Dr Bachul 

­ niebieski 

Dr Pasternak 

­ czerwony 

Dr Klimek

­ zielony 

Dr Gryglewski 

­ brązowy 

Dr Sporek 

­jasno fioletowy 

Dr Mitu

ś ­ pomarańczowy 

 
 
 

 
 
 
 
 
 

 
 
 

 
 
 

„ W CZASIE BADANIA CHOREGO POWINNIŚMY 

MYŚLEĆ ANATOMICZNIE, TO ZNACZY WYOBRAŻAĆ 

SOBIE PRZESTRZENNIE STOSUNKI ANATOMICZNE 

INTERESUJĄCEJ NAS OKOLICY, BĄDŹ TEŻ ISTNIENIE 

NATURALNYCH 

KIERUNKÓW SPŁYWANIA 

WYDZIELINY LUB 

WYSIĘKU.” 

 

Jan Nielubowicz 

 

 
 
 
 
 

1 

 

Ściana przednio­boczna jamy brzusznej 

Boczna 

część ściany brzucha zbudowana jest z mięśnia skośnego zewnętrznego, 

skośnego wewnętrznego i poprzecznego brzucha. Przednia część ściany brzucha 
zbudowana jest z 

mięśnia prostego brzucha i mięśnia piramidowego, który bardzo 

często nie występuje.  Mięsień prosty brzucha jest otoczony pochewką zbudowaną z 
trzech 

rozcięgien mięsni ściany bocznej. Rozcięgna, w linii pośrodkowej, krzyżują się 

tworząc kresę białą. Włókna kresy białej powyżej pępka mogą być nieco rozproszone 
pozwalając czasami do wniknięcia między jej pasma przedotrzewnowej tkanki 
tłuszczowej wywołując dolegliwości(.przepuklina linii białej).  Trzy bądź cztery smugi 
ścięgniste dzielą mięsień prosty (przypominając o jego segmentalnym pochodzeniu) i 
mocno 

łączą się ze ścianą przednią jego pochewki. 

W 

¾ górnych ściany brzucha kresa biała jest dobrze rozwinięta, mięśnie proste są od 

siebie odseparowane, 

znajdują się w pochewkach posiadających przednią i tylną 

ścianę. W tej okolicy rozcięgno mięśnia skośnego brzucha zewnętrznego jest słabe. 
W 

¼ dolnej ściany brzucha mięśnie proste brzucha przebiegają blisko siebie, z tyłu nie 

pokryte 

rozcięgnami. Obecna jest tyko przednia ściana pochewki – trzy rozcięgna 

przebiegają przed mięśniami prostymi. Rozcięgno mięśnia skośnego brzucha 
zewnętrznego w tej okolicy jest  bardzo dobrze rozwinięte i mocne. Mięśnie proste 
brzucha pokryte 

są z tyłu przez powięź poprzeczną i otrzewną ścienną. Poziom, na 

którym mięśnie proste tracą tylną ścianę pochewki nazywa się kresą łukowatą albo 
kresą półkolistą albo kresą Douglasa. Pogrubiała powięź poprzeczna na poziomie 
pępka nazywana jest powięzią pępkową. 
W okolicy pachwinowej 

ściana brzucha zbudowana jest z następujących warstw: 

● 

Skóra (Skin) 

● 

Powięź powierzchowna (superficial fascia) zbudowana jest z dwóch blaszek: 
zewnętrznej – tłuszczowej tkanki podskórnej (Camper’s fascia) i wewnętrznej – 
błoniastej (Scarpa’s fascia). Te dwie blaszki są bardziej widoczne poniżej pępka. 
Powięź Campera przedłuża się ku dołowi w powięź powierzchowną uda. Powięź 
Scarpy bierze 

udział w tworzeniu więzadła procowatego prącia. W okolicy 

kroczoej nazywana jest 

powięzią Collesa. W skorze moszny i prącia powięź 

Campera i 

powięź Scarpy łączą się w jedną blaszkę i tworzą błonę kurczliwą 

pozbawiona tkanki 

tłuszczowej.  W powięzi powierzchownej brzucha przebiega 

t

ętnica nadbrzuszna powierzchowna. 

● 

Powięź głęboka (deep fascia) albo powięź Gallaudeta. Jest to blaszka 
powięziowa pokrywającą omięsną mięśnia skośnego brzucha zewnętrznego, 
która w okolicy pierścienia pachwinowego powierzchownego przedłuża się w 
zewnętrzną warstwę powrózka nasiennego jako powięź nasienna zewnętrzna 
(external spermatic fascia). 

● 

Rozcięgno mięśnia skośnego brzucha zewnętrznego (external oblique abdominis 
aponeurosis) 

przebiegając w kierunku pachwiny kończy się pogrubiałym dolnym 

brzegiem 

– więzadłem pachwinowym (inguinal ligament) zwanym również 

więzadłem  Pouparta. Więzadło to przebiega od kolca biodrowego przedniego 
górnego do guzka łonowego zamykając od góry i przodu rozstęp wspólny 
(lacuna communis). 

Więzadło rozstępowe (lacunar ligemant) zwane również 

więzadłem Gimbernata jest utworzone przez dolne pasma więzadła 
pachwinowego w okolicy guzka 

łonowego. Pasma te biegną wzdłuż gałęzi górnej 

kości łonowej łącząc się z więzadłem grzebieniowym (Coopera), (pecineal 
ligemant) oraz 

stanowią przyśrodkowe ograniczenie pierścienia udowego 

głębokiego (deep femoral ring). Włókna więzadła pachwinowego w tej okolicy 
wytwarzają również więzadło zagięte (reflected ligemant) zwane również 
więzadłem Collesa. Podąża ono od guzka łonowego w kierunku kresy białej 
stanowiąc dolne ograniczenie pierścienia pachwinowego powierzchownego 
(superficial inguinal ring). 

Więzadło pachwinowe w 1/3 przyśrodkowej części ma 

wolny brzeg 

rozpięty nad rozstępem naczyniowym (lacuna vasorum). Boczne 2/3 

tego 

więzadła są mocno złączone z powięzią mięśnia biodrowo­lędźwiowego 

przechodzącego przez rozstęp mięśniowy (lacuna musculorum). Rozstęp 
mięśniowy oddzielony jest od rozstępu naczyniowego przez łuk 
biodowo­grzebieniowy (iliopectineal arch). Stanowi on zgrubienie powięzi 
biodrowo­lędźwiowej odchodzące od więzadła pachwinowego i dochodzące do 
wyniosłości biodrowo­łonowej kości miednicznej. 

● 

Mięsień skośny brzucha wewnętrzny i mięsień poprzeczny brzucha, których 
końcowy przyczep rozcięgien w okolicy guzka łonowego i gałęzi górnej kości 
łonowej nazywamy sierpem pachwinowym (Inguinal falx) albo conjoined tendon. 
Sierpem pachwinowym nazywane jest 

również więzadło Henlego, które jest 

bocznym rozszerzeniem pochewki 

mięśnia prostego brzucha przy przyczepie do 

grzebienia 

kości łonowej (obecne w 1/3 populacji) 

● 

Przednia blaszka 

powięzi poprzecznej (transversalis fascia). W okolicy 

pachwinowej 

powięź poprzeczna składa się z dwóch blaszek, między którymi 

przebiegają naczynia nadbrzuszne dolne. 

● 

Tylna blaszka 

powięzi poprzecznej brzucha. Zgrubienie powięzi poprzecznej 

znajdujące się za więzadłem pachwinowym nazywane jest pasmem 
biodrowo­łonowym (iliopubic tract) albo więzadło Thompsona. Przebiega powyżej 
naczyń biodrowych zewnętrznych od łuku biodrowo­grzebieniowego do gałęzi 
górnej kości łonowej. Pasmo to wzmacnia dolny brzeg pierścienia pachwinowego 
głębokiego. 

● 

Przedotrzewnowa tkanka 

łączna i tłuszczowa 

● 

Otrzewna jest 

luźno połączona z powięzią poprzeczną z wyjątkiem blaszki tylnej 

pochewki 

mięśnia prostego brzucha i okolicy pierścienia pachwinowego 

głębokiego. Między powięzią poprzeczną a otrzewną znajduje się przestrzeń 
Borgosa, 

którą wykorzystuje się do umiejscowienia siatki w operacjach 

naprawczych przepuklin. 

Okolica 

pępkowa 

Pępek , rozwojowo, jest połączeniem przyśrodkowych brzegów rozcięgien 
pokrywających mięśnie proste brzucha  dookoła sznura pępowinowego. To połączenie 
zaczyna 

się ok. 10 tyg życia płodowego, kiedy to zaczyna się cofać fizjologiczna 

przepuklina 

pępkowa. W powstałym pierścieniu pępkowym możemy znaleźć 

następujące struktury: 

ü  Lewa żyła pępkowa (left umbilical vein) 
ü  Przewód żółtkowo­jelitowy (vitellointestinal duct) 
ü  Tętnica i żyła żółtkowa (vitelline artery and vein) 
ü  Moczownik (urachus) 
ü  Dwie tętnice pękowe (umbilical arteries) 

Pępek nie jest taki sam u wszystkich. Jest środkiem kresy białej. W tworzeniu 
pierścienia pępkowego biorą udział więzadła pępkowe przyśrodkowe (medial umbilical 
ligament) i 

więzadło pępkowe pośrodkowe (median umbilical ligament). Więzadło obłe 

wątroby (round ligament of the liver) odchodzi od dolnego brzegu pierścienia i biegnie w 
kierunku 

wątroby w brzegu więzadła sierpowatego (falciform ligament).  [U 36% 

populacji obserwuje 

się zgrubienie powięzi poprzecznej w okolicy pępkowej nazywane 

powięzią pępkową.] Zgrubienie powięzi poprzecznej w okolicy pępkowej nazywane jest 
powięzią pępkową. U 36% populacji powięź pępkowa pokrywa cały pierścień pępkowy, 
u 38% pokrywa tylko 

część górną pierścienia, u 6% jedynie część dolną, u 4% leży 

poza 

pierścieniem pękowym. Nie występuje ona u 16% populacji.

Skandalakis' Surgical Anatomy

 

 

 

 
 

Tylna powierzchnia przedniej 

ściany brzucha poniżej pępka i powyżej więzadeł 

pachwinowych  jest podzielona na trzy 

doły po obu stronach fałdu pępkowego 

pośrodkowego z więzadłem pępkowym pośrodkowym(zarośniety moczownik) w środku. 
Każdy z tych dołów jest potencjalnym miejscem powstania przepukliny. 

Dół pachwinowy boczny, ograniczony przyśrodkowo przez fałd pękowy boczny z 
naczyniami nadbrzusznymi dolnymi w 

środku, jest potencjalnym miejscem dla 

powstania przepukliny pachwinowej 

skośnej. 

Dół pachwinowy przyśrodkowy między fałdem pępkowym boczny a przyśrodkowym jest 
potencjalnym miejscem powstania przepukliny pachwinowej prostej. 
Dół nadpęcherzowy między fałdem pępkowym pośrodkowym a przyśrodkowym jest 
potencjalnym miejscem dla przepukliny 

nadpęcherzowej. 

Trójkąt Hasselbacha  ograniczony jest bocznie przez naczynia nadbrzuszne dolne, 
przyśrodkowo przez boczny brzeg mięśnia prostego brzucha orza od dolu przez 
więzadło pachwinowe. Jest on potencjalnym miejscem powstawania przepuklin 
pachwinowych prostych i 

nadpęcherzowych (dół nadpęcherzowy częściowo pokrywa 

się z tym trójkątem). 

 

 

ROZWÓJ KANAŁU  PACHWINOWEGO 
Kanał pachwinowy tworzy drogę dla zstępujących jąder z przestrzeni zaotrzewnowej 

przez 

ścianę przednią brzucha do worka mosznowego. Kanał ten rozwija sie u obu płci. 

W 

końcu drugiego miesiąca życia płodowego na dolny biegunie powstającej gonady 

rozwija 

się więzadło płciowo­pachwinowe albo jądrowód (gubernaculum), które kończy 

się w skórze okolicy pachwinowej w miejscu powstawania wałów płciowych (przyszła 
moszna lub wargi sromowe 

większe). Wały płciowe są uwypukleniem wszystkich 

warstw 

ściany brzucha łącznie z otrzewną. Uwypuklenie otrzewnej nazywamy 

wyrostkiem pochwowym otrzewnej. Wyrostek pochwowy otoczony jest  warstwami 
ściany brzucha, które tworzą ściany kanału pachwinowego, ściany powrózka 
nasiennego oraz 

ściany worka mosznowego. Warstwa na zewnątrz wyrostka 

pochwowego to 

powięź poprzeczna, którą w ścianie powrózka i worka mosznowego 

nazywamy 

powięzią nasienną wewnętrzną. Miejsce zmiany nazwy powięzi poprzecznej 

na 

powięź nasienną wewnętrzną nazywamy pierścieniem pachwinowym głębokim. 

