GUŁag w radzieckim systemie represji (do 1941 r.)

Spis treści

UWAGI WSTĘPNE

LATA 1918-1929
Początki systemu obozowego
Dwa systemy miejsc odosobnienia

OKRES PRZEJŚCIOWY 1929-1934
Zasadnicze decyzje
Miejsca odosobnienia
Zesłania

LATA 1934-1941
Unifikacja systemu
Polityka karna
Więzienia
Obozy
Zesłania

1. UWAGI WSTĘPNE

Termin "GUŁag" (GUŁAG lub Gułag) najczęściej jest wiązany z 

ukształtowanym w ZSRR systemem obozów pracy (koncentracyjnych). Dosłownie 
to skrócona rosyjska nazwa centralnej instytucji nadzorującej system obozowy. 
Jednakże nawet w tym znaczeniu GUŁag nie może być utożsamiany tylko z 
obozami, bowiem jako takiej właśnie centralnej instytucji podlegała mu także przez 
znaczną część jego istnienia zbiorowość przymusowych przesiedleńców, 
zaludniających liczne specjalne osiedla, ale nie będących więźniami obozów. O 
GUŁag wszelako można mówić i często mówi się nie jako o konkretnej instytucji - 
ogniwie struktury aparatu bezpieczeństwa i represji - ale w sensie szerszym: 
traktując to pojęcie jako synonim całego systemu penitencjarnego w ZSRR. 
Problematyka GUŁag w tym szerszym znaczeniu obejmuje wiele rozmaitych 
kwestii. Sam proces powstawania systemu obozów pracy przymusowej, będącego 
potem podstawowym składnikiem GUŁag, był stosunkowo długotrwały, a przy tym 

1

wewnętrznie złożony, związany z działalnością kilku resortów i ostrą walką o kształt 
polityki represyjnej i struktur instytucjonalnych ją realizujących. W procesie tym na 
szczególną uwagę zasługują trzy elementy: tworzenie obozów koncentracyjnych 
jako miejsc odosobnienia, wprowadzanie pracy przymusowej do systemu karnego i 
jej aplikacja w systemie obozowym, kształtowanie struktur zarządu systemem 
penitencjarnym, a zwłaszcza systemem obozowym. Inny wielki kompleks 
zagadnień związany jest z drugim obszarem działalności GUŁag, tj. z przymusowo 
przesiedlaną ludnością cywilną.

2. LATA 1918-1929

2.1. Początki systemu obozowego 1918-1921

Wyłoniony z przewrotu październikowego rząd radziecki (Sowiet narodnych 

komissarow Rossijskoj Socyalisticzeskoj Fiedieratiwnoj Sowietskoj Riespubliki - 
SNK RSFSR) zniósł obowiązywanie kodeksu karnego, dopuszczając w ten sposób 
do chaosu prawnego. Sędziowie mieli swobodę stosowania prawa, a wytyczną ich 
działania miało być poczucie rewolucyjnego ładu i sprawiedliwości. Sądy 
praktycznie w dowolny sposób ferowały wyroki, co prowadziło z jednej strony do 
drakońskich kar za niewielkie nawet przestępstwa, a z drugiej - sprawcy ciężkich 
zbrodni ponosili ledwie symboliczne konsekwencje. 24 listopada 1917 r. SNK 
zlikwidował stare sądy, które zresztą i tak już nie funkcjonowały i stworzył 
podwaliny nowego systemu. Ten dekret oraz zarządzenie Ludowego Komisariatu 
Sprawiedliwości (Narodnyj komissariat justicyji - NKJu) z 19 grudnia 1917 określiły 
zakres kompetencji trybunałów rewolucyjnych i sądów ludowych. Trybunały 
rewolucyjne powołane zostały "do walki przeciwko siłom kontrrewolucyjnym", a 
także "w celu rozpatrywania spraw dotyczących walki z maruderstwem i grabieżą, 
sabotażem i innymi przestępstwami kupców, przemysłowców, urzędników i innych 
osób". Otrzymały one prawo sądzenia w zakresie spraw uznanych za szczególnie 
groźne, takich jak: walka zbrojna przeciw rządowi, spekulacja, ukrywanie żywności, 
odmowa płacenia podatków, chuligaństwo. Trybunały mogły orzekać kary w postaci 
grzywny, pozbawienia wolności, wysiedlenia z określonych miejscowości lub z 
Rosji, nagany, ogłoszenie za wroga ludu, konfiskaty majątku, obowiązkowych prac 
społecznych. Pół roku później, 16 czerwca 1918 r., NKJu postanowił, że trybunały 
rewolucyjne w wyborze środków walki z kontrrewolucja nie były związane żadnymi 
ograniczeniami za wyjątkiem przypadków, gdy przepisy określały dolną granicę 
wyroku. Pozostałe sprawy sądziły sądy ludowe. Sędziowie obu typów sądów byli 
wybierani: sędziowie trybunałów przez miejscowe rady delegatów robotniczych, 
żołnierskich i chłopskich, natomiast sędziowie sądów ludowych przez ludność. 

2

Zasada wybieralności sędziów stworzyła jednak bolszewikom problem, bowiem 
wiązała sądy, zwłaszcza trybunały rewolucyjne, z miejscowymi radami, a w wielu 
radach bolszewicy nie mieli większości i słabo je kontrolowali..

Sądownictwo i więziennictwo podlegało utworzonemu po przewrocie 

październikowym NKJu. Do 1917 r. większość więzień znajdowała się w gestii 
Głów.nego Zarządu Więziennictwa Ministerstwa Sprawiedliwości, którego organami 
terytorialnymi były gubernialne wydziały więziennictwa. Po rewolucji lutowej 
centrala więziennictwa została przemianowana na Główny Zarząd Miejsc 
Uwięzienia (Gławnoje uprawlenije miest zakluczenija - GUMZ), a jej organy 
terenowe otrzymały nazwę inspekcji więziennych. GUMZ zaczął jednak szybko 
tracić kontrolę nad więzieniami w terenie. Po przewrocie październikowym GUMZ 
pozostał w gestii resortu sprawiedliwości, jednak doszło do poważnego osłabienia 
władzy aparatu centralnego nad więzieniami terenowymi. W kwietniu 1918 r. NKJu 
rozwiązał GUMZ i powołał w jego miejsce Centralny Wydział Karny (Centralnyj 
karatielnyj otdieł - CKO), jednak nie zmieniło to w istotny sposób działania w 
zakresie nadzoru nad systemem penitencjarnym..

To właśnie NKJu wprowadził do radzieckiego systemu karnego pojęcie prac 

przymusowych (prinuditielnyje raboty). Początkowo nie miało ono wszakże związku 
z miejscami odosobnienia. Zastępca ludowego komisarza sprawiedliwości 
P. Stuczka w grudniu 1917 r. domagał się od sądów, by ferowały one wyroki pracy 
przymusowej bez pozbawienia wolności. Skazani mieli ją wykonywać bądź na 
dotychczasowych stanowiskach, bądź na innych wskazanych przez sąd, a 
określona w wyroku część zapłaty przekazywana byłaby na rzecz NKJu.. Myśl o 
wykorzystaniu pracy przymusowej w miejscach odosobnienia pojawiła się niemal 
równocześnie. Zarządzenie NKJu z 24 stycznia 1918 r. ustalało, że zdatni do pracy 
aresztanci i skazańcy przetrzymywani w więzieniach zostają zorganizowani w 
zespoły robocze w celu wykonywania prac gospodarczych, które trudnością nie 
miały przewyższać pracy wolnych robotników fizycznych. Więźniowie winni 
otrzymywać za swą pracę zapłatę na ogólnych zasadach obowiązujących w danej 
gałęzi gospodarki, z tym wszakże, że 1/3 tego wynagrodzenia trafiała do funduszy 
więziennictwa "na poprawę życia więźniów", a 2/3 były zapisywane na konto 
więźnia i wydawane mu w momencie oswobodzenia, z tym że 1/10 zapłaty za 
pracę mogła być mu wydawana w tygodniowych ratach..

Początkowo jednak NKJu nie był w stanie doprowadzić do wcielenia tych 

postanowień w życie. W latach 1918-1919 pracowało ok. ledwie 2 % więźniów 
podległych NKJu, a więc daleko mniej niż w carskiej Rosji (ok. 40 %). Tym bardziej 
niemożliwe było wyegzekwowanie przez aparat NKJu, zwłaszcza na prowincji, 
wyroków pracy przymusowej bez pozbawienia wolności, choć idea owa została 
potwierdzona w tymczasowej instrukcji NKJu O pozbawieniu wolności jako 
wymiarze kary i o trybie jego odbywania z 23 lipca 1918 r., która była wówczas 
podstawową regulacją prawną dotyczącą więziennictwa. Instrukcja ta miała 
wdrażać reformę więziennictwa, wprowadzając nowy podział skazanych, 

3

ustanawiając nową instytucję centralną więziennictwa i zmieniając relacje między 
nią a jej terenowymi agendami. Reformie przyświecało dążenie do równoczesnego 
zrealizowania dwóch celów: pełnej reedukacji więźniów i pokryciu kosztów 
utrzymania miejsc odosobnienia poprzez dochody z pracy uwięzionych. 
Wprowadzona została następująca klasyfikacja miejsc odosobnienia: więzienia, 
instytucje poprawcze, więzienia specjalne (np. szpitale). Całością systemu 
kierować miał Centralny Wydział Karny. Wszyscy zdrowi więźniowie byli 
zobowiązani do pracy. Otrzymywali za to 1/3 zapłaty przysługującej za daną pracę 
wolnym pracownikom, przy czym mieli być reprezentowani w komisjach 
ustalających normy, stanowiące podstawę kontroli wydajności pracy. Ten ostatni 
zapis już 15 listopada 1920 r. został anulowany rozporządzeniem NKJu O ogólnych 
miejscach uwięzienia w RFSRR. Za odmowę pracy groziła odpowiedzialność 
karna, a za złe wykonywanie pracy - ograniczenie racji żywnościowych i uwięzienie 
w karnej celi..

Niezależnie od intencji przyświecającej kierownictwu NKJu instrukcja lipcowa 

była niewykonalna w ówczesnej sytuacji. System więziennictwa podległy resortowi 
sprawiedliwości praktycznie był w stanie rozkładu, a lokalna administracja nie 
chciała lub nie mogła wykonywać poleceń płynących z centrali. Więzienia 
tereno.we były strzeżone tak słabo, że nie uciekał z nich tylko ten, kto nie chciał, 
pracownicy zajmowali się głównie poszukiwaniem środków utrzymania, a lokalne 
władze powiązane były raczej z resortem spraw wewnętrznych. Ten stan rzeczy - 
obok względów politycznych - powodował, że kierownictwo partii bolszewickiej było 
żywotnie zainteresowane rozwojem systemu tworzonego przez w pełni 
kontrolowaną i scentralizowaną instytucję, jaką stała się Wszechrosyjska 
Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (Wsierossijskaja 
czriezwyczajnaja komissija - WCzK).

WCzK została powołana do życia 20 grudnia 1917 r. na mocy nie 

opublikowanego postanowienia Rady Komisarzy Ludowych i była 
podporządkowana bezpośrednio Radzie. Do czerwca 1918 r. WCzK utworzyła 
swoje ogniwa w 43 większych miastach. Główne jej zadania to: uniemożliwienie 
działań kontrrewolucyjnych, prowadzenie wstępnych śledztw i przekazywanie 
trybunałom rewolucyjnym wszelkich kontrrewolucjonistów i sabotażystów. Komisja 
uzyskała wprawdzie uprawnienia w zakresie karania w trybie administracyjnym 
(pozasądowym) osób uznanych przez siebie za winnych, jednak początkowo nie 
było mowy o stosowaniu pozbawienia wolności, a tym bardziej życia. Jako środki 
wypełnienia zadań przewidywano: konfiskaty, pozbawienie kartek 
zaopatrzeniowych, wykwaterowanie, publikowanie spisów osób uznanych za 
wrogów ludu.. Już jednak 21 lutego 1918 r. uprawnienia CzK zostały znacznie 
rozszerzone w wyniku przyjęcia dekretu SNK Socjalistyczna ojczyzna w 
niebezpieczeństwie, który w obliczu niemieckiej ofensywy postanawiał, że 
"nieprzyjacielscy agenci, spekulanci, rabusie, chuligani, kontrrewolucyjni agitatorzy, 
niemieccy szpiedzy są rozstrzeliwani na miejscach przestępstwa". Formalnie 

4

przepisy te obejmowały tylko obszary objęte stanem wojennym, jednakże 
faktycznie rychło rozszerzone zostały na cały kraj. Wiosną CzK krwawo stłumiły 
liczne strajki, demonstracje i bunty robotnicze, masowo represjonowały 
przeciwników politycznych, w tym działaczy legalnych partii mienszewików i 
socjalistów-rewolucjonistów (eserów), których przedstawicieli w czerwcu usunięto z 
Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego (Wsierossijskij centralnyj 
ispołnitielnyj komitiet - WCIK).. WCzK skupiła w swym ręku funkcje policyjno-
śledcze, prokuratorskie, sądownicze i wykonawcze, nie podlegając w istocie 
żadnemu nadzorowi. Poczęła też tworzyć własne miejsca odosobnienia i dało to 
początek dualizmowi, mającemu przetrwać wiele następnych lat. Rola miejsc 
odosobnienia WCzK wzrosła wyraźnie na początku wojny domowej. W znacznej 
mierze wynikało to ze stanu sieci więziennictwa NKJu. WCzK nie dysponowała 
początkowo odrębnym organem kierującym systemem podległych jej miejsc 
odosobnienia.

Latem 1918 r. przywódcy bolszewiccy (Lenin, Trocki, Dzierżyński) wysłali do 

lokalnych ogniw partii i CzK liczne telegramy wzywające do stosowania na szeroką 
skalę środków mających zapobiec akcjom powstańczym. Nakazywano branie 
zakładników spośród przedstawicieli szeroko rozumianych warstw posiadających i 
umieszczanie ich w obozach koncentracyjnych. Uważa się, że raz pierwszy 
terminem "obóz koncentracyjny" posłużył się Ludowy Komisarz d/s Wojska i 
Marynarki Wojennej Lew Trocki, który w rozkazie z dnia 4 czerwca 1918 r. 
do.magał się osadzenia w obozach koncentracyjnych Czechów i Słowaków, 
od.mawiających złożenia broni. Z kolei w memorandum skierowanym 26 czerwca 
do Rady Komi.sarzy Ludowych proponował, by w obozach koncentracyjnych 
uwięzić tych byłych oficerów, którzy odmawiali wstąpienia do Armii Czerwonej. 8 
sierpnia Trocki polecił osadzenie w obozach koncentracyjnych "agitatorów spod 
ciemnej gwiazdy, kontrrewolucyjnych oficerów, sabotażystów, pasożytów, 
spekulantów", a dzień później Lenin nakazywał zamknięcie w obozach ludzi 
"niepewnych" na terenach ogarniętych powstaniami chłopskimi..

2 września WCzK wydała rozkaz O czerwonym terrorze nakazujący: 

aresztować i zamknąć w więzieniach wszystkich znanych mienszewików i 
prawicowych eserów, aresztować jako zakładników "przedstawicieli burżuazji, 
obszarników, fabrykantów, kupców, kontrrewolucyjnych popów, wszystkich wrogich 
wobec władzy radzieckiej oficerów" i zamknąć ich w obozach koncentracyjnych, 
"zmuszając tych panów by pracowali pod strażą". W przypadku wszelkiej próby 
samoorganizowania się, podejmowania walki czy napadów na straż zatrzymani 
zakładnicy mieli być natychmiast rozstrzeliwani. Rozstrzelaniu podlegali także 
wszyscy - w tym już wcześniej zatrzymani przez CzK - u których znaleziono broń 
lub materiały wybuchowe, którzy uczestniczyli w kontrrewolucyjnych 
porozumieniach i powstaniach przeciw władzy radzieckiej oraz byli oficerowie 
żandarmerii. Rozkaz ten był tajny i za jego upowszechnianie groziła 
odpowiedzialność przed organami WCzK.. 5 września datowany był dekret SNK, 

5

tym razem przekazany opinii publicznej, w którym proklamowano, "że nieodzowna 
jest ochrona Republiki Radzieckiej przed wrogami klasowymi poprzez izolowanie 
ich w obozach koncentracyjnych; że podlegają rozstrzelaniu wszystkie osoby 
uczestniczące w organizacjach białogwardyjskich, spiskach i buntach; że 
nieodzowne jest opublikowanie nazwisk wszystkich rozstrzelanych wraz z 
powodami zastosowania wobec nich tej kary".. W ten sposób zalegalizowano 
rzeczywistą działalność WCzK, w tym i obozy koncentracyjne jako miejsce 
odosobnienia przeciwników politycznych. Instrukcja dla terenowych CzK, 
zatwierdzona ostatecznie przez WCzK 1 grudnia 1918 r., przyznawała komisjom 
nadzwyczajnym prawo stosowania tylko aresztów w trybie administracyjnym i 
nakładania grzywien, jednakże w punkcie 37 zawierała zapis otwierający 
praktycznie nieograniczone możliwości działania, głosząc, że komisje "w pełnych 
napięcia chwilach rewolucji w wypadku konieczności przerwania lub powstrzymania 
nieprawnych działań nakładają w trybie administracyjnym, ale nie sądowym, kary 
grzywny, zesłania, rozstrzelania itp.". Ta zasada znalazła potwierdzenie w 
przyjętym w lutym 1919 r. dekrecie WCIK O prawie wydawania wyroków przez 
WCzK i trybunały rewolucyjne. Wprawdzie generalnie prawo ferowania wyroków 
zastrzegano do kompetencji trybunałów, ale dalej stwierdzano, że "w warunkach 
wystąpienia zbrojnego (kontrrewolucyjnego, bandyckiego itp.) komisje 
nadzwyczajne zachowują prawo bezpośredniej rozprawy w celu przerwania 
przestępstw". Takimi samymi uprawnieniami do "bezpośredniej rozprawy" CzK 
dysponowały na obszarach objętych stanem wojennym. Wśród środków 
represyjnych pozostających w rękach WCzK wymieniono obozy koncentracyjne. 29 
maja 1920 r. WCIK rozszerzył jeszcze wydatniej kompetencje WCzK, ustalając, że 
jej terenowe organy uzyskały uprawnienia wojskowych trybunałów rewolucyjnych 
"w stosunku do wszystkich przestępstw skierowanych przeciw wojskowemu 
bezpieczeństwu republiki (wysadzenia, podpalenia, zdrada, szpiegostwo, 
spekulacja majątkiem wojskowym, przestępcze niedbalstwo przy ochronie obiektów 
wojskowych)"..

