Etyczne aspekty 

transplantacji narządów  

 

i tkanek człowieka. 

 
 
 

 

 

 

 

 
 

 
 

 

 

 

 

 

Każdy  człowiek,  od  zarania  dziejów  używa  różnych  narzędzi,  które 

prędzej  czy  później  nie  nadają  się  już  do  użytku.  Człowiek  stara  się  wówczas 

naprawić je. Gdy to staje się niemożliwe, z powodu czy to zużycia czy zepsucia, 

zmuszony  jest  wymienić  narzędzie  na  inne,  przydatne  do  użycia.  Ale  nie  tylko 

narzędzia  psują  się  czy  zużywają.  Obserwując  ludzki  organizm  zauważamy 

podobne  zależności.  Ktoś  powiedział,  że  rodzimy  się  bez  części  zamiennych. 

Narządy w ludzkim ciele w naturalny sposób podlegają procesowi starzenia się, 

co  prowadzi  stopniowego  upośledzenia  ich  pracy;  do  dysfunkcji  narządów.  

W takiej sytuacji szukamy sposobów by chociażby zatrzymać ten proces. Jednak 

nie  zawsze  to  się  udaje.  Chcemy  przywrócić  za  wszelką  cenne  sprawność 

organizmowi,  który  nie  funkcjonuje  tak  jak  powinien.  Chcemy  uzdolnić  

go  do  dalszego  życia  w  zdrowiu.  Dziś,  dzięki  transplantologii  staje  się  

to możliwe

1

. 

 

Jeszcze w latach siedemdziesiątych XX wieku stanowiska prawne wobec 

transplantacji  były  hamulcem  dla  rozwoju  transplantologii.  Jednak  ostatnie  lata 

doprowadziły  do  niebywałego  rozwoju  możliwości  transplantacyjnych. 

Podstawowym  celem  transplantologii  jest  przeszczepianie  narządów  i  tkanek, 

bądź  też  komórek.  Stało  się  to  możliwe  dzięki  postępom  medycyny  i  wciąż 

rozwijającej się wiedzy o ciele człowieka.  

 

Te  nowe  możliwości  jakie  otworzyła  przed  ludzkością  medycyna  rodzą 

ważne  pytania  o  moralne  ramy  takich  zabiegów.  Najpoważniejsze  pytania 

dotyczą  przeszczepów  dokonywanych  w  obrębie  tego  samego  gatunku, 

pomiędzy  dwoma  osobami,  gdzie  jeden  człowiek  jest  dawcą  organu,  a  drugi 

biorcą. Mowa więc o  przeszczepach allogenicznych

2

. 

 

                                                

1

 Zob. P. Twardy, Jakie jest stanowisko Kościoła w sprawie przeszczepiania narządów?[w:] Katecheta 10/2008, 

s. 44. 

2

 Tamże, s. 45. 

Przy  przeszczepach  allogenicznych  muszą  być  spełnione  pewne 

podstawowe zasady, które stoją  na straży  etyki.  Poniżej  przedstawiono kryteria 

przeszczepów allogenicznych.  

„  O  moralnej  dopuszczalności  tego  rodzaju  terapii  przesądzają 

następujące sytuacje: 

-  wszystkie  środki  lecznicze,  które  poprzedzają  przeszczep  zostały 

wykorzystane i  nie przyniosły rezultatów; 

- moralnie godziwe jest oddanie narządu czy tkanki do przeszczepu celem 

uratowania życia czy zdrowia drugiej osoby;

 

- oddania narządów nikt nie może uczynić obowiązkiem; jest to  możliwe 

tylko w kategorii daru osoby – dobrowolnego aktu; 

-  dar  jest  bezinteresowny,  a  ludzkie  ciało  nie  może  stanowić  podstawy  

do handlowania narządami i tkankami; 

-  nie można pobrać narządu, który jest nieodzowny dla życia dawcy 

-  nikomu  nie  przysługuje  prawo  do  odbierania  sobie  życia,  lekarz 

natomiast zadając śmierć jakiejkolwiek osobie dopuszcza się zabójstwa; 

- lekarz winien uzyskać zgodę od dawcy i biorcy (w sytuacji tragicznego 

wypadku  wcześniejsze  wyrażenie  zgody  dawcy  bądź  zgoda  rodziny  w  sytuacji 