Przedłużenie włókien mięśnia poprzecznego brzucha i skośnego wewnętrznego 
nazywamy 

mięśniem dźwigaczem jądra. Pierścień pachwinowy powierzchowny jest 

otworem w 

rozcięgnie mięśnia skośnego brzucha zewnętrznego, natomiast powięź tego 

mięśnia przedłuża się w powieź nasienną zewnętrzną. Zstępowanie jąder przez kanał 
pachwinowy do moszny zaczyna 

się zwykle w 26 tygodniu i trwa 2 do 3 dni. Jądra 

zstępują zaotrzewnowo i na zewnątrz wyrostka pochwowego otrzewnej. Kiedy jądra 
znajdą się w worku mosznowym następuje obkurczenie ścian kanału pachwinowego. W 
okresie 

okołoporodowym szypuła wyrostka pochwowego otrzewnej zarasta z wyjątkiem 

części dystalnej wytwarzającej osłonkę pochwową jądra. Ta błona surowicza, jak 
otrzewna, jest zbudowana z blaszki 

ściennej i blaszki trzewnej. Między tymi blaszkami 

znajduje 

się jama moszny, która jest odpowiednikiem jamy otrzewnowej. Jeżeli szypuła 

wyrostka pochwowego nie zaniknie, 

jeżeli wyrostek pochwowy pozostanie, istnieje 

wtedy 

połączenie między jama moszny a jamą otrzewnową. Mamy wtedy do czynienia z 

otwartym 

kanałem pachwinowym przez który może łatwo dostać się do worka 

mosznowego 

pętla jelitowa albo fragment sieci wywołując wrodzoną przepuklinę 

pachwinową skośną. Wnętrostwo jest zaburzeniem rozwojowym często 
współistniejącym z tego typu przepukliną. Czasami obliteracja wyrostka pochwowego 
jest nieregularna, 

pozostawiając małą cystę wzdłuż jego przebiegu. Później taka cysta 

może produkować płyn wywołując wodniaka powrózka nasiennego, który może być 
błędnie rozpoznany jako dodatkowe jądro. Przetrwała proksymalna część  wyrostka 
pochwowego wytwarza potencjalny worek przepuklinowy w miejscu 

wejścia do kanału 

pachwinowego. Takie zaburzenie jest bardzo 

częste i może wyjaśniać częstsze 

występowanie przepuklin pachwinowych u mężczyzn. Jajniki również zstępują z 
przestrzeni zaotrzewnowej ale do miednicy mniejszej. Gubernaculum jest przyczepione 
do dolnego bieguna jajnika i do 

skóry przyszłej wargi sromowej większej. Więzadło to 

uzyskuje 

połączenie z macicą w bliskim sąsiedztwie  ujścia jajowodu. Proksymalna 

część tego więzadła staje się więzadłem własny jajnika, natomiast dystalna więzadłem 
obłym macicy, które przechodzi przez kanał pachwinowy. U kobiet wyrostek pochwowy 
otrzewnej zarasta i zanika 

długo przed porodem. Jeżeli  wyrostek pochwowy pozostanie 

drożny po porodzie nazywa się kanałem Nucka. 

 

 

ANATOMIA 

KANAŁU  PACHWINOWEGO 

Kanał pachwinowy, długości ok. 4cm, przebiega skośnie w dolnej części  ściany 
przedniej brzucha, 2 cm 

powyżej więzadła pachwinowego między pierścieniem 

pachwinowym 

głębokim (wewnętrznym) a pierścieniem pachwinowym powierzchownym 

(zewnętrznym). 
Ściany kanału pachwinowego: 

ü  Przednia – rozcięgno mięśnia skośnego brzucha zewnętrznego 
ü  Tylna ­  powięź poprzeczna w ¼ populacji, natomiast  w pozostałych ¾ powięź 

poprzeczna 

zrośnięta z rozcięgnem mięśnia poprzecznego brzucha. Ściana ta 

jest wzmocniona przez sierp pachwinowy i 

więzadło międzydołkowe 

(Hasselbacha). 

Więzadło Hasselbacha jest zgrubieniem powięzi poprzecznej 

przyśrodkowo od pierścienia pachwinowego głębokiego na poziomie naczyń 
nadbrzusznych dolnych. 

ü  Górna ­  łukowato biegnące włókna mięśnia skośnego brzucha wewnętrznego i 

poprzecznego brzucha. Te pachwinowe 

części obu mięśni tworzą wspólne, 

sierpowatego 

kształtu  rozcięgno przyczepiające się do grzebienia kosci łonowej. 

Struktura ta  nazywana jest 

„ścięgnem łączącym” (conjoined tendon) lub sierpem 

pachwinowym. Wzmacnia on 

ścianę tylną kanału pachwinowego poprzez zrost z 

powięzią poprzeczną. Zlokalizowany jest dokładnie na poziomie pierścienia 
pachwinowego powierzchownego. 

ü  Dolna – więzadło pachwinowe i najbardziej przyśrodkowo więzadło zagięte. 
ü  Pierścień pachwinowy powierzchowny –  trójkątny otwór w rozcięgnie mięśnia 

skośnego brzucha zewnętrznego położony powyżej i nieco bocznie od guzka 
łonowego. Ograniczony jest przez odnogę boczną i przyśrodkową rozcięgna, 
które od góry wzmocnione są przez włókna międzyodnogowe. Od dołu pierścień 
ograniczony jest przez 

więzadło zagięte. 

ü  Pierścień pachwinowy głęboki – otwór w powięzi poprzecznej usytuowany 

bocznie od 

naczyń nadbrzusznych dolnych, wzmocniony przyśrodkowo przez 

więzadło międzydołkowe, a od dołu przez pasmo biodrowo­łonowe. Pierścień ten 
znajduje 

się na szerokość palca powyżej środka więzadła pachwinowego. 

 

 

Zawartość kanału pachwinowego u mężczyzn: 

ü  nasieniowód 
ü  trzy tętnice ( jądrowa, nasieniowodu i dźwigacza  jądra) 
ü  splot żylny wiciowaty 
ü  gałąź płciowa nerwu płciowo­udowego 
ü  włókna autonomiczne ze splotu trzewnego i miednicznego 
ü  wszystkie w/w struktury otoczone są w kanale pachwinowym powięzią nasienną 

wewnętrzną, która jest wypustką powięzi poprzecznej. W kanale włókna mięśnia 
skośnego brzucha wewnętrznego i poprzecznego brzucha wytwarzają mięsień 
dźwigacz jądra znajdujący się w ścianie powrózka. Powięź nasienna zewnętrzna 
zaczyna 

okrywać powrózek nasienny dopiero po jego wyjściu z kanału 

pachwinowgo. 

ü  nerw biodrowo­pachwinowy, po przebiciu mięśnia skośnego brzucha 

wewnętrznego (zawierający teraz  tylko włókna czuciowe), biegnący nieco mniej 
niż na szerokość palca powyżej więzadła pachwinowego. Kanał pachwinowy 
opuszcza przez 

pierścień pachwinowy powierzchowny zwykle bocznie od 

powrózka nasiennego. Nie stanowi zawartości powrózka. 

Zawartość  kanału pachwinowego u kobiet: 

ü  więzadło obłe macicy i jego naczynia 
ü  gałąź płciowa nerwu płciowo­udowego 
ü  warstwy jak w ścianie powrózka u mężczyzn chociaż nie tak łatwo rozróżnialne 
ü  nerw biodrowo­pachwinowy. 

 

 

Poniżej więzadła pachwinowego a do przodu od kości miednicznej znajduje się rozstęp 

wspólny, przestrzeń, która jest komunikacją między jamą brzuszną a udem. Rozstęp 
podzielony jest przez 

łuk biodrowo­grzebieniowy na rozstęp mięśniowy (polożony 

bocznie) i naczyniowy 

(położony przyśrodkowo). Rozstęp mięśniowy czasami nazywany 

rozstępem mięśniowo­nerwowym ponieważ zawiera oprócz mięśnia 

biorowo­lędźwiowego również nerw udowy. Rozstęp naczyniowy zawiera naczynia 
udowe 

(żyła udowa położona jest przyśrodkowo od tętnicy) oraz gałąź udową nerwu 

płciowo­udowego. 

 

 

KANAŁ UDOWY 

ü  pierścień udowy głęboki – zlokalizowany w rozstępie naczyniowym, 

przyśrodkowo od żyły udowej, bocznie od więzadła rozstępowego, do tyłu od 
więzadła pachwinowego i do przodu od grzebienia kości łonowej. Pierścień ten 
jest 

wypełniony tkanką łączną i węzłem chłonnym z grupy węzłów pachwinowych 

głębokich. Stanowi on wrota przepukliny udowej. 

ü  Ściana kanału długości ok. 1.25 – 2 cm jest utworzona przez żyłę udową 
ü  Rozwór żyły odpiszczelowej – otwór w lamina cribrosa powięzi szerokiej stanowi 

końcowy otwór kanału udowego. 

 

 

Fruchaud 

opisał okolicę w pachwinie usposabiającą do powstawania przepuklin, którą 

nazwał ujściem mięśniowo­grzebieniowym (myopectineal orfice). Okolica ta jest 
ograniczona od 

góry przez łukowato biegnące włókna mięśnia skośnego brzucha 

wewnętrznego i poprzecznego brzucha, bocznie przez mięsień biodrowo­lędźwiowy, 
przyśrodkowo przez brzeg boczny mięśnia prostego brzucha jego pochewkę oraz od 
dołu przez grzebień kości łonowej. Więzadło pachwinowe biegnie poprzecznie przez tę 
przestrzeń. 

 

 

Ryc.1 anatomia okolicy pachwinowej 

 

 

Ryc 2. warunki anatomiczne  powstawania przepuklin 

 

 

Ryc3 warunki anatomiczne powstawania przepukliny udowej. 

2 

 

Ściana tylna jamy brzusznej 

 

Okolica 

lędźwiowa tylnej ściany jamy brzusznej jest ograniczona przez: 

ü  12 żebro od góry 
ü  grzebień biodrowy od dołu 

ü  mięsień prostownik grzbietu przyśrodkowo 
ü  tylny brzeg mięśnia skośnego brzucha zewnętrznego od boku 

 

 

Ściana brzucha w okolicy lędźwiowej jest zbudowana z: 

ü  gruba skóra 
ü  powięź powierzchowna – dwie warstwy tkanki włóknistej z tkanką tłuszczową 

między nimi 

ü  powierzchowna warstwa mięśniowa ­  najszerszy grzbietu i skośny brzucha 
zewnętrzny 
ü  powięź piersiowo­lędźwiowa – zbudowana z dwóch blaszek (przednia/głęboka i 

tylna/powierzchowna) 

obejmujących mięsień prostownik grzbietu 

ü  środkowa warstwa mięśniowa – prostownik grzbietu (właściwie mięsień 

krzyżowo­grzbietowy), skośny brzucha wewnętrzny i zębaty tylny dolny 

ü  głęboka warstwa mięśniowa – poprzeczny brzucha, czworoboczny lędźwi, 

lędźwiowy większy i mniejszy 

ü  powięź poprzeczna 
ü  tkanka tłuszczowa przestrzeni zaotrzewnowej 
ü  otrzewna 

 

 

W 

ścianie okolicy lędźwiowej możemy wyróżnić dwa trójkąty lędźwiowe: 

ü  trójkąt lędźwiowy dolny (Petit) – podstawa tego trójkąta utworzona jest przez 

grzebień biodrowy, brzeg przyśrodkowo­tylny mięsień najszerszy grzbietu, 
natomiast brzeg 

boczny­przedni mięsień skośny brzucha zewnętrzny. Dno 

trójkąta tworzy mięsień skośny brzucha wewnętrzny przy współudziale mięśnia 
poprzecznego brzucha i 

powięzi piersiowo­lędźwiowej. Trójkąt jest pokryty przez 

powięź powierzchowna i skórę. 

ü  Trójkąt lędźwiowy górny (Grynfeltt) – podstawę stanowi 12 żebro i mięsień zębaty 

tylny dolny, brzeg 

przednio­boczny mięsień skośny brzucha wewnętrzny, 

tylno­przyśrodkowy brzeg mięsień krzyżowo­grzbietowy mięśnia prostownika 
grzbietu. 

(użyjmy może dla spójności synonimu z skryptem Skawiny “Brzuch” 

str.29) Dno tego 

trójkąta utworzone jest przez rozcięgno mięśnia poprzecznego 

brzucha. 

Trójkąt pokryty jest przez mięsień skośny brzucha zewnętrzny, 

najszerszy grzbietu, 

powieź powierzchowna i skórę. W tym trójkącie przepukliny 

lędźwiowe występują częściej niż w górnym. 

 

 

NERVES  OF  THE ABDOMINAL  WALL 

Mięśnie ściany bocznej brzucha są unerwione przez nerwy międzyżebrowe 

(Th5­Th12), nerw biodrowo­podbrzuszny i biodrowo­pachwinowy (oba z L1). Nerw 

płciowo­udowy (L1­L2) oddaje tylko niewielką ilość włókien do mięśnia skośnego 
brzucha 

wewnętrznego i poprzecznego brzucha. 