WCzK do przetrzymywania więźniów skorzystała z obozów utworzonych pod 

egidą powołanego do życia w kwietniu 1918 r. Centralnego Kolegium ds. Jeńców i 
Uciekinierów (Centroplenbież), które dysponowało obozami jenieckimi. Ponieważ 
po podpisaniu pokoju brzeskiego niektóre z nich poczęły się opróżniać, kierowano 
do nich jeńców z wojny domowej, a od jesieni 1918 r. także więźniów WCzK. 
Jednocześnie zaczęto organizować obozy koncentracyjne kierowane bezpośrednio 
przez gubernialne CzK. Do połowy 1919 r. utworzono co najmniej po jednym obozie 
w każdym z wielkich mias Rosji (w Moskwie było 5), a mimo to nie były one w 
stanie pomieścić wszystkich więźniów CzK i konieczne było przesyłanie ludzi do 
miejsc odosobnienia podległych NKJu i NKWD. W 1919 r. 50 % więźniów w 
miejscach odosobnienia podległych NKJu trafiło tam w wyniku wyroków CzK. W 
następnym roku w związku z rozwojem własnej bazy penitencjarnej WCzK odsetek 
ten spadł do 30,3 %. W obozach i więzieniach WCzK było wtedy prawdopodobnie 
40-60 tys. więźniów. Uważa się, że ok. 44 % skazanych w tymże roku przez CzK 

6

miało wyroki obozów pracy przymusowej. W 1921 r. skazani przez CzK stanowili 
21,2 % więźniów miejsc odosobnienia podległych NKJu, podczas gdy 31,6 % było 
skazanych przez sądy ludowe, 40,2 % przez trybunały rewolucyjne, a 7 % przez 
inne organy..

Obozy zlokalizowane w dużych miastach centralnej Rosji nie dawały pełnej 

gwarancji zapobieżenia ucieczkom, zwłaszcza więźniów pracujących. Toteż już w 
końcu 1918 r. ograniczono tam zatrudnianie więźniów i postanowiono przenieść 
więcej obozów koncentracyjnych na północ, głównie w okolice Archangielska. Na 
północy więźniowie pracowali przede wszystkim w przemyśle leśnym. Administracja 
obozowa nie miała jednak żadnych doświadczeń, ani wypracowanych sposobów 
zaopatrzenia więźniów w żywność, odzież i lekarstwa potrzebne do przetrwania. 
Brakowało dróg łączących centralne i północne regiony kraju, a komunikacja wodna 
miała ograniczony i sezonowy charakter. W konsekwencji niezwykle trudnych 
warunków bytu i pracy śmiertelność w obozach północnych była ogromna i sięgała 
30 %, tj. 4-krotnie więcej niż w obozach CzK i NKJu w centralnej Rosji. W 
cieszącym się zasłużenie najgorszą sławą obozie w Chołgomorach w 1921 r. 
spośród 1200 więźniów w okresie od maja do października zmarło 442, z tego 380 
od sierpnia do października. W 1920 r. obozy północne WCzK w prowincji 
archangielskiej otrzymały nazwę Siewiernyje łagieria osobogo naznaczenija 
(SŁON)..

Na początku 1919 r. kierownictwo radzieckie uznało ostatecznie, że NKJu nie 

był w stanie zapewnić właściwej realizacji polityki w zakresie tworzenia i 
prowadzenia obozów pracy przymusowej. 15 kwietnia i 17 maja 1919 r. WCIK 
ogłosił dwa dokumenty odnoszące się do obozów pracy przymusowej. Dekret z 15 
kwietnia O obozach prac przymusowych zarządzał tworzenie obozów pracy 
przymusowej przy wydziałach administracyjnych (otdieły uprawlenija) 
gubernialnych komitetów wykonawczych, składając jednak na barki gubernialnych 
CzK początkową organizację i zarząd tych obozów. Dopiero później, na polecenie z 
centrum, miało następować przekazywanie ich wydziałom administracyjnym, które 
były terenowymi agendami NKWD. W dekrecie przewidywano także uruchamianie 
obozów w powiatach (ujezdach) na polecenie NKWD. Uwięzieniu w obozach 
podlegały "osoby i kategorie osób, wobec których zapadły decyzje Wydziałów 
Administracyjnych Komisji Nadzwyczajnych, Trybunałów Rewolucyjnych, Sądów 
Ludowych i innych Organów Radzieckich, którym przyznano takie prawo dekretami 
i rozporządzeniami". Wszyscy więźniowie obozów mieli obowiązek pracować 
zgodnie z potrzebami instytucji radzieckich. Centralnym organem zarządzającym 
wszystkimi obozami prac przymusowych na terytorium Rosyjskiej FSRR miał być 
Centralny Zarząd Obozów Prac Przymusowych (Centralnoje uprawlenije łagieriami 
prinuditielnych rabot - CUŁPR) przy NKWD. Tenże Zarząd zatwierdzał szefów 
obozów wybranych przez gubernialne komitety wykonawcze.. Postanowienie WCIK 
O obozach prac przymusowych z 17 maja szczegółowo ustalało tryb i warunki 
organizacji obozów, zalecając ich tworzenie zarówno w granicach miast, jak i w 

7

pobliskich obiektach, takich jak klasztory, dwory itp. Obozy miały zostać 
uruchomione we wszystkich miastach gubernialnych, a pojemność każdego miała 
wynosić nie mniej niż 300 więźniów. Praca fizyczna miała być podstawowym 
zajęciem więźniów, toteż do obozów mieli być kierowani wyłącznie ludzie zdolni do 
takiej pracy. Tylko wyjątkowo, na podstawie decyzji lokalnych wydziałów 
administracyjnych, praca fizyczna mogła być zamieniona na umysłową. Zasady 
pracy powinny być zgodne z przepisami kodeksu pracy i obejmowały 8-godzinny 
dzień roboczy, wynagrodzenie według stawek obowiązujących w danej branży, 
zaopatrzenie żywnościowe według norm dla osób zajmujących się pracą fizyczną. 
Przewidywano, że przy pełnym składzie praca więźniów pokryje koszty utrzymania 
obozów. W tym celu z wynagrodzenia więźniów miała być potrącana określona 
część, nie więcej jednak niż 3/4. Próby ucieczek miały być karane wyjątkowo ostro: 
za pierwszą groziło 10-krotne zwiększenie wyroku, za powtórną - postawienie 
przed trybunałem rewolucyjnym, który mógł skazać delikwenta nawet na 
rozstrzelanie. Dokument ten potwierdzał, że to lokalne wydziały administracyjne 
miały być władzą dla obozów i im podlegali komendanci obozów. Jednakże 
znalazła się w nim formuła mówiąca, iż tymczasowo komendant podlega CzK, co 
oznaczało, że komisje nadzwyczajne były nie tylko organizatorami, ale przynajmniej 
przejściowo także zwierzchnikami obozów. Dekret z 17 maja centralną instytucję 
powołaną do kierowania systemem obozowym nazwał Wydziałem Robót 
Przymusowych (Otdieł prinuditielnych rabot - OPR) i ta nazwa się utrwaliła.. 

Dekrety WCIK z kwietnia i maja 1919 r. wprowadzały zatem nowy czynnik do 

systemu obozowego, a mianowicie NKWD działający poprzez OPR. Niemal 
równocześnie dekret SNK z 24 maja 1919 r. do NKWD włączył Centroplenbież, co 
bez wątpienia wzmacniało potencjał obozowy tego resortu.. Ponieważ jednak 
organizatorem i pierwszym, tymczasowym zarządcą obozów były terenowe CzK, 
można zatem uznać, że ten właśnie organ władzy radzieckiej w toczącej się 
konkurencji dysponował przewagą. Ponadto WCzK nie przekazała pod zarząd OPR 
swoich obozów w rejonie Archangielska wchodzących w skład SŁON.

Sprawozdanie NKWD za 1920 r. wymieniało 4 typy obozów: 1) obozy 

specjalnego przeznaczenia, w których przetrzymywano cudzoziemców, szczególnie 
ważne osoby spośród zakładników oraz więźniów z długimi wyrokami, 2) obozy 
koncentracyjne ogólnego typu, 3) obozy dla jeńców wojennych, 4) obozy 
rozdzielcze. Najczęściej w dokumentach z tamtego okresu termin "obóz 
koncentracyjny" jest synonimem terminu "obóz prac przymusowych", jednakże 
niekiedy daje się zauważyć, że posługiwano się pierwszą z tych nazw dla 
określenia placówek pozostających w gestii WCzK, a więc takich, w których 
przetrzymywano osoby bez wyroku sądowego.. Organizowano też doraźnie 
tymczasowe obozy koncentracyjne - nie mieszczące się w tej klasyfikacji - np. w 
trakcie tłumienia powstań chłopskich, m. in. w guberni tambowskiej.. W maju 1920 
r. OPR został przemianowany na Główny Zarząd Prac Przymusowych (Gławnoje 

8

uprawlenije prinuditielnych rabot - GUPR). Oznaczało podniesienie rangi tej 
instytucji w strukturze NKWD.

Do końca 1919 r. na terytorium Rosyjskiej FSRR było już 21 obozów i ich 

liczba szybko rosła, bowiem dane z początków 1920 r mówiły o 34 obozach, w 
których przetrzymywano 8660 więźniów, latem istniało 49 takich placówek, w 
listopadzie - 84 obozy z 49736 więźniami, 1 stycznia 1921 r. 107 obozów z 51158 
więźniami. 1 września 1921 r. istniało 117 obozów, w których przetrzymywano 
60457 więźniów. Spośród nich 44,1 % było skazanych przez CzK, 24,5 % przez 
sądy ludowe, 8,7 % przez trybunały rewolucyjne, 11,6 % przez wojskowe trybunały 
rewolucyjne. Za przestępstwa kontrrewolucyjne kary odbywało tylko 17 %, co może 
wydawać się zaskakujące. 30,3 % stanowili więźniowie skazani na wyroki do 5 lat, 
pozostali mieli wyroki mniejsze niż 3 lata. 1 grudnia 1921 r. istniało 120 obozów z 
40913 więźniami (prawdopodobnie zmniejszenie liczby więźniów wiązało się z 
przekazaniem części z nich do miejsc odosobnienia NKJu), a 1 października 1922 
r. 132 obozy, w których przetrzymywano ok. 60 tys. więźniów. Większość więźniów 
obozów pracy przymusowej pochodziła ze środowisk chłopskich i robotniczych. 
Spośród 17 tys. więźniów objętych statystykami na 1 listopada 1920 r., chłopami 
było 39 %, a robotnikami 34 %. 4,5 tys. zostało uwięzionych za działalność 
kontrrewolucyjną, 3,5 tys. za przestępstwa kryminalne, 3 tys. za spekulację, 3 tys. 
za dezercję z armii, a 2 tys. za nadużycie władzy. Obozy pracy przymusowej były 
wypełnione przez osoby skazane przez CzK. Nawet jeszcze w 1921 r., kiedy sądy 
ludowe i trybunały rewolucyjne częściowo odzyskały swoją pozycję z początków 
1918 r., CzK dostarczyła aż 44 % więźniów obozów..

Powstanie odrębnych systemów penitencjarnych podległych NKJu, NKWD i 

WCzK musiało nieuchronnie wywołać konkurencję między nimi i walkę o wpływy. 
Nie analizując tu całokształtu tej walki w jej politycznym, ideologicznym i 
materialnym wymiarze, należy zwrócić uwagę, iż podstawowe znaczenie miały dwa 
czynniki: efektywność ekonomiczna i reedukacyjna systemów penitencjarnych, przy 
czym niezależnie od takich czy innych deklaracji władz, pierwszy z nich okazał się 
w praktyce rozstrzygający. NKWD (OPR) blisko przy tym współdziałał z WCzK, co 
wydaje się oczywiste, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że w latach 1919-1922 
ludowym komisarzem spraw wewnętrznych i przewod.niczącym WCzK była ta 
sama osoba - Feliks Dzierżyński, a wielu innych czekistów pełniło wysokie funkcje 
w aparacie NKWD, w tym i w OPR. Rozwojowi podlegała jednak także sieć miejsc 
odosobnienia podporządkowana NKJu. Ewoluował przy tym stosunek NKJu do 
pracy więźniów. Dekrety WCIK zmieniły w istotny sposób problem wynagradzania 
więźniów za pracę. Z 2/3 do 3/4 wzrosła część wynagrodzenia zabierana przez 
administrację. WCIK wprowadził nagrody za dobrą pracę. Więzień wyróżniający się 
w pracy mógł uzyskać zgodę na zamieszkanie w prywatnej kwaterze poza obozem 
i wychodzić tam na noc. Kolejne zmiany wprowadził Statut CKO z 15 listopada 
1920 r., który postanawiał, że skazani musieli pracować, lecz mogli wybierać pracę 
spośród dostępnej, a administracja powinna brać pod uwagę ich doświadczenie, 

9

umiejętności, a także potrzeby regionu. Praca mogła być wykonywana zarówno 
wewnątrz obozu, jak i poza nim, jednak administracja obozowa była 
odpowiedzialna za stworzenie wówczas warunków uniemożliwiających ucieczkę. 
Aż 50 % ucieczek związanych było bowiem z wykonywaniem pracy poza obozem. 
Więźniowie mieli pracować tyle samo czasu i przy tej samej zapłacie co ludzie 
wolni. Największe zmiany wiązały się z utrzymaniem obozu. Instrukcja z 1918 r. 
zakładała, że więźniowie sfinansują zapłatą za pracę własne utrzymanie, co 
uczyniłoby miejsca odosobnienia NKJu samowystarczalnymi. Statut z 1920 r. 
wprowadził zasadę, że więźniowie będą płacić za swoje utrzymanie "w miarę 
możliwości". Oznaczało to odstąpienie od samowystarczalności systemu 
penitencjarnego, co jak się zdaje znacząco zaważyło na dalszych posunięciach 
rządu w tym zakresie. Wymogi stawiane przez rząd placówkom karnym 
pozostawały niezmienne: opłacalność ekonomiczna oraz całkowita reedukacja 
więźniów. W ówczesnych warunkach równoczesne realizowanie obu tych zasad 
było jednak niemożliwe i CKO NKJu uznał za zadanie priorytetowe reedukację. 
Znalazło to nawet wyraz w zmianie nazwy wydziału, który w 1921 r. został 
przemianowany na Centralny Wydział Pracy Poprawczej (C1TO). Ten liberalniejszy 
stosunek do pracy więźniów wynikał prawdopodobnie nie tylko ze specyficznego 
pojmowania zadań systemu penitencjarnego, ale także z kłopotów z organizacją 
zatrudnienia. W 1920 r. w miejscach odosobnienia podległych CKO 
przetrzymywano 47863 osób (zarówno już skazanych, jak i będących w toku 
śledztwa, którzy stanowili 40-50 % ogółu), 1 stycznia 1921 r. było ich 55422.. W 
1920 r. NKJu zatrudniał 50 % więźniów, w 1921 r. udało się ten odsetek podnieść i 
według niepełnych danych (informacje o pracy więźniów są znane w odniesieniu do 
144 spośród 267 miejsc odosobnienia podległych NKJu) pracowało 55 % 
więźniów.. W 1921 r. liczba miejsc odosobnienia podległych CITO wzrosła z 262 do 
267, a liczba więźniów do 73194 (w listopadzie). Wśród nich nieco ponad 3 % 
stanowili przestępcy winni stosowania przemocy, 26 % złodzieje, 5 % spekulanci, 
1,2 % kontrrewolucjoniści, ponad 11 % malwersanci i łapówkarze, o pozostałych 
wiadomo, że należeli do wielu różnych grup: byli to zarówno ludzie uchylający się 
od płacenia podatków, jak i dezerterzy..

Do obozów NKJu podchodził niechętnie. Dysponując lepiej wykwalifikowaną 

kadrą w zakresie reedukacji przestępców, NKJu postulował powierzenie mu kontroli 
nad wszystkimi miejscami uwięzienia. Powstał tam nawet projekt postanowienia 
SNK likwidującego w ogóle obozy robót przymusowych, a wszyscy skazani na karę 
pozbawienia wolności mieli być przekazywani do ogólnych i specjalnych ośrodków 
odosobnienia podporządkowanych NKJu. Nie była to idea funkcjonująca tylko w 
łonie resortu sprawiedliwości, także bowiem komisja przy WCIK, powołana do 
przeglądu instytucji RFSRR, w 1922 r. proponowała, aby zobowiązać NKWD do 
natychmiastowego przekazania wszystkich obozów koncentracyjnych 
komisariatowi sprawiedliwości, który winien je włączyć do ogólnego systemu 
penitencjarnego, przeznaczając dla skazanych na najmniejsze wyroki.. 