śmierci mózgu), informując obu (jeśli to możliwe) o realnych zagrożeniach; 

-  w  przypadku,  gdy  dawca  nie  jest  osobą  w  stanie  śmierci,  należy 

zabezpieczyć życie obu pacjentów; 

- możliwe jest pobieraniu narządów i tkanek do przeszczepu od osoby,  

u  której  z  całą  pewnością  stwierdzono  śmierć  mózgową;  w  razie  wątpliwości  

nie wolno pobierać narządu (tkanki) do przeszczepu; 

-  niegodziwe  jest  przyspieszanie  śmierci  czy  poddawanie  człowieka 

nieuleczalni chorego eutanazji, aby pobrać  zdrowy narząd do transplantacji; 

-  zwłokom  ludzkim  należy  się  odpowiedni  szacunek  podczas  używania 

ich  w  celach  naukowych  czy  też  jako  źródło  przeszczepianych  narządów 

(tkanek)

3

”. 

  

Powyższe wytyczne dowodzą, że jednostka ludzka  objęta jest szczególną 

ochroną.  Już  pionierzy  transplantacji  zdawali  sobie  sprawę  z  doniosłości 

problemów  etycznych  wokół  wprowadzania  tych  nowych  metod  leczniczych. 

„Medyczne  spojrzenie  na  człowieka  musi  być  nieustannie  dopełniane  przez 

rzetelna etykę. Ukazuje ona właściwy porządek dóbr, który stoi na straży dobra 

pacjenta 

i  zabezpiecza 

go  przed 

nadużyciami;  konstruuje  kryteria 

dopuszczalności terapii czy samego eksperymentu

4

”.  

 

Poniżej  omówię  pokrótce  dylematy  moralne  wokół  transplantacji 

narządów i tkanek ze stanowiska dawców oraz te wynikające z faktu, że dawca 

nie  żyje.  Dawcą  w  przypadku  przeszczepów  może  być    człowiek    żywy  lub 

nieżyjący, zarówno człowiek dorosły jak i płód.  

 

Wśród  licznych  etycznych  problemów  zadaje  się  pytanie  czy  można 

gwałcić  śmierć  i  naruszać  zwłoki.    Jak  wcześniej  wspomniano,  aby  doszło  

do  pobrania  narządu  ze  zwłok  musza  być  spełnione  pewne  warunki.  Pewność 

zgonu osoby i zezwolenie na pobranie tkanek czy narządów. 

 

 

Gdy  chodzi  o  wykorzystywanie  do  transplantacji  organów  martwych 

płodów,  Narodowy  Doradczy  Komitet  Etyki  ustanowił  przepisy,  które  mają 

chronić  przed  nadużyciami,  stwierdzając,  że  płód  powinien  być  uważany  

za potencjalną osobę ludzką

5

. Komitet rozróżnił trzy sytuacje: 

                                                

3

  Tamże, s. 45. 

4

  Tamże. s. 45. 

5

  Zob.  J. Bernard, Od biologii do etyki, s. 38. 

„1/  zezwolenie,  gdy  przeszczep  wątroby  płodu,  narządu  o  właściwościach 

krwiotwórczych,  może  uratować  życie  dziecka  z  ciężkim  uszkodzeniem  szpiku 

lub  wrodzonym  deficytem  immunologicznym,  w  rodzinie  zaś  nie  ma  dawcy  

ze zgodnym HLA; 

2/  zakaz  używania  tkanek  i  narządów  do  wyrobu  środków  upiększających, 

kosmetyków itp.;   

 3/ zalecenie, by z nowo powstającymi pytaniami (np. trzustka płodu a cukrzyca) 

wracano się do komitetu etyki

6

”. 

 

Narządy,  które  lekarze  pobierają  obecnie  od  żyjących  dawców  to  nerka, 

szpik  i  wątroba.  „Coraz  częściej  pobiera  się  nerki  ze  zwłok,  a  nie  od  żyjącego 

dawcy; ten drugi akt jest amputacją, a dawca jest zwykle człowiekiem dorosłym. 

Pobieranie  szpiku  dotyczy  tkanki  regenerującej  się,  a  dawcą  bywa  często 

dziecko. Także wątroba ma zdolność regeneracji

7

”.  