Mięśnie ściany przedniej brzucha są unerwione przez nerwy międzyżebrowe 
(Th5­Th12). 
Mięsnie ściany tylnej brzucha mają następujące unerwienie: czworoboczny lędźwi – 
nerw 

podżebrowy i gałęzie krótkie splotu lędźwiowego, mięsień lędźwiowy większy – 

gałęzie krótkie splotu lędźwiowego i nerw udowy (L2­L4), mięsień biodrowy – nerw 
udowy. 
Gałęzie brzuszne dolnych sześciu nerwów międzyżebrowych przebiegają między 
mięśniem skośnym brzucha wewnętrznym a poprzecznym brzucha aż na powierzchnię 
tylną pochewki mięśnia prostego brzucha. Nerwy te po przebiciu pochewki oddają 
gałęzie mięśniowe oraz końcowe gałęzie skórne przednie. Uszkodzenie jednego nerwu 
międzyżebrowego nie wywołuje żadnych objawów, natomiast przecięcie trzech i więcej 
nerwów wywołuje porażenie i atrofię mięśni skutkującą wybrzuszaniem się ściany 
brzucha w okolicy 

porażonej. Uszkodzenie nerwów międzyżebrowych Th10 –Th12 

wywołuje Objaw Beevora polegający na przesunięciu pępka do góry przy unoszeniu 
głowy w pozycji leżącej. 
Gałąź brzuszna L1 dzieli się na nerw biodrowo­podbrzuszny i biodrowo­pachwinowy. 
Oba nerwy 

biegną między mięśniem skośnym wewnętrznym brzucha a poprzecznym 

brzucha, a w 

pobliżu kolca biodrowego przedniego górnego przebijają mięsień skośny 

brzucha 

wewnętrzny i biegną dalej między mięśniami skośnymi. Końcowe gałęzie 

docierają do skóry. Te nerwy nie przebijają pochewki mięśnia prostego brzucha i go nie 
unerwiają. 
Unerwienie 

skóry brzucha: 

ü  Th10  unerwia pas skóry na poziomie pępka 
ü  Trzy nerwy wyżej (Th7­Th9) unerwiają okolicę powyżej pępka 
ü  Trzy nerwy niżej (Th11 – L1) unerwiają skórę poniżej pępka 
ü  Nerw biodrowo­pachwinowy unerwia skórę w okolicy nasady prącia, przednią 

część skóry moszny i przylegającą część skóry uda 

ü  Znajomość unerwienia ściany brzucha jest bardzo istotna przy analizie 

umiejscowienia i promieniowania 

bólu w jamie brzusznej 

 

 

NACZYNIA 

ŚCIANY JAMY BRZUSZNEJ 

Tętnica nadbrzuszna górna wchodzi w pochewkę mięśnia prostego brzucha na 
wysokości chrząstki 7 żebra i zespala się ze znacznie mocniejszą tętnicą nadbrzuszną 
dolną na powierzchni tylnej mięśnia prostego brzucha. Jest to anastomoza między 
naczyniami 

kończyny górnej i dolnej. Obie tętnice nadbrzuszne unaczyniają wszystko w 

obrębie pochewki mięśnia prostego brzucha. Tętnica nadbrzuszna dolna oddaje 
dodatkowo dwie 

ważne gałęzie: tętnicę dźwigacza jądra i gałąź łonową łączącą się na 

powierzchni tylnej 

gałęzi górnej kości łonowej z odgałęzieniem tętnicy zasłonowej 

wytwarzając tzw. wieniec śmierci (corona mortis). Tętnica zasłonowa, w częstej 
odmianie, bywa 

gałęzią tętnicy nadbrzusznej dolnej. Brzeg boczny mięśnia prostego 

brzucha jest 

strefą bez dużych naczyń. 

Żyłą nadbrzuszna dolna ze swoimi dopływami wytwarza w przestrzeni Borgosa koło 
żylne Bendavida. 
Tętnice międzyżebrowe tylne (10 i 11), tętnica podżebrowa i lędźwiowe towarzyszą 
nerwom 

biegnąc między mięśniem skośnym brzucha wewnętrznym a poprzecznym 

brzucha. 
Tętnica głęboka okalająco biodro biegnie między mięśniem skośnym brzucha 
wewnętrznym a poprzecznym brzucha i dociera do końcowych odgałęzień tętnicy 
mięśniowo­przeponowej. 
Następne trzy tętnice będące odgałęzieniami tętnicy udowej przebiegają w tkance 
podskórnej. Tętnica nadbrzuszna powierzchowna biegnie w kierunku pępka i zespala 
się ze swoim bliźniaczym naczyniem, tętnice sromowe zewnętrzne krzyżując od przodu 
powrózek nasienny docierają do moszny oraz tętnica okalająca biodro powierzchowna 
biegnie do boku 

poniżej więzadła pachwinowego. Wszystkie te naczynia mają 

zespolenia z naczyniami 

głębokimi.  Żyły towarzyszące tym tętnicom są dopływami żyły 

odpiszczelowej. 
Aby 

uniknąć uszkodzenia dużych naczyń w trakcie laparoskopii, troakar usytuowany 

bocznie powinien 

znajdować się przynajmniej 8 cm bocznie od linii pośrodkowej i 5 cm 

powyżej kości łonowej. 
Naczynia 

chłonne przednio­bocznej ściany brzucha powyżej pępka odprowadzają 

chłonkę do węzłów chłonnych pachowych, natomiast poniżej pępka do pachwinowych. 

 

 

ANATOMIA  LAPAROSKOPOWA OKOLICY  PACHWINOWEJ 
W wielu operacjach laparoskopowych z 

dostępu przedotrzewnowego tej okolicy 

konieczne jest 

użycie dostępu przezotrzewnowego ponieważ otrzewna i powięź 

poprzeczna 

są często mocno zrośnięte z powierzchnią tylną mięśnia prostego brzucha. 

Po odwarstwieniu otrzewnej z okolicy 

trójkąta pachwinowego uwidacznia się naczynia 

nadbrzuszne dolne i 

tuż przyśrodkowo od nich więzadło pępkowe przyśrodkowe. 

Należy pamiętać, że brzeg pęcherza jest przy więzadle pępkowym przyśrodkowym a 
właściwie w tej okolicy jeszcze drożnej tętnicy pępkowej oddającej gałęzie pęcherzowe 
górne do ściany pęcherza moczowego. Bocznie od naczyń nadbrzusznych dolnych 
widoczny 

są łukowato biegnące włókna mięśnia poprzecznego brzucha oraz pasmo 

biodrowo­łonowe. Wszystkie te struktury są w bezpośrednim sąsiedztwie pierścienia 
pachwinowego 

głębokiego. Mięsień stanowi jego górny brzeg, pasmo biodrowo­łonowe 

dolny natomiast naczynia nadbrzuszne dolne 

przyśrodkowy. Więzadło pachwinowe jest 

niewidoczne. Naczynia 

jądrowe zdążają w kierunku pierścienia pachwinowego 

głębokiego, natomiast  nasieniowód z niego wychodzi. Miejsce ich spotkania stanowi 
wierzchołek trójkąta określanego jako trójkąt „zagrożeń” (triangle of doom”), natomiast 
brzegi 

trójkąta utworzone są przez w/w struktury. Podstawę jego stanowi brzeg 

odwarstwionej otrzewnej. W 

zawartości tego trójkąta znajdują się  naczynia biodrowe 

zewnętrzne, na które należy bardzo uważać w trakcie operacji. Bocznie od trójkąta 
„zagrożeń” znajduje się trójkąt bólu (triangle of pain), którego brzeg przyśrodkowy 
stanowią naczynia jądrowe a podstawa utworzona jest przez pasmo biodrowo­łonowe. 
W 

trójkącie tym mamy nagromadzenie nerwów wychodzących ze splotu lędźwiowego: 

udowy, 

gałąź udowa nerwu płciowo­udowego, nerw skórny boczny uda. Nerw udowy 

położony jest w bruździe między mięśniem lędźwiowym większym a biodrowym. Jest on 
niewidoczny. Nerw udowy i 

skórny boczny uda opuszczają jamę brzuszną przechodząc 

poniżej naczyń okalających biodro głębokich, poniżej pasma biodrowo­łonowego i 
poniżej więzadła pachwinowego. Przyśrodkowo od naczyń nadbrzusznych dolnych 
znajduje 

się pierścień udowy głęboki. Jeżeli tętnica zasłonowa odchodzi od 

nadbrzusznej dolnej w swoim przebiegu 

krzyżuje pierścień udowy głęboki. 

Warstwy chirurgiczne: 

ü  Otrzewna 
ü  Blaszka tylna powięzi poprzecznej 
ü  Blaszka przednia powięzi poprzecznej 

Przestrzenie: 

ü  Przestrzeń  Borgosa (między otrzewna a blaszką tylną powięzi poprzecznej) 
ü  Przestrzeń  naczyniowa (między blaszka tylną a przednią powięzi poprzecznej) 

Doły: 

ü  Nadpęcherzowy 
ü  Pachwinowy przyśrodkowy 
ü  Pachwinowy boczny 

 

 

ANATOMIA CHRURGICZNA WYBRANYCH 

CIĘĆ OPERACYJNYCH 

Pionowe 

cięcia powłok brzucha 

ü  Cięcie pośrodkowe górne (Upper midline incision) – po przecięciu kresy białej i 

powięzi poprzecznej, otrzewna nacina się nieco na lewo od linii pośrodkowej 
celem 

uniknięcia uszkodzenia więzadła obłego wątroby i więzadła sierpowatego. 

ü  Cięcie pośrodkowe dolne (Lower midline incision) – kresa biała poniżej pępka jest 

wąska i trudniejsza do identyfikacji. Zawsze należy pamiętać o opróżnieniu 
pęcherza moczowego przed operacją. Obydwa pośrodkowe nacięcia nie 
zagrażaja nerwom i naczyniom. 

ü  Cięcie przyśrodkowe (paramedian or rectus incision) – wykonuje się przez 

przednią blaszkę pochewki mięśnia prostego brzucha blisko linii pośrodkowej, 

następnie odsuwa mięsień prosty do boku. Cięcie to nie uszkadza mięśnia i 
nerwów. 

ü  Cięcie przyprostne (pararectus incision, Kammerer­Battle) – jest wykonywane 

wzdłuż bocznego brzegu pochewki mięśnia prostego brzucha. Nie jest ono 
polecane, 

gdyż linia cięcia przechodzi przez nerwy dochodzące do tego mięśnia. 

Możliwe jest również uszkodzenie gałęzi mięśniowych od tętnicy nadbrzusznej 
dolnej. 

Cięcia poprzeczne 

ü  Cięcie  Pfannenstiela (Pfannenstiel incision) – jest wykonywane tuż powyżej 

spojenia 

łonowego. Po przecięciu pochewki mięśnia prostego brzucha i kresy 

białej odciąga się mięśnia do boku. Powięź poprzeczna i otrzewna przecinane są 
w linii 

pośrodkowej. Przy tym cięciu trzeba uważać na nerw 

bio

drowo­pachwinowy. Cięcie to jest używane głównie w operacjach 

ginekolologicznych. 

Cięcia skośne 

ü  Cięcie pod łukiem żebrowym (subcostal incision) – jest wykonywane równolegle 

do 

łuku żebrowego przynajmniej 2,5 cm poniżej tego łuku. Zwykle widoczne 8 i 9 

nerw 

międzyżebrowe należy zachować.  Pochewka mięśnia prostego brzucha i 

mięsień przecinane są poprzecznie. Tego typu nacięcie wykonuje po prawej 
stronie podczas operacji 

pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych, natomiast po 

lewej jest to 

dostęp do śledziony. 

ü  Cięcie McBurneya (Mc Burney or Gridiron incision) – nacina się skórę na długości 

około 8 cm zaczynając 4cm przyśrodkowo od kolca biodrowego przedniego 
górnego. Rozcięgno mięśnia skośnego brzucha zewnętrznego nacinane jest 
wzdłuż przebiegu włókien. Podobnie rozwarstwiane są włókna mięśnia skośnego 
brzucha 

wewnętrznego i poprzecznego brzucha. Nerw biodrowo­podbrzuszny 

powinien 

być zlokalizowany i oszczędzony. 

 

 

PRZEPUKLINY 

● 

Przepuklina kresy 

białej (epigastric or central  hernia) – zlokalizowana jest zwykle 

na odcinku od wyrostka mieczykowatego do 

1­2 cm powyżej pępka. 

● 

Przepuklina 

pępkowa (umbilical hernia) – może być wrodzona albo nabyta. 