10

Swoiste rozdarcie NKJu między oczekiwaną przez rząd ekonomiczna 

samowystarczalnością miejsc odosobnienia, a ciągle uznawaną za priorytetowe 
zadanie więziennictwa reedukacją więźniów, prowadziło do porażki w konkurencji z 
NKWD. GUPR NKWD argumentował w rywalizacji z CKO-CITO, że może 
doprowadzić do samodzielności ekonomicznej placówek karnych. CzK wysyłały do 
obozów ludzi zdolnych do ciężkiej pracy, co zapewniało tym placówkom wyższą 
efektywność gospodarczą, a co za tym idzie obozy te w niewielkim stopniu 
potrzebowały wsparcia subsydiami rządowymi. Aparat sądowniczy NKJu nie mógł 
na tym polu konkurować z CzK i podległe resortowi sprawiedliwości miejsca 
odosobnienia w znacznie większym stopniu musiały korzystać z subwencji 
państwowych. Wyższa produktywność obozów WCzK-NKWD w dużym stopniu 
przesądziło o wynikach rywalizacji o władztwo nad systemem penitencjarnym. 
Kierownictwo GUPR podkreślało zarazem - co zapewne z politycznego punktu 
widzenia miało duże znaczenie - że w jego szeregach znajduje się wielu 
komunistów i robotników, w przeciwieństwie do personelu NKJu rekrutującego się 
w poważnym stopniu ze starych kadr więziennych i sędziowskich..

Tymczasem 28 listopada 1921 r. Rada Komisarzy Ludowych RFSRR przyjęła 

postanowienie o wykorzystaniu pracy więźniów w miejscach pozbawienia wolności i 
odbywających prace przymusowe bez pozbawienia wolności. Dodatkowo 
komplikowało ono sieć zależności i oddziaływanie różnych czynników 
administracyjnych na system penitencjarny. Dawało bowiem Ludowemu 
Komisariatowi Pracy i terenowym Wydziałom Pracy prawo regulowania przepływu 
do poszczególnych instytucji i organizacji gospodarczych osób odbywających 
roboty przymusowe zarówno bez pozbawienia wolności, jak i w miejscach 
odosobnienia. Wszelkie zapotrzebowania instytucji państwowych i społecznych na 
siłę roboczą miały być odtąd kierowane do NKT i jego terenowych agend, które po 
sprawdzeniu rzeczywistych potrzeb danej instytucji kierowały te zapotrzebowania 
do NKJu i NKWD.. 

Decyzje i akty prawne z końca 1921 r. zdają się wskazywać na chwiejność 

władz w zakresie zasad kształtowania systemu penitencjarnego, co zapewne 
odzwierciedlało ścieranie się różnych opcji, z których żadna dotąd nie potrafiła 
zapewnić sobie rozstrzygającej przewagi.

2.2. Dwa systemy miejsc odosobnienia

Praca więźniów miała coraz większe znaczenie dla utrzymania miejsc 

uwięzienia, których sytuacja materialna była fatalna. W wielu placówkach CITO w 
1922 r. więźniowie głodowali: 27 % z nich otrzymywało racje dzienne o wartości 
energetycznej poniżej 1000 kalorii, 34 % na poziomie 1000-1500 kalorii, a tylko 
8,1 % powyżej 2000 kalorii. Podobna sytuacja była w obozach GUPR. Tymczasem 
od sierpnia 1922 r. zaprzestano subsydiowania z budżetu centralnego niemal 

11

wszystkich miejsc uwięzienia (z wyjątkiem piętnastu placówek - największych 
więzień izolacyjnych o znaczeniu ogólnopaństwowym, "domów pracy" dla 
niepełnoletnich i więzień dla więźniów politycznych). Odtąd były one finansowane z 
dochodów własnych i budżetów lokalnych. Środków tych nie starczało niekiedy 
nawet na wynagrodzenia dla personelu i miały miejsce wypadki podejmowania 
przez gubernialne komitety wykonawcze decyzji o nieprzyjmowaniu do placówek 
penitencjarnych więźniów spoza danej guberni.. Trudna sytuacja ekonomiczna 
zmuszało kierownictwa miejsc odosobnienia do zwiększenia intensywności 
wykorzystywania siły roboczej uwięzionych: w placówkach GUPR pracowało 70-
75 % więźniów, a w placówkach CITO 35-45 %. Te ostatnie borykały się nie tylko z 
brakiem odpowiedniego wyposażenia, środków obrotowych i kanałów zbytu, ale 
trudno im było organizować odpowiednią ochronę więźniów w trakcie transportu i w 
pracy. Tylko latem 1922 r. z placówek CITO zbiegł co dziesiąty więzień - w 
większości podczas wykonywania pracy na zewnątrz miejsca odosobnienia. GUPR 
radził sobie pod tym względem lepiej, co zapewne wiązało się z jego resortową 
przynależnością i ścisłą współpracą z CzK, a potem GPU. Dla efektywności 
ekonomicznej obozów GUPR nie małe znaczenie miał zapewne fakt, że na mocy 
uchwały WCIK z 12 grudnia 1921 r. więźniów niezdolnych do pracy przeniesiono z 
tych obozów na zesłanie..

Rok 1922 przyniósł poważne zmiany w radzieckim systemie penitencjarnym i 

represyjnym, co wiązało się z przekształceniami instytucjonalnymi rozstrzygającymi 
międzyresortową konkurencję o kontrolę nad więziennictwem, jak i z dokonaną 
wówczas kodyfikacją prawa karnego. Już na samym początku roku nastąpiła 
likwidacja WCzK. Na podstawie uchwały IX Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad z 28 
grudnia 1921 r., 6 lutego 1922 r. WCIK zlikwidował WCzK, a na jej miejsce powołał 
do życia Państwowy Zarząd Polityczny (Gosudarstwiennoje politiczeskoje 
uprawlenije - GPU) przy NKWD RSFSR. Struktura GPU nie różniła się w istotny 
sposób od dawnej WCzK, zachowano ciągłość działania poszczególnych ogniw. 
Jednakże ważne było podporządkowanie Zarządu Ludowemu Komisariatowi Spraw 
Wewnętrznych RFSRR, a nie jak poprzednio Radzie Komisarzy Ludowych. 
Jednakże w związku z powołaniem do życia 30 grudnia 1922 r. Związku 
Socjalistycznych Republik Radzieckich na bazie GPU stworzono Zjednoczony 
Państwowy Zarząd Polityczny (Obiedinienoje gosudarstwiennoje politiczeskoje 
uprawlenije - OGPU), który usytuowano już przy Radzie Komisarzy Ludowych 
ZSRR. OGPU kierowało działalnością republikańskich i lokalnych GPU.

9 lutego 1922 r., a zatem w trzy dni po rozwiązaniu WCzK, WCIK podjął 

decyzję o przeniesieniu miejsc odosobnienia podległych dotąd NKWD pod zarząd 
NKJu, a ściślej CITO. Operacja miała się zakończyć do 1 lipca tegoż roku. Decyzja 
ta dotyczyła nie tylko miejsc odosobnienia kierowanych przez GUPR, ale także 
tych, które poprzednio podlegały WCzK, a więc przejęte zostały przez GPU (w 
gestii GPU miało pozostać tylko jedno więzienie w Moskwie i jedno w 
Piotrogrodzie). Postanowienie WCIK spotkało się z tak silnym oporem NKWD, a 

12

pozycja tego resortu była tak znacząca, iż do wykonania decyzji nie doszło, a 
ostateczne rozwiązanie było całkowicie odmienne. Już dekret WCIK i SNK z 24 
maja 1922 r. O NKWD RSFSR ignorował wcześniejszą decyzję WCIK, bowiem w 
art. 28 wskazywał na GUPR jako składnik struktury NKWD i następująco określał 
jego zadania: "a) budowa i utrzymywanie obozów prac przymusowych i innych 
miejsc odbywania prac przymusowych, b) rejestr osób skazanych na prace 
przymusowe bez pozbawienia wolności, c) tworzenie zespołów roboczych z osób 
skazanych na prace przymusowe, d) rozdzielanie do pracy zgodnie z planami i 
zadaniami Ludowego Komisariatu Pracy osób podlegających odbywaniu prac 
przymusowych i nadzór nad wypełnianiem przez nich prac, e) budowa i 
wyposażanie warsztatów przy obozach rolnych i innych prac".. Przewidywano 
zatem dalsze istnienie GUPR i kierowanie przezeń obozami pracy przymusowej jak 
dotychczas. 

25 lipca 1922 r. SNK postanowił, że wszystkie miejsca odosobnienia 

podlegające NKJu zostaną przejęte przez NKWD. Na podstawcie wspólnej uchwały 
NKJu i NKWD z 12 października 1922 r. CITO NKJu przekształcono w Zarząd 
Główny Miejsc Uwięzienia (Gławnoje uprawlenije miestami zakluczenija - GUMZ) 
NKWD a jego organami terenowymi zostały zarządy miejsc uwięzienia przy 
gubernialnych organach NKWD. O ile strukturalne zwycięstwo odniósł NKWD, to w 
sensie kadrowym było inaczej. Główną rolę w kierownictwie GUMZ odgrywali ludzie 
pochodzący z aparatu byłego CITO, podczas gdy kadry byłego GUPR musiały 
zadowolić się podrzędniejszymi stanowiskami. Ponieważ to nie NKJu przejęło 
system NKWD, lecz odwrotnie, przeto GPU pozostające w ramach struktury tego 
samego resortu zachowało swój stan posiadania.

1 czerwca 1922 r. wszedł w życie Kodeks Karny RFSRR, stanowiący 

pierwszą kodyfikację radzieckiego prawa karnego, a przede wszystkim ustalający 
zakres przestępstw politycznych i wymiar odpowiedzialności karnej za nie. 
Określone one zostały w rozdziale o przestępstwach przeciw państwu. Za 
przestępstwo kontrrewolucyjne uznano wszelką działalność nastawioną na 
obalenie władzy rad i rządu robotniczo-chłopskiego, a także działania wspierające 
burżuazję międzynarodową w jej walce przeciw państwu radzieckiemu (art. 57). W 
kolejnych artykułach (58-67) wskazane były następujące czyny przestępcze: 
organizacja kontrrewolucyjnych powstań zbrojnych lub wtargnięcia oddziałów 
zbrojnych na terytorium radzieckie, próba przejęcia władzy w centrum lub w terenie, 
próba oderwania siłą części terytorium państwa lub zerwania zawartych przez nie 
układów, zmowa z obcymi państwami lub ich przedstawicielami w celu skłonienia 
ich do ingerencji w wewnętrzne sprawy republiki radzieckiej, wypowiedzenia jej 
wojny lub zorganizowania ekspedycji wojennej na jej terytorium, udział w aktach 
terrorystycznych, niszczenie w celach kontrrewolucyjnych dróg i środków 
komunikacji, magazynów, instalacji wodnych, szpiegostwo, aktywna walka z klasą 
robotniczą i ruchem rewolucyjnym. Wszystkie te czyny zagrożone były karą śmierci 
i konfiskatą całego mienia. Tylko wyjątkowo, w wypadku zaistnienia okoliczności 

13

łagodzących, sąd mógł orzec karę pozbawienia wolności na nie mniej niż 5 lat przy 
zastosowaniu najsurowszego reżimu jej odbywania, a jeśli stwierdzono, że 
podsądny popełnił dany czyn nie będąc świadomym jego celów, to kara nie mogła 
być niższa niż 3 lata pozbawienia wolności. Pozbawienie wolności (najczęściej na 
nie mniej niż 3 lata) groziło za przestępstwa polegające na: ukrywaniu bądź 
wspomaganiu działań ściganych z art. 57-67. W art. 69 kodeks przewidywał 
pozbawienie wolności na nie mniej niż 3 lata (a w warunkach wojennych - 
rozstrzelanie) za propagandę i agitację na rzecz obalenia władzy radzieckiej, za 
nawoływanie do aktywnego i biernego oporu wobec rządu czy też do masowego 
niewypełnienia obowiązków wojskowych lub podatkowych wobec państwa. 
Następne artykuły obejmowały propagandę i agitację na rzecz pomocy 
międzynarodowej burżuazji zwalczającej władzę radziecką, wydawanie, 
przetrzymywanie i rozpowszechnianie literatury kontrrewolucyjnej, 
rozpowszechnianie plotek w celach kontrrewolucyjnych. Za samowolny powrót w 
granice RFSRR osoby wydalonej groziła jej kara śmierci (art. 71).. 10 lipca 1923 r. 
CIK ZSRR dokonał zmiany brzmienia art. 57, w rezultacie której za 
kontrrewolucyjne uznano wszelkie działanie nastawione już nie tylko na obalenie, 
ale także na poderwanie lub osłabienie władzy radzieckiej, co znacznie rozszerzało 
zakres stosowania tego przepisu, pozwalając zarazem na jeszcze swobodniejszą 
niż dotąd jego interpretację..

Kodeks karny z 1922 r. wprowadzał - a późniejsze kodyfikacje ideę tę 

rozwinęły - odpowiedzialność zarówno za dokonane już przestępstwo, jak i za 
przygotowanie do przestępstwa czy tylko zamysł popełnienia czynu przestępczego. 
To znakomicie ułatwiało pracę organom ścigania i wymiaru sprawiedliwości w tych 
wypadkach, gdy do przestępstwa w istocie nie doszło. Także instytucji 
współuczestnictwa nadano tak rozciągliwe granice, że zatracona została niezbędna 
w normalnym systemie prawnym więź przyczynowa między działaniami każdego z 
uczestników a czynem określanym jako przestępstwo. Najszerszym zakresem 
stosowania wyróżniał się artykuł o antyradzieckiej agitacji i propagandzie, pod który 
podpadały nie tylko krytyczne wypowiedzi pod adresem władzy radzieckiej i 
oddzielnych jej przedstawicieli, ale także polityczne anegdoty i dowcipy, opowieści 
o wydarzeniach za granicą, wspomnienia o czasach przedrewolucyjnych, wyrazy 
niezadowolenia z cen w sklepach, skargi na trudności bytowe itp..

16 października 1924 r. przyjęty został Isprawitielno-trudowoj kodieks 

RFSRR. Postanawiał on, że wszystkie miejsca odosobnienia tworzą "jeden system 
instytucji pracy poprawczej z rozmaitymi rodzajami reżimu". Każda z tworzących go 
instytucji powinna dążyć do pokrycia przez pracę więźniów wydatków na ich 
utrzymanie, jednak "bez tracenia z pola widzenia celów reedukacyjnych".. Kodeks 
potwierdzał podporządkowanie GUMZ wszystkich miejsc odosobnienia, w których 
przetrzymywani byli więźniowie na podstawie wyroków sądowych. Terenowe 
agendy GUMZ nosiły nazwę inspekcji (w republikach autonomicznych - głównych 
inspekcji lub zarządów), a ich szefowie - inspektorów (głównych inspektorów). 

14

Inspekcje działały przy wydziałach administracyjnych odpowiednich komitetów 
wykonawczych.

Kodeks wprowadzał następującą klasyfikację miejsc odosobnienia:
a) placówki o charakterze poprawczym
- domy odosobnienia, do których kierowano wszystkich pozostających w toku 

śledztwa, skazanych na pozbawienie wolności do czasu uprawomocnienia się 
wyroków, skazanych na pozbawienie wolności do 6 miesięcy

- domy prac poprawczych, do których kierowani mieli być skazani na 

pozbawienie wolności powyżej 6 miesięcy,

- rolnicze, rzemieślnicze i przemysłowe kolonie robocze, w których 

umieszczano skazanych na pozbawienie wolności bez zaostrzonej izolacji na okres 
nie dłuższy niż 5 lat (lub jeśli do końca wyroku pozostawało im mniej niż 5 lat), jeśli 
w wyroku stwierdzono, że należąc do mas pracujących brali oni udział w 
przestępstwie nieświadomie z powodu trudnych warunków materialnych i nie 
stwarzali niebezpieczeństwa ucieczki,

- izolatory specjalnego przeznaczenia, w których umieszczano skazanych na 

pozbawienie wolności z zaostrzoną izolacją, nie należących do mas pracujących, 
popełniających przestępstwa w wyniku zwyczajów lub interesów klasowych, a także 
osoby należące do klas pracujących, ale stwarzające szczególne zagrożenie dla 
republiki,

- przejściowe domy prac poprawczych, przeznaczone dla osób, które w 

wyniku reedukacji uznane zostaną za zdatne do życia w warunkach 
półwolnościowych,

b) placówki medyczno-pedagogiczne
- domy pracy dla przestępców niepełnoletnich w wieku 14-16 lat, skazanych 

wyrokiem sądu na pozbawienie wolności,

- domy pracy dla przestępców pochodzenia robotniczo-chłopskiego w wieku 

16-20 lat,

c) placówki o charakterze medycznym, tj. kolonie dla psychicznie 

niezrównoważonych, gruźlików i innych chorych więźniów, szpitale, placówki 
obserwacji psychiatrycznych.

Praca była obowiązkowa dla wszystkich więźniów uznanych za zdolnych do 

jej wykonywania, przy czym w zakresie ochrony pracy, prawa do wypoczynku i 
czasu pracy obowiązywały odpowiednie postanowienia kodeksu pracy.