 

Inne  problemy  etyczne  wiążą  się  z  biorcą  organu.  Chory  musi  zostać 

wyraźnie  poinformowany  o  możliwości  wykonania  przeszczepu,  jako  jedynej 

szansy na przeżycie. Należy potencjalnemu biorcy przedstawić ryzyko zabiegu.

 

 

Pewną  formą  pomocy,  zmierzającą  do  ratowania  życia  drugiego 

człowieka  jest  krwiodawstwo  czy  oddawanie  szpiku  kostnego.  To  także 

darowanie części swojego ciała potrzebującym. Krew to tkanka łączna. Zarówno 

darowanie krwi jak i szpiku kostnego jest w pełni bezpieczne dla dawcy. Dobrze 

więc  mieć przy sobie zawsze zgodę na pobranie narządów do przeszczepu. Jest 

to  znak  miłości  i  solidarności  z  chorymi,  a  poza  tym    świadczy  o  bohaterskiej 

odwadze uczynienia z siebie daru da innych

8

. 

 

                                                

6

  Tamże, s. 38.  

7

  Tamże, s. 39.  

8

  Tamże, s. 39. 

Należy w tym miejscu przypomnieć także o odpowiedzialności człowieka 

za  własne  życie  i  zdrowie.    W  wielu  przypadkach,  osoby,  które  stoją  przed 

decyzją przeszczepu narządu czy tkanki, zaniechały właściwego, zdrowego stylu 

życia.  Alkohol,  tytoń  i  cały  szereg  szkodliwych  substancji  i  pokarmów, 

wpływają na dysfunkcję organów człowieka.  

  

Podsumowując  to  co  powyżej,  wydaje  się,  że  posługiwanie  się  dla 

ratowania  życia  i  zdrowia  tkankami  lub  narządami  ze  zwłok  nie  jest  etycznie 

wątpliwe,  oczywiście  przy  zachowaniu  zasad,  wynikających  z  powszechnego 

szacunku  dla  zmarłych.  Obecnie  postęp  transplantologii  nie  leży  tylko  w  gestii 

lekarzy, chociaż bez nich potęp byłby niemożliwy. Potrzebna jest także szeroka 

akceptacja  społeczna  dla  działań  w  tym  zakresie.  Jednak  pomimo  Ustawy 

Prawnej z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu 

komórek,  tkanek  i  narządów  (Dz.  U.  z  2005r.,  Nr  169,  poz.  141)

9

  wokół 

transplantacji  nieustannie  jest  wiele  problemów.  Problem  dotyczy  też  braku 

narządów do przeszczepów. „Brak narządów do transplantacji jest u nas główną 

przeszkodą  w  rozwoju  tej  metody  leczenia.  (…)  Za  dokonywaniem 

przeszczepów  opowiedział  się  także  Jan  Paweł  II,  który  wręcz  zachęcał  

do ofiarowywania swoich organów”

10

. 

 

 

Stefan  Kornas  podkreśla,  że  naruszenie  praw  życia,  targnięcie  się   

na  życie  człowieka  nosi  znamię  zbrodni  ludobójstwa

11

.    Transplantacje  uznaje  

za  czyn  moralnie  dobry,  a  nawet  chwalebny.  „W  świetle  zatem  zasady 

całościowości,  wolno  oddać  za  czyn  moralnie  dobry,  a  nawet  chwalebny, 

oddanie  przez  zdrowego  dawcę  jednego  parzystego  swego  narządu  (…)  innej 

                                                

9

  Zob. Z. Lasocik (red), Handel narządami ludzkimi. Etyka, prawo i praktyka, s. 103. 

10

 Tamże, s. 125. 

11

  Zob. S. Kornas,  Współczesne eksperymenty medyczne w ocenie etyki katolickiej,  s. 8. 

chorej  osobie.  (…)  Przykazanie  miłości  implikuje  radę,  by  życie  swoje  oddać 

dobrowolnie za kogoś drugiego

12

”.  