Przepukliny te 

można również podzielić na górne, środkowe i dolne. Wrota 

przepukliny 

pępkowej górnej są trójkątne i umiejscowione w miejscu rozdwojenia 

więzadła obłego wątroby tuz powyżej pierścienia pępkowego. Wrota przepukliny 
pępkowej środkowej stanowi pierścień pępkowy. Wrota przepukliny pępkowej 
dolnej 

są również trójkątne, umiejscowione poniżej pierścienia w rozdwojeniu 

moczownika. 

● 

Przepuklina 

pępowinowa (Omphalocele) – miedzy 6 a 10 tygodniem życia 

płodowego mamy do czynienia z fizjologiczna przepukliną pępkową. Pętle 
jelitowe 

wydostają się z za małej jamy brzusznej do sznura pępowinowego. Po 

10 tygodniu 

wracają do jamy brzusznej. Jeżeli nie dojdzie do wycofania się pętli 

jelitowych mamy do czynienia z przepuklina 

pępowinową. 

● 

Wytrzewienie (Gastroschisis) 

– powstaje w trakcie rozwoju płodowego w wyniku 

defektu 

zamknięcia ściany brzucha. Ubytek znajduje się zwykle po prawej stronie 

pępka. Pętle jelitowe wydostają się do jamy owodniowej. 

● 

Przepuklina boczna brzucha (Spiglhela) (Lateral ventral/Spigelian hernia) 

– jest 

defektem w 

powięziowej strefie Spighela w każdym możliwym jej punkcie. Linia 

półksiężycowata Spighela, między włóknami mięśniowymi a rozcięgnem mięśnia 
poprzecznego brzucha, zaczyna 

się od  chrząstki 9 żebra i ciągnie się do guzka 

łonowego i tworzy boczne ograniczenie strefy Spighela. Strefa ta przyśrodkowo 
ograniczona jest przez boczny brzeg przedniej blaszki pochewki 

mięśnia 

prostego brzucha.  Przepuklina Spighela zwykle 

występuje w miejscu gdzie 

kresa 

łukowata spotyka się z kresą półksiężycowatą tworząc słaby punkt i 

słabszą okolicę 3cm powyżej i 3 cm poniżej tego miejsca. Zwykle tkanka 
tłuszczowa przedotrzewnowa przechodzi przez defekt w rozcięgnie mięśnia 
poprzecznego brzucha i 

skośnego wewnętrznego. Rozcięgno mięśnia skośnego 

zewnętrznego razem ze skórą pokrywa worek przepuklinowy z zawartością. W 
tej okolicy 

możemy mieć do czynienia z przepuklina jatrogenną jeżeli 

chirurgiczne dreny czy laparoskopowe porty 

zostają umiejscowione w tej strefie. 

● 

Przepuklina pachwinowa 

skośna (indirect inguinal hernia) – u kobiet występuje 

rzadko, natomiast u 

mężczyzn jest najczęstsza. Wrota przepukliny stanowi 

pierścień pachwinowy głęboki usytuowany bocznie od naczyń nadbrzusznych 
dolnych. Przepuklina przechodzi przez 

kanał pachwinowy wewnątrz powrózka 

nasiennego i wychodzi przez 

pierścień pachwinowy powierzchowny. Zawartość 

może się przemieszczać do worka mosznowego. 

● 

Przepuklina pachwinowa 

skośna wrodzona (indirect congenital inguinal hernia) – 

jest 

najczęstszą z przepuklin brzusznych. Worek przepuklinowy utworzony jest 

przez 

przetrwały wyrostek pochwowy otrzewnej. Normalnie wyrostek ten zanika 

przed urodzeniem. Przepuklina ta tworzy 

się jeżeli wyrostek pochwowy nie 

zaniknie 

całkowicie (jama otrzewnowa komunikuje się z jamą moszny) albo 

częściowo nie zaniknie wyglądając jak zachyłek jamy otrzewnowej wewnątrz 
powrózka nasiennego. Pierścień pachwinowy jest szeroki i widoczny od strony 
jamy otrzewnowej. 

● 

Przepuklina pachwinowa prosta (direct inguinal hernia) 

– zawsze jest nabyta. 

Zawartość przechodzi przez ścianę brzucha w dole pachwinowym 
przyśrodkowym, w trójkącie Hasselbacha, przyśrodkowo od naczyń 

nadbrzusznych dolnych.  Worek przepuklinowy jest zbudowany z otrzewnej i 
powięzi poprzecznej. Przepuklina usytuowana jest na zewnątrz powrózka 
nasiennego i popycha go bocznie. Przepuklina nie przechodzi przez 

cały kanał 

pachwinowy , jedynie tylko wychodzi przez 

pierścień pachwinowy 

powierzchowny. Nigdy nie dociera do worka mosznowego. 

● 

Pantaloon hernia 

– występuje gdy mamy, po tej samej stronie, do czynienia z 

przepukliną pachwinową skośną i prostą jednocześnie. Jest nazywana 
„pantaloon”, dlatego że dwa worki przepuklinowe, podzielone przez naczynia 
nadbrzuszne dolne 

wyglądają jak nogawki pantalonów. 

● 

Zewnętrzna przepuklina nadpęcherzowa (external supravesical hernia) – 
Opuszcza 

jamę brzuszna przez dół nadpęcherzowy a dalszy jej przebieg jest 

podobny jak przepukliny pachwinowej prostej. 

● 

Przepuklina udowa (femoral hernia) 

– posiada wrota w pierścieniu udowym 

głębokim, następnie przechodzi przez kanał udowy aby pojawić się pod skorą 
przechodząc przez rozwór żyły odpiszczelowej. 

 

 

PRZEPONA 
Ta 

mięśniowo­błoniasta struktura oddziela klatkę piersiową od jamy brzusznej. Część 

mięśniowa przepony odchodzi od wyrostka mieczykowatego, od wewnętrznej 
powierzchni 6 dolnych 

chrząstek żebrowych oraz od więzadeł łukowatych: 

pośrodkowego, przyśrodkowego i bocznego i trzonów trzech górnych kręgów 
lędźwiowych. Odnogi przepony przyczepiają się do trzonów kręgów : prawa (L1­L3), 
lewa 

(L1­L2). Część mięśniowa dociera do środka ścięgnistego. Odnogi przepony są 

ścięgniste ale stają się mięśniowe po dotarciu do części mięśniowej. 
Otwory w przeponie 

ü  Otwór żyły głównej dolnej (Caval opening) – jest usytuowany w środku ścięgnistm 

przepony 

między płatkiem prawym a przednim, około 2.5 cm na prawo linii 

pośrodkowej,  na poziomie 8 kręgu piersiowego. Zawiera żyłę główną dolną i 
gałęzie prawego nerwu przeponowego. 

ü  Rozwór przełykowy  (esophageal hiatus) – jest położony 2.5 cm (albo nieco mniej) 

na lewo od linii 

pośrodkowej na poziomie 10 kręgu piersiowego. Przedni i tylny 

pień błędny, naczynia przełykowe odchodzące od naczyń żołądkowych lewych 
przechodzą przez ten rozwór razem z przełykiem. 

ü  Rozwór aortowy (aortic hiatus) – jest usytuowany raczej za przeponą. Jego 

powierzchnia tylna utworzona jest prze trzon 12 

kręgu piersiowego, natomiast 

brzeg przedni prze 

więzadło łukowate pośrodkowe. Przewód piersiowy i czasami 

żyła nieparzysta przechodzą przez ten otwór oprócz aorty. 

ü  Trójkąty mostkowo­żebrowe/Morgagni (sternocostal triangles/ parasternal spaces) 

– zawierają naczynia nadbrzuszne górne. 

ü  Przez włókna odnóg przepony przechodzi żyła nieparzysta, nieparzysta krótka, 

nerw trzewny 

większy, mniejszy i najniższy. 

 

 

PRZEPUKLINA ROZWORU 

PRZEŁYKOWEGO (hiatus hernia) 

Jest to 

przesunięcie części żołądka do śródpiersia przez rozwór przełykowy. Kilka 

rożnych typów tej przepukliny możemy wyróżnić: wślizgowa (sliding), 
okołoprzełykowa (paraesophageal), mieszana, wrodzony krótki przełyk. 
Struktury 

położone blisko rozworu przełykowego i mogące być narażone na 

uszkodzenie podczas operacji: 

ü  Lewa tętnica i żyła przeponowa dolna (pamiętaj, że tętnice przeponowe dolne 

unaczyniają także nadnercza) 

ü   tętnica i żyła żołądkowa lewa 
ü  Inne naczynia jak: pień trzewny, żyła główna dolna, lewa tętnica wątrobowa 

jeśli odchodzi od żołądkowej lewej (częsta zmienność) 

ü  Pnie błędne 
ü  Zwoje trzewne 
ü  Przewód piersiowy 

Trójkąt Truesdale utworzony jest  przez osierdzie, aortę i przeponę, zawiera lewe 
więzadło płucne i dystalną część odcinka piersiowego przełyku. W przepuklinie 
wślizgowej zawiera również fragment żołądka. 
Powierzchnia 

górna przepony pokryta jest przez opłucne ścienne przeponowe. 

Zbliżenie się  opłucnej prawej i lewej między przełykiem a aortą tworzy tzw. krezkę 
przełyku – mesoesophagus.  Prawa oplucna jest w bliskim kontakcie z 1/3 dolną 
prze

łyku aż do rozworu przełykowego. (pamiętaj, aby nie otworzyć jamy opłucnowej 

podczas operacji tej przepukliny). 

 

 

Ryc 3 Warunki powstawania przepukliny przeponowej  A

; 1przepona, 2 przełyk 3 żyła 

główna dolna, 4 aorta , 5 więzadło łukowate przyśrodkowe, 6 więzadło łukowate boczne 
B 1 lewa odnoga .2. 

więzało lukowate pośrodkowe. 

 

 

OTRZEWNA  I JAMA OTRZEWNOWA 
Jama otrzewnowa jest szczelinowatym workiem, 

którego ściany utworzone są przez 

wszystkie rodzaje otrzewnej, ale o bardzo skomplikowanej budowie. 

Przestrzeń w tym 

worku jest przestrzenia 

potencjalną, która zawiera tylko niewielką ilość płynu 

surowiczego 

pokrywającego otrzewna i pozwalającego narządom poruszać się 

względem siebie.  Jama otrzewnowa podzielona jest na: 

ü  Właściwą jamę otrzwnownową (the greater sac) 
ü  Torba sieciowa (the lesser sac / omental bursa) – połozona jest za żołądkiem i 

siecią mniejszą. 

Krezka 

okrężnicy poprzecznej dzieli jamę brzuszną na piętro gruczołowe (supracolic) i 

piętro jelitowe (infracolic). 

ü  Piętro gruczołowe zawiera wątrobę, śledzionę, żołądek i większą część trzustki. 

W tej okolicy 

znajdują się dwa zachyłki podprzeponowe (prawy i lewy) 

usytuowane 

między wątroba a przeponą, oddzielone od siebie przez więzadło 

sierpowate. 

Poniżej i  za wątrobą znajduje się zachyłek wątrobowo­nerkowy 

usytuowany 

między prawym płatem wątroby, prawą nerką i prawym zagięciem 

okrężnicy. W tym piętrze znajduje się  torba sieciowa ­  olbrzymi zachyłek jamy 

otrzewnowej 

połączony  z nią tylko za pomocą małego otworu znajdującego się 

za 

więzadłem wątrobowo­dwunastniczym.  Otwór ten nazywamy otworem 

sieciowym (Winslow). 

Więzadło wątrobowo­dwunastnicze jest częścią sieci 

mniejszej i stanowi jej wolny brzeg. 

Otwór sieciowy położony jest między dwoma 

dużymi żyłami jamy brzusznej: żyłą wrotną i żyłą główną dolną. Żyła wrotna 
znajduje 

się wewnątrz więzadła wątrobowo­dwunastniczego razem z tętnicą 

wątrobową właściwą i przewodem żółciowy wspólnym. Żyła główna dolna 
znajduje 

się w ścianie tylnej tego otworu pokryta przez otrzewna ścienną 

(więzadło wątrobowo­nerkowe). Ściana górna otworu sieciowego  jest utworzona 
przez 

płat ogoniasty wątroby, natomiast ściana dolna przez opuszkę 

dwunastnicy. Przedziurawienie 

ściany tylnej żołądka  powoduje wyciek płynu do 

torby sieciowej, podobnie w zapaleniu trzustki 

płyn dostaje się do torby sieciowej. 

Aby 

zobaczyć torbę sieciową należy przeciąć więzadło żołądkowo­okrężnicze i 

unieść żołądek do góry. Torba sieciowa sięga na  górze do wątroby, na lewo do 
śledziony i na dole do okrężnicy poprzecznej.  W ścianie tylnej torby sieciowej 
otrzewna 

ścienna pokrywa trzustkę, lewe nadnercze, górny biegun lewej nerki. 