Zasady prawodawstwa karnego ZSRR i republik związkowych, przyjęte 

postanowieniem Centralnego Komitetu Wykonawczego (Centralnyj ispołnitielnyj 
komitiet - CIK) z 31 października 1924 r. w art. 22 wprowadzały odpowiedzialność 
karną nie tylko osób popełniających czyny przestępcze, ale także uznanych za 
"społecznie niebezpieczne" z racji związków ze środowiskiem przestępczym, nawet 

15

wówczas, gdy w toku postępowania sądowego zostały uniewinnione z zarzutów 
popełnienia przestępstwa..

Ani kodeks karny z 1922 r., ani Isprawitielno-trudowoj kodeks z 1924 r. nie 

przewidywały istnienia obozów koncentracyjnych czy też obozów pracy 
przymusowej. Na XI Zjeździe Rad GUMZ zapewniał, że obozy koncentracyjne 
zostały w 1923 r. zlikwidowane bądź przekształcone w miejsca odosobnienia 
ogólnego typu. W rzeczywistości informacja ta dotyczyła tylko systemu miejsc 
odosobnienia podległego GUMZ, natomiast w ZSRR istniał podówczas jeszcze 
drugi system związany z GPU-OGPU.. 

Po utworzeniu GPU, a potem OGPU, w jego strukturze pozostał 

odziedziczony po WCzK, a następnie rozbudowany, system obejmujący więzienia i 
obozy koncentracyjne, który w istocie w swej działalności nie podlegał ogólnemu 
prawodawstwu. W 1923 r. liczba więźniów przebywających w miejscach 
odosobnienia zarządzanych przez OGPU była stosunkowo niewielka i nie 
przekraczała 7 tys. Do końca lat dwudziestych, do miejsc odosobnienia podległych 
OGPU trafiali przestępcy polityczni i szczególnie niebezpieczni kryminaliści.. 
Początkowo GPU nie uzyskał prawa stosowania kar w trybie pozasądowym. 
Jednakże już 10 sierpnia 1922 r. WCIK przyjął dekret O zesłaniu administracyjnym, 
przyznający Komisji Specjalnej przy NKWD RSFSR. prawo stosowania zesłania na 
okres do 3 lat "w celu izolacji osób uczestniczących w wystąpieniach 
kontrrewolucyjnych". 16 października 1922 r. WCIK przyjął nowy dekret O walce z 
bandytyzmem, w którym GPU nadano prawo: 1) stosowania pozasądowych 
środków karnych do rozstrzelania włącznie wobec bandytów schwytanych na 
gorącym uczynku oraz 2) umieszczania na 3 lata w obozach pracy przymusowej 
osób uznanych za społecznie niebezpieczne, w tym członków antyradzieckich partii 
politycznych..

15 listopada 1923 r. ustalona została struktura i zakres obowiązków OGPU. 

28 marca 1924 r. CIK zatwierdził ustawę O prawach OGPU w zakresie 
administracyjnych wysyłek, zesłań i uwięzienia w obozie koncentracyjnym. Zawarte 
w niej postanowienia wprowadzane były w życie "w celu walki z przestępczą 
działalnością osób uznanych za społecznie niebezpieczne". OGPU uzyskał prawo 
zsyłania ich, zamykania w obozach koncentracyjnych i wydalania poza granice 
ZSRR na nie więcej niż trzy lata. Podejmowanie decyzji o tych karach zostało 
scedowane na Kolegium Specjalne (Osoboje sowieszczanije - OSO) przy OGPU w 
składzie trzech członków Kolegium OGPU z obowiązkowym udziałem nadzoru 
prokuratorskiego. W republikach związkowych odpowiednie uprawnienia uzyskały 
OSO w składzie członków kolegium republikańskiego GPU pod przewodnictwem 
Pełnomocnego Przedstawiciela OGPU w danej republice. Do wyłącznej 
kompetencji OSO przy OGPU zastrzeżono orzekanie w odniesieniu do osób: a) 
oskarżanych o działalność kontrrewolucyjną, szpiegostwo i inne rodzaje 
przestępstw przeciwko państwu wymienione w art. 57-73 kodeksy karnego, b) 
podejrzewanych o uprawianie kontrabandy, fałszowanie pieniędzy i papierów 

16

państwowych przy braku dostatecznych dowodów do wytoczenia im procesu 
sądowego, c) spekulujących złotymi monetami, obcymi walutami, drogocennymi 
metalami i związanych z działalnością zagranicznych organizacji nie mających 
charakteru handlowego. Tylko OSO przy OGPU dysponowało prawem osadzania w 
obozie koncentracyjnym bądź deportacji poza granice ZSRR. Republikańskie OSO 
mogły wprawdzie przyjmować postanowienia również tego rodzaju, ale wymagały 
one zatwierdzenia przez OSO przy OGPU, które miało pełną swobodę decyzji w 
każdej takiej sprawie..

13 października 1923 r. SNK podjął uchwałę o likwidacji SŁON. Był to jednak 

zabieg formalny, bowiem natychmiast utworzono Sołowiecki Obóz Robót 
Przymusowych Specjalnego Przeznaczenia OGPU. Obóz na Wyspach 
Sołowieckich był podporządkowany Wydziałowi Specjalnemu OGPU. Liczba 
przetrzymywanych w nim więźniów wynosiła w końcu 1923 r. 2557 osób, a w 
pierwszym kwartale roku następnego - 3531 osób. Rychło nastąpiła ekspansja 
terytorialna obozu sołowieckiego, którego oddziały powstały w nadbrzeżnych 
rejonach Karelii, na północnym Uralu i na Półwyspie Kolskim. 1 października 1927 
r. w przetrzy.mywano tam już 12896 osób, a w końcu 1928 r. - 22176. Liczba 
więźniów we wszystkich obozach OGPU sięgnęła wówczas 30 tys. Niejednolita 
było natomiast podległość więzień OGPU (tzw. politizolatorów) i dopiero 14 maja 
1925 r. wszystkie one zostały podporządkowane Wydziałowi Więziennictwa 
OGPU..

Wzrastała też liczba więźniów w miejscach odosobnienia podległych GUMZ 

poszcze.gólnych republik. W systemie GUMZ NKWD RSFSR (bez republik 
autonomicznych) w październiku 1924 r. pozostawało 77784 więźniów, w 
październiku 1925 r. - 92947, w lipcu 1926 r. - 122665. W miejscach odosobnienia 
podległych NKWD innych republik i OGPU było 76 tys. więźniów, czyli populacja 
więźniów wynosiła w sumie blisko 200 tys., a w 1928 r. osiągnęła 270 tys. GUMZ w 
latach 1924-1926 spowodował przyrost liczby pracujących więźniów średnio o 4 % 
rocznie, ale ogólna liczba więźniów wrastała nieporównanie szybciej, wskutek 
czego odsetek pracujących wśród ogólnej liczby więźniów spadał.. W warunkach 
NEP nie udało się sprawić, aby miejsca uwięzienia stały się opłacalne. Nie było to 
możliwe bez wykorzystania więźniów na masową skalę do robót nie wymagających 
kwalifikacji, a tego nie zdołano osiągnąć mimo kilku inicjatyw GUMZ w tym 
zakresie. Jeszcze w pier.wszym planie pięcioletnim nie uwzględniano produkcji 
wytwarzanej przez więźniów. Co więcej - w tym właśnie czasie władze zmierzały 
raczej do zmniejszenia liczby więźniów, by zredukować koszty systemu 
penitencjarnego. Ogłoszona jesienią 1927 r. amnestia spowodowała, że od połowy 
listopada 1927 r. do 1 października 1928 r. zwolniono prawie 57 tys. więźniów czyli 
niemal połowę stanu z lata 1927 r. Jednakże wbrew oczekiwaniom nie nastąpiło 
trwałe obniżenie liczby więźniów. Już 1 października 1928 r. w placówkach GUMZ 
NKWD RSFSR przebywało ich 111962, a więc więcej niż latem 1927 r., w styczniu 
1929 r. było ich 118179, a rok późnij aż 179000.. Bardzo szybki wzrost liczby 

17

więźniów następujący w warunkach ogromnych trudności finansowych wywołanych 
intensywną industrializacją kraju dyktował władzom gorączkowe poszukiwanie 
środków, których zastosowanie przyniosłoby zasadniczą zmianę efektów 
ekonomicznych systemu penitencjarnego. Legło to u podstaw decyzji podjętych w 
1929 r., które miały strategiczne znaczenie dla kształtu systemu represyjnego w 
ZSRR przez długie dziesięciolecia.

Aby obniżyć koszty działania miejsc odosobnienia rząd dążył do zmniejszenia 

populacji GUMZ także przez skazywanie większej liczby przestępców na pracę 
przymusową bez pozbawienia wolności. Liczba takich wyroków robót 
przymusowych bez pozbawienia wolności wzrastała wprawdzie już w pierwszej 
połowie lat 20. średnio o ok. 5 % rocznie, jednakże liczba więźniów kryminalnych o 
rosła o 15 %. Oznaczało to, że proporcja między więźniami i skazanymi na prace 
przymusowe bez pozbawienia wolności pogarszała się: w 1922 r. ci ostatni 
stanowili 38 % skazanych w 1922 r., zaś w 1926 r. już tylko 13,9 %. 26 marca 1928 
r. CIK i SNK przyjęły dekret O polityce karnej i położeniu miejsc odosobnienia, 
którego istotnym przesłaniem było obniżenie wydatków na więziennictwo poprzez 
zmniejszenie liczby więźniów. Dekret z 26 marca 1928 r. nakazywał surowo karać 
"wrogów klasowych, zawodowych kryminalistów i recydywistów (bandytów, 
podpalaczy, koniokradów, malwersantów, łapówkarzy i złodziei)", ale wyroki 
krótkoterminowego pozbawienia wolności miały zostać zastąpione przez "inne 
środki obrony społecznej", takie jak praca przymusowa bez pozbawienia wolności, 
degradacja, zwolnienie z pracy, nagana, częściowa konfiskata majątku. NKJu 
wysłał w teren liczne dyrektywy dla lokalnych sądów, by zwiększyć odsetek 
wyroków skazujących na pracę przymusową bez pozbawienia wolności. W efekcie 
udział skazanych na roboty przymusowe w stosunku do całkowitej liczby skazanych 
przez sądy ludowe gwałtownie wzrósł. Nacisk na sędziów był tak silny, że w 1930 r. 
20 % wszystkich zabójców, 31 % gwałcicieli, 46,2 % sprawców grabieży i 69,7 % 
złodziei skazano na roboty przymusowe bez pozbawienia wolności..

Skazani na pracę przymusową bez pozbawienia wolności w latach 1928-1929.

 

Okres

Liczba skazanych ogółem

W tym:
wyroki
bez pozbawienia wolności

odsetek

1 poł. 1928 466000

71335

15,3

2 poł. 1928 489552

137564

28,1

1 poł. 1929 578136

283866

49,1

2 poł. 1929 666426

344542

51,7

18

Źródło: M. Jakobson, Origins of the GULAG. The Soviet Prison Camp System 

1917-1934, Lexington 1993, s.84.

W warunkach zaistniałych w końcu lat 20. GUMZ usiłował zwiększyć 

produktywność swoich więźniów, nastawiając się na kierowanie ich tam, gdzie 
trudno było zwerbować pracowników wolnonajemnych, zwłaszcza zaś do 
gospodarki leśnej. W 1927 r. pracowało 40 % więźniów, w 1929 r. już 65-70 %. 
Równocześnie jednak w 1929 r. zmniejszyły się rządowe subsydia dla 
więziennictwa.. W takich okolicznościach skuteczna okazała się kampania 
prowadzona przeciwko NKWD przez kierownictwo NKJu, które w walce o ponowne 
podporządkowanie sobie systemu penitencjarnego nie cofnęło się nawet przed 
oskarżeniem szefów GUMZ NKWD RFSRR o popieranie potępionego właśnie za 
prawicowość Bucharina. 15 grudnia 1930 r. wspólnym postanowieniem CIK i SNK 
republikańskie NKWD zostały zlikwidowane, a miejsca uwięzienia podległe GUMZ 
przekazano republikańskim organom NKJu..

Sukces NKJu miał się jednak okazać nietrwały. W toku realizacji pierwszego 

planu pięcioletniego miejsca odosobnienia podlegle NKJu nie osiągały 
postawionych przed nimi celów, podczas gdy liczba obiektów podległych OGPU 
rosła, stwarzając wrażenie, że instytucja ta lepiej sobie radziła z problemami 
systemu penitencjarnego. 

3. OKRES PRZEJŚCIOWY 1929-1934

3.1. Zasadnicze decyzje

Początek nowemu etapowi rozwoju systemu represyjnego w ZSRR dały 

decyzje Biura Politycznego KC WKP (b) z wiosny 1929 r. 13 maja 1929 r. Biuro 
przyjęło pierwszą - rzec można kierunkową - uchwałę dotyczącą wykorzystania 
pracy aresztantów, w której postanowiło "przejść na system masowego 
wykorzystania odpłatnej pracy aresztantów kryminalnych, mających wyrok nie 
mniejszy niż 3 lata" i powołało komisję do opracowania szczegółów tego systemu. 
Już 23 maja Biuro przyjęło propozycje tej komisji i zadecydowało o utworzeniu 
obozu koncentracyjnego w rejonie Uchty.. 6 czerwca 1929 r. Rada Komisarzy 
Ludowych ZSRR przyjęła postanowienie o przekazaniu OGPU środków na 
organizację i utrzymanie obozu koncentracyjnego w rejonie Uchty. W punkcie 
pierwszym tego dokumentu zapisano: "Powierzyć OGPU zorganizowanie obozu 
koncentracyjnego w rejonie Ołonca-Uchty w celu izolacji szczególnie społecznie 
niebezpiecznych elementów (złodziei recydywistów, zbrodniarzy, koniokradów itp.)". 

19

W drugim punkcie określano cel działania tego obozu: "Początkową pojemność 
wskazanych obozów ustala się na 10000 osób ze stopniowym doprowadzeniem jej 
do 50000 osób, z wykorzystaniem tego kontyngentu do eksploatacji bogactw 
naturalnych północnych okrain i kolonizacji tego kraju".. 27 czerwca zapadło 
kolejne postanowienie Biura Politycznego, które m. in. zatwierdziło przedłożenie 
wspomnianej komisji w sprawie przekazania do obozów OGPU skazanych na kary 
pozbawienia wolności powyżej 3 lat i o organizacji nowych obozów. To samo 
postanowienie wprowadzało nazwę poprawczych obozów pracy (isprawitielno-
trudowyje łagieria - ITŁ) zamiast obozów koncentracyjnych.. Postanowienie Biura 
Politycznego, które stało się dyrektywą dla organów państwa, ustalało, że w 
zasadzie wszyscy skazani przez organy sądowe ZSRR i poszczególnych republik 
związkowych na pozbawienie wolności na okres 3 lat i dłuższy, zostaną 
przeniesieni i w przyszłości będą kierowani do obozów OGPU i tylko w wyjątkowym 
wypadku, wobec oczywistej nieprzydatności skazanego do pracy fizycznej, bądź 
wobec wystąpienia okoliczności łagodzących mogła być wobec niego orzeczone 
inna forma pozbawienia wolności. Aby przyjąć tych skazańców, zobowiązano 
OGPU do rozbudowania istniejących oraz stworzenia nowych obozów w okolicach 
Uchty i w innych oddalonych rejonach kraju "w celu kolonizacji tych rejonów i 
eksploatacji ich bogactw przyrodniczych". Dokument przewidywał, że w celu owej 
kolonizacji: a) na wolne osiedlenie w tych rejonach przedterminowo zwalniani będą 
więźniowie wyróżniający się swoją postawą i osiągnięciami w pracy; b) osiedlani 
będą w tych rejonach więźniowie, którzy odbędą już karę pozbawienia wolności, ale 
w wyroku sądowym będą pozbawieni prawa swobodnego wyboru miejsca 
zamieszkania; c) osiedlani będą więźniowie, którzy po odbyciu wyroku zechcą 
dobrowolnie pozostać w tych rejonach. Wszyscy pozostali więźniowie, nie 
podlegający przekazaniu do obozów OGPU, nadal znajdowali się w gestii 
republikańskich NKWD, na które nałożono obowiązek dokonania przeglądu sieci 
miejsc odosobnienia i uporządkowania jej wedle zasad terytorialnych i typu 
placówek (miejsca pozbawienia wolności dla skazanych na wyroki mniejsze niż 3 
lata, więzienia śledcze, więzienia tranzytowe). Ustalono przy tym, że skazani na 
wyroki pozbawienia wolności od 1 roku do 3 lat powinni być zatrudnieni w 
specjalnych koloniach rolniczych i przemysłowych..

W ślad za tymi decyzjami Biura Politycznego nastąpiły odpowiednie decyzje 

organów państwowych. 11 lipca 1929 r. SNK przyjął postanowienie O 
wykorzystaniu pracy więźniów karnych, które niemal dosłownie powtarzało 
zatwierdzone przez kierownictwo partii wspomniane wyżej przedłożenie komisji. 
SNK w tekście swego postanowienia posługiwał się już - zgodnie z uchwałą Biura 
Politycznego z 27 czerwca - terminem poprawcze obozy pracy OGPU.. Aby 
uprawomocnić te decyzje CIK i SNK swoim postanowieniem z 6 listopada 1929 r. 
wprowadziły zmiany do Podstawowych zasad prawodawstwa karnego Związku 
SRR i republik związkowych przyjętych w 1924 r. W zmodyfikowanym dokumencie 
przewidywano pozbawienie wolności w poprawczych obozach pracy w oddalonych 
miejscowościach ZSRR na okres od 3 do 10 lat.. 7 grudnia 1929 r. SNK podjął 

20

postanowienie O finansowaniu obozów OGPU, zgodnie z którym od 1 października 
1929 r. obozy sołowiecki, wiszerski i obozy północne (rejon Uchty) o łącznej 
pojemności 90 tys., więźniów przechodziły na samofinansowanie.. Zatem na 
więźniów przerzucono całą pracę związaną z ich utrzymaniem, sami swoją pracą 
musieli zabezpieczyć swoje istnieniem i utrzymanie obozowego gospodarstwa. 