 

Jeśli  chodzi  o  etyczne  uzasadnienie  przeszczepów  narządów  ze  zwłok 

ludzkich,  S.  Kornas  napisał:  „Wydaje  się  zatem  rzeczą  godziwą  pobieranie 

skóry  i  narządów  ze  zwłok  do  przeszczepów,  nawet  bez  pozwolenia  zmarłego 

Lub przy  wyraźnym jego sprzeciwie czy rodziny, o ile w nagłym przypadku nie 

ma  innej  możliwości  uratowania  życia  ludzkiego,  byleby  moralnie  pewne  było 

stwierdzenie  zgonu  danej  osoby.  Byłoby  rzeczą  nierozsądną  poddawanie  ciała 

zmarłego rozkładowi, podczas gdy inny człowiek śmiertelnie chory mógłby być 

uratowany przez eksplantacje narządu ze zwłok i jego implantację

13

”.  

 

W  cytowanej  w  niniejszej  pracy,  książce  Jean’a  Bernard,  autor  poruszył  

temat  niebezpieczeństw  <porządku  ludożerczego>.  Pisze  w  niej,  że    „  (…) 

przeszczepy  tkanek  i  narządów  są    jedynie    etapami    w    długich    dziejach  

medycyny.    Ich  znaczenie  i  częstość  będzie  zmniejszać  się  stopniowo  wraz  

z przewidywanymi postępami leczenia przyczynowego (…). Wraz z tym obniży 

się częstość występowania  i ranga problemów etycznych, z którymi spotykamy 

się obecnie. Porządek ludożerczy jest więc przejściowy

14

”. 

 

 

Na  zakończenie  pewna  refleksja.  Niewątpliwie  rozwój  nauki  i  techniki 

doprowadza  do  przedłużenia  życia  ludzkiego.  Transplantacje  są  jedna  

z  możliwości.  Jednakże  trzeba  pamiętać,  to  najdłuższe  nawet  życie  kiedyś  się 

kończy  –  człowiek  umiera.  „  Transplantacja  nie  może  być    (…)  rozwiązaniem  

w sensie nieśmiertelności.  Jeśli pominiemy współczesne problemy (…)  prawne 

i etyczne i przyjrzymy się trzeźwo zagadnieniu, to transplantacji nie da się uznać 

                                                

12

 Tamże, s. 211. 

13

 Tamże, s. 213. 

14

 J. Bernard,  dz. cyt., s. 43. 

za  możliwość  przeciwstawienia  się  przez  ludzkość  śmierci  na  szeroką  skalę,  

ani  nawet  za  możliwość  oddalenia  jej  na  długi  czas.    (…)  Nauka  lekarska 

powinna  w  większym  stopniu  skupić  swe  wysiłki  na  zapobieganiu  ciężkim 

chorobom,  powinna  uczynić  wszystko,  aby  w  ogóle  nie  dopuszczać  do  stanów 

<nadających  się  do  transplantacji>.  Nie  jest  celem  transplantacji  uzyskanie 

nieśmiertelności  ani  przedłużenie  (…)  okresu  starości.  Można  powtórzyć  

za  poetą:  Umrzeć  to  nie  wszystko,  chodzi  o  to,  aby  umrzeć  we  właściwym 

czasie

15

”. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                

15

 H. Haśkovcova, Między życiem a śmiercią, s. 177.  

 

BIBLIOGRAFIA 

 

 

1.  Bernard  J.,  Od  biologii  do  etyki.  Nowe  horyzonty  wiedzy,  nowe 

obowiązki człowieka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994.  

 

2.  Haśkovcova H., Między życiem a śmiercią, PWN, Warszawa 1978. 

 

3.  Katecheta, Miesięcznik poświęcony katechezie, wychowaniu 

religijnemu i nowej ewangelizacji, nr 10/2008. 

 

4.  Kornas  S.,  Współczesne  eksperymenty  medyczne  w  ocenie  etyki 

katolickiej,  Częstochowskie  Wydawnictwo  Diecezjalne  REGINA 

POLONIAE, Częstochowa 1986. 

 

5.  Lasocik  Z.,  Wiśniewski  M.  (red),  Handel  narządami  ludzkimi.  Etyka, 

prawo  i  praktyka.  Ośrodek  Studiów    Handlu  Ludźmi,  Katedra 

Kryminologii i Polityki Kryminalnej IPSiR UW, wyd. I, Warzawa 2006. 

 

6.  Lucas  R.,  Bioetyka  dla  każdego,  Edycja  Świętego  Pawła,  Częstochowa 

2005.