Ta 

ściana utworzona jest również przez krezkę okrężnicy poprzecznej. W ścianie 

tylnej torby sieciowej widoczny jest 

ałd żołądkowo­trzustkowy utworzony przez 

naczynia 

żołądkowe lewe na odcinku od pnia trzewnego do miejsca wejścia na 

krzywiznę mniejszą żołądka. 

ü  Piętro jelitowe położone jest do tyłu od fartuszka sieci większej i podzielone jest 

na dwie 

podokrężnicze przestrzenie (infracolic spaces) przez krezkę jelita 

cienkiego. 
W okolicy 

zgięcia dwunastniczo­czczego mogą być obecne następujące zachyłki: 

dwunastniczy 

górny i dolny, przydwunastniczy, zadwunastniczy. Zachyłek 

dwunastniczy 

górny jest ograniczony od góry  przez fałd dwunastniczy górny 

zawierający żyłę krezkową dolną. Jeżeli zachyłek ten  jest duży, to mogą czasem 
wpuklać się w niego pętle jelita cienkiego wytwarzając przepuklinę wewnętrzną 
Treitza. 

Zachyłek dwunastniczy dolny jest ograniczony od dołu przez fałd 

dwunastniczy dolny. 

Zachyłek przydwunastniczy ( w piśmiennictwie anglosaskim 

zwany fossa venosa) 

leży między zachyłkami wymienionymi wyżej. Wywołany 

jest wpukleniem 

się otrzewnej w stronę lewą od części wstępującej dwunastnicy 

za 

żyłę krezkową dolną. Powstaje w ten sposób fałd przydwunastniczy 

zawierający żyłę krezkową dolną wraz z gałęzią wstępującą tętnicy okrężniczej 
lewej. 

Zachyłek zadwunastniczy jest największym z zachyłków tej okolicy. Jest 

on 

położony ku tyłowi od części wstępującej i poziomej dwunastnicy. Występuje 

rzadko. 
W okolicy 

ujścia jelita cienkiego do jelita grubego znajdują się zachyłki 

krętniczo­kątnicze:  górny i dolny. Zachyłek krętniczo­kątniczy górny jest 

ograniczony od 

góry przez fałd krętniczo­kątniczy górny nazywany fałdem 

kątniczym naczyniowym z uwagi na obecność w jego wnętrzu naczyń kątniczych 
przednich. 

Zachyłek krętniczo­kątniczy dolny  jest usytuowany jest między 

kątnicą, wyrostkime robaczkowym i koncowym odcinkiem jelita krętego. Jest 
ograniczony od 

dołu przez fałd krętniczo­kątniczy dolny z tkanką tłuszczową w 

środkuJ. 

W okolicy 

okrężnicy wstępującej i zstępującej znajdują się bruzdy 

przyokrężnicze ograniczone  przez boczne ściany okrężnicy wstępującej i 
zstępującej i ścianę tylno­boczną brzucha. Bruzda przyokrężnicza prawa 
posiada 

połączenie z piętrem gruczołowym. Poprzez to połączenie wysięk 

zapalny z 

zachyłka wątrobowo­nerkowego czy prawego podprzeponowego 

może spływać w kierunku wyrostka robaczkowego i miednicy mniejszej. 

W okolicy 

okrężnicy esowatej tworzy się zachyłek międzyesowaty w miejscu 

gdzie nasada krezki 

okrężnicy esowatej krzyżuje lewy moczowód. 

 

 

PRZEŁYK 
Długość przełyku wynosi około 25 cm. Odległość od górnych siekaczy do 
początku przełyku wynosi około 15 cm, natomiast odległość od nozdrzy 
przednich jest o 

2­3 cm dłuższa. Przełyk , na  poziomie Th1 znajduje się nieco na 

lewo od linii 

pośrodkowej, na  poziomie Th6 nieco na prawo i znowu wraca na 

lewo na poziomie Th10. 
W przebiegu 

przełyku występują trzy zwężenia: 

ü  Górne (the cricopharyngeal or pharyngoesophageal) –  na poziomie C6 

(pamiętaj – jest to najwęższe miejsce w przełyku) 

ü  Środkowe (the bronchoaortic) – na poziomie Th4­Th5, na wysokości 

rozdwojenia tchawicy w miejscu, gdzie aorta 

zstępująca i oskrzele główne 

lewe 

obejmują przełyk. W trakcie gastroskopii w tym miejscu możemy 

zobaczyć tętnienie aorty. W niektórych przypadkach chorobowych węzły 
chłonne oskrzelowe mogą zlepić ścianę oskrzela z przełykiem i 
pośredniczyć w przedziurawieniu jego ściany. 

ü  Dolne (the diaphragmatic) – na poziomie Th9 albo Th10 około 3 cm 

powyżej wpustu. 

Większość patologii przełykowych usadowiona jest w miejscu lub okolicach 
zwężeń. 
Połączenie gardła z przełykiem (Pharyngoesophageal junction) 
Zwieracz dolny 

gardła przyczepia się do chrząstki tarczowatej i 

pierścieniowatej krtani. Część pierścienno­gardłowa działa jak zwieracz 
chroniący przełyk przed przedostawaniem się powietrza do niego w trakcie 
wdechu. Ten 

mięsień zwany jest również zwieraczem górnym przełyku. 

Zbudowany jest z 

dwóch części: górnej/skośnej i dolnej/okrężnej. Między tymi 

dwoma 

częściami może się tworzyć uchyłek Zenkera czyli uchyłek 

gardłowo­przełykowy. 
Część szyjna przełyku (cervical esophagus) 
Jest 

długości 5 – 6 cm i rozciąga się od C6 do Th1. (pamiętaj – w czasie 

operacji guzek szyjny (Chassaignac) jest dobrym punktem orientacyjnym 
początku przełyku. Przełyk przesuwa się nieco na lewo od tchawicy i dlatego 
dostęp do przełyku jest lepszy po tej stronie. Odcinek ten jest w bliskim 
sąsiedztwie z pęczkiem naczyniowym szyi, z tętnicą tarczową dolną z 
tarczycą z nerwem krtaniowym wstecznym. Dystalna część tego odcinka jest, 
po lewej stronie, w bliskim 

sąsiedztwie z przewodem piersiowym. 

Bezpośrednio za przełykiem znajduje się powięź przedkręgowa zbudowana z 
dwóch warstw: przedniej/powięzi skrzydłowej i tylnej /właściwej powięzi 
przedkręgowej. Miedzy tymi blaszkami znajduje się tzw. niebezpieczna 
przestrzeń (retrovisceral space), która ku dołowi komunikuje ze śródpiersiem 
tylnym. 

Tą drogą proces chorobowy toczący się na szyi może łatwo przenieść 

się do śródpiersia. 
Część piersiowa przełyku (thoracic esophagus) 
Chirurgia 

przełyku wymaga znajomości anatomii śródpiersia. Opisując 

topografię przełyku w tej okolicy należy pamiętać o opłucnych 
śródpiersiowych, płucach, sercu i dużych naczyniach, drogach oddechowych i 
przewodzie piersiowym. 

ü  Sąsiedztwo przednie, podążając od góry do dołu to: tchawica, łuk aorty, 

rozdwojenie tchawicy, prawa 

tętnica płucna, osierdzie, zatoka skośna 

osierdzia i lewy przedsionek oraz 

rozwór przełykowy. 

ü  Prawy brzeg przełyku sąsiaduje na całej długości z opłucną 

śródpiersiową albo zachyłkiem żebrowo­śródpiersiowym tylnym i 
płucem z wyjątkiem miejsca gdzie żyła nieparzysta go krzyżuje. 

ü  Lewy brzeg przełyku jest oddzielony od opłucnej i płuc przez wielkie 

naczynia 

(tętnica szyjna wspólna lewa, tętnica podobojczykowa lewa, 

łuk aorty, aorta piersiowa). Przełyk jest w bezpośrednim kontakcie z 
opłucną śródpiersiową w okolicy trójkąta przełykowego, który 
utworzony jest przez 

dystalną część łuku aorty, tętnicę 

po

dobojczykową lewą i kręgosłup. Dolna część przełyku również jest w 

bezpośrednim kontakcie z opłucna w trójkącie Truesdale 
ograniczonym od 

dołu przez przeponę, od przodu i góry przez 

osierdzie i od 

tyłu przez aortę zstępującą. W tej okolicy za przełykiem 

brzeg prawej i lewej 

opłucnej zbliżają się do siebie wytwarzając 

mesoesophagus. Po tej stronie 

przełyk jest w bliskim sąsiedztwie z 

przewodem piersiowym na poziomie od Th4 do C7. 

ü  Powierzchnia tylna przełyku sąsiaduje z kręgosłupem, niektórymi 

prawymi 

tętnicami międzyżebrowymi tylnymi, żyłą nieparzystą, żyłą 

nieparzystą krótką, żyłą nieparzystą krótką dodatkową, przewodem 
piersiowym i 

przednią ścianą aorty piersiowej. 

Część brzuszna przełyku i połączenie żołądkowo­przełykowe 

Długość brzusznego odcinka przełyku wynosi 0.5 do 2.5 cm. 

ü  Przełyk z przodu sąsiaduje z lewym płatem wątroby, 

ü  Prawy brzeg przełyku sąsiaduje z płatem ogoniastym wątroby 
ü  Lewy brzeg przełyku sąsiaduje z dnem żołądka 
ü   z tyłu z odnogami przepony, aortą brzuszna i lewą tętnicą przeponową dolną. 

Obecność anatomicznego zwieracza przy wejściu do wpustu jest dyskutowana, 
natomiast fizjologiczny zwieracz zabezpiecza przed refluxem. Struktury, 

które 

wspomagają zamknięcie wpustu to: kąt Hisa,  przepona, więzadło 
przeponowo­przełykowe i pętla włókien skośnych ściany żołądka. Więzadło 
przeponowo­przełykowe działa jak uszczelka w rozworze przełykowym. Jest 
zbudowane z 

opłucnej, powięzi wewnątrzpiersiowej, powięzi przeponowo­przełykowej 

(Laimera), 

powięzi przeponowej dolnej i otrzewnej. Więzadło to nie jest obecne u 

pacjentów z przepuklina rozworu przełykowego. 
Odcinek brzuszny 

przełyku położony jest między blaszkami więzadła 

wątrobowo­przełykowego będącego częścią sieci mniejszej. Więzadło 
wątrobowo­przełykowe znajduje się w przedłużeniu więzadła wątrobowo­żołądkowego. 
W tej okolicy 

między dwiema blaszkami więzadła wątrobowo­żołądkowego znajdują się: 

naczynia 

żołądkowe lewe, gałąź wątrobowa lewego pnia błędnego, węzły chłonne 

żołądkowe górne, w 23% przypadków tętnica wątrobowa lewa odchodząca od tętnicy 
żołądkowej lewej oraz czasami oba pnie błędne. 
Unaczynienie 

przełyku 

ü  Odcinek szyjny – gałęzie tętnicy tarczowej dolnej 
ü  Górny piersiowy – gałęzie od tętnicy podobojczykowej i tarczowej dolnej 
ü  Środkowy piersiowy – gałęzie od tętnic oskrzelowych (głównie lewej) i 

bezpośrednie gałęzie od łuku aorty 

ü  Dolny piersiowy – gałęzie od aorty piersiowej i czasami od tętnic 

międzyżebrowych tylnych prawych 

ü  Odcinek brzuszny – gałęzie od tętnicy żołądkowej lewej i tętnic przeponowych 

dolnych 

 

 

ŻOŁĄDEK 

Żołądek  jest zbudowany z wpustu, dna, trzonu, części odźwiernikowej i odźwiernika. 
Linia 

przechodząca horyzontalnie prze ujście wpustowe oddziela dno od trzonu 

żołądka. Linia skośna biegnąca od wcięcia kątowego znajdującego się na krzywiźnie 
mniejszej do kolana 

żołądka na krzywiźnie większej oddziela trzon od części 

odźwiernikowej. 
Chirurdzy 

dzielą żołądek na dwie części: proksymalną i dystalna. Proksymalny segment 

jest zbudowany z odcinka brzusznego 

przełyku, wpustu, dna i trzonu żołądka.  Dystalny 

segment zbudowany jest z 

części odźwiernikowej, odźwiernika i opuszki dwunastnicy. 

W zasadzie nie ma dobrego punktu orientacyjnego 

wskazującego na granicę między 

trzonem a 

częścią odźwiernikową. Przyjmuje się, że leży ona około 2/5 drogi od 

odźwiernika do przełyku na krzywiźnie mniejszej, natomiast na krzywiźnie większej 1/8 
odległości od odźwiernika do przełyku. 
Unaczynienie 
Unaczynienie 

żołądka pochodzi od pnia trzewnego. Tętnica żołądkowa lewa po 

opuszczeniu przestrzeni zaotrzewnowej wchodzi 

między blaszki więzadła 

wątrobowo­żołądkowego w pobliżu wpustu, gdzie po oddaniu gałęzi przełykowych 
biegnie 

wzdłuż krzywizny mniejszej żołądka. Tętnica żołądkowa prawa jest gałęzią 

tętnicy wątrobowej właściwej zespalając się z lewą na krzywiźnie mniejszej żołądka. W 
niewielkiej 

odległości od krzywizny większej żołądka przebiegają tętnice 

żołądkowo­sieciowe: prawa i lewa między blaszkami więzadła żołądkowo­okrężniczego. 
Prawa jest 

gałęzią tętnicy żołądkowo­dwunastniczej a lewa gałęzią tętnicy śledzionowej. 