Na podstawie zmian wprowadzonych do prawodawstwa radzieckiego jesienią 

1929 r. 7 kwietnia 1930 r. SNK przyjął Rozporządzenie o poprawczych obozach 
pracy.. Dokument ów stwierdzał, iż obozy te mają za zadanie "ochronę 
społeczeństwa przed szczególnie niebezpiecznymi społecznie przestępcami 
poprzez ich izolację połączoną z społecznie użyteczna pracą i przysposobienie tych 
przestępców do warunków współżycia ludzi pracy". Do poprawczych obozów pracy 
mogli być kierowani wyłącznie ludzie skazani: a) wyrokami sądów na pozbawienie 
wolności na okres nie krótszy niż 3 lata lub b) postanowieniami OGPU. Ten ostatni 
zapis dość istotnie rozszerzał wcześniejsze postanowienia, bowiem wymóg 
skazania na co najmniej 3 lata pozbawienia wolności stosował tylko do więźniów 
skazanych sądownie, nie wiązał go natomiast z decyzjami organów orzekających 
OGPU. Omawiane rozporządzenie określało strukturę obozów, zasady kierowania 
nimi, postępowanie z więźniami, warunki pracy, opieki medycznej, zasady nadzoru 
prokuratorskiego i inne kwestie związane z funkcjonowaniem obozów. M. in. 
wprowadzano następującą klasyfikację więźniów: kategoria pierwsza - więźniowie 
pochodzący z warstw pracujących, dysponujący przed skazaniem pełnią praw 
wyborczych, osądzeni po raz pierwszy na nie więcej niż 5 lat pozbawienia wolności 
i za przestępstwo inne niż kontrrewolucyjne; kategoria druga - tacy sami więźniowie 
jak w kategorii pierwszej, ale skazani na więcej niż 5 lat pozbawienia wolności; 
kategoria trzecia - "elementy i osoby niepracujące" oraz skazani za przestępstwa 
kontrrewolucyjne. Rozróżnienie to miało istotne znaczenie z uwagi na stosowanie w 
obozach trzech różnych reżimów: wstępnego, złagodzonego i ulgowego. 
Więźniowie objęci pierwszym z nich zatrudnieni byli przy pracach ogólnych, 
mieszkali w granicach obozu w specjalnych pomieszczeniach, których nie mogli 
opuszczać bez zezwolenia, a do pracy kierowani byli wedle spisów. Reżim 
złagodzony przewidywał, że więźniowie byli zatrudnieni w różnych 
przedsiębiorstwach i instytucjach i mieszkali w pomieszczeniach z nimi związanych, 
dysponowali książeczkami pracy i mogli uzyskiwać nagrody. Więźniowie objęci 
reżimem ulgowym mogli być zatrudniani na stanowiskach administracyjnych i 
urzędniczych (z wyjątkiem pochodzących z warstw niepracujących skazanych za 
przestępstwa kontrrewolucyjne), mogli też wychodzić poza granice obozu. Wszyscy 
więźniowie rozpoczynali pobyt w obozie od reżimu wstępnego, jednak czas jaki byli 
nim objęci zależał od kategorii więźnia. Dla kategorii pierwszej wynosił co najmniej 
pół roku, dla kategorii drugiej co najmniej rok, zaś dla kategorii trzeciej co najmniej 
2 lata.

Dla centralnego zarządzania poprawczymi obozami pracy w kwietniu 1930 r. 

w OGPU utworzony został Zarząd Obozów (Uprawlenije łagieriej), w październiku 

21

tegoż roku przekształcony w Główny Zarząd Obozów (Gławnoje uprawlenije 
łagieriej - GUŁag)..

W rezultacie decyzji politycznych i aktów prawnych z lat 1929-1930 system 

penitencjarny ZSRR został podzielony na dwa segmenty. Pierwszy tworzyły 
poprawcze obozy pracy (ITŁ) OGPU, w których więzieni byli skazani wyrokami 
sądowymi na co najmniej 3 lata pozbawienia wolności oraz skazani orzeczeniami 
organów OGPU. Na drugi składały się miejsca odosobnienia podległe NKJu, w 
których przetrzymywani byli więźniowie skazani na niższe wyroki.

Kilka miesięcy później zakończyła się walka między OGPU a NKWD RSFSR 

o kontrolę nad zesłańcami i wykonywaną przez nich pracą. Ostatecznie 
zadecydowało o tym postanowienie SNK z 1 lipca 1931 r. Całokształt zadań 
związanych z zarządzaniem rzeszą specjalnych przesiedleńców, wykorzystaniem 
ich siły roboczej, ich zagospodarowaniem w miejscach przymusowego osiedlenia, 
warunkami bytowymi i socjalnymi poruczony został Głównemu Zarządowi Obozów 
OGPU, w obrębie którego utworzono Wydział do spraw Specjalnych 
Przesiedleńców (Otdieł po spiecpieriesielencam). Jego terenowymi ekspozyturami 
stały się wydziały specjalnych osiedleń (otdieły spiecposielenij - OSP) w tych 
pełnomocnych przedstawicielstwach OGPU, na terenie których zlokalizowane były 
miejsca przymusowego osiedlenia.. OGPU uzyskało też prawo kontrolowania 
zasobów materialnych i finansowych przydzielanych organizacjom i instytucjom 
gospodarczym w celu zaspokajania potrzeb zesłańców.. W ten sposób ukształtował 
się zrąb struktury zarządzającej zbiorowością zesłańczą. Od 20 kwietnia 1933 r. na 
mocy postanowienia SNK dotychczasowy Główny Zarząd Obozów OGPU został 
przemianowany na Główny Zarząd Obozów i Osiedli Pracy (Gławnoje uprawlenije 
łagieriej i trudowych posielenij) OGPU..

3.2. Miejsca odosobnienia

Liczba więźniów obozów OGPU szybko rosła. l lipca 1929 r. było ich 22848, l 

stycznia 1930 r. już 95064, a do l czerwca 1930 r. przybyło jeszcze o ok. 60000. 
Tak więc w tym okresie liczba osadzonych w obozach stała się już porównywalna z 
liczbą więźniów NKWD (szacuje się, że na początku 1930 r. było ich 250-300 tys.).. 
W latach 1930-1934 nastąpiło niemal jej potrojenie, a średnie przyrosty roczne 
przekraczały 30 %.

Liczba więźniów w obozach GUŁag w latach 1930-1934.

Rok (stan na 1 stycznia) Liczba więźniów

22

1930

95064

1931

212000

1932

268700

1933

334000

1934

510307

Źródło: A. N. Dugin, Nieizwiestnyj GUŁAG. Dokumienty i fakty, Moskwa 1999, 

s.54-55; M. Smirnow, S. Sigaczow, D. Szkapow, System miejsc uwięzienia w ZSRR 
w latach 1929-1960, [w:] Łagry. Przewodnik encyklopedyczny, pod red. N. Ochotina 
i A. Roginskiego, Warszawa 1998, s.27.

W związku z rozpoczętym w styczniu 1930 r. "rozkułaczaniem" wezbrała 

kolejna wielka fala aresztowań. 3 lutego 1930 r. Prezydium CIK ZSRR wydało 
postanowienie, zgodnie z którym na czas kampanii likwidacji "kułactwa" OGPU 
otrzymało prawo delegowania pełnomocnictw orzekania pozasądowego na swoich 
przedstawicieli w krajach i obwodach. W terenie powstawały "trójki" z udziałem 
przedstawicieli krajowych i obwodowych komitetów WKP (b), krajowych i 
obwodowych komitetów wykonawczych i prokuratury. Skład "trójek" zatwierdzało 
Kolegium OGPU. Do maja 1930 r. rozkułaczonych zostało ponad 320 tys. 
gospodarstw i wysiedlono 98 tys. rodzin (500 tys. osób). Ponadto przeprowadzono 
masowe aresztowania - od stycznia do października 1930 r. aresztowano 283717 
osób zaliczonych do pierwszej kategorii "kułaków". 180 tys. osób przeszło przez 
"trójki" OGPU, na rozstrzelanie skazano 19 tys., na zesłanie - 47 tys. osób, a na 
różne wyroki pozbawienia wolności ok. 100 tys. osób.. Ci nowi więźniowie byli 
zatrudnieni przede wszystkim w gospodarce leśnej oraz przy budowie linii 
kolejowych i dróg. Wzrost produkcji drewna był dzięki temu niezwykły. W 1929 r. 
SŁON produkował 37 razy więcej drewna niż w 1926 r., a w 1930 r. produkcja 
wzrosła o 300 %. Ten przyrost był następstwem nie tylko wzrostu liczby 
pracujących więźniów, ale także wzrostu wydajności pracy, będącego 
konsekwencją karania za pracę nieefektywną..

Jednakże to nie więźniowie obozów OGPU tworzyli w tym okresie główną 

masę osób represjonowanych i stanowili główny obiekt eksploatacji. Byli nim 
specjalni przesiedleńcy. Według danych OGPU tylko w latach 1930-1931 na 
zesłanie skierowano 1803392 osoby, podczas gdy liczba przetrzymywanych w 
obozach OGPU wynosiła 1 stycznia 1932 r. 268700 osób..

Zmiany dokonane w polityce karnej i represyjnej ZSRR na przełomie lat 20. i 

30. spowodowały konieczność nowej kodyfikacji prawa. 1 sierpnia 1933 r. 
Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy i Rada Komisarzy Ludowych 
Rosyjskiej FSRR zatwierdziły nowy Isprawitielno-trudowoj kodieks.. Miejsca 
pozbawienia wolności w myśl tego dokumentu dzieliły się na: a) izolatory dla osób 
będących w toku śledztwa, b) punkty przesyłkowe, c) poprawcze kolonie pracy 

23

(przemysłowe, rolnicze, robót masowych i karne), d) instytucje o charakterze 
medycznym (w tym kolonie dla chorych i instytuty analiz psychiatrycznych), e) 
instytucje dla niepełnoletnich. Kodeks ustalał, że podstawowym typem miejsc 
pozbawienia wolności mają być kolonie robocze rozmaitych rodzajów, w których 
osadzani byli skazani w zależności od ich "klasowego niebezpieczeństwa", 
położenia socjalnego, wieku i perspektyw poprawy. Osadzeni w koloniach 
otrzymywali zapłatę za pracę wedle taryf ustalonych przez NKJu i Centralną Radę 
Związków Zawodowych. Jeśli nie było nieodzowne stosowanie kary pozbawienia 
wolności, podstawowym środkiem miały być prace poprawcze bez pozbawienia 
wolności, połączone ewentualnie z zesłaniem w celu odizolowania skazanego od 
jego dotychczasowego środowiska. Skazanym na zesłanie w połączeniu z pracami 
poprawczymi należało się wynagrodzenie takie samo jak wolnym pracownikom 
danej gałęzi gospodarki o podobnych kwalifikacjach, jednakże potrącano im 5-15 % 
zapłaty na koszty utrzymania poprawczych instytucji pracy. Ogólny zarząd 
instytucjami prac poprawczych sprawował NKJu poprzez Główny Zarząd Instytucji 
Prac Poprawczych (Gławnoje uprawlenije isprawitielno-trudowymi uczrieżdienijami 
- GUITU).

Tak więc nadal utrzymywał się podział na miejsca odosobnienia podlegle 

NKJu i OGPU, przy czym - jak można sądzić - pierwszy z tych systemów 
przeznaczony był dla więźniów stanowiących z punktu widzenia władz mniejsze 
zagrożenie, zaś drugi dla przestępców uznawanych za niebezpieczniejszych, w tym 
politycznych. Personel GUITU był słabiej wykształcony (aż 71 % kadr miało tylko 
wykształcenie początkowe), był też gorzej opłacany niż kadra obozów OGPU. 
Także więźniowie GUITU byli "gorszej jakości": tylko 3-4 % z nich należało przed 
1920 r. do tzw. klas niepracujących, podczas gdy w miejscach odosobnienia OGPU 
było takich ponad 50 %. OGPU był przy tym instytucją ogólnozwiązkową, podczas 
gdy GUITU były urzędami republikańskimi: każda republika miała swój NKJu i swój 
GUITU..

Następną po kolektywizacji i rozkułaczaniu falę więźniów przyniosły decyzje 

zaostrzające wydatnie kary za różne przestępstwa. 7 sierpnia 1932 r. ukazał się 
dekret O ochronie mienia przedsiębiorstw państwowych, kołchozów i kooperatyw i 
o umacnianiu własności społecznej. Wprowadzał on zagrożenie karą 10 lat 
pozbawienia wolności, a nawet karą śmierci za zamachy na własność państwową i 
karą 5-10 lat za zabór mienia kołchozowego. W lutym 1933 r. NKJu - zapewne pod 
wpływem wystąpienia Stalina na styczniowym plenum KC WKP (b) - zapowiedział, 
iż sędziowie nie realizujący zaostrzonej polityki karnej zostaną uznani za "wrogów 
ludu". W ciągu pierwszych 5 miesięcy działania dekretu aresztowanych zostało na 
jego podstawie ponad 54 tys. osób, a w ciągu pierwszego roku obowiązywania - ok. 
300 tys. Tak gwałtowny wzrost liczby aresztowanych i więźniów zaniepokoił jednak 
władze i to tak dalece, że 8 maja 1933 r. Stalin i Mołotow skierowali list do partii i 
wszystkich organów państwa, w którym skrytykowali nieokiełznaną politykę 
aresztowań. Zalecono zmniejszenie liczby więźniów o połowę. OGPU i Prokuratura 

24

ZSRR ustanowiły limity więźniów dla każdego obwodu i republiki. Osoby skazane 
na więcej niż 5 lat zostały przesunięte do obozów OGPU, zaś osoby skazane na 3-
5 lat przeniesiono do osiedli specjalnych OGPU. Szacuje się, że dekret z 7 sierpnia 
1932 r. spowodował wzrost populacji więźniów OGPU o ok. 100 tys.. 

Dane dotyczące liczby placówek i więźniów pozostających w systemie GUITU 

są tylko fragmentaryczne. Wiadomo, że w końcu 1934 r. GUITU NKJu RSFSR 
posiadał 524 placówki pozbawienia wolności. W poprawczych instytucjach pracy 
przetrzymywano 205710 skazanych na karę pozbawienia wol.ności (bez 
nieletnich), w tym 69595 w więzieniach. Ponadto było 51400 więźniów objętych 
śledztwem. Liczba więźniów niepełnoletnich sięgała prawdopodobnie ok. 10000, a 
zatem łączna liczba skazanych i objętych śledztwem wynosiła ok. 267000. Nadto 
było 668841 osób skazanych na prace poprawcze bez pozbawienia wolności. 
Liczbę więźniów w ITU w całym ZSRR na koniec 1934 r. szacuje się na 400000 
osób, w tym ok. 300000 skazanych..

Dążenie do wykonania za wszelką cenę pierwszego planu pięcioletniego 

zmieniło dawne idee reedukacji więźniów. Wymiar sprawiedliwości zaczął uznawać 
za miarę sukcesu produktywność więźniów. Więźniowie, którzy w pracy 
przekraczali normy o 20 % byli uznawani za lepiej reedukowanych niż ci, którzy 
przekraczali je o 10 %. W 1931 r. NKJu ogłosiło, że walka o samowystarczalność 
miejsc odosobnienia przyniosła zwycięstwo, a budżet zakładał nawet dochodowość 
systemu. W rzeczywistości jednak praca więźniów nie przynosiła dochodów i nie 
pokrywała nawet kosztów ich utrzymania. Samofinansowanie systemu GUMZ było 
możliwe tylko dzięki pobieraniu 25-50 % płacy pracujących przymusowo bez 
pozbawienia wolności..

Produkcja GUMZ-GUITU szybko rosła. Jeśli jej rozmiar w 1930 r. przyjąć za 

100, to w 1931 r. wyniosła 220, w 1932 r. - 335, a planowana na 1934 - aż 552. 
Wydajność pracy w instytucjach GUITU wzrosła w tym okresie o 10-20 %, ale 
głównie w instytucjach przemysłowych. Rolnicze miejsca odosobnienia 
podporządkowane GUITU były w gorszym stanie, niezależnie od przechwałek 
różnych działaczy zapowiadających, że obozy rolnicze staną się wzorcem 
gospodarstw kolektywnych. Ich produktywność w 1933 r. była znacząco niższa niż 
kołchozów. Sukces odnotowywały podległe GUITU przedsiębiorstwa leśne, głównie 
dlatego, że prace w lasach trwały teraz niemal przez cały rok, a nie tylko sezonowo. 
W przeciwieństwie do pierwszej pięciolatki drugi plan pięcioletni, na lata 1933-1937, 
włączył produkcję instytucji podległych GUITU do planowanej produkcji ogólnej 
ZSRR.. GUITU miał trudności w organizowaniu własnych robót i stopień 
wykorzystania siły roboczej więźniów nie był zadowalający. l sierpnia 1932 r. w 
GUITU NKJu RSFSR 26,3 % skazanych na pozbawienie wolności w ogóle nie 
pracowało, 16,2 % zajmowało się obsługą gospodarczą samych miejsc uwięzienia, 
a tylko 57,5 % pracowało w produkcji. Wskaźnik wykonania planu w całym GUITU 
NKJu RSFSR nie przekroczył 70 %.. Placówki NKJu nie zrealizowały samodzielnie 
ani jednego dużego przedsięwzięcia gospodarczego.

