indywidualnych potrzeb chorego.

Takie od

ywianie stosuje si

u chorych, którym nie wolno, lub którzy nie mog

ywia

drog

doustn

(np. celem umo

liwienia wygojenia si

ostrego stanu

chorobowego w przewodzie pokarmowym) lub u chorych nieprzytomnych czy cierpi

cych

na zaburzenia połykania.

Długotrwałe od

ywianie dojelitowe (enteralne)

Długotrwałe od

ywianie dojelitowe odbywa si

za pomoc

cienkiej sondy przebiegaj

cej

wewn

trz

ciany jelita cienkiego (jejunostomia cienkoigłowa) wprowadzonej przez powłoki

brzuszne.

Piel

gnacja sondy w okresie długotrwałego od

ywiania dojelitowego. W celu

wydłu

enia funkcjonowania zgł

bnika, nale

y bezwzgl

dnie przed ka

dym nowym

wlewem, podawanym zazwyczaj co dwie godziny, przepłuka

go za pomoc

strzykawki

oboj

tnym płynem, np. lekk

herbat

. Opatrunek plastrowy, ochraniaj

cy miejsce

nakłucia powłok, powinno si

zmienia

pocz

tkowo codziennie (przez siedem dni), a

nast

pnie co dwa lub trzy dni.

Przewlekłe od

ywianie enteralne mo

e si

równie

odbywa

przez sondy wprowadzone

oł

dka lub dwunastnicy za pomoc

gastroskopu.

Do enteralnego lub parenteralnego od

ywiania prowadzonego w warunkach domowych

lub w domach opieki stosuje si

sterylne zestawy dost

pne w handlu. W skład takiego

zestawu wchodz

wszystkie niezb

dne materiały zarówno do zmiany opatrunków, jak i

sterylne sondy oraz przewody i ł

czniki niezb

dne do zamocowania kolejnego pojemnika

z mieszanin

ywcz

. Zastosowanie takiego sposobu od

ywiania powinno si

odbywa

pod nadzorem lekarza prowadz

cego.

Kontrola skuteczno

ci terapii

ywieniowej

Codziennie sporz

dzany protokół

ywienia powinien obejmowa

nast

puj

ce dane:

•

ęŜ

ar ciała karmionego; wa

enie powinno si

odbywa

zawsze w takich samych

warunkach (pora dnia, ubiór);

•

rodzaj zastosowanego od

ywiania; receptura od

ywek, ich temperatura, ilo

ść

, szybko

ść

podawania;

•

wypró

nienia (stolce); cz

stotliwo

ść

, konsystencja (płynne, papkowate, twarde);

•

dolegliwo

ci; kiedy si

pojawiły, jakiego rodzaju, jak długo trwały;

•

leki; czas podania, rodzaj i dawka;

•

zmiana opatrunku, kiedy, przez kogo wykonana. Inne istotne szczegóły.

Nale

y bezwzgl

dnie dotrzymywa

terminów bada

kontrolnych.