Tętnica śledziona oddaje również tętnicę żołądkową tylną i tętnice żołądkowe krótkie. 
Tętnica żołądkowa tylna odchodzi od tętnicy śledzionowej blisko jej odejścia od pnia 
trzewnego i biegnie zaotrzewnowo do 

góry w ścianie tylnej torby sieciowej i dociera do 

żołądka w okolicy wpustu i dna w więzadle żołądkowo­przeponowym. Tętnice 
żołądkowe krótkie odchodzą od gałęzi śledzionowych blisko wnęki śledziony i docierają 
do 

żołądka w więzadle żołądkowo­śledzionowym. 

Nerwy 

błędne 

Pnie 

błędne (przedni i tylny) dostają się do jamy brzusznej przez rozwór przełykowy. 

Każdy z pni dzieli się na dwie grupy gałęzi. Pień błędny przedni dzieli się na gałęzie 
wątrobowe i żołądkowe przednie. Pień błędny tylny dzieli się na gałęzie  trzewne i 
żołądkowe tylne.  Gałęzie  wątrobowe kierują się przez więzadło wątrobowo­żołądkowe 
do 

wątroby. Przed dotarciem do wątroby oddaja gałąź zstępującą do odźwiernika i 

czasami do opuszki dwunastnicy. 

Gałęzie żołądkowe przednie tworzą na krzywiźnie 

mniejszej 

żołądka główny nerw przedni krzywizny mniejszej (anterior nerve of Latarjet), 

który oddaje gałęzie do ściany przedniej żołądka. Gałęzie trzewne, które stanowią 
większość włókien, biegną w kierunku splotu trzewnego wzdłuż tętnicy żołądkowej lewej 
w 

obrębie fałdu żołądkowo­trzystkowego. Gałęzie żołądkowe tylne tworzą główny nerw 

tylny krzywizny mniejszej (posteriori nerve of Latarjet) , 

który oddaje gałęzie do ściany 

tylnej 

żołądka. 

Nerwy sympatyczne 
Nerwy trzewne piersiowe 

(większy, mniejszy), zawierające włókna eferentne i 

aferentne, 

docierają do zwojów splotu trzewnego, a następnie tworząc sploty 

okołonaczyniowe docierają do żołądka 

 

 

 

DWUNASTNICA 
Dwunastnica zaczyna 

się za odźwiernikiem na wysokości transpyloric plane , 2cm na 

prawo od 

płaszczyzny pośrodkowej. Zgięcie dwunastniczo­czcze znajduje się 

nieznacznie 

poniżej transpyloric plane, 2 do 3 cm na prawo od płaszczyzny 

pośrodkowej. 
Prawie 

cała opuszka dwunastnicy objęta jest więzadłem wątrobowo­dwunastniczym. Za 

opuszka dwunastnicy 

znajdują się: przewód żółciowy wspólny, żyła wrotna, tętnica 

żołądkowo­dwunastnicza i żyła główna dolna. 
Część zstępująca dwunastnicy, długości 7.5 cm, znajduje się do tyłu od okrężnicy 
poprzecznej i do przodu od 

wnęki nerki prawej i żyły głównej dolnej.  W tej części 

dwunastnicy znajduje 

się brodawka dwunastnicza większa (Vatera), między jej ścianą 

tylna a 

przyśrodkową. Polożona jest w miejscu gdzie podłużny fałd dwunastnicy spotyka 

się z fałdem poprzecznym wytwarzając kształt litery T. Na brodawce znajduje się ujście 
bańki wątrobowo­trzustkowej, która jest wspólnym końcowym połączeniem przewodu 

żółciowego wspólnego i trzustkowego głównego przed ujściem do dwunastnicy. W 
ścianie tych przewodow znajduje się grupa zwieraczy: zwieracz bańki 
wątrobowo­trzustkowej (Oddi), zwieracz przewodu trzustkowego  i dwa zwieracze 
przwodu 

żółciowego wspólnego (górny i dolny). Brodawkę Vatera rzutujemy na prawo 

od trzonu 

kręgu L2. 

Część pozioma i wstępująca dwunastnicy leżą poniżej przyczepu krezki okrężnicy 
poprzecznej. 
Część pozioma dwunastnicy ( długości 10cm) krzyżuje kręgosłup z prawej na lewo 
między żyłą główną dolną (z tyłu), a naczyniami krezkowymi górnymi (z przodu). 
Część wstępująca dwunastnicy (długość 2.5 cm) podąża do góry przed aorta brzuszną. 
Zg

ięcie dwunastniczo­czcze znajduje się nieco na lewo od aorty brzusznej i jest 

umocowane do prawej odnogi przepony za 

pomocą więzadła wieszadłowego 

dwunastnicy i 

mięśnia wieszadłowego dwunastnicy (Treitza). Struktury te przebiegają 

za 

trzustką i żyłą śledzionową i do przodu od lewej żyły nerkowej. 

Unaczynienie dwunastnicy 
Część górna dwunastnicy jest unaczyniona przez tętnicę naddwunastniczą i tętnicę 
trzustkowo­dwunastniczą górną tylną (czasami zwana zadwunastniczą). Obie tętnice są 
gałęziami tętnicy żołądkowo­dwunastniczej. Pozostałe części dwunastnicy unaczynione 
są przez łuki trzustkowo­dwunastnicze (przedni i tylny). Tętnica trzustkowo­dwunastnica 
górna tylna krzyżuje od przodu przewód żółciowy wspólny i zstępuje na powierzchnię 
tylną głowy trzustki, gdzie zespala się z gałęzią  tylną tętnicy trzustkowo­dwunastniczej 
dolnej 

(gałąź tętnicy krezkowej górnej). Tętnica trzustkowo­dwunastnicza górna 

przednia zespala 

się na przedniej powierzchni Glowy trzustki z gałęzią przednia tętnicy 

trzustkowo­dwunastniczej dolnej. 

 

 

TRZUSTKA 
Trzustka 

położona jest w przestrzeni zaotrzewnowej od dwunastnicy do śledziony. Do 

przodu od trzustki znajduje 

się torba sieciowa. 

Trzustka zbudowana jest z 

głowy (z wyrostkiem haczykowatym), szyi, trzonu i ogona. 

ü  Glowa trzustki objęta jest pętlą dwunastnicy i jest usytuowana na prawo od 

naczyń krezkowych górnych. Powierzchnia tylna głowy sąsiaduje z naczyniami 
nerkowymi prawymi, 

prawą żyłą jądrową/jajnikową, żyłą główną dolną, prawą 

odnogą przepony  i przewodem żółciowy wspólnym. 

ü  Wyrostek haczykowaty położony jest za naczyniami krezkowymi górnymi i do 

przodu od aorty i 

żyły głównej dolnej. W tej przestrzeni powyżej wyrostka leży 

lewa 

żyła nerkowa natomiast poniżej dwunastnica. Wyrostek ten może otaczać 

ze wszystkich stron  naczynia krezkowe 

górne bądź może nie występować. 

ü  Szyja trzustki jest to część trzustki, za którą znajdują się naczynia krezkowe górne 

i zaczyna 

się żyła wrotna. Blisko dolnego brzegu szyjki trzustki żyła 

trzustkowo­dwunastnicza dolna i żołądkowo­sieciowa prawa uchodzą do żyły 
krezkowej 

górnej albo bezpośrednio do żyły wrotnej. 

ü  Trzon trzustki Jest oddzielony od żołądka za pomocą torby sieciowej. Wzdłuż 

dolnego brzegu trzonu przyczepia 

się krezka okrężnicy poprzecznej. Za trzonem 

znajduje 

się aorta, początek tętnicy krezkowej górnej, lewa odnoga przepony, 

lewa nerka i jej naczynia i 

żyła śledzionowa. 

ü  Ogon trzustki , razem z tętnicą śledzionową, opuszcza przestrzeń zaotrzewnową 

i dociera do 

wnęki śledziony we wnętrzu więzadła 

śledzionowo­nerkowego. 

 

 

Przewody trzustkowe. 
W 

obrębie trzustki możemy wyróżnić przewód trzustkowy główny (Wirsunga) 

biegnący przez wszystkie części trzustki oraz przewód trzustkowy dodatkowy 
(Santoriniego) 

znajdujący się tylko w górnej części głowy trzustki. Z powodu dość 

skomplikowanego rozwoju trzustki 

możliwe jest występowanie różnych odmian w 

ukształtowaniu i obecności tych przewodów. W 60% przypadków ukształtowanie 
widełkowe. Przewód Santoriniego odchodzi od przewodu Wirsunga ale jest znacznie 
słabszy. W 30% przypadków brak przewodu Santoriniego. W 10% przypadków 
występuje ukształtowanie widełkowe ale z dominacją przewodu Santoriniego. 
Unaczynienie trzustki 
Trzustka jest unaczyniona przez 

gałęzie odchodzące od pnia trzewnego i tętnicy 

krezkowej 

górnej. Szczególnie mocno unaczyniona jest głowa trzustki. Głowa 

trzustki unaczyniona jest jak dwunastnica. 

Tętnica grzbietowa trzustki/trzustkowa 

górna może odchodzić od: tętnicy śledzionowej, pnia trzewnego, tętnicy krezkowej 
górnej bądź tętnicy wątrobowej wspólnej. Tętnica ta położona jest za szyją trzustki. 
Tętnica trzustkowa dolna/trzustkowa poprzeczna jest lewą gałęzią tętnicy 
trzustkowej grzbietowej i biegnie na powierzchni tylnej trzonu w 

pobliżu brzegu 

dolnego. 

Tętnica trzustkowa wielka (Hallera) jest gałęzią tętnicy śledzionowej 

zaopatrującą dystalną część trzonu i ogon trzustki. 

 

 

 

WĄTROBA 
W 

sąsiedztwie powierzchni trzewnej wątroby znajdują się : 

Przełyk – żołądek – dwunastnica – okrężnica – prawa nerka ­ prawe nadnercze 
Zgięcie wątrobowe okrężnicy położone jest w 1/3 przedniej powierzchni trzewnej 
prawego 

płata . Ku tyłowi od pola okrężniczego znajduje się wycisk nerkowy 

utworzony przez 

prawą nerkę i prawe nadnercze. Między tymi narządami znajduje 

się zachyłek jamy otrzewnowej (wątrobowo­nerkowy). Prawe nadnercze znajduje się 
w 

bezpośrednim sąsiedztwie pola nagiego wątroby. Pęcherzyk żółciowy położony 

jest w swoim dole. Na lewo od 

pęcherzyka znajduje się pole dla opuszki i części 

zstępującej dwunastnicy. Na lewo od więzadła żylnego i jego szczeliny znajduje się 
mała bruzda dla brzusznego odcinka przełyku. Prawie cała powierzchnia trzewna 
płata lewego sąsiaduje z żołądkiem.  Podział wątroby na płat lewy i prawy 
wynikający z jej unaczynienia nie odpowiada podziałowi anatomicznemu. Płaty 
naczyniowe (prawy i lewy) 

są podobnej wielkości i mają odbicie w zakresie 

unaczynienia przez 

tętnicę wątrobową właściwą i żyłę wrotną. Żyły wątrobowe nie 

podążają wzdłuż tego schematu podziału. Na powierzchni trzewnej płaszczyzna 
oddzielająca prawy i lewy płat przechodzi przez dół pęcherzyka żółciowego i bruzdę 
żyły głównej dolnej. Na powierzchni przeponowej nie ma widocznych punktów 
orientacyjnych. Linia 

oddzielająca oba płaty zaczyna się przy dnie pęcherzyka 

żółciowego biegnąc równolegle do przyczepu więzadła sierpowatego w kierunku 

żyły głównej dolnej. Lewy płat wątroby podzielony jest na segmenty : przyśrodkowy i 
boczny, a 

następnie na górny i dolny. Płat prawy wątroby  podzielony jest na 

segment przedni i tylny przez 

linię 8 przestrzeni międzyżebrowej, a następnie na 

górny i dolny segment. Płat ogoniasty tworzy oddzielny segment zaopatrzony przez 
gałęzie odchodzące z lewej i prawej strony. Również małe  żyły wątrobowe 
odpływają bezpośrednio do żyły głównej dolnej. 
Unaczynienie 

wątroby 

Wątroba otrzymuje krew z dwóch źródeł: z tętnicy wątrobowej właściwej oraz żyły 
wrotnej. 