25

Tymczasem OGPU na początku lat 30. przystąpiło do realizacji wielkich 

projektów inwestycyjnych. Pierwszym z nich była budowa Kanału Białomorsko-
Bałtyckiego. Budowę tego gigantycznego przedsięwzięcia rozpoczęto w 1931 r. bez 
odpowiednich analiz ekonomicznych, za to z politycznym nakazem jak 
najszybszego uruchomienia kanału. W istniejących warunkach jedynym sposobem 
zapewnienia odpowiedniej ilości siły roboczej było masowe zatrudnienie więźniów. 
Zadaniem tym obarczono OGPU i pierwotnie jego funkcja ograniczała się wyłącznie 
do zapewnienia siły roboczej dla kombinatu Biełomorstroj podporządkowanego 
Ludowemu Komisariatowi Komunikacji. Klu.czowe znaczenie dla rozwoju systemu 
obozowego miało przekazanie pod koniec 1931 r. zarządu budowy OGPU i 
jednoczesne utworzenie Białomorsko-Bałtyckiego ITŁ, który stał się podstawą 
całego przedsięwzięcia. Tym samym OGPU z dostarczyciela siły roboczej 
przekształcił się w wykonawcę inwestycji, odpowiadającego za całokształt zadania.. 
17 sierpnia 1933 r. SNK przyjął postanowienie o utworzeniu Kombinatu 
Biełomorsko-Bałtyckiego (KBB). W dokumencie tym stwierdzono: 
"Biełbałtkombinatowi przyznaje się monopolistyczne prawo eksploatacji kanału i 
istniejących bogactw przylegających do niego rejonów". W zarząd BBK 
przechodziły wszystkie znajdujące się na terytorium tych rejonów przedsiębiorstwa. 
Operacje kombinatu do 1 stycznia 1936 r. zwolnione były od jakichkolwiek 
podatków i świadczeń. W cytowanym postanowieniu stwierdzano przy tym, że 
"żadne instytucje i osoby bez specjalnej zgody SNK nie maja prawa wtrącać się w 
administracyjno-gospodarczą i operacyjną działalność kombinatu"..

Szczególną rolę w rozwoju systemu obozowego odegrało inne wielkie 

przedsięwzięcie gospodarcze. 11 listopada 1931 r. KC WKP (b) przyjął uchwałę O 
Kołymie, nakazującą utworzyć specjalne zjednoczenie zajmujące się 
zagospodarowaniem obszarów położonych w górnym biegu Kołymy, a zwłaszcza 
wydobyciem złota. Kierownictwo przedsiębiorstwa postanowiono powierzyć 
Eduardowi Bierzinowi, a kontrolę nad tym przedsięwzięciem - zastępcy 
przewodniczącego OGPU Gienrichowi Jagodzie.. Wykonując tę decyzję 13 
listopada Rada Pracy i Obrony ZSRR podjęła uchwałę o utworzeniu Państwowego 
Zjednoczenia Budownictwa Drogowego i Przemysłowego w Rejonie Górnej Kołymy 
- "Dalstroj", a następnego dnia Bierzin został powołany na dyrektora zjednoczenia. 
"Dalstroj" podlegał Radzie Pracy i Obrony, a po jej likwidacji - SNK aż do 4 marca 
1938 r., kiedy to podporządkowano go NKWD ZSRR jako Zarząd Główny 
Budownictwa Dalekiej Północy. W październiku 1932 r. teren działalności 
"Dalstroju" (wówczas ok. 400 tys. km2) został wydzielony jako samodzielna 
jednostka administracyjna w ramach Kraju Dalekowschodniego, a równocześnie 
Bierzin jako pełnomocnik Dalekowschodniego Krajowego Komitetu WKP (b) zyskał 
kompetencje kierownika organizacji partyjnej na tym terenie. 1 kwietnia 1932 r. do 
obsługi "Dalstroju" powołano Północno-Wschodni ITŁ (Siewwostłag), 
podporządkowując go administracyjnie i ekonomicznie Bierzinowi. W grudniu 1932 
r. nastąpiła unifikacja "Dalstroju" i Siewwostłagu i praktyczne połączenie tych 
instytucji w jeden organizm. Formalnie rzecz biorąc "Dalstroj" nie był częścią 

26

GUŁag, a Bierzin faktycznie podlegał bezpośrednio Jagodzie, co dawało mu dużą 
niezależność. Sytuacja ta zmieniła się dopiero gdy w grudniu w 1937 r. Bierzin pod 
absurdalnymi zarzutami szpiegostwa został aresztowany, a 1 sierpnia 1938 r. 
stracony, podobnie jak wielu jego współpracowników. Na podstawie uchwały SNK 
"Dalstroj" został wówczas przekazany NKWD i stał się elementem imperium 
GUŁag..

Jesienią 1932 r. OGPU przejął od Ludowego Komisariatu Komunikacji 

budowę Bajkalsko-Amurskiej Magistrali Kolejowej - w związku z czym utworzono 
Bajkalsko-Amurski ITŁ - oraz rozpoczął największe przedsięwzięcie: budowę 
kanału Moskwa-Wołga, którą obsługiwał Dmitrowski ITŁ, a nadzorował pomocnik a 
następnie zastępca szefa GUŁag Semen Firin-Pupko.. 20 października 1932 r. 
Biuro Polityczne KC WKP (b) podjęło uchwałę o utworzeniu Zjednoczenia 
Uchtyjsko-Pieczorskiego ("Uchtpiecztrest") z prawami analogicznymi jak "Dalstroj"..

Zaangażowanie GUŁag w sztandarowe przedsięwzięcia inwestycyjne 

zaowocowało wzmożonym dążeniem do wzrostu wydajności pracy więźniów i do 
maksymalnego ich wykorzystania jako siły roboczej. 1 stycznia 1933 r. pracowało 
aż 92 % więźniów GUŁag, z tego 81 % w produkcji. Efektem tej polityki był jednak 
wyraźny wzrost umieralności w obozach: o ile w 1931 r. zmarło 2,9% 
średniorocznego stanu więźniów, to w 1932 r. już 4,8..

l stycznia 1934 r. pod bezpośrednim zarządem GUŁag znajdowało się 14 ITŁ. 

Większość z nich obsługiwała przedsiębiorstwa produkcyjne OGPU, realizujące 
najważniejsze zadania rządowe, takie jak: Kombinat Białomorsko-Bałtycki, 
Zjednoczenie Uchtyjsko-Pieczorskie, Zarząd Budowy BAM, "Dalstroj". 1 stycznia 
1934 r. kontyngent więźniów przebywających w obozach wynosił 510309 osób. 
Prawie połowa z nich (221039) była skupiona w trzech ITŁ (Dmitłagu, Biełbałtłagu i 
Bamłagu).. Tak więc w 1932 r. OGPU stało się potężnym czynnikiem 
ekonomicznym, zarządzającym w taki czy inny sposób wielkimi przedsięwzięciami 
przemysłowo-komunikacyjnymi o strategicznym znaczeniu dla rozwoju 
gospodarczego ZSRR.

3.2. Zesłania

Decyzja o rozpoczęciu tzw. zsyłki kułackiej, tj. masowych wysiedleń 

chłopstwa została podjęta przez Biuro Polityczne KC WKP (b) 30 stycznia 1930 r. w 
formie uchwały O przedsięwzięciach mających na celu likwidację gospodarstw 
kułackich w rejonach powszechnej kolektywizacji. Wykonując tę uchwałę CIK i SNK 
1 lutego przyjęły postanowienie O przedsięwzięciach mających na celu umocnienie 
socjalistycznej przebudowy rolnictwa w rejonach powszechnej kolektywizacji i 
walkę z kułactwem, a 4 lutego wydana została tajna instrukcja dla centralnych 
komitetów wykonawczych, rad komisarzy ludowych republik związkowych i 

27

autonomicznych oraz komitetów wykonawczych krajów i obwodów dotycząca tzw. 
rozkułaczania.. Wysiedlenia dotyczyły tej części tzw. kułaków, których 
gospodarstwa zaliczone zostały do drugiej spośród trzech kategorii gospodarstw 
"kułackich"..

W początkowym okresie tzw. zsyłki kułackiej między OGPU a NKWD RSFSR 

toczyła się walka o to, który z tych organów odgrywać będzie decydującą rolę w 
kierowaniu procesem przesiedleń. Początkowo OGPU odpowiadało jedynie za 
akcję wysiedleńczą i transport deportowanych do miejsc przeznaczenia. 
Postanowienie CIK i SNK z 3 października 1930 r. odpowiedzialnymi za organizację 
i zarządzanie specjalnymi osiedlami czynił krajowe i obwodowe komitety 
wykonawcze w Rosyjskiej FSRR oraz rady komisarzy ludowych w pozostałych 
republikach związkowych. Bezpośredni zarząd wykonywać miały rejonowe komitety 
wykonawcze poprzez działającego w każdym specjalnym osiedlu pełnomocnika.. 
Od wiosny 1931 r. uległo to zmianie. OGPU zajął się także rozsiedleniem 
zesłańców, ich urządzaniem w miejscach przymusowego osiedlenia, 
wykorzystaniem ich jako siły roboczej. Wiązało się to z ujawnionymi w kwietniu 
1930 r. ideami kolonizacji Syberii pod kontrolą OGPU i wprowadzenia do 
krwioobiegu gospodarczego ZSRR ogromnych bogactw tego regionu poprzez 
wykorzystanie zasobów siły roboczej więźniów i zesłańców umieszczanych w sieci 
obozów i specjalnych osiedli.. 18 sierpnia 1930 r. SNK przyjął uchwałę O 
przedsięwzięciach związanych z przeprowadzeniem specjalnej kolonizacji w 
krajach Północnym i Syberyjskim i w obwodzie uralskim. Jej głównym przesłaniem 
było maksymalne wykorzystanie pracy specjalnych przesiedleńców w 
pozbawionych siły roboczej regionach, przy czym priorytet przyznano gospodarce 
leśnej, rybołówstwu i przemysłowi, natomiast w rolnictwie nakazywano zatrudniać 
tylko tych przesiedleńców, których siła robocza nie mogła być spożytkowana w 
wymienionych działach gospodarki..

Ostatecznie o sukcesie OGPU w konkurencji z NKWD RFSRR rozstrzygnęło 

postanowienie SNK z 1 lipca 1931 r. OGPU zyskał prawo kierowania całokształtem 
problemów związanych z zesłaniami i wykorzystywaniem pracy zesłańców. Zadania 
zarządzania rzeszą specjalnych przesiedleńców, wykorzystaniem ich siły roboczej, 
ich zagospodarowaniem w miejscach przymusowego osiedlenia, warunkami 
bytowymi i socjalnymi poruczone zostały GUŁag OGPU. Kierownictwo 
problematyką specjalnych przesiedleńców wyjęte zostało zatem z kompetencji 
administracji państwowej i znalazło się w gestii policji politycznej. Utworzono w 
związku z tym wydziały specjalnych osiedleń (otdieły spiecposielenij - OSP) w 
ramach centralnego i terenowego aparatu OGPU. OGPU uzyskało też prawo 
kontrolowania zasobów materialnych i finansowych przydzielanych organizacjom i 
instytucjom gospodarczym w celu zaspokajania potrzeb zesłańców.. W ten sposób 
na dłużej ukształtował się zrąb struktury zarządzającej zbiorowością zesłańczą. 
Zasadniczym ogniwem tej struktury był Wydział do spraw Specjalnych 
Przesiedleńców (Otdieł po spiecpieriesielencam) usytuowany w obrębie GUŁag 

28

OGPU. Jego terenowymi odpowiednikami stały się OSP w tych pełnomocnych 
przedstawicielstwach OGPU, na terenie których zlokalizowane były miejsca 
przymusowego osiedlenia.. Od 20 kwietnia 1933 r. na mocy postanowienia SNK 
dotychczasowy Główny Zarząd Obozów OGPU został przemianowany na Główny 
Zarząd Obozów i Osiedli Pracy (Gławnoje uprawlenije łagieriej i trudowych 
posielenij) OGPU.. 

4. LATA 1934-1941
4.1. Unifikacja systemu

10 lipca 1934 r. na mocy dekretu CIK został utworzony ogólnozwiązkowy 

Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR (Narodnyj komissariat 
wnutriennych dieł Sojuza Sowieckich Socjalisticzeskich Riespublik - NKWD SSSR). 
Nowy resort wchłonął OGPU, który w istocie rzeczy stał się jego bazą 
instytucjonalną i kadrową. Początkowo struktura centralnego aparatu NKWD SSSR 
prawie nie różniła się od struktury byłego OGPU. 21 sierpnia 1934 r. zarząd 
obozów i osiedli pracy zyskał miano Głównego Zarządu Obozów i Osiedli Pracy 
NKWD.

10 października 1934 r. Prezydium CIK i SNK przyjęły postanowienie O 

przekazaniu Głównego Zarządu Miejsc Uwięzienia w gestię NKWD. Postanowienie 
nakazywało "przekazać w gestię NKWD ZSRR i jego organów terenowych 
pozostające w gestii NKJu republik związkowych poprawcze instytucje pracy (domy 
uwięzienia, izolatory, poprawcze kolonie pracy i biura prac przymusowych)", 
zlikwidować w republikach związkowych zarządy główne poprawczych instytucji 
pracy NKJu, a dla kierowania przejętymi instytucjami w ramach Głównego Zarządu 
Poprawczych Obozów Pracy, Osiedli Pracy i Miejsc Uwięzienia (Gławnoje 
uprawlenije łagieriej, trudowych posielenij i miest zakluczenija - GUŁTPiMZ) 
utworzyć Wydział Miejsc Uwięzienia (Otdieł miest zakluczenija - OMZ). Na szczeblu 
republik, krajów i obwodów zarządzanie przejętymi ITU powierzono wydziałom 
miejsc uwięzienia utworzo.nym we właściwych NKWD i UNKWD.. 27 października 
1934 r. CIK i SNK wydały dekret niemal dosłownie powtarzający postanowienie 
Prezydium CIK i SNK z 10 października.. Na początku 1935 r. wszystkie placówki 
penitencjarne wraz ze związanymi z nimi przedsiębiorstwami pozostawały już 
zatem w gestii resortu spraw wewnętrznych.

29 września 1938 r. ze struktury GUŁag został wyłączony OMZ, który 

połączono z Wydziałem Więziennym NKWD tworząc Główny Zarząd Więzienny 
(Gławnoje tiuremnoje uprawlenije - GTU) NKWD. W związku z tym dla centralnego 

29

organu zarządzającego systemem obozowo-zesłańczym ustalono nową nazwę: 
Główny Zarząd Poprawczych Obozów Pracy i Osiedli Pracy (Gławnoje uprawlenije 
isprawitielno-trudowych łagieriej i trudowych posielenij - GUITŁiTP). 13 czerwca 
1939 r. nastąpiła kolejna zmiana i odtąd nazwa tego ogniwa NKWD brzmiała: 
Główny Zarząd Poprawczych Obozów i Kolonii Pracy (Gławnoje uprawlenije 
isprawitielno-trudowych łagieriej i kołonij - GUITŁiK).

4.2. Polityka karna

W myśl postanowienia CIK i SNK z 5 listopada 1934 r. NKWD uzyskał prawo 

stosowania wobec osób uznanych za społecznie niebezpieczne: a) ssyłki na okres 
do 5 lat do miejscowości wyszczególnionych na specjalnej liście NKWD; b) wysyłki 
na okres do 5 lat z zakazem zamieszkania w stolicach, wielkich miastach i 
przemysłowych ośrodkach ZSRR; c) wysyłki poza granice ZSRR; d) osadzania w 
poprawczych obozach pracy na okres do 5 lat. Środki te były orzekane przez OSO 
przy NKWD SSSR, działające pod przewodnictwem zastępcy ludowego komisarza 
spraw wewnętrznych (w skład OSO wchodzili ponadto: zastępcy ludowego 
komisarza spraw wewnętrznych ZSRR, pełnomocnik NKWD SSSR na teren 
RFSRR, naczelnik Głównego Zarządu Milicji, ludowy komisarz spraw 
wewnętrznych republiki, na terenie której powstała sprawa, a w posiedzeniach 
OSO uczestniczył także prokurator ZSRR lub jego zastępca). W postanowieniu 
podtrzymany został wymóg, aby w przypadku ssyłki oraz skierowania do obozu 
orzeczenia OSO miały charakter indywidualny oraz aby określone w nich były czas 
i miejsce odbywania kary.. W maju 1935 r. rozkazem Ludowego Komisarza Spraw 
Wewnętrznych ZSRR w komisariatach ludowych i zarządach spraw wewnętrznych 
republik, krajów i obwodów zostały utworzone "trójki", na które rozciągnięto 
uprawnienia OSO. W ich skład wchodzili: szef ludowego komisariatu bądź zarządu 
lub jego zastępca, naczelnik zarządu milicji i naczelnik wydziału, w którym 
prowadzona była rozpatrywana sprawa. W posiedzeniach "trójki" uczestniczył 
prokurator republiki, kraju czy obwodu. Wedle danych Jagody przekazanych 
Mołotowowi w 1935 r. OSO przy NKWD SSSR skazało 3262 osoby za 
"trockistowsko-zinowiewowską działalność kontrrewolucyjną", 9993 osoby za 
agitację kontrrewolucyjną i oszczerstwa, 3376 osób za zamiary terrorystyczne i 
oszczerstwa na przywódców partii i rządu, 5130 "byłych ludzi" z Leningradu, 3623 
osoby za przynależność do partii i grup antyradzieckich, 7728 przestępców 
kryminalnych (handlarze walutami, awanturnicy itp.). Ponadto lokalne "trójki" 
osądziły 122726 złodziei, chuliganów, recydywistów..