Tętnica zabezpiecza około 25% przepływu krwi w tym 50% tlenu, natomiast 

żyła wrotna 75% przepływu krwi w tym 50% tlenu. 
Tętnica wątrobowa wspólna odchodzi od pnia trzewnego w przestrzeni 
zaotrzewnowej. 

Tętnica wątrobowa właściwa jest jedna z dwóch końcowych gałęzi 

tętnicy wątrobowej wspólnej. Tętnica wątrobowa właściwa opuszcza przestrzeń 
zaotrzewnową i wchodzi do więzadła wątrobowo­dwunastniczego, w którym biegnie 
po lewej stronie przewodu 

żółciowego wspólnego i przewodu wątrobowego 

wspólnego oraz do przodu od żyły wrotnej.  Przed wejściem do wrót wątroby dzieli 
się na gałąź prawą i lewą. Prawa tętnica wątrobowa jest położona zwykle do tyłu od 
przewodu 

wątrobowego prawego. Tętnica pęcherzykowa odchodzi od tętnicy 

wątrobowej prawej. W miąższu wątroby tętnice podążają wzdłuż podziału dróg 
żółciowych. Podwiązanie prawej albo lewej tętnicy wątrobowej skutkuje 
niedotlenieniem ale po 

około 24 godzinach zaczyna rozwijać się międzypłatowe i 

podtorebkowe 

krążenie oboczne. Tętnice wątrobowe nie są typem tętnic końcowych. 

Po 

podwiązaniu tętnicy wątrobowej wspólnej, tętnica żołądkowa prawa oraz tętnica 

żołądkowo­dwunastnicza mogą zabezpieczyć unaczynienie wątroby. Podwiązanie 
tętnicy wątrobowej jest dobrze tolerowane. Podwiązanie tej tętnicy często 
towarzyszy cholecystectomii. 
Unaczynienie 

wątroby jest nieprzewidywalne z uwagi na olbrzymią zmienność 

występującą w tej okolicy. 
Żyła wrotna powstaje z połączenia żyły krezkowej górnej i żyły śledzionowej za 
trzustką. Żyła krezkowa dolna w 1/3 przypadków również współtworzy tą żyłę 
bezpośrednio, natomiast w pozostałych przypadkach odchodzi do żyły śledzionowej 
albo krezkowej 

górnej. Żyła wrotna po wyjściu zza trzustki  i skrzyżowaniu opuszki 

dwunastnicy wchodzi w 

sieć mniejszą. W więzadle wątrobowo­dwunastniczym 

biegnie za przewodem 

żółciowy wspólnym i tętnicą wątrobową właściwą. Prawa i 

lewa 

gałąź żyły wrotnej dzieli się jak tętnica wątrobowa i drogi żółciowe. Lewa gałąź 

tej 

żyły jest dłuższa i nieco węższa. Obie gałęzie zaopatrują płat ogoniasty. Na 

początku przyśrodkowej gałęzi  lewej gałęzi żyły wrotnej znajduje się poszerzenie 
tzw. 

pępkowe, wskazujące miejsce połączenia z płodowym przewodem żylnym 

Arancjusza. 

Odgałęzienia żyły wrotnej mogą być podwiązywane. Istnieją połączenia 

międzysegmentowe z zatok wątrobowych sąsiadujących zrazików. Jeżeli zmniejszy 
się przepływ przez żyłę wrotną wzrasta przepływ w tętnicy wątrobowej właściwej. 
Odwrotna sytuacja nie jest 

możliwa. 

Żyły wątrobowe przebiegają między segmentami. Prawa żyła wątrobowa drenuje 
segment tylny i 

przedni­górny i jest zlokalizowana w prawej szczelinie segmentowej. 

Żyła wątrobowa środkowa zbiera krew z segmentu przednio­dolnego i 
przyśrodkowo­dolnego. Zlokalizowana jest w głównej szczelinie płatowej. Żyła 
wątrobowa lewa ma połączenia u płodu z przewodem żylnym i zbiera krew z 
segmentu lewego bocznego i 

przyśrodkowego­górnego.  Jest zlokalizowana w 

szczelinie segmentowej lewej (w 

górnej części). Żyła wątrobowa lewa i środkowa 

często tworzą wspólny pień przed ujściem do żyły głównej dolnej. Obecność żył 
wątrobowych niesie konieczność przesunięcia linii cięcia przy prawej lobektomii 
nieco na prawo od linii 

międzypłatowej, natomiast przy lewej lobektomii nieco na 

lewo od tej linii. 

DROGI 

ŻÓŁCIOWE  ZEWNĄTRZWĄTROBOWE 

Przewód żółciowy prawy i lewy tworzą przewód wątrobowy wspólny zaraz po 
wyjściu z wątroby. Przewód lewy jest dłuższy. Czasami przewód pęcherzykowy 
uchodzi w miejscu 

połączenia prawego i lewego przewodu wątrobowego. 

Pęcherzyk żółciowy położony jest na powierzchni trzewnej wątroby w dole 
pęcherzyka żółciowego, oddzielony od wątroby tkanką łączną torebki Glissona. 
Trzon 

pęcherzyka żółciowego sąsiaduje z opuszka i częścią zstępującą dwunastnicy 

oraz 

okrężnicą poprzeczną. W budowie pęcherzyka żółciowego, oprócz dna, trzonu i 

szyjki, 

możemy wyróżnić lejek, który jest częścią trzonu między punktem dotarcia 

tętnicy pęcherzykowej a szyjką. Uchyłkowate poszerzenie lejka nazywamy 
zachyłkiem Hartmanna. Inną odmiana w ukształtowaniu pęcherzyka żółciowego jest 
obecność fałdu w obrębie dna nazywanego czapką frygijską. W szyi pęcherzyka 
żółciowego obecny jest spiralny fałd błony śluzowej oprócz tego w przewodzie 
pęcherzykowym znajduje się, o podobnej budowie, zastawka spiralna Heistera. 
Długość przewodu żółciowego wspólnego wynosi do 5 do 16 cm, zależnie od 
położenia początku przewodu. W przebiegu przewodu możemy wyróżnić 4 części: 
naddwunastniczą, zadwunastniczą, trzustkową i śródścienną. Część 
naddwunastnicza 

położona jest w więzadle wątrobowo­dwunastniczym, do przodu 

od otworu sieciowego Winslowa. 

Część zadwunastnicza położona jest za opuszką 

dwunastnicy po stronie prawej od 

tętnicy żołądkowo­dwunastniczej. W części 

trzustkowej 

przewód żółciowy wspólny może być częściowo pokryty przez miąższ 

trzustki, 

całkowicie zatopiony w trzustce bądź przebiegać na powierzchni trzustki. 

Część śródścienna przechodzi skośnie przez ścianę dwunastnicy wspólnie z 
przewodem trzustkowym 

głównym. 

Trójkąt wątrobowo­pęcherzykowy utworzony jest przez bliższą część pęcherzyka 
żółciowego i przewód pęcherzykowy (po prawej), przewód wątrobowy wspólny (po 
lewej) oraz brzeg prawego 

płata wątroby (od góry). Trójkąt ten zawiera tętnicę 

wątrobową prawą i tętnicę pęcherzykową. Trójkąt Calota jest nieco mniejszy bo 
ograniczony od 

góry przez tętnicę pęcherzykową. 

 

 

ŚLEDZIONA 
Usytuowana jest w lewej okolicy 

podżebrowej i niedostępna w badaniu palpacyjnym 

jamy brzusznej. Rzutuje 

się ją na tylne części żeber od 9 do 11, od których jest 

oddzielona przez 

przeponę i zachyłek żebrowo­przeponowy. Wklęsła powierzchnia 

trzewna 

śledziony sąsiaduje z żołądkiem, nerką lewą, okrężnicą i ogonem trzustki.. 

Przy 

wnęce śledziony otrzewna schodząca ze śledziony tworzy więzadło 

żołądkowo­śledzionowe i śledzionowo­nerkowe. Więzadło żołądkowo­śledzionowe 
zawiera naczynia 

żołądkowe krótkie i początek naczyń żołądkowo­sieciowych 

lewych. 

Więzadło śledzionowo­nerkowe  zawiera naczynia śledzionowe i ogon 

trzustki. W okolicy dolnego bieguna 

śledziony znajduje się więzadło 

przeponowo­okrężnicze, na którym śledziona siedzi, ale nie jest do niego 
przymocowana. 

Tętnica śledzionowa krzyżuje lewy obwód aorty, następnie biegnie 

wzdłuż górnego brzegu trzustki krzyżując górny biegun nerki lewej i dociera w 
okolicę wnęki do przodu od ogona. 
JELITO  CIENKIE  KREZKOWE 
Długość krezki od przyczepu do jelita do korzenia wynosi  20 do 25 cm. 
Unaczynienie jelita krezkowego 
Od arkad 

odchodzą tętnice proste, które wchodzą ścianę jelita. Nie ma możliwości 

wystąpienia krążenia obocznego między sąsiednimi naczyniami prostymi. 

 

 

Uchyłek Meckela 
Znajduje 

się w ścianie jelita krętego, około 40 cm od zastawki Bauhina u dzieci i 50 

cm u 

dorosłych. Długość tego uchyłka może wynosić od 1cm do 26 cm. 

 

 

JELITO  GRUBE 
Długość jelita grubego wynosi około 144 cm. Chirurgiczny podział jelita na prawą i 
lewą okrężnicę wynika z zakresu unaczynienie przez tętnicę krezkową górną i 
tętnicę krezkową dolną. 

 

 

Wyrostek robaczkowy 
Możliwe położenia wyrostka robaczkowego to: zakątniczo­zaokrężnicze, 
miedniczne/

zstępujące, podkątnicze w położeniu do dołu i na prawo, 

krętniczo­kątnicze w położeniu do góry i na lewo (do przodu lub do tyłu od jelita 
krętego). 
Tętnica wyrostka robaczkowego odchodzi od gałęzi pątniczej tylnej albo gałęzi 
krętniczej odchodzących od tętnicy krętniczo­kątniczej. 

Kątnica 

Okrężnica 
Okrężnica wstępująca leży zaotrzewnowo, przyklejona do tylnej ściany jamy 
brzusznej, z przodu przykryta przez 

otrzewną ścienną. Możliwe są odmiany 

niekompletnej fuzji z 

tylną ściana w postaci głębokich bruzd przyokrężniczych albo 

obecności krezki okrężnicy wstępującej. 
Okrężnica poprzeczna zaczyna się zgięciem wątrobowym pod prawym płatem 
wątroby a kończy zgięciem śledzionowym sąsiadującym ze śledzioną. Ogon trzustki 
położony jest tuż powyżej zgięcia śledzionowego, natomiast przyśrodkowo od tego 
zgięcia powierzchnia przednia lewej nerki. Okrężnica poprzeczna przyczepiona jest 
do tylnej 

ściany brzucha za pomocą krezki okrężnicy poprzecznej, która na lewo 

przedluża się w więzadło przeponowo­okrężnicze. 
Okrężnica zstępująca położona jest zaotrzewnowo. 
Okrężnica esowata zaczyna się na poziomie grzebienia biodrowego jako 
przedłużenie okrężnicy zstępującej. Znajduje się wewnątrzotrzewnowo, w jamie 
brzusznej i w miednicy mniejszej. Przyczep krezki esicy, w miejscu 

zachyłka 

międzyesiczego, krzyżuje lewy moczowód. 

 

 

Odbytnica i 

kanał odbytowy 

W odbytnicy 

znajdują się trzy (zwykle) sierpowatego kształtu fałdy poprzeczne 

(zastawki Hustona). 

Fałdy górny i dolny znajdują się na lewym obwodzie odbytnicy, 

natomiast 

środkowy na prawym obwodzie. Fałd środkowy nazywany jest fałdem 

Kohlrauscha. 

Fałdy te znajdują się 4­7 cm, 8­10 cm, 10­12 cm od odbytu. 

W kanale odbytowym 

możemy wyróżnić trzy strefy idąc od zewnątrz: skórna, 

przejściowa i słupów odbytowych. Linia grzebieniowa znajduje się na poziomie 
górnego brzegu zastawek odbytniczych i stanowi ważny punkt orientacyjny w tej 
okolicy. Jest 

granicą unaczynienia tętniczego, żylnego i limfatycznego ora 

unerwienia. Wszystko 

się zmienia na poziomie tej linii. Chirurdzy uważają, że kanał 

odbytowy znajduje 

się dystalnie od przyczepu części łonowo­odbytniczej mięśnia 

dźwigacza odbytu. Chirurgiczny kanał odbytowy znajduje się 2 cm powyżej i 2 cm 
poniżej linii grzebieniowej. 
Unaczynienie jelita grubego 

Tętnica krezkowa górna odchodzi od aorty brzusznej poniżej pnia trzewnego i 
wchodzi za 

trzustkę mając z przodu żyłę śledzionową a z tyłu lewą żyłę nerkową. Po 

wyjściu spod dolnego brzegu trzustki wchodzi do krezki jelita cienkiego. 
Tętnica okrężnicza środkowa odchodzi od krezkowej górnej w miejscu jej wyjścia 
spod dolnego brzegu trzustki i wchodzi do prawej 

części krezki okrężnicy 

poprzecznej, gdzie dzieli 

się na gałąź prawą i lewą. 

Tętnica okrężnicza prawa odchodzi od krezkowej górnej nieco poniżej okrężniczej 
środkowej. Biegnie zaotrzewnowo w prawo krzyżując żyłę główna dolną i prawy 
moczowód, następnie dzieli się na gałąź wstępującą i zstępującą. 
Tętnica krętniczo­kątnicza zstepuje zaotrzewnowo w kierunku okolicy 
krętniczo­kątniczej, gdzie dzieli się na końcowe gałęzie. 
Tętnica krezkowa dolna odchodzi od aorty na poziomie L3, przykryta dolnym 
brzegiem dwunastnicy. 

Zstępuje zaotrzewnowo do przodu od aorty i na powięzi 

mięśnia lędźwiowego większego, następnie krzyżując naczynia biodrowe wspólne 
wchodzi do miednicy mniejszej 

zmieniając nazwę na tętnicę odbytniczą górną. 

Tętnica okrężnicza lewa przebiega zaotrzewnowo krzyżując żyłę krezkową dolną, 
moczowód lewy i naczynia jądrowe/jajnikowe, a następnie dzieli na gałąź 
wstepującą i zstępującą. 
Tętnice esicze w liczbie 4 do 7 odchodzą od tętnicy krezkowej dolnej i wchodzą do 
krezki 

okrężnicy esowatej. 

 

 

BÓLE  BRZUCHA 
Eferentne (wisceromotoryczne) 

włókna układu autonomicznego unerwiają 

mięśniówkę gładką w narządach, naczynia krwionośne i gruczoły.  Przebiegają one 
w 

obrębie układu sympatycznego i parasympatycznego.  Włókna 

wiscerosensoryczne nie 

są rozdzielone na dwa układy. Droga eferentna w układzie 

autonomicznycm jest zbudowana z 

dwóch neuronów. Ciało komórki pierwszego 

neuronu znajduje 

się na terenie CSN natomiast drugiego w zwojach na obwodzie. 

Autonomiczne 

włókna dośrodkowe włączone są w dużą ilość systemów 

regulacyjnych. Wiele tych informacji nie dociera do 

świadomości. W narządach 

jamistych 

(posiadających światło) znajdują się receptory reagujące na wzrost 

ciśnienia we wnętrzu, na rozciąganie. Podrażnienie ściany narządu wywołujące 
odruchowy skurcz 

mięśniowki gładkiej (kolka wątrobowa, nerkowa) wywołuje ból. 

Zapalenie 

narządu  czy jego niedotlenienie również powoduje wystąpienie bólu 

(dusznica bolesna). 

Ból narządów wewnętrznych jest rozproszony i trudny do 

zlokalizowania. Pacjent 

często lokalizuje ból nie w chorym narządzie, ale w strefie 

Heada,  w pewnym obszarze 

skóry. 

Ciała Komorek nerwowych autonomicznych włókien aferentnych, tak jak włókien 
somatycznych aferentnych, 

znajdują się w zwoju rdzeniowym/międzykręgowym 

(posterior root ganglion). 

Włókna autonomiczne dochodzą do rdzenia w korzeniach 

.. tylnych 

nerwów rdzeniowych razem z włóknami somatycznymi z odpowiednich 

miotomów i dermatomów. Aktywacja włókien dośrodkowych (autonomicznych i 
somatycznych) jest przekazywana do kory 

mózgu przez tą samą drogę 

rdzeniowo­wzgórzową boczną. Informacje bólowe z danego narządu mogą być 
odczuwane na terenie dermatomu czy myotomu reprezentowanego przez ten sam 
segment rdzenia, do 

którego docierają włókna autonomiczne. Zjawisko to nazywamy 

bólem udzielonym (referred pain) próbuje się wyjaśnić za pomocą różnych hipotez. 
Bóle pochodzenia sercowego mogą promieniować w różne okolice. Segmenty 
szyjne i 

górne segmenty piersiowe po lewej stronie otrzymują włókna somatyczne 

aferentne z lewej 

połowy klatki piersiowej, z lewej kończyny górnej oraz z serca. 

Włókna somatyczne aferentne w rdzeniu kręgowym mają łączność z łukami 
odruchowymi z 

narządów wewnętrznych. To mogłoby tłumaczyć dlaczego 

zaaplikowany na 

skórę zimny kompers, ciepło czy nacierania, masowania powodują 

zmniejszenie albo 

usunięcie bólu. 

Autonomiczne 

włókna aferentne przewodu pokarmowego  utworzone są przez 

komorki zwojow rdzeniowych i 

zwojów nerwu błędnego, gdzie wspólnie z 

somatycznymi 

docierają CSN za pośrednictwem nerwu błędnego, nerwów 

trzewnych piersiowych, 

nerwów trzewnych lędźwiowych, nerwów trzewnych 

miednicznych i 

nerwów sromowych. Ściana przewodu pokarmowego posiada swoja 

własną, bogatą sieć neuronów mogącą działać niezależnie od CSN. Przełyk i 
żołądek unerwione są czuciowo prze zwoje węzłowe. Jelito cienkie również przez te 
zwoje ale 

także przez zwoje rdzeniowe. Podobnie jak jelito cienkie unerwione jest 

jelito grube. 

Włókna aferentne z okrężnicy docierają do rdzenia kręgowego za 

pośrednictwem nerwów trzewnych lędźwiowych, nerwów podbrzusznych i nerwów 
trzewnych miednicznych. Odbytnica i 

kanał odbytowy wysyłają informacje czuciowe 

droga 

nerwów trzewnych miednicznych i nerwów sromowych. 

W czasie badania chorego 

powinniśmy myśleć anatomicznie, to znaczy wyobrażać 

sobie przestrzennie stosunki anatomiczne 

interesującej nas okolicy, bądź też istnienie 

naturalnych 

kierunków spływania wydzieliny lub wysięku. Poszukując napięcia 

mięśniowego powinniśmy pamiętać, że może powstać ono nie tylko w mięśniach 
przedniej 

ściany brzucha, ale również w przeponie, w mięśniach czworobocznych 

lędźwi, biodrowo­lędźwiowym, prostowniku grzbietu czy zasłaniaczu wewnętrznym. 
Napięcie tych mięśni można stwierdzić bezpośrednim obmacywaniem albo przez 
czynne 

bądź biernie ruchy kończyną dolną. Dokładna znajomość unerwienia ściany 

jamy brzusznej I miednicy mniejszej ma wielkie znaczenie dla klinicznego 
umiejscowienia 

bólów  i  zrozumienia ich promieniowania. 

Mięśnie przedniej brzucha są unerwione przez nerwy międzyżebrowe Th5­Th12. 

Mięśnie bocznej ściany brzucha są unerwione przez nerwy międzyżebrowe Th5­Th12, 
przez nerw 

biodrowo­podbrzuszny, nerw biodrowo­pachwinowy I odrobinę 

płciowo­udowy. Z mięśni tylnej ściany brzucha mięsień czworoboczny lędźwi otrzymuje 
unerwienie od nerwu 

podżebrowego oraz gałęzi krótkich splotu lędżwiowego (L1­L3), 

mięsień biodrowo­lędźwiowy jest unerwiony przez gałęzie krótkie splotu lędźwiowego I 
nerw 

udowy(L2­L4), mięsień prostownik grzbietu przez gałęzie grzbietowe nerwów 

rdzeniowych. 

Mięsień zasłaniacz wewnętrzny unerwiony jest przez gałęzie splotu 

krzyżowego. 

Otrzewna 

ścienna przeponowa unerwiona jest przez nerwy przeponowe, otrzewna 

ściany bocznej I przedniej brzucha przez nerwy międzyżebrowe , 
biodrowo­podbrzuszny I biodrowo­pachwinowy. Otrzewna miedniczna pokrywa przede 
wszystkim 

narządy miednicy mniejszej te położone wewnątrzotrzewnowo  i te położone 

podotrzewnowo 

stąd nie otrzymuje włókien nerwowych od nerwów somatycznych 

unerwiających ściany miednicy mniejszej. Z tego powodu w zapaleniu samej tylko 
otrzewnej miednicznej nie stwierdza 

się najczęściej napięcia mięśniowego. 

Bóle trzewne (Dolores viscerales) są przenoszne przez nerwy autonomiczne 
współczulne i przywspółczulne oraz przez włókna autonomiczne biegnące w nerwie 
przeponowym.  Z 

narządów jamy brzusznej bodźce bólowe biegną w nerwach 

trzewnych 

lędźwiowych, przez nerw trzewny większy, mniejszy następnie przechodząc 

przez odpowiednie zwoje (trzewny, krezkowy 

górny, krezkowy dolny) docierają do 

zwojów pnia sympatycznego skąd drogą gałęzi szarych do nerwu rdzeniowego. Ciała 
tych czuciowych Komorek 

znajdują się, podobnie jak czuciowych komórek układu 

somatycznego w zwoju rdzeniowym 

(międzykręgowym). Aksony tego zwoju w 

korzeniach tylnych nerwu rdzeniowego 

wchodzą do rdzenia. Układ przywspółczulny 

bierze 

udział w czuciowym unerwieniu trzewi poprzez nerw błędny i nerwy trzewne 

miedniczne. Zakres 

działalności tego układu w przewodzeniu bólów jest znacznie 

mniejszy 

niż układu współczulnego. Układ parasympatyczny przewodzi tzw. Specjalne 

czucie 

narządowe jak: nudności, uczucie głodu, parcia na mocz i stolec. 

 

 

Unerwienie autonomiczne 

wątroby, pęcherzyka żółciowego i żołądka 

Narządy te otrzymują włókna sympatyczne ze zwojów trzewnych. Włókna 
pozazwojowe 

podążają do odpowiednich narządów w splotach naczyniowych 

otaczających gałęzie pnia trzewnego.  Unerwienie parasympatyczne pochodzi od 
nerwów błędnych. Pień błędny przedni kończy się na poziomie żołądka, natomiast 
pień błędny tylny zaopatruje dużą część jelita. Włókna sympatyczne i 
parasympatyczne 

unerwiające wątrobę podążają wzdłuż tętnicy wątrobowej 

właściwej jako splot wątrobowy. Splot ten unerwia również drogi żółciowe 
zewnątrzwątrobowe. Pola Heada dla wątroby znajdują się w prawej okolicy 

podżebrowej, sięgając do nadbrzusza właściwego. Ból pęcherzyka żółciowego może 
promieniować do prawego barku. (Wiesz dlaczego?) Strefa Heada dla żołądka 
rozciąga się od nadbrzusza do okolicy podżebrowej lewej. Odźwiernik unerwiony 
jest przez 

gałęzie bezpośrednio odchodzące os splotu wątrobowego. Z powodu tego 

odejścia funkcja odźwiernika nie jest zaburzona po selektywnej proksymalnej 
wagotomii.  Z tego powodu 

możliwe jest również zmniejszenie produkcji kwasu 

przez 

komórki zlokalizowane w trzonie i dnie żołądka bez konieczności wpływu na 

produkcję gastryny w części odźwiernikowej i bez wpływu na czynność odźwiernika. 

 

 

Unerwienie autonomiczne trzustki, dwunastnicy i 

śledziony 

Unerwienie sympatyczne pochodzi ze 

zwojów trzewnych i krezkowego górnego. 

Włókna zazwojowe podążają wzdłuż gałęzi pnia trzewnego i tętnicy krezkowej 
górnej. Parasympatyczne unerwienie zabezpiecza nerw błędny, głównie pień tylny. 
Strefa Heda dla trzustki obejmuje jak 

obręcz jamę brzuszną. Nie ma stref Heada dla 

dwunastnicy i 

śledziony. 

 

 

Unerwienie autonomiczne jelita 
Sympatyczne 
Jelito czcze, 

kręte, kątnica z wyrostkiem, okrężnica wstępująca i 2/3 prawe 

okrężnicy poprzecznej unerwione są przez włókna zwoju krezkowego górnego 
tworzące splot krezkowy górny podążający wzdłuż gałęzi tętnicy krezkowej górnej. 
1/3 lewa 

okrężnicy poprzecznej, okrężnica zstępująca, okrężnica esowata i górna 

część odbytnicy unerwione są przez włókna zwoju krezkowego dolnego docierające 
wzdłuż gałęzi tętnicy krezkowej dolnej. Środkowa i dolna część odbytnicy unerwione 
są przez nerwy trzewne lędźwiowe i krzyżowe rozprowadzane przez splot 
miedniczny. 

Parasympatyczne 
Jelito cienkie, 

kątnica, okrężnica wstępująca i 2/3 prawe okrężnicy poprzecznej 

unerwione 

są przez nerwy błędne. Pozostała część okrężnicy i odbytnica przez 

nerwy trzewne miedniczne 

wychodzące z segmentów S2­S4.