W lipcu 1937 r. w związku z nasileniem represji w republikach, krajach i 

obwodach utworzono nowe "trójki", o składzie odmiennym niż te z 1935 r. Tworzyli 
je tym razem: 1) komisarz spraw wewnętrznych republiki bądź naczelnik zarządu 
spraw wewnętrznych kraju lub obwodu, 2) pierwszy sekretarz komitetu centralnego 

30

partii w republice związkowej lub odpowiednio - krajowego czy też obwodowego 
komitetu partii i 3) republikańscy (krajowi, obwodowi) prokuratorzy). Rozpatrywane 
przez te "trójki" sprawy należały do dwóch kategorii. Do pierwszej zaliczano sprawy 
kończące się wyrokiem rozstrzelania, do drugiej - uwięzienia w łagrach na okres 8-
10 lat. W związku z rozkazami NKWD z 11 sierpnia 1937 r. i 20 września 1937 r. 
spisy osób podlegających represjonowaniu rozpatrywane były także przez "dwójki" 
złożone z ludowego komisarza spraw wewnętrznych republiki (naczelnika zarządu 
spraw wewnętrznych kraju czy obwodu) wespół z prokuratorem republiki (kraju, 
obwodu). Istniała także tzw. wyższa dwójka składająca się z Ludowego Komisarza 
Spraw Wewnętrznych ZSRR i Prokuratora ZSRR. Na podstawie postanowienia 
SNK i KC WKP (b) z 17 listopada 1938 r. O aresztach, nadzorze prokuratorskim i 
prowadzeniu śledztwa Ludowy Komisarza Spraw Wewnętrznych ZSRR rozkazem z 
26 listopada 1938 r. rozwiązał "dwójki" i "trójki". Jednakże utrzymane zostały 
pozasądowe funkcje Kolegium Specjalnego i Kolegium NKWD..

Wobec trudności, jakie przeżywał system penitencjarny pod koniec lat 30., 

nowy szef NKWD Ławrientij Beria zaproponował podjęcie działań sanacyjnych, 
mających przede wszystkim poprawić efektywność ekonomiczną obozów. 10 
kwietnia 1939 r. przekazał swój program Biuru Politycznemu KC WKP (b). Za 
niezbędne uznał przede wszystkim zwiększenia odsetka więźniów zdolnych do 
pracy i pracujących. Beria wskazywał, że 1 marca w obozach było 250 tys. 
więźniów niezdolnych do pracy, a śmiertelność w 1938 r. wyniosła 8%. Aby tę 
sytuację zmienić, konieczne było odstąpienie od zbyt niskiej normy żywieniowej 
wynoszącej 1400 kalorii dziennie. Równocześnie ludowy komisarz spraw 
wewnętrznych proponował zwiększenie dyscypliny pracy, likwidację 
przedterminowych zwolnień, wydłużenie czasu pracy do jedenastu godzin 
dziennie.. Zapewne następstwem tego przedłożenia Berii były regulacje prawne z 
czerwca 1939 r.

15 czerwca 1939 r. Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wydało dekret 

znoszący stosowanie warunkowych zwolnień przedterminowych w odniesieniu do 
więźniów obozów. Równocześnie nakazano przerwanie praktyki zaliczania jednego 
dnia pracy za dwa dni wyroku. Bodźcem dla podnoszenia wydajności pracy w 
obozach miało być w myśl tego dekretu poprawienie zaopatrzenia i wyżywienia, 
złagodzenie reżimu obozowego wobec więźniów uzyskujących najlepsze wyniki w 
pracy oraz stosowanie wobec nich nagród pieniężnych. Tylko w wyjątkowych 
wypadkach, w stosunku do więźniów w długim okresie czasu uzyskujących wysokie 
wskaźniki produkcyjne, na osobny wniosek naczelnika obozu najwyższy organ 
ludowego komisariatu spraw wewnętrznych ZSRR, a mianowicie jego Kolegium 
mogło podjąć decyzję o przedterminowym zwolnieniu warunkowym. W odniesieniu 
do bumelantów, więźniów odmawiających podejmowania pracy i dezorganizujących 
produkcję nakazano stosowanie surowych środków przymusu takich jak karcer, 
pogorszenie warunków bytowych, zaostrzony reżim, a nawet kary sądowe do kary 
śmierci włącznie. "Obozową silę roboczą" należało przy tym zaopatrywać w 

31

żywność i odzież w stopniu umożliwiającym jej maksymalne wykorzystanie.. Kilka 
dni później, 20 czerwca Prezydium Rady Najwyższej zniosło przedterminowe 
zwolnienie warunkowe także wobec więźniów odbywających wyroki w poprawczych 
koloniach pracy i więzieniach..

Szczególne znaczenie miał dekre.t z 26 czerwca 1940 r. O przyjęciu 

ośmiogodzinnego dnia i siedmiodniowego tygodnia pracy oraz o zakazie 
samowolnego opuszczania przez robotników zakładu pracy. Nieusprawiedliwiona 
absencja bądź spóźnienie przekraczające 20 minut podlegały sankcjom karnym w 
postaci 6 miesięcy prac przymusowych bez pozbawienia wolności, utraty części 
zarobków bądź pozbawienia wolności na okres od 2 do 4 miesięcy. 10 sierpnia tego 
samego roku przyjęto dekret podnoszący z 1 roku do 3 lat kary za brakoróbstwo w 
produkcji, chuligaństwo, drobne kradzieże. Przepisy te w ciągu pierwszych 6 
miesięcy ich stosowania były podstawą skazania ponad 1,5 milio.na osób, w tym 
prawie 400 tys. na kary więzienia, co tłumaczy bardzo silny przyrost liczby 
więźniów od lata 1940 r.

30 kwietnia 1941 r. Komitetowi Centralnemu WKP (b) i Radzie Komisarzy 

Ludowych ZSRR (tj. Stalinowi i Mołotowowi) przedstawione zostały projekty dwóch 
dokumentów: dekretu Prezydium Rady Najwyższej O uzupełniającym wymiarze 
kary - zesłaniu na osiedlenie na 20 lat oraz postanowienia KC WKP (b) i SNK O 
wprowadzeniu jako uzupełniającego wymiaru kary stosowanego przez Kolegium 
Specjalne przy NKWD i organy sądowe zesłania na osiedlenie na 20 lat. 
Postanowienie to przewidywało nadania OSO przy NKWD prawa: a) orzekania jako 
kary uzupełniającej, wykonywanej po zakończeniu kary zasadniczej, zesłania na 
osiedlenie w oddalonych miejscowościach ZSRR na 20 lat wobec osób skazanych 
przez OSO na uwięzienie w ITŁ bądź więzieniach na okres 5-8 lat, b) orzekania 
samodzielnej kary zesłania na osiedlenie na okres 20 lat wobec "elementów 
społecznie niebezpiecznych". W art. 2 tegoż dokumentu znalazł się zapis 
rozciągający jego działanie na wszystkich wcześniej skazanych przez OSO, 
Kolegium OGPU i "trójki" NKWD na uwięzienie w obozach i więzieniach na 5-10 lat, 
którym wyrok kończył się po 15 czerwca 1941 r. Zesłaniu na 20 lat podlegali także 
skazani przez normalne sądy na pozbawienie wolności.

4.3. Więzienia

Struktura organizacyjna systemu więzień przez dłuższy czas zachowała 

dwoisty charakter. Po utworzeniu NKWD SSSR dotychczasowy Wydział Więzienny 
OGPU wszedł w skład Zarządu Administracyjno-Gospodarczego NKWD i 
kontrolował wszystkie więzienia polityczne (tzw. politizolatory) byłego OGPU. 
Natomiast więzieniami podległymi dotąd NKJu zarządzał OMZ. 11 listopada 1935 r. 
politizolatory i izolatory NKWD zostały przemianowane na więzienia NKWD. 28 
listopada 1936 r. Wydział Więzienny Zarządu Administracyjno-Gospodarczego 

32

został przeniesiony do Głównego Zarządy Bezpieczeństwa Państwowego 
(Gławnoje uprawlenije gosudarstwiennoj biezopasnosti - GUGB) NKWD, a 25 
grudnia przemianowano go na 10 Wydział GUGB NKWD. 9 czerwca 1938 r. został 
on zreorganizowany w samodzielny Wydział Więzienny NKWD, a 29 września 1938 
r. połączono go z OMZ GUŁag tworząc Główny Zarząd Więzienny (Gławnoje 
tiuremnoje uprawlenije - GTU) NKWD, w którym skoncentrowano wszystkie 
instytucje więzienne w kraju. W efekcie tych zmian i reorganizacji w końcu 1939 r. 
GTU były podporządkowane: centralne więzienia GUGB NKWD, dwa więzienia 
GUBG dla skazanych, więzienia ogólne, więzienia wewnętrzne i cele wewnętrzne 
NKWD i UNKWD, więzienia specjalnego przeznaczenia. Równocześnie część 
więzień przekazano GUŁag jako punkty przesyłkowe. W lutym 1941 r., w związku z 
podziałem NKWD na Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD) i Ludowy 
Komisariat Bezpieczeństwa Państwowego (NKGB), część więzień spod 
zwierzchnictwa NKWD przeszła pod zarząd 2 Wydziału NKGB, a w NKWD 
zorganizowano Zarząd Więzienny (Tiuremnoje uprawlenije).

Łączna liczba uwięzionych w placówkach OMZ l stycznia 1935 r. wynosiła 

293506.. 1 stycznia 1938 r., a więc w okresie wzmożonego terroru, w przebywało 
tam 562838 więźniów, w tym: 4392 już skazanych, 395941 objętych śledztwem, 
40350 w toku postępowania kasacyjnego, a w toku przesyłki było 122155 osób.. 1 
stycznia 1939 r. w więzieniach OMZ NKWD przebywało 342131 osób, w tym: 
226503 w toku śledztwa, 74489 skazanych (wśród nich jednak tylko 2997 było 
skazanych na odbycie wyroków w więzieniu), 32151 w toku postępowania 
kasacyjnego i 8988 w tranzycie. 1 lutego 1939 r. w więzieniach NKWD znajdowało 
się 350538 osób, w tym w śledztwie pozostawało 236145 osób, w toku 
postępowania kasacyjnego - 34260 osób, a w tranzycie 6044 osoby, natomiast 
pozostali więźniowie mieli już wyroki, ale tylko 9722 osoby skazane były na karę 
więzienia, reszta oczekiwała zaś na przeniesienie do poprawczych obozów pracy 
(42462 osoby), poprawczych kolonii pracy i na zesłanie.. W ciągu roku 1939 
nastąpił dość znaczny spadek liczby więźniów: 1 kwietnia było ich 281891, 1 lipca - 
196854, 1 października - 178258, a 1 stycznia 1940 r. - 186278. W pierwszej 
połowie 1940 r. populacja więźniów rosła, ale niezbyt szybko (do 218 tys., tj. o 
17 %), natomiast w drugiej połowie roku fala represji wynikających z 
wprowadzonych wówczas regulacji prawnych, o których była mowa wcześniej, 
przyniosła podwojenie liczby uwięzionych: już we wrześniu przekroczyła ona 400 
tys., 1 października wynosiła 413126, a 1 stycznia 1941 r. osiągnęła 470693 
(przyrost w ciągu roku o 152 %, a w 2 poł. 1940 r. o 115 %), po czym zaczęła 
spadać i w połowie maja 1941 r. w więzieniach przebywało niespełna 333 tys. 
osób.. Według danych rejestrujących stan z 1 grudnia 1940 r. wśród 461683 osób 
przetrzymywanych wówczas w więzieniach 271117 osób było już osądzonych, w 
tym na podstawie dekretu z 26 czerwca 1940 r. 83223 osoby (30,7 % skazanych), a 
na podstawie dekretu z 10 sierpnia 1940 r. 49733 osoby (18,3 % skazanych)., 
zatem w sumie na podstawie tych dwóch aktów prawnych skazano niemal połowę 

33

wszystkich osób przebywających wówczas w więzieniach, co zapewne dobrze 
obrazuje strukturę represji w tym czasie.

Według stanu na 28 lutego 1941 r. w systemie podporządkowanym Zarządowi 

Więziennemu NKWD działało w sumie 712 instytucji więziennych: 447 więzień 
ogólnych, 101 wewnętrznych więzień NKWD, 118 wewnętrznych cel więziennych, 6 
więzień tymczasowych, 3 obwodowe szpitale więzienne, 4 więzienia specjalnego 
przeznaczenia, 3 więzienia w remoncie. 

4.4. Obozy

W pierwszej części omawianego tu okresu, gdy sytuacja polityczna po fali 

represji 1934 r. ustabilizowała się, dokonano istotnych reorganizacji, nadających 
istotne cechy systemowi obozowemu w ZSRR. W maju 1935 r. obozy realizujące 
najważniejsze inwestycje gospodarcze (m. in. Bajkalsko-Amurski, Białomorsko-
Baltycki, Dmitrowski i Uchtyjsko-Pieczorski) poddano bezpośredniemu 
kierownictwu GUŁag (GUŁTPiMZ)., natomiast nadzór nad pozostałymi obozami 
powierzono odpowiednim NKWD bądź UNKWD, w strukturze których 
zorganizowane zostały Wydziały Obozów i Miejsc Uwięzienia bądź - w zależności 
od specyfiki danego terenu - Wydziały Obozów, Miejsc Uwięzienia i Osiedli Pracy. 
W 1936 r. lista obozów podporządkowanych bezpośrednio GUŁag rozrosła się w 
wyniku umieszczenia na niej dwóch nowo utworzonych obozów Wiaziemskiego ITŁ 
i Kałuskiego ITŁ, powołanych do realizacji dwóch największych inwestycji 
drogowych, tj. budowy szos Moskwa-Mińsk i Moskwa-Kijów. Było to następstwem 
uchwały CIK i SNK z 28 października 1935 r., która przekazała związkowemu 
NKWD Centralny Zarząd Dróg Bitych i Gruntowych oraz Transportu 
Samochodowego (CUDOTRANS), nadzorujący budowę, remonty i eksploatację 
wszystkich dróg w kraju. Jego tere.nowe ogniwa znalazły się w gestii terytorialnych 
organów NKWD..

W 1934 r. w wyniku dokonanych zmian strukturalnych GUŁag wchłonął ponad 

200 tys. więźniów z 780 kolonii należących dotąd do GUITU ludowych 
komisariatów sprawiedliwości. l stycznia 1935 r. w systemie GUŁag pozostawało 
prawie 966 tys. więźniów, spośród których ponad 725 tys. przebywało w 
poprawczych obozach pracy, a 240 tys. w koloniach, w których osadzano 
skazańców z wyrokami 1-3 lat pozbawienia wolności, a więc uznanych za 
stwarzających mniejsze zagrożenie społeczne.. W latach 1935-1940 liczba 
więźniów podwoiła się i na początku 1941 r. sięgnęła l,93 mln. Największy przyrost 
liczby więźniów nastąpił w 1937 r., trzeba jednak odnotować, iż w ogromnej 
większości trafił on do kolonii pracy, a nie do właściwych obozów. W okresie od 1 
stycznia 1937 r. do 1 stycznia 1938 r. liczba więźniów GUŁag ogółem wzrosła o 
685201 osób (57,3 %), ale liczba przetrzymywanych w obozach o 175486 osób 
(21,4 %), podczas gdy liczba więźniów kolonii aż o 509715 osób (135,8 %).. Zatem 

34

74,4 % przyrostu więźniów GUŁag w 1937 r. stanowił przyrost liczby 
przetrzymywanych w poprawczych koloniach pracy. Byli to zatem więźniowie o 
stosunkowo niskich wyrokach, co stanowi dość ważką informację o charakterze 
ówczesnych represji, zwłaszcza gdy zestawi się ją z liczbą rozstrzelanych.

Do ciekawych wniosków prowadzi natomiast obserwacja odsetka skazanych 

przez pozasądowe organy NKWD i sądy. W 1934 r. na te pierwsze przypadało 
42,2% skazanych więźniów GUŁag, w 1935 r. - 41,3%, w 1936 r. - 33,7%, w 1937 r. 
- 30,9%, w 1938 r. - 49,8%, w 1939 r. - 59,4%, w 1940 r. - 54,5%.. Związek między 
falami represji, a udziałem orzekających organów NKWD w skazywaniu jest 
wyraźnie widoczny, ale też łatwo dostrzec, że ujawniał się on z pewnym 
opóźnieniem, co z kolei tłumaczy dynamika liczby przetrzymywanych w 
więzieniach, a zwłaszcza liczba pozostających w toku śledztwa.

Wbrew stereotypom GUŁag nie był przede wszystkim instrumentem represji 

politycznych. Liczba więźniów politycznych wahała się w tym okresie granicach 
12,6-34,5% populacji. Pozostali więźniowie w większości nie byli jednak pospolitymi 
kryminalistami, lecz ofiarami postępującej penalizacji życia społecznego. 
szczególnie przepisów chroniących własność państwową i społeczną oraz 
regulujących dyscyplinę pracy. 

Liczba więźniów politycznych w obozach i koloniach GUŁag NKWD 1934-

1941.

Rok 
(1 I)

Liczba 
więźniów 
ogółem

W tym:

w 
koloniach

w 
obozach

uwięzieni w obozach za 
przestępstwa 
kontrrewolucyjne

ogółem

odsetek więźniów 
obozów
[%]

1934 510307

-

510307 135190 26,5

1935 965742

240259

725483 118256 16,3

1936 1296494

457088

839406 105849 12,6

1937 1196369

375488

820881 104826 12,8

1938 1881570

885203

996367 185324 18,6

1939 1644734

355243

1289491 443262 34,4

1940 1659992

315584

1344408 444432 33,1

1941 1929729

429205

1500524 420293 28,0

35

Źródło: A. N. Dugin, Nieizwiestnyj GUŁAG. Dokumienty i fakty, Moskwa 1999, 

s.54; W. N. Ziemskow, GUŁag (Istoriko-socyołogiczeskij aspiekt), 
"Socyołogiczeskije issledowanija" 1991, nr 6, s.11; GUŁAG (Gławnoje uprawlenije 
łagieriej) 1918-1960. Dokumienty, sost. A. I. Kokurin, I. W. Pietrow, Moskwa 2000, 
s.416-420.

Według danych z 1 marca 1940 r. najliczniejszą część więźniów GUŁag 

stanowiły osoby skazane na 5-10 lat pozbawienia wolności - 38,4 %, niewiele mniej 
było skazanych na 3-5 lat - 35,5 %, natomiast posiadających wyrok powyżej 10 lat 
było stosunkowo niewielu - 0,9  %..

W wyniku terroru rozpętanego przez władze w 1937 r. do placówek karnych 

napłynęły niespotykane rzesze represjonowanych. Od l czerwca 1937 r. do l 
kwietnia 1938 r. liczba więźniów wszystkich instytucji penitencjarnych zwiększyła 
się o ponad 800 tys. osób, przekraczając 2 mln.. GUŁag znalazł się w obliczu 
problemu wchłonięcia i "zagospodarowania" niebywałej liczby nowych więźniów. 12 
sierpnia 1937 r. SNK zobowiązał NKWD do zorganizowania 7 nowych obozów 
zajmujących się eksploatacją lasów, co miało sprzyjać zaspokojeniu ogromnego 
zapotrzebowania na drewno w toku wielkich procesów inwestycyjnych. Zarazem 
tworzenie tego typu obozów nie wymagało wielkich nakładów finansowych i 
skomplikowanych przygotowań techniczno-ekonomicznych. Proces tworzenia tych 
obozów przebiegał pod znakiem nieprawdopodobnego woluntaryzmu, bezcelowych 
wydatków, bezmyślnego wyniszczania ludzi.. Na początku 1938 r. rozpoczęto 
tworzenie 6 kolejnych obozów "leśnych". Choć przyczyny nagłego rozwoju obozów 
leśnych były stosunkowo krótkotrwałe, większość utworzonych w latach 1937-1938 
placówek przetrwała wszystkie późniejsze reorganizacje i reformy, pozostając 
jedną z podstaw obozowego imperium.. Oprócz obozów zajmujących się wyrębem 
lasu, w latach 1937-1938 utworzono jeszcze 9 innych, głównie związanych z 
budownictwem przemysłowym i komunikacyjnym, jednakże nowe obozy nie były w 
stanie przyjąć całego strumienia nowych więźniów. Znaczną jego część trzeba więc 
było skierować do istniejących już placówek, zwłaszcza obsłu.gujących największe 
obiekty przemysłowe NKWD. W związku z tym osiągnęły one rozmiary utrudniające 
ich administrowanie (np. w Bajkalsko-Amurskim ITŁ l kwietnia 1938 r. 
przetrzymywano 268637 więźniów. Napływ nowych więźniów w 1937 r. był tak 
wielki, że mechanizm GUŁag nie był sobie w stanie z nim poradzić, co 
zaowocowało spadkiem produkcji systemu obozowego: w stosunku do 1936 r. 
zmniejszyła się ona aż o 13 % i także w 1938 r. pozostawała na niskim poziomie.. 
Gwałtownie wzrosła też umieralność więźniów. Jeśli mierzyć ją liczbą zgonów w 
stosunku do średniej stanu obozów z początku i końca roku, to w 1934 r. wyniosła 
ona 4,25%, w 1935 r. - 3,62%, w 1936 - 2,5%, w 1937 r. - 2,8%, w 1938 r. 
gwałtownie wzrosła do 7,8%, w 1939 r. znacznie zmniejszyła się osiągając 3,8%, a 
w 1940 r. była podobna - 3,3%.. Ogromna śmiertelność odnotowana w 1938 r. 

36

zaniepokoiła - głównie ze względów ekonomicznych - kierownictwo NKWD, co 
znalazło wyraz we wspomnianym memorandum Berii.

Sytuacja zaistniała w systemie obozowym w latach 1937-1938 nieodzownym 

czyniła dokonanie reorganizacji. Przebiegała ona w dwóch etapach. Początkowo 
dokonano podziału gigantycznych obozów na mniejsze, bardziej zwarte 
terytorialnie i wyspecjalizowane w określonym rodzaju działalności gospodarczej, 
np. Uchtyjsko-Peczorski ITŁ podzielono cztery obozy: górnictwa węgla, górnictwa 
ropy naftowej i radu, kolejowy oraz leśny, zaś z Bamłagu utworzono 6 obozów 
kolejowych. To ostatnie posunięcie pociągnęło za sobą powołanie do życia 
Kolejowego Zarządu Budowlanego GUŁag NKWD na Dalekim Wschodzie 
(ŻDSUDW), który kierował działalnością produkcyjną podległych obozów i ponosił 
pełną odpowiedzial.ność za wykonanie planów. Była to zapowiedź przejścia do 
drugiego etapu reorganizacji systemu obozowego. Tworzenie obozów o 
określonym profilu produkcyjnym, związanych z realizacją branżowych 
przedsięwzięć i planów wymagało powstania organów, które byłyby w stanie 
nadzorować produkcję w obozach danej specjalności rozrzuconych po całym kraju..

1 marca 1940 r. w strukturze podporządkowanej GUŁag istniały 53 obozy, 425 

poprawczych kolonii pracy (w tym 170 przemysłowych, 83 rolnicze i 172 
obsługujące inwestycje i przedsiębiorstwa innych resortów), 50 kolonii dla 
niepełnoletnich..

Na początku 1940 r. rozpoczął się proces zmian o podstawowym znaczeniu 

dla kształtu systemu obozowego. 4 stycznia 1940 r. utworzono Zarząd Główny 
Budowy Kolei NKWD, a 13 stycznia Zarząd Główny Budownictwa 
Hydrotechnicznego (później przemianowane na Zarząd Główny Obozów Budowy 
Kolei i Zarząd Główny Obozów Budownictwa Hydrotechnicznego).. Były to 
pierwsze posunięcia nadające zarządzaniu imperium obozowym NKWD nowy 
kształt. 26 lutego 1941 r. w związku z podziałem dotychczasowego NKWD na 
NKWD i NKGB ogłoszono nową strukturę NKWD. Obok GUŁag istniały w niej 
główne zarządy o charakterze produkcyjnym: Główny Zarząd Obozów 
Budownictwa Kolejowego, Główny Zarząd Obozów Budownictwa 
Hydrotechnicznego, Główny Zarząd Obozów Przedsiębiorstw Górniczo-
Metalurgicznych, Główny Zarząd Obozów Budownictwa Przemysłowego, Zarząd 
Obozów Przemysłu Paliwowego, Zarząd Obozów Przemysłu Leśnego, Zarząd 
Obozów Budownictwa Zakładów Kujbyszewskich, Główny Zarząd Budownictwa na 
Dalekiej Północy ("Dalstroj"), Główny Zarząd Dróg Bitych. 27 marca utworzono 
jeszcze Główny Zarząd Budowy Lotnisk a nieco później Zarząd Obozów Budowy 
Hut Żelaza.. Reforma ta ostatecznie ukształtowała strukturę zarządzania systemem 
obozowym. Pod kierownictwem GUITŁiK pozostały ITŁ specjalizujące się w 
rolnictwie i produkcji artykułów po.wszechnego użytku, a także wszystkie 
terytorialne wydziały i zarządy poprawczych kolonii pracy. GUŁag na potrzeby 
całego systemu opracowywał regulaminy, zasady ochrony obozów, prowadził 
centralną ewidencję więźniów, zajmował się dystrybucją więźniów, nadzorował 

37

administrację obozów, stan sanitarny i prowadzoną tam pracę wychowawczą. 
Zarządy produkcyjne odpowiadały natomiast za wykonanie planów produ.kcyjnych 
przez podległe im obozy, a to stanowiło podstawowy wskaźnik oceny 
poszczególnych placówek i całego systemu i oddawało faktycznie zarządom 
produkcyjnym przemożny wpływ na podległe im obozy.

4.5. Zesłania

Do początków 1933 r. zbiorowość specjalnych przesiedleńców tworzyli w 

zasadzie wyłącznie "rozkułaczeni" chłopi. W następnych latach sytuacja uległa 
jednak zmianie. Od 1933 r., na mocy postanowienia Rady Komisarzy Ludowych z 
20 kwietnia tegoż roku, na zesłanie trafiały już nie tylko ofiary "rozkułaczania", ale 
także kołchoźnicy i chłopi obwiniani o sabotowanie rozmaitych kampanii (zwłaszcza 
żniwnych) oraz grupy deportowane w ramach usuwania z miast tzw. 
zdeklasowanego elementu (deklassirowannyj elemient) i oczyszczania obszarów 
przygranicznych z ludności uznanej za niepewną bądź niepożądaną. Aby odciążyć 
system penitencjarny i rozładować przeludnione więzienia i obozy, do specjalnych 
osiedli (osiedli pracy) poczęto kierować także osoby skazane przez sądy i OSO na 
3-5 lat pozbawienia wolności, o ile wyrok przewidywał możliwość zamiany kary na 
osiedlenie w specjalnych osiedlach. Do specjalnych osiedli (osiedli pracy) kierowani 
byli przy tym nie tylko odbywający kary w więzieniach i obozach, ale także ich 
rodziny - dla "wzmocnienia kontyngentu".. Na zesłanie trafiali zatem nie tylko 
chłopi, ale także kryminaliści, ludzie marginesu społecznego (włóczędzy, prostytutki 
itp.), a w 1933 r. podjęto przymusowe wysiedlenia Cyganów (tylko z okolic Moskwy 
deportowano ich wówczas niemal 5,5 tys.).. Charakterystyczne z punktu widzenia 
swoistej strategii zesłań i pojmowania ich celów były wytyczne szefa OGPU 
dotyczące kwalifikowania na zesłanie tzw. elementów kryminalnych i 
zdeklasowanych. 16 kwietnia 1934 r. Gienrich Jagoda wydał rozkaz, aby osób tego 
rodzaju pozbawionych rodzin (tzw. odinoczek) nie kierować do specjalnych osiedli, 
lecz wysyłać je do obozów pracy. Również rodziny nie mające w swym składzie ani 
jednej osoby zdolnej do pracy nie miały podlegać wysiedleniu do specjalnych 
osiedli.. W myśl postanowienia CIK i SNK z 5 listopada 1934 r. NKWD uzyskał 
prawo stosowania poprzez orzeczenia Kolegium Specjalnego (OSO) zesłań na 
okres do 5 lat wobec wszystkich osób uznanych za społecznie niebezpieczne.. 
Rozciągnięcie kompetencji OSO na tzw. trójki w 1935 r. rozszerzało i ułatwiało 
stosowanie tego środka represji na masowa skalę. 

Niezależnie od indywidualnych, choć podejmowanych na masowa skalę 

decyzji o zesłaniu, deportacje stosowane też były wobec całych zbiorowości. W 
latach 1936-1937 SNK zadecydował o przesiedleniach ludności określonych 
narodowości z obszarów przygranicznych. Akcje te objęły Polaków, Niemców, 
Koreańczyków, Finów, Irańczyków. Niekiedy jednak od zasady decydowania o 

38

deportacji na szczeblu rządu czyniono odstępstwa. O ile wiadomo, tzw. 
oczyszczenie 22-kilometrowej strefy przygranicznej z "elementu kułackiego i 
antyradzieckiego" zarządził okólnik Głównego Zarządu Robotniczo-Chłopskiej 
Milicji NKWD ZSRR z 22 kwietnia 1935 r. Jego następstwem było m. in. 
przesiedlenie do obwodu wołogodzkiego i Komi ASRR ok. 27 tys. Finów.. W latach 
1940-1941 w głąb ZSRR popłynęły kolejne strumienie zesłańców, tym razem z 
terenów inkorporowanych. 

Organem centralnym NKWD powołanym do zarządzania specjalnymi 

osiedlami, w których osadzano deportowanych należących do kategorii specjalnych 
przesiedleńców (spiecpieriesielency) był GUŁag, w ramach którego funkcjonował 
Wydział Osiedli Pracy (Otdieł trudowych posielenij), a następnie Wydział Osiedli 
Pracy i Specjalnych (Otdieł trudowych i spiecyalnych posielenij). 

1 września 1936 r. istniało 1845 osiedli pracy, w których mieszkały 1056633 

osoby (w tym 77616 "byłych kułaków", którym przywrócono do tego momentu 
prawa wyborcze). 1 października 1938 r. istniało 1798 osiedli pracy, w których 
przebywały 989164 osoby.

Liczba zesłańców oraz więźniów w rejestrach NKWD w latach 1932-1940.

Rok Liczba zesłańców

Liczba więźniów
ogółem w koloniach w obozach

1934 1072546

510307 -

510307

1935 973693

965742 240259

725483

1936 1058905

1296494 457088

839406

1937 916787

1196369 375488

820881

1938 877651

1881570 885203

996367

1939 938552

1672438 355243

1317195

1940 997513

1659992 315584

1344408

Źródło: A. N. Dugin, Nieizwiestnyj GUŁAG. Dokumienty i fakty, Moskwa 1999, 

s.99.

Dane zawarte w powyższym zestawieniu, sporządzonym w 1953 r., nie 

wydają się kompletne i dokładne. Znane są dokumenty NKWD podające dane 
statystyczne trudne do pogodzenia z zawartymi w nim. Np. wg sprawozdania z 
1939 r. odnotowującego stan na 1 kwietnia istniało wówczas 1861 specjalnych 
osiedli, w których mieszkało 990470 osób.. W odniesieniu do omawianego tu 

39

okresu zestawienie to uwzględnia tylko stan osadzonych w tzw. osiedlach pracy 
(trudposiołki), nie we wszystkich latach doliczając przy tym tych "byłych kułaków", 
którzy pozostawali w specjalnych osiedlach, ale odzyskali prawa wyborcze. Inny 
dokument podaje, że 1 stycznia 1938 r. istniało 1751 osiedli pracy, w których 
znajdowało się 880007 osób, a ponadto 130742 osoby, którym przywrócono prawa 
wyborcze do 5 grudnia 1936 r., tj. do zatwierdzenia nowej konstytucji. W sumie było 
to zatem 1010749 osób.. Zaliczeniu do kategorii trudposielency i skierowaniu do 
osiedli pracy podlegali: 1) "kułacy" wysiedleni z rejonów powszechnej 
kolektywizacji, 2) wysiedleni za zrywanie i sabotowanie kampanii rolniczych, 3) 
"element miejski" zesłany w związku z naruszeniem przepisów o paszportyzacji, 4) 
uciekający ze wsi "byli kułacy" zwolnieni z przedsiębiorstw przemysłowych, 5) 
wysiedleni w związku z oczyszczaniem rejonów przygranicznych, 6) skazani przez 
organy OGPU i sądy na wyrok 3-5 lat uwięzienia oprócz osób uznanych za 
szczególnie niebezpieczne społecznie, 7) byli kułacy po odbyciu kary pozbawienia 
wolności, których rodziny zostały zesłane do osiedli pracy, 8) trudposielency, którzy 
zostali skazani na pozbawienie wolności za przestępstwa popełnione w osiedlach 
pracy i odbyli zasądzoną karę.. 1 kwietnia 1939 r. liczba zesłańców osadzonych w 
osiedlach pracy postanowieniami sądów i organów bezpieczeństwa wynosiła 21667 
osób (zaledwie 5152 osoby miały wyznaczony czas zesłania). Wśród nich 5629 
osób określano jako "kontrrewolucyjnych, białogwardyjskich bandytów", 9845 było 
wysiedlonych ze strefy przygranicznej, 847 to "zdeklasowane elementy", 448 
zesłano za naruszenie przepisów o paszportyzacji, a 4897 za inne przestępstwa..

Pamiętając o zastrzeżeniach wobec danych z zestawienia liczby zesłańców 

za lata 1934-1940 można je odnieść do liczby więźniów w tym okresie. W 1934 r. 
stosunek ten wynosił 2,1:1, w następnych latach obniżał się i w końcu omawianego 
okresu wynosił 0,6:1. W nieco mniejszym stopniu (z 2,1:1 do 0,7:1) zmienił się 
stosunek liczby zesłańców do liczby więźniów obozów. Ci ostatni w końcu lat 30. 
stali się najliczniejszą grupą wśród represjonowanych i głównym rezerwuarem siły 
roboczej, którym wcześniej byli zesłańcy